CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

bijlage 1b - POVI deel B - THEMATISCHE VERDIEPING - GS vastgesteld 18-8 -schoon

openbare informatieve raadscommissie - Raadszaal 2 september 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Nieuwe Povi-stukken39.361 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 5

Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 1 2027Glastuinbouw aanvalsplanlelylijnIn werkenber Fryslân, klear foar de takomst A. Visie B. Thematische verdieping C. Gebiedsgerichte verdieping D. Kaartenboek E. Bijlagen (Nog defintief titelblad toevoegen) Augustus 2026 Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 2 Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 3 Leeswijzer omgevingsvisie De totale provinciale Omgevingsvisie bestaat uit vijf delen: A. Visie (inhoudelijk en sturingsfilosofie) B. Thematische Verdieping C. Gebiedsgerichte Verdieping D. Kaartenboek E. Bijlagen Het deel Visie schetst het hoofddoel waar we voor gaan, de uitdagingen waar we voor staan, de ambities die we hebben en hoe we daar invulling en sturing aan willen geven. Dit afgeronde deel geeft op hoofdlijnen de inhoud weer. Het deel Visie sluit af met de sturingsfilosofie en benoemt pro- vinciale rollen en taken, de gewenste samenwerking en het instrumentarium dat ingezet kan wor- den bij de uitvoering van plannen. In het deel Thematische Verdieping gaan we – aan de hand van thema's - nader in op de in de Vi- sie aangegeven ambities/bewegingen. Binnen de thema's worden uitgangsituaties, opgaven, doe- len en oplossingsrichtingen beschreven. Ook geven we aan waar er raakvlakken liggen met andere thema’s. We kijken en zoeken binnen de fysieke leefomgeving immers naar integrale oplossingen.

In het deel Gebiedsgerichte Verdieping beschrijven we hoe de bewegingen, doelen en thema's uit- werken in acht Friese regio's en in zeven zogenaamde uitnodigingszones. De ondersteunende kaartbeelden en bijlagen vormen de overige delen. Voor u ligt het deel Thematische Verdieping. Leeswijzer Thematische Verdieping Dit deel Thematische Verdieping verlaat de hoofdlijnen en gaat meer de diepte in. Er komen een groot aantal thema’s voorbij die binnen de vier bewegingen (zie deel Visie) relevant zijn. Binnen de thema's worden uitgangssituaties, opgaven, doelen en oplossingsrichtingen beschreven. Ook ge- ven we aan waar er raakvlakken liggen met andere thema’s. We moeten in de fysieke leefomge- ving immers naar integrale oplossingen kijken. De Thematische Verdieping is het meest omvangrijke onderdeel van de Omgevingsvisie. Het biedt handvatten voor de ontwikkeling van beleid, plannen en initiatieven. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 4 Inhoudsopgave – deel Thematische Verdieping H1. Naar een schone, gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving met identiteit ...................... 5 1.1. Gezonde en veilige leefomgeving ..................................................................................... 5 1.2 Landschap, erfgoed en identiteit ...................................................................................... 12 H2.

Naar een sterke landbouw en natuur in een klimaatbestendig Fryslân ............................... 21 2.1. Water, bodem en klimaat ................................................................................................ 21 2.2. Landbouw........................................................................................................................ 33 2.3. Natuur ............................................................................................................................. 41 H3. Naar sterke steden en dorpen in een leefbaar, vitaal en verbonden Fryslan ...................... 50 3.1 Wonen .............................................................................................................................. 50 3.2 Leefbaarheid .................................................................................................................... 57 3.3 Bereikbaarheid ................................................................................................................. 61 3.4. Gastvrijheid ..................................................................................................................... 64 H4. Naar een fossielvrije en circulaire samenleving ...................................................................

69 4.1 Economie en bedrijvigheid ............................................................................................... 69 4.2 Energie ............................................................................................................................. 77 Op deze kaart staat het huidige en toekomstige netwerk van energievoorziening met hoogspanningsleidingen, de toekomstige waterstofbackbone en de aanlanding van waterstof en wind van zee. Op de kaart is aangegeven waar de grootste energievragers liggen. ........................................................................................................... 90 4.3 Mobiliteit ........................................................................................................................... 90 Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 5 H1. Naar een schone, gezonde, inclusieve en veilige leefomge- ving met identiteit De provinciale ambitie voor 2035-2050 richt zich op een schone, gezonde, inclu- sieve en veilige leefomgeving, met behoud van het unieke Friese karakter. Bij alle ruimtelijke keuzes staan de gezondheid, veiligheid en het welzijn van de in- woners centraal, evenals respect voor landschap, erfgoed en natuur. Een gezonde leefomgeving draagt breed bij aan het fysieke, mentale en sociale welzijn, en nodigt uit tot gezond gedrag en sociale verbondenheid.

Een veilige omgeving vermin- dert fysieke en sociale risico's. Inclusiviteit vereist dat alle voorzieningen en openbare ruimtes bereikbaar en toegankelijk zijn voor iedereen. Hoewel Fryslân relatief schoon en veilig is, moet de milieubasis verder op orde gebracht worden. Dus voldoen aan wettelijke normen voor onder andere water- en luchtkwaliteit, het aanpakken van stikstofproblematiek en verontreinigde locaties (zoals PFAS). Ook kli- maatverandering vraagt om aanpassingen, waarbij het beperken van hittestress en wa- teroverlast via de integratie van groen en water essentieel is. Ruimtelijke ordening wordt gezien als de meest effectieve manier om hinder en risico’s te voorkomen (‘voorkomen is beter dan bestrijden’). Het Friese landschap en erfgoed geven de provincie haar identiteit en dragen bij aan de brede welvaart. Bij nieuwe ontwikkelingen is het uitgangspunt dat de Friese landschaps- typen en het waardevol erfgoed herkenbaar blijven en worden versterkt. Dit vereist dat ruimtelijke kwaliteit centraal staat in de planvorming en dat landschap en erfgoed als in- spiratiebron dienen voor nieuwe opgaven (bv. klimaatadaptatie). Archeologische waarden moeten zoveel mogelijk in situ (ter plekke) behouden blijven. 1.1. Gezonde en veilige leefomgeving De Friese leefomgeving is relatief schoon, stil, donker en veilig.

Tegelijkertijd zien we dat er extra aandacht nodig is om een gezonde leefomgeving te behouden en waar nodig te verbeteren. Hierbij kijken we naar alle facetten van onze leefomge- ving die – al dan niet direct – van invloed zijn op onze gezondheid. De veiligheid van onze inwoners, een basisconditie, is in alle opzichten geborgd. De Omgevingswet stelt dat overheden bij het maken van keuzes in de fysieke leefomge- ving rekening moeten houden met de volksgezondheid. Deze dient beschermd, dan wel bevorderd te worden. Dit begint met voldoende milieukwaliteit, maar gaat ook over het voorzien in fysieke veiligheid, adequate faciliteiten en een leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en sociale activiteiten. Dit vraagt om integrale afwegingen. Door in een vroeg stadium gezondheid en veiligheid integraal mee te nemen in plannen en projecten, kan veel gezondheidswinst worden geboekt, vooral preventief. Milieu en klimaat Allereerst moeten de milieucondities op orde zijn. Zo moeten we minimaal voldoen aan (inter)nationale grenswaarden voor afvalstoffen, lucht-, water- en bodemkwaliteit. Daarbij Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 6 benutten we de kansen om de (inter)nationale streefwaarden te bereiken. En wel met aandacht voor zowel milieubelasting als hinder die elkaar onderling (kunnen) versterken.

We doen dit vooralsnog conform de Friese Uitvoerings- en Handhavingsstrategie (UHS) 2025 – 2028 (https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR736641) en de Uitvoerings- en Handhavingsstrategie Provincie Fryslân 2025 – 2028 (https://www.fryslan.frl/uitvoerings- en-handhavingsstrategie-provincie-fryslan-2025-2028). Ook klimaatverandering – en daarmee samenhangende weersextremen als wateroverlast en hittestress – beïnvloedt onze veiligheid en gezondheid. Net zo goed als geluidshinder, dierziekten en uitstoot en afspoeling van schadelijke stoffen. Dit vraagt om blijvende aan- dacht. Uitnodigend Belangrijk is ook dat de leefomgeving uitnodigt tot gezond gedrag, ontspanning en inter- actie. Denk aan bewegen, fietsen, wandelen, sport en spel. Dat betekent bijvoorbeeld dat we moeten voorzien in voldoende openbare ruimte, groen en natuur, om sociale interac- tie te stimuleren en het risico van vereenzaming te verkleinen. Ontmoetingsplekken als dorpshuizen, speeltuinen en sportvelden zijn hierin belangrijk. Net zo goed als een omge- ving met ruimtelijke kwaliteit en groen goed is voor ontspanning en beleving. Ook vanuit dit perspectief werken we aan de basiskwaliteit voor natuur en landschap (BKNL). Dit is een gedeelde verantwoordelijkheid. Conform het principe ‘Health in all policies’ zullen we dit in al onze kerntaken meenemen.

Ook kijken we waar optimalisaties en koppelkansen liggen om meer te doen in samenspraak met de partners. Defensie De huidige geopolitieke situatie laat Nederland - en Fryslân in het bijzonder - niet onbe- roerd. In het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie heeft het kabinet aangegeven waar voor defensie extra ruimte nodig is; ook in Fryslân zijn uitbreidingen en nieuwe acti- viteiten voorzien. Het is belangrijk dat we deze zo goed mogelijk inpassen om de impact op de omgeving beperkt te houden. Met deze ontwikkeling zijn grote investeringen gemoeid en liggen er koppelkansen voor medegebruik, zoals natuurontwikkeling. Ook willen we kansen benut- ten van de defensie-industrie voor het Friese bedrijfsleven en kennisinstellingen. Het Rijk is eerstverantwoordelijk voor defensie en neemt het voortouw in plannen. Wij wenden onze invloed aan, overleggen met het Rijk, stemmen af met gemeenten en zetten onze wettelijke bevoegdheden voor de leefomgeving in. Actueel is ook de cybersecurity van onze leefomgeving. Denk aan het in de lucht houden van cruciale netwerken voor energie, economie, waterbeheer en onze basisvoorzienin- gen. Dit is een belangrijk aandachtspunt. Een ander aspect betreft ondermijning: criminele activiteiten die via legale bedrijven of diensten verlopen. Denk aan een drugslab in een boerenschuur.

De aanpak van onder- mijning is een gezamenlijk verantwoordelijkheid van overheden, ondernemers en ander belanghebbenden. Streefbeeld 2050 Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 7 In 2050 is de Friese leefomgeving gezonder, veiliger, schoner en weerbaarder dan in 2026. Het leefmilieu voldoet aan de aangescherpte normen voor onder andere water-, lucht- en bodemkwali- teit, geluid, omgevingsveiligheid en geur. Nog resterende milieuknelpunten zijn of worden opgelost. Milieubelastende activiteiten blijven binnen de normen en zijn in balans met de omgeving. Door innovatie en omschakeling op andere technieken en bedrijfsmodellen telt de provincie veel ‘schone’ bedrijven. Veelal op circulaire leest geschoeid. De defensietaken die op de provincie afkwamen, zijn goed ingebed in het landschap en de samen- leving. De investeringen kwamen deels ten goede aan maatschappelijk opgaven en diensten. Ook leverde het de nodige, hoogwaardige kennis en werkgelegenheid op. Wat ook geldt voor gedane investeringen in cybersecurity waar tal van organisaties van profiteren. Gezondheid raakt vrijwel alle provinciale kerntaken. Via het internationale principe van ‘health in all policies’ is een sterk verbeterde leefomgeving gecreëerd. Een omgeving ook waar mensen zich thuis voelen en elkaar kunnen ontmoeten.

En waar ze gestimuleerd worden om gezond te leven met voldoende vrije tijd en ruimte om te bewegen en te sporten. Banen en regionale voorzieningen zijn voor iedereen van huis uit binnen een half uur te bereiken, de zogenaamde ‘30-minutengemeenschap'; voor basisvoorzieningen geldt als streven 15 minuten. Ook is iedereen in de gelegenheid zichzelf te ontplooien en kansen te verzilveren. Het versterken van gezondheid, geluk en veiligheid draagt voor een belangrijk deel bij aan de brede welvaart en economie in de provincie. Opgaven en doelen Als provincie zetten we ons in voor het in onderlinge samenhang bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving, en tevens voor de omgevings- kwaliteit. Ook vanwege de intrinsieke waarde daarvan voor de natuur. Veel partijen wer- ken aan gezondheid. Alleen samen kunnen we het verschil maken. We richten ons daar- bij op de facetten die in de openbare ruimte spelen en de grootste gezondheidsrisico's met zich meebrengen.

Dat betekent dat we in elk geval veel aandacht besteden aan de volgende zaken:  Lucht-, bodem- en (grond)waterkwaliteit, vooral in relatie tot zeer zorgwekkende stoffen (ZZS);  Het beperken van onnodige lichtuitstoot;  Geluidhinder en fijnstof langs wegen en rond luchthavens;  Wateroverlast, waterveiligheid en hittestress door klimaatverande- ring;  Dierziekten, inclusief effecten daarvan op de volksgezondheid;  Gebruik van pesticiden;  Veiligheid en hinder met betrekking tot duurzame energie en cir- culaire economie;  Geluid- en geurhinder, fijnstof en veiligheid van bedrijven;  Effecten van ontgrondingen;  Neerslag van stikstofdioxide en ammoniak op kwetsbare natuur;  Verkeersveiligheid, omgevingsveiligheid, cybersecurity, defensie en brandveiligheid.

Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 8 Een en ander vertaalt zich naar de volgende doelen:  Gezonde bodem, schone lucht en schoon water, duisternis en stilte als basisvoorwaarden voor een gezonde leefomgeving;  Minimaal voldoen aan de wettelijke milieu- en veiligheidsnormen;  Terugdringing gebruik schadelijke pesticiden in en nabij kwets- bare gebieden en functies;  Terugdringing schadelijke vormen van hinder (geluid, trilling, licht, geur e.d.);  Een voor iedereen toegankelijke leefomgeving die gezond ge- drag, ontspanning, ontmoeting en ontplooiing bevordert;  Beschikbaarheid van (extra) oefenterreinen en locaties/objecten voor defensie. Hoe gaan we dat doen - Algemeen Om een antwoord te geven op de opgaven – en daarbij onze doelen te realiseren – zet- ten we in Fryslân breed in op twee sporen. We lichten ze hieronder toe. 1. Minimaal voldoen aan wettelijke milieu- en veiligheidseisen en bestuurlijke af- spraken De wet verplicht provincies de gezondheid van mensen te beschermen tegen de nadelige effecten van de milieukwaliteit. De wettelijke taken die wij - als bevoegd gezag - moeten uitvoeren zijn benoemd in de Uitvoerings- en Handhavingsstrategie Fryslân. Het gaat daarbij met name om de vergunningverlening van bedrijven en activiteiten als ontgrondin- gen. Maar ook het toezicht hierop en bijvoorbeeld het beoordelen van gemeentelijke Om- gevingsplannen.

De provincie neemt haar verantwoordelijkheid in het naleven van de re- gels en verwacht hetzelfde van bedrijven, instellingen en particulieren. Ook willen we on- dermijnende criminaliteit zo veel mogelijk voorkomen. Naast de gebruikelijke aandacht voor alle milieuaspecten, zetten we specifiek in op:  Het minimaliseren van locaties met of gebruik van Zeer Zorgwek- kende Stoffen (zoals onder meer PFAS). De Omgevingswet en onderliggende besluiten stellen regels aan ZZS die kunnen vrijko- men bij bedrijfsmatige activiteiten;  Concentratie van bedrijven die werken met gevaarlijke stoffen (zogenaamde Seveso-bedrijven) op speciaal daarvoor gereser- veerde bedrijventerreinen;  Het in samenwerking met ketenpartners beperken van (brand)vei- ligheidsrisico’s bij nieuwe vormen van duurzame energieopwek- king, -opslag, en - transport, droogte in natuurgebieden, en grote veestallen;  Het samen met ketenpartners voorkomen van conflicten tussen vaarrecreatie en beroepsvaart, ook in relatie tot het vervoer van gevaarlijke stoffen; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 9  Het waar mogelijk vergunnen aan de ondergrens van de Best Be- schikbare Technieken (BBT).

Dit is de meest doeltreffende me- thode om uitstoot (emissies) en andere nadelige gevolgen voor het milieu op bedrijfsniveau te voorkomen;  Minder gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen in het verlengde van initiatiefvoorstel PS ‘Naar een schone en ge- zonde leefomgeving: afbouw gebruik van pesticiden in Fryslân’. Vooral in de nabijheid van kwetsbare of gevoelige gebieden (Na- tura 2000, beekdalen en waterwingebieden) en functies (wonen, leren, gezondheidszorg, etc.);  Het donker houden van gebieden die ’s nachts nog echt donker zijn (zoals Dark Sky Parks) en op het behouden en beschermen van rust in stiltegebieden;  Toepassen van het voorzorgsbeginsel (art. 3.3. Omgevingswet) bij onzekere milieu- en veiligheidsrisico's. Zo beoordelen we op basis van wetenschappelijk onderzoek, gerechtelijke uitspraken en beleid van andere overheden of er regels nodig zijn voor uit- breiding en nieuwvestiging van geitenhouderijen. Dit vanwege mogelijke gezondheidsrisico’s voor omwonenden. Daarnaast hou- den we rekening met het beginsel van preventief handelen, het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron worden bestreden en het beginsel dat de vervuiler betaalt. Uitwerking van deze kaders en acties gebeurt via het aanpassen van de Omgevingsver- ordening en door het opstellen van een te ontwikkelen Omgevingsprogramma Milieu/Ge- zonde leefomgeving. 2.

Reguleren en stimuleren Door omgevingsveiligheid vroegtijdig bij ruimtelijke planvorming te betrekken, kunnen we veel veiligheidsconflicten op voorhand voorkomen. Dit is allereerst een verantwoordelijk- heid van gemeenten, waarbij wij hen aanmoedigen dit op te pakken. Daar bovenop - en volgens het thema leefbaarheid en het principe ‘Health in all Policies’ - zetten we in op vroegtijdig meedenken over een leefomgeving die gezondheid bevordert. Dat doen we zelf bij projecten en initiatieven die we op grond van onze provinciale kern- taken uitvoeren. Voorbeelden die bijdragen aan een gezonde en veilige leefomgeving:  Het integreren van groen en water, sport- en recreatiemogelijkheden en ontmoetingsplek- ken. We noemen hierbij de zogenaamde 3-30-300-regel zoals een aantal Friese gemeen- ten hanteert om te komen tot een groene omgeving. Dit houdt in dat plannen voldoen aan de volgende richtlijnen:  3 bomen zichtbaar vanuit iedere woning (of werkplek, e.d.). Dit bevordert het welzijn, de verbondenheid met de natuur en draagt bij aan mentale ontspanning, concentratie, leerprestaties en creativiteit;  30% bladerdek (kroonbedekking) aanwezig in onze wijken of dorpen, zowel in de vorm van bomen als grote struiken.

Dit ter verkoeling, voor een betere luchtkwaliteit en ter bevordering van ons welzijn, onze fysieke gezondheid en sociale interactie; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 10  300 meter tot het dichtstbijzijnde (openbare) groengebied. Toegang tot een kwalitatief hoogwaardige, openbaar toegankelijke groene ruimte van minstens 0,5–1,0 hectare, op maximaal 300 meter lopen of fietsen. Dit waarborgt de toegankelijkheid voor recrea- tie en bevordert gezondere levensstijlen.  Stimuleren dat ook mensen met een beperking, kwetsbare ouderen, jongeren in WIA/ jeugdzorg, mensen in armoede en chronische zieken volwaardig kunnen meedoen aan de samenleving, o.a. via toegankelijke openbare ruimten, gebouwen, Openbaar Vervoer;  Stimuleren dat de leefomgeving van voldoende groen en water wordt voorzien. Niet alleen om hittestress te voorkomen, maar ook als bijdrage aan klimaatadaptatie;  Werk maken van de zogenaamde ’30-minutengemeenschap' (zie begrippenlijst). Dit is belangrijk voor zowel de gezondheid en inclusiviteit van bewoners als de bereikbaarheid van voorzieningen. Voor basisvoorzieningen geldt als streven 15 minuten;  Gezonde voedselproductie meenemen in onze keuzes. We streven naar gezonde bodems voor de voedselproductie;  Deelname aan het Schone Lucht Akkoord (SLA). Ook stimuleren we Friese gemeenten hieraan deel te nemen.

Onderdeel daarvan is bijvoorbeeld het voorkomen van overlast en gezondheidsschade door houtstook;  Samen met gemeenten en betrokken partijen kijken naar mogelijkheden om lichtuitstraling te beperken, met behoud van verkeers- en sociale veiligheid. Defensie We zijn van oudsher verbonden met defensie. Denk aan de Luchtmachtbasis Leeuwar- den en de militaire apotheek in Heerenveen als belangrijke werkgevers. We realiseren ons dat de uitbreiding van defensieactiviteiten in Fryslân, zoals voorzien in de Rijksnota Ruimte voor defensie, impact heeft op de omgeving. Onze inzet is gericht op zorgvuldige inpassing met draagvlak en meerwaarde voor andere functies. In overleg met het Rijk willen we deze impact zo beperkt mogelijk houden en koppelkan- sen benutten. Daarnaast zoeken we actief naar verbinding met het bedrijfsleven en het onderwijs, zoals civiel-militaire samenwerking op het gebied van drones. We lichten dit hieronder toe aan de hand van vier voorziene defensie-activiteiten. 1. Uitbreiden milieuruimte Luchtmachtbasis Leeuwarden De voorziene uitbreiding van milieuruimte voor activiteiten op de Luchtmachtbasis Leeu- warden gaat primair om grondgebonden geluid voor het extra proefdraaien van jacht- vliegtuigen en het gebruik van grondvoertuigen.

Ook wordt de secundaire baan verlengd voor beter en vaker gebruik, met als nadrukkelijke voorwaarde dat de geluidszone voor het vliegverkeer (35 KE) gelijk blijft. Daar blijven we ons in de Commissie Overleg en Voorlichting Milieu voor inzetten, gezien de huidige geluidsbelasting van de omgeving. Ook moet rekening worden gehouden met de aardgasleiding en archeologie. Rondom de vliegbasis ligt, vanwege de vliegveiligheid, een beperkingengebied voor bouwhoogten. Dit zal juridisch beter geregeld worden, zodat duidelijk is wat de bouwmogelijkheden zijn. 2. Munitieopslag Kollumerwaard In de Kollumerwaard is een munitieopslag voor snel inzetbare capaciteit (SIC) voorzien. Op en rondom de munitieopslag komen veiligheidsmaatregelen. Er worden geen wonin- gen gesaneerd. Het Lauwersmeer is Nationaal Park, Natura 2000-gebied, Dark Sky Park en stiltegebied. Bij inpassing wordt rekening gehouden met natuur, landschap, landbouw Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 11 en (recreatieve) beleving. Ook is er aandacht voor beperking van licht en geluid; in ieder geval passend binnen het stiltegebied. 3.

Uitbreiden activiteiten militaire apotheek Heerenveen Bij uitbreiding van de activiteiten van de militaire apotheek in Heerenveen - zoals nu voor- zien, inpandig en binnen de perceelgrenzen - moet rekening worden gehouden met de lopende tracékeuze voor de door het Rijk geplande Lelylijn en de locatiekeuze voor de halteplaats in of bij Heerenveen en de bijbehorende stadsontwikkeling. 4. Uitbreiden activiteiten Vlieland en elders Bij de uitbreiding van de militaire activiteiten op Vlieland gaat het om schieten met Apa- che en Reaper op de Vliehorsrange (incl. aanpassing onveilige zone) en de instelling van een nieuw amfibisch oefengebied. Ook is er sprake van meer vliegoefengebieden op de Noordzee en schietoefeningen vanaf de Breezanddijk. Deze optelsom van activiteiten in het kwetsbare Waddengebied, en bij de IJsselmeer- kust, vraagt de nodige aandacht. We verwachten dat Defensie bij rekening houdt met de natuurlijke waarden en stiltegebieden. En daar haar plannen ook op afstemt. Richtingge- vend is de, ook door het Rijk ondertekende, Agenda voor het Waddengebied 2050 met als hoofddoel: een duurzame bescherming en ontwikkeling van de Waddenzee en het open landschap. Raakvlakken Het thema ‘Gezonde en veilige leefomgeving’ raakt aan veel andere thema’s en opgaven in de fysieke ruimte. Hieronder een opsomming van de belangrijkste verbanden.

 Natuur: Een gezonde leefomgeving is niet denkbaar zonder na- tuur. Andersom is de natuur gebaat bij een gezonde leefomge- ving. Biodiversiteit is bijvoorbeeld afhankelijk van een gezonde bodem, schoon (grond)water en schone lucht;  Bodem en water: Schone bodem en schoon water zijn voorwaar- den voor een gezonde leefomgeving;  Landbouw: Gezond en voldoende voedsel zijn belangrijk voor de gezondheid. Landbouwproductie met lage milieu-impact en als drager van het landschap zorgt voor een gezonde leefomgeving. Omgekeerd is de landbouw gebaat bij een gezonde bodem en schoon water;  Wonen: Een fijne, veilige en betaalbare woning is essentieel voor de gezondheid. De inrichting van de woonomgeving kan uitnodi- gen tot gezond gedrag en sociale interactie, en kan hittestress voorkomen. Op plekken waar de gezondheid en veiligheid onder druk staan, is wonen minder op zijn plaats;  Mobiliteit: Goede bereikbaarheid van werk, voorzieningen en on- derwijs is cruciaal voor de leefbaarheid en gezondheid. Bereik- baarheid voor iedereen - dus ook voor mensen met een beper- king - draagt bij aan een inclusieve samenleving. Mobiliteit kan ook hinder opleveren en de gezondheid bedreigen; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 12  Energie: Nieuwe vormen van winning, opslag of vervoer van ener- gie brengen risico’s met zich mee, bijvoorbeeld voor (brand)veilig- heid en gezondheid.

Anderzijds is de beschikbaarheid van duur- zame energie noodzakelijk om gezond te kunnen leven;  Economie: Werk, inkomen en verdienvermogen zijn essentieel voor gezondheid. Omgekeerd is gezondheid, en ook veiligheid, van groot belang voor de economie. Economische activiteiten kunnen ook hinder en vervuiling opleveren;  Gastvrijheid: Slimme groei van de gastvrijheidssector en een ge- zonde leefomgeving gaan goed samen. Te veel recreatie kan af- breuk doen aan de leefomgeving;  Leefbaarheid: Een gezonde en veilige leefomgeving die sociale samenhang bevordert en waarin mensen zich thuis kunnen voe- len, draagt positief bij aan leefbaarheid.  Defensie: specifiek geldt dat defensie ruimte vraagt en impact heeft op het woon- en leefmilieu. Defensie biedt ook kansen: ter- reinen mede inrichten voor natuurontwikkeling, gebouwen circu- lair bouwen en bijdrage laten leveren aan energieopwekking, ci- viel medegebruik van faciliteiten, versterking van wegen/infra- structuur, combinatie van defensie-industrie met onderwijs, inno- vatie en bedrijfsleven. 1.2 Landschap, erfgoed en identiteit Fryslân is een prachtige provincie met een sterke landschappelijke identiteit, ge- vormd door eeuwenlange interactie tussen mens en natuur. Voortbouwen op die identiteit vraagt inzicht in en waardering van ons landschap en onze dorpen en ste- den.

Juist in een tijd waarin er veel opgaven liggen, is dit een voorwaarde voor het maken van verantwoorde keuzes en een juiste balans tussen beschermen en ont- wikkelen. Vanuit een positieve en oplossingsgerichte houding sturen we aan op ruimtelijke kwaliteit, een gezonde leefomgeving met een rijke natuur en een herkenbaar Fries landschap. Waar we met het Friese landschap heen willen, verduidelijken we aan de hand van de in Grutsk op ‘e Romte (2025) vastgelegde top 10 van kenmerken en kwaliteiten van het Friese landschap en erfgoed, waarbij we het streefbeeld richting 2050 voor ogen houden. Streefbeeld 2050 In 2050 komt het Friese landschap en het hierin verspreide erfgoed (inclusief archeologie) sterk voor de dag. Enerzijds doordat essentiële kenmerken behouden zijn gebleven en anderzijds door- dat we bij nieuwe ontwikkelingen ruimtelijke kwaliteit toevoegden. De kenmerken van de land- schappen zijn gebruikt om het water- en bodemsysteem beter te laten functioneren. Dit betekent bijvoorbeeld dat oude waterlopen en sloten zijn benut voor doorspoeling, biodiversiteit en tegendruk ter voorkoming van verzilting. Ook zijn houtsingels gehandhaafd en waar mogelijk versterkt. Niet alleen omdat ze de identiteit van het landschap dragen, maar ook de biodiversiteit bevorderen en een ‘medicijnkast’ zijn voor koeien.

Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 13 De kenmerkende eigenschappen van de verschillende gebieden worden gerespecteerd en benut door de gebruikers. De landbouw is meer divers geworden, in aansluiting met het landschap en de natuur. Op veel plaatsen wordt het agrarisch cultuurlandschap samen met agrariërs versterkt. Ook alle andere gebruikers van het landelijk gebied - zoals terreinbeherende organisaties, Wetterskip Fryslân en partijen die met infrastructuur, energie en delfstofwinning bezig zijn - weten goed om te gaan met de kenmerken van het landschap. De ontwikkeling van wonen, werken en voorzieningen – in en rond dorpen en steden – sluit aan bij de oorspronkelijke nederzettingsstructuur en karakteristieke bebouwing. Daarbij is eerst gekeken naar de mogelijkheden binnen bestaande steden en dorpen en naar herbestemming van karakteris- tieke bebouwing, voor er tot nieuwbouw is overgegaan. En als er nieuw werd gebouwd, dan was dat met oog voor de ruimtelijke kwaliteit van dorp, stad en landschap. De verbinding met het landschap, een kenmerkend aspect van de Friese dorpen, bleef behouden. Hetzelfde geldt voor de open ruimtes die van wezenlijk belang zijn voor de verbinding met het land- schap. Zorgvuldige omgang met open ruimtes (kaatsveld, open plek rondom de kerk, kleine wei- landjes, voormalig bouwland) in de dorpen staat altijd voorop.

Een zorgvuldige analyse van het plangebied heeft daaraan bijgedragen. De kwaliteit van het gebouwde en groene erfgoed is ver- groot door restauratie, herstel, onderhoud en aanpassingen voor eigentijds gebruik en herbestem- ming. In de Nationale Landschappen De Noardlike Fryske Wâlden en Súdwest-Fryslân zijn agra- risch gebied, natuur en cultuurhistorie op een unieke wijze gecombineerd en kansrijk benut. Landschap en erfgoed zijn ook voor de recreatieve sector van belang. Die sector is verder gegroeid en zorgde voor een belangrijke economische impuls. Daarbij is gebruik gemaakt van kansen voor extra gebruiksfuncties bij een agrarisch bedrijf of op het erf van bijvoorbeeld een woonboerderij. Maar ook van kansen in of nabij steden en dorpen. Denk bijvoorbeeld aan de landgoederen die vaak in de nabijheid van dorpen en steden liggen. Hierin is steeds het principe van slimme groei gevolgd. Dit betekent onder meer dat ontwikkelingen altijd ook gericht zijn op behoud en verster- king van het landschap. Opgaven en doelen Voor welke opgave zien we ons gesteld als we het streefbeeld in ogenschouw nemen? Die vraag beantwoorden we allereerst aan de hand van genoemde top 10 uit Grutsk op ‘e Romte. In willekeurige volgorde gaat het om de volgende opgaven en doelen: 1.

Diversiteit van landschapstypen We willen de diversiteit aan landschapstypen behouden en de onderlinge con- trasten in stand houden. Dit betekent dat we ook aandacht schenken aan de in- richting van de overgang van het ene naar het andere landschapstype. 2. Grootschalige openheid We zien de grootschalige openheid, weidsheid of leegte van grote delen van ons landschap als kenmerk en kwaliteit. De mate van beleving hiervan verschilt ech- ter per gebied. Bij de inpassing van de opgaven houden we hier rekening mee. 3. Het Friese water- en waddensysteem Het water- en waddensysteem varieert van grootschalig tot fijnmazig, van natuur- lijk tot aangelegd. We zien het bestaande systeem als kwaliteit en vertrekpunt voor verdere ontwikkeling. Nieuwe ontwikkelingen worden respectvol ingepast. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 14 Als voorbeeld: opgaven voor de groenblauwe dooradering borduren voort op be- staande patronen, door natuurlijke en historische watergangen te benutten en waar nodig te herstellen. 4. Dijkenstelsel We zien het stelsel van dijken, in samenhang met het watersysteem en de agra- risch-economische ontwikkeling, als een kenmerk van het landschap en willen dit herkenbaar houden. 5. Reliëf en aardkundige ondergrond Ook al is Fryslân relatief vlak, er is wel degelijk sprake van (micro)reliëf.

Het is een landschappelijke, cultuurhistorische en bodemkundige waarde, waar we zorgvuldig mee omgaan. We bevorderen de kennis over en waardering voor het reliëf en stimuleren de instandhouding ervan. Dit doen we mede met het oog op het versterken van biodiversiteit, duurzaam landgebruik en een zorgvuldig ge- bruik van de bodem. 6. Verkaveling We streven naar het herkenbaar houden van kavelpatronen in elk landschaps- type. Bij kavelaanpassingen in de landbouw of omwille van waterbeheer, streven we naar het benutten van essentiële watergangen als dragers. Op die manier kunnen we de karakteristiek en landbouwkundige waarde van het oude land- schap respecteren en landbouwgronden klimaatbestendig maken. 7. Archeologische waarden Er ligt een wettelijke verplichting om zorgvuldig om te gaan met archeologische waarden. In situ conserveren is voor ons het uitgangspunt. Bij ontwikkelingen vol- gen we de adviezen op van de FAMKE. 8. Structuur van nederzettingen Veel inwoners van Fryslân zijn gehecht aan de kenmerkende historische steden, dorpen, buurtschappen - en in het buitengebied vooral de boerderijen - in hun provincie. Bij verdere ontwikkeling benaderen we die hechting met respect. 9. Gebouwd erfgoed Het gebouwde erfgoed geeft kleur aan onze omgeving en is belangrijk voor het verhaal van Fryslân. Samen met onze partners zetten we in op behoud en ont- wikkeling.

Daarbij kijken we in het bijzonder naar vrijkomende kerken en boerde- rijen. 10. Groene landschapselementen Elk landschap kent zijn eigen typische groene landschapselementen voortko- mend uit het gebruik. Deze elementen verdienen behoud en versterking, mede met het oog op een toekomstbestendig landschap. Een bijzondere categorie zijn de Nationale Landschappen en Nationale Parken. De aan- wijzing van Nationaal Landschap is door het Rijk gegeven vanwege een unieke combina- tie van agrarisch gebied, natuur en cultuurhistorie, waar ook plaats is voor wonen en wer- ken; in Fryslân gaat het om De Noardlike Fryske Wâlden en Súdwest-Fryslân. In deze Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 15 gebieden wordt veel gedaan aan kennisdeling, publieksbereik en passende gebiedsaan- pakken. De opgaven binnen deze landschappen (zie doelen hieronder) vragen afstem- ming op de kernkwaliteiten, rekening houdend met het bestaand gebruik. De specifieke kernkwaliteiten van beide Nationale Landschappen, aanvullend op de hiervoor genoemde top 10, werken we uit op programmaniveau. Ook de Nationale Parken worden door het Rijk aangewezen. In Fryslân gaat het om de Alde Feanen, Schiermonnikoog, Lauwers- meer (samen met de provincie Groningen) en Drents-Friese Wold (samen met de provin- cie Drenthe). De Nationale Parken komen bij beweging 2 nader aan de orde.

Doelen Naast de hierboven opgesomde doelen, streeft de provincie Fryslân rond het thema land- schap, erfgoed en identiteit ook de volgende doelen na:  Blijvende herkenbaarheid van de Friese landschapstypen, elk met hun eigen ontstaansachtergrond en kenmerken. Nieuwe ontwik- kelingen bouwen op deze typen voort en voegen er ruimtelijke kwaliteit aan toe;  Specifiek voor de Nationale Landschappen De Noardlike Fryske Wâlden en Súdwest-Fryslân en de Nationale Parken gaat het om behoud en versterken van de unieke combinatie van natuur, cul- tuurhistorie en landschap, als karakteristiek voor de Nederlandse wordingsgeschiedenis;  Behoud en (her)gebruik van gebouwd en ongebouwd erfgoed. We verbinden erfgoed met nieuwe ontwikkelingen;  Het zoveel mogelijk in situ behouden van archeologische waar- den. Wanneer andere belangen behoud in situ onmogelijk maken, volgt onderzoek, deskundige opgraving en verdere conservatie. Hoe gaan we dat doen? Om onze doelen rond het Friese landschap, het erfgoed en de identiteit te bereiken, wer- ken we volgens twee sporen, namelijk 'Samenwerken, meedenken en stimuleren' en 'Be- schermen van waardevolle, kwetsbare eenheden'. Samenwerken, meedenken en stimuleren Door in een vroeg stadium met partners samen te werken en mee te denken, willen we hen stimuleren om landschap en erfgoed tot het startpunt te maken van ontwikkelingen.

We hebben een landschap van wereldklasse voor ogen en willen iedereen daarvoor en- thousiast maken. Onze inzet steunt op het stevige fundament van Grutsk op ‘e Romte en de cultuurhistorische kaart Fryslân. Voor archeologie is de Friese Archeologische Monu- mentenkaart Extra (FAMKE) van belang. Bij ruimtelijke plannen met veel effecten en waarmee provinciale belangen (bijlage 4) ge- moeid zijn, is vroegtijdige samenwerking tussen gemeente en provincie noodzakelijk. De provincie zet in ieder geval informatie en/of ontwerpkracht in rond de grote dossiers voor het landelijk gebied en voor energie, infrastructuur en wonen. We geven hoofdlijnen en ontwerprichtingen aan en bieden inspiratie voor nieuwe ruimtelijke kwaliteit. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 16 Bij de ontwikkeling van wonen, werken en voorzieningen bij steden en dorpen gaan we uit van het principe: herstructurering, herbestemming, inbreiden voor uitbreiden, mits pas- send bij de nederzettingsstructuur. We kijken bij zowel inbreiden en als uitbreiden naar de kenmerken van de plek; hoe is de opbouw van de nederzetting, zijn er waardevolle open ruimten of zichtlijnen, zijn er mogelijkheden voor meervoudig ruimtegebruik of her- gebruik. Op deze manier geven we invulling aan ruimtelijke kwaliteit en de opgave voor wonen.

Wanneer gemeenten goed in beeld brengen wat de mogelijkheden binnen be- staande steden en dorpen zijn, dan kan uitbreiding ook zijn beslag krijgen als nog niet alle mogelijkheden van inbreiding zijn benut. Op die manier kunnen we landschap en erf- goed combineren met voldoende mogelijkheden en tempo maken voor noodzakelijke wo- ningbouw en economische ontwikkeling. We ondersteunen dwarsverbanden met andere opgaven, ambities en maatregelen (zoals groenblauwe dooradering (GBDA)) en het benutten van financieringsmogelijkheden. Daarbij doelen we op subsidieregelingen voor zaken als herstel en beheer van cultuur- landschap (onder het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid), natuur en landschap, wei- devogels, bomen- en bossenstrategie en Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer. De Omgevingswet en het Verdrag van Faro hebben geleid tot de verplichting om burgers meer te laten participeren in beleid rond landschap en erfgoed. De provincie moet meer met de samenleving werken. We doen dat door de samenleving te betrekken bij een reeks van beleids- en kennisonderwerpen.

Daarbij bewandelen we onder meer de vol- gende wegen:  Het stimuleren van instellingen in hun publieks- en vrijwilligersac- tiviteiten;  De ondersteuning van de publieksgerichte archeologische steun- punten;  Het stimuleren van bewustwording en draagvlak binnen de Natio- nale Landschappen De Noardlike Fryske Wâlden en Súdwest- Fryslân. Dit zijn landschappen die het Rijk, in samenspraak met de provincies, in 2004 vanwege hun bijzondere kenmerken van nationale betekenis heeft gevonden en als zodanig heeft aange- wezen;  Vergroting van ons publieksbereik via Merk Fryslân. Deze vormen van participatie, die vaak gepaard gaan met vrijwilligerswerk, dragen door zingeving ook bij aan onze inzet voor positieve gezondheid. Samenwerken, meedenken en stimuleren: drie voorbeelden In het megaproject De Nieuwe Afsluitdijk werkt een grote verzameling van partijen aan een gecom- bineerde opgave voor dijkversterking en verbetering van de infrastructuur. Er is bovendien een vis- migratierivier in opgenomen, waarvan met name de provincie de trekker is. Het werk aan de dijk is nog lang niet afgerond, maar er is al veel gerealiseerd. De ruimtelijke kwaliteit staat bij dit project hoog in het vaandel omdat de Afsluitdijk tot in de verre toekomst een identiteitsbepalend monument zal blijven. Daarom wordt er met de vismigratierivier een iconisch onderdeel aan toegevoegd.

Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 17 Een voorbeeld van totaal andere schaal is de herbestemming van de zuivelfabriek in Moarre-Ljus- sens. Het is een project van particulieren die dit met veel enthousiasme hebben gerealiseerd. De gezamenlijke overheden hebben de voorwaarden geschapen om dit financieel mogelijk te maken. Zo kon het project ingepast worden in de Erfgoeddeal K(l)ei-goed waarvoor ook het Rijk middelen beschikbaar stelde. Nota Bene: zuivelfabrieken zijn als specifieke categorie opgenomen op de cul- tuurhistorische kaart. Als derde voorbeeld noemen we het met elkaar werken aan kennisvergaring en kennisdeling. Als provincie doen we dat onder meer via de provinciale website. In 2025 is deze site vernieuwd. Ge- meenten en deskundigen kunnen nu ook kaarten toevoegen of actualiseren. We zien dat de be- hoefte aan informatie groot is en dat met name gemeenten hier graag gebruik van maken. Bijvoor- beeld voor landschaps- en dorpsbiografieën. In relatie tot dit laatste vermelden we ook ons eigen initiatief www.dorpenatlas.nl. Beschermen en behouden van waardevolle, kwetsbare kenmerken De huidige Omgevingsverordening bevat een basisbescherming voor landschap en cul- tuurhistorie. In het krachtenveld van alle opgaven blijkt dat sommige identiteitsbepalende onderdelen van het landschap en ons erfgoed kwetsbaar zijn.

Om die reden geven we deze ruimtelijke elementen of fenomenen extra aandacht. Het gaat dan bijvoorbeeld om:  Historische dijken als de Âlddyk in de noordelijke kleischil of de Pingjumer Gulden Halsbân;  Van oorsprong natuurlijke waterlopen zoals de Peazens of verge- lijkbare geulen en prielen;  Kenmerkend reliëf zoals de essen in het Friese essenlandschap in Gaasterland of de Zuidelijke Wouden. De uitwerking hiervan volgt in het Omgevingsprogramma Landschap en krijgt zijn verdere beslag in de Omgevingsverordening. Het resultaat kan variëren van bijvoorbeeld directe bescherming op de kaart tot de verplichting om bij veranderingsplannen een landschaps- deskundige in de arm te nemen. Ontwerpende benadering en gebieden In Fryslân is de diversiteit aan landschapstypen en de verspreide ligging van bebouwing een belangrijke kwaliteit. Het betekent niet dat alles moet blijven zoals het is. Met een ontwerpende benadering kunnen we onderzoeken op welke wijze een ontwikkeling bij- draagt aan het verhaal van Fryslân. In een gebiedsgerichte aanpak zorgt ontwerpend on- derzoek ervoor dat de wensen van gebruikers en belanghebbenden worden meegeno- men in dit toekomstige landschap en de nederzettingen. Door ideeën, programma’s en wensen een plek te geven in de buitenruimte, worden de mogelijkheden, beperkingen en nog uit te zoeken vragen duidelijk.

De onderzoeksvragen richten zich op hoe het land- schap eruit ziet, op welke manier veranderingen zijn vorm te geven, hoe landschappelijke processen kunnen verlopen en welke toegevoegde waarde mogelijk is. Het maakt di- verse toekomstbeelden voorstelbaar en draagt bij aan een betekenisvolle ruimte. Archeologie Een bijzondere vorm van bescherming is de archeologie. De provincie heeft haar archeo- logisch adviesbeleid verwerkt in de FAMKE en verankerd in de omgevingsverordening. FAMKE geeft een gedetailleerd overzicht van de (verwachte) ligging, verspreiding en Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 18 aard van archeologische waarden in Fryslân, en hoe hiermee om te gaan. Doel is om deze waarden te behouden, liefst zoveel mogelijk in situ. Als andere belangen dat nodig maken, volgen onderzoek, deskundige opgraving en conservatie. We streven naar actu- alisering en verbetering van de FAMKE-kaarten, waarbij ook de gemeenten een belang- rijke rol vervullen. Vaak leidt dat tot verlichting van de onderzoeksopgave. Met de provincies Groningen en Drenthe houden we een gezamenlijk depot in stand voor het bergen van archeologische vondsten: het Noordelijk Archeologisch Depot in Nuis. Dit is een wettelijke taak. Erfgoed We zetten ons ook in voor de bescherming van erkend erfgoed.

Dit omvat allereerst de prestigieuze Werelderfgoedlocaties (Fryslân heeft er maar liefst 4: de Waddenzee, (een stukje van) De Koloniën van Weldadigheid, het Woudagemaal in Lemmer en het Eise Eisinga Planetarium in Franeker). Daarnaast zijn er de van rijkswege beschermde stads- en dorpsgezichten, landgoederen en monumenten, aan te vullen met de zaken die op provinciaal en gemeentelijk niveau van belang zijn. We beschermen dit rode en groene erfgoed op de volgende manieren:  We continueren de aandacht in de Omgevingsverordening voor het werelderfgoed gebied Koloniën van Weldadigheid. Dit is een verplichting op grond van artikel 7.3 en 7.4 van het Besluit kwali- teit leefomgeving;  We zien erop toe dat erfgoedwaarden voldoende aan bod komen bij planvorming van onszelf en van anderen;  We stimuleren het gebruik van subsidieregelingen en financierin- gen via laagrentende leningen voor restauratie, onderhoud en herbestemming van monumenten en andere waardevolle bebou- wing. Op het terrein van erfgoed zijn veel partijen actief die belangrijke bijdragen leveren. We stimuleren de activiteiten van provinciale instellingen voor landschap en erfgoed. Deze instellingen hebben een belangrijke rol in behoud, ontwikkeling, kennis en draagvlak. We ondersteunen een aantal van deze instellingen met een structurele boekjaarsubsidie.

Daarnaast ondersteunen we de onderlinge samenwerking van deze instellingen. Het Omgevingsprogramma Erfgoed 2025-2028 is reeds vastgesteld. Het Omgevingspro- gramma Landschap, waarvoor een startnotitie is behandeld in Provinciale Staten, wordt naar verwachting vastgesteld kort na deze Omgevingsvisie. Raakvlakken Het thema ‘Landschap, erfgoed en identiteit’ raakt aan veel andere thema’s en opgaven in de fysieke ruimte. Hieronder een weergave van de belangrijkste verbanden.  Water en bodem: Water en bodem zijn de basis van het Friese landschap. Landschappelijke en cultuurhistorische waarden uit Grutsk op ‘e Romte zijn tegelijk belangrijke aanknopingspunten bij het beantwoorden van de opgaven voor water en bodem; Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 19  Natuur: Natuurgebieden zijn kenmerkende en identiteit dragende onderdelen van het landschap. Tegelijk draagt het landschap de natuur, bijvoorbeeld doordat het als ecologisch netwerk de uitwis- seling van soorten mogelijk maakt. Onderhoud en herstel van landschapselementen, aanleg van groenblauwe dooradering en de bossenstrategie dragen bij aan het versterken van de biodiver- siteit. Ook donkerte draagt bij aan natuur;  Landbouw: Agrarische ontwikkelingen hebben invloed op de land- schappelijke en cultuurhistorische structuren die genoemd wor- den in Grutsk op ‘e Romte.

Andersom kunnen deze structuren benut worden als aanknopingspunt voor agrarische ontwikkelin- gen;  Wonen en leefbaarheid: Nederzettingen (van boerderij-erf tot stad) zijn onderdeel van het landschap. Herbestemming, ruimte- voor-ruimte, en toevoeging van functies op boerenerven geven meer verstedelijking in cultuurlandschap. Ook stads- en dorpsuit- breidingen veranderen het landschap. Tegelijk draagt wonen als herbestemming bij aan het behoud en versterking van erfgoed en landschap. Herbestemming van erfgoed is bovendien goed voor de leefbaarheid;  Mobiliteit: Infrastructuur doorsnijdt het landschap en vormt het landschap. Tegelijkertijd beïnvloedt het landschap hoe mobiliteit zich ontwikkelt: stedelijke gebieden vragen om andere vervoers- oplossingen dan landelijke regio’s;  Energie: De energietransitie heeft impact op het landschap. Door zorgvuldig te ontwerpen kunnen duurzame energieprojecten, de natuur, cultuurhistorie en leefomgeving versterken, met kansen voor meervoudig grondgebruik;  Economie: De manier waarop we grondstoffen hergebruiken en kringlopen sluiten, heeft invloed op hoe ons landschap eruit ziet en functioneert. Met een circulaire opzet kunnen landbouw, indu- strie en stedelijke gebieden het landschap duurzamer, veerkrach- tiger en aantrekkelijker maken.

Een aantrekkelijk landschap en erfgoed dragen bij aan het vestigingsklimaat voor bedrijven; Dit geldt ook voor de gastvrijheidssector. Voorzieningen voor re- creatie hebben echter impact op het landschap. De gastvrijheids- sector kan kwaliteit aan het landschap toevoegen door erin te in- vesteren en voor goede ontwerpen te zorgen;  Gezonde en veilige leefomgeving: Landschappelijke beleving ver- laagt stress, stimuleert beweging, versterkt sociale verbinding en draagt bij aan herstel en welzijn. Structuurkaart Landschap (zie kaartenboek) De diversiteit aan landschapstypen geeft deze kaart weer, inclusief de Nationale Parken en Nationale Landschappen. Enkele pijlen geven aan waar behoud van openheid tussen kernen om landschappe- lijke redenen van belang is. Het is een kaart op hoofdlijnen. De nadere uitwerking van deze kaart is te vinden in Grutsk op ‘e Romte. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 20 Structuurkaart Friese waarden (zie kaartenboek) Op deze kaart staan enkele voorbeelden van waarden/ kenmerken die de Friese identiteit bepalen; behoud en doorontwikkeling daarvan zijn van belang. We onderkennen hierbij dat de identiteit van Fryslân wordt bepaald door veel aspecten en verschillend beleefd kan worden.

Ook verschilt de identi- teit per gebied door ruimtelijke kenmerken, culturele tradities, taal, soortenrijkdom, watersysteem, eco- nomische accenten en de mensen die er wonen. De kaart pretendeert dus niet compleet te zijn. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 21 H2. Naar een sterke landbouw en natuur in een klimaatbestendig Fryslân In Fryslân werken we aan een veerkrachtig en leefbaar platteland door een solide perspectief voor de landbouw te ontwikkelen en door de kwaliteit van onze natuur, bodem en water te verbeteren. Deze integrale aanpak is essentieel om de impasse, die onder meer door de stikstofcrisis is ontstaan, te doorbreken: van stilstand naar vooruitgang. Samen met boeren, overheden, ondernemers, natuurorganisaties en bewoners gaan we voor een landelijk gebied waarin perspectief is voor de landbouw, waar de natuur zich herstelt, het landschap herkenbaar en karakteristiek blijft en dat voorbereid is op klimaat- verandering. Dit betekent dat alle activiteiten, van landbouw tot recreatie, moeten passen bij wat een gebied kan dragen en versterken. Wat op de klei kan, kan bijvoorbeeld niet altijd op veen of zand. Terwijl de laatste grondsoorten weer mogelijkheden bieden die de kleistrook ontbeert. Perspectief door samenwerking De landbouw is van vitaal belang voor de economie, de leefbaarheid en het landschap van Fryslân.

Veel boeren zijn echter onzeker over de toekomst van hun bedrijf. Door sa- men te werken met alle partijen die een direct belang hebben bij de agrarische grond, sturen we op een vitale agrarische sector. De kracht van de diversiteit in bedrijfsvoering (boerdiversiteit) is de sleutel tot het aanpakken van de grote opgaven, zoals herstel van de natuur, biodiversiteit, waterkwaliteit en klimaatadaptatie. Voor 2050 streven we naar:  Een vitale en krachtige landbouwsector met toekomstperspectief;  Een economisch vitaal, leefbaar en ecologisch duurzaam platte- land;  Een landelijk gebied dat voldoet aan wettelijke doelen voor na- tuur, milieu, water en klimaat;  Landgebruik dat redelijkerwijs is aangepast aan de condities van het water- en bodemsysteem. 2.1. Water, bodem en klimaat Fryslân is van oudsher verbonden met water. Dit zien we terug in de vele meren, vaarten en kanalen, maar ook in hoe dorpen, steden en het landschap zich ontwik- kelden in verbinding met dit water. Met als kloppend hart de Friese boezem: een samenhangend watersysteem dat landschap, natuur, landbouw, recreatie en leef- baarheid onderling verbindt. Inmiddels zorgen klimaatverandering en bodemdaling ervoor dat het waterbeheer en landgebruik onder druk komen te staan. Keuzes zijn nodig om dit unieke samenspel toekomstbestendig te maken.

Niet zonder reden zijn water en bodem sturend bij landgebruik en nieuwe ontwikkelingen. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 22 In de toekomst kunnen we – als gevolg van de klimaatverandering – de aanvoer van vol- doende IJsselmeerwater bij droogte niet langer garanderen. Net zo goed zal er vaker sprake zijn van extreem lage grondwaterstanden. We zullen zoveel mogelijk gebiedsei- gen zoetwater moeten vasthouden. Vooral op de hogere zandgronden die kampen met verdroging van natuur en landbouwgronden. Bij overvloedige neerslag zullen we (tijdelijk) water moeten bergen om wateroverlast te beperken. De Waddeneilanden en Waddenkust worden geconfronteerd met zeespiegelstijging en verzilting van oppervlakte- en grondwater. De verzilting wordt versterkt in de steeds vaker voorkomende perioden van droogte. Het veengebied, waar het grondwaterpeil kunstma- tig laag wordt gehouden, kampt met veenoxidatie (CO 2-uitstoot) en maaivelddaling van circa 1 centimeter jaarlijks. Dit leidt tot schade aan bebouwing/ funderingen, riolering en infrastructuur, verdroging van natuurgebieden en hoge kosten voor het waterbeheer. De waterkwaliteit is nog niet overal op orde. In delen van Fryslân worden de normen van de Kaderrichtlijn Water voor 2027 niet gehaald, zowel voor oppervlakte- als grondwater.

Zonder extra inspanningen kan dit vanaf 2027 de ontwikkeling van het landelijk gebied gaan beperken. Het kwaliteitstekort wordt onder meer veroorzaakt door te hoge concen- traties nutriënten (fosfaat, stikstof) en ongewenste chemische stoffen, zoals PFAS en chemische gewasbeschermingsmiddelen. Dit pakt niet alleen nadelig uit voor de (grond)waterkwaliteit, maar ook voor het drinkwater, de natuur en de bodemkwaliteit. En het vergroot de zuiveringsinspanning voor drinkwater en de risico's van zwemmen in open water. Ook de bodemkwaliteit is niet overal op orde. Er zijn nog verontreinigde locaties die gesa- neerd moeten worden. Milieuvreemde stoffen, zoals PFAS en chemische gewasbescher- mingsmiddelen, komen door uitspoeling en afspoeling in bodem en water terecht. Daar- naast is de bodemvruchtbaarheid gemiddeld afgenomen, vooral door verminderd bodem- leven (biotische kwaliteit). In 2027 wordt een nieuw Deltabesluit verwacht dat een belangrijk ijkmoment vormt voor het toekomstige water- en bodembeleid. De uitkomsten daarvan verwerken we in het Re- gionaal Water en Bodemprogramma (RWBP). Streefbeeld 2050 In 2050 is de Friese leefomgeving klimaatbestendig en waterrobuust ingericht. Landgebruik heeft zich beter aangepast aan de kenmerken van het water- en bodemsysteem. Er is voldoende schoon zoetwater beschikbaar.

Steden en dorpen zijn beschermd tegen wateroverlast en overstromingen. Droogteproblemen en hittestress zijn op een maatschappelijk aanvaardbaar niveau. Alle waterke- ringen voldoen aan de veiligheidsnormen. De waterkwaliteit is sterk verbeterd. De maaivelddaling, veenafbraak en CO₂-uitstoot in het veenweidegebied zijn nagenoeg tot stilstand gekomen. De land- bouw is hier afgestemd op de nattere omstandigheden. Wat de drinkwatervoorziening betreft zijn nieuwe bronnen veiliggesteld. Ook zijn de Aanvullende Strategische Voorraden aangewezen en beschermd. Er wordt klimaat-adaptief ontwikkeld, gebouwd en ingericht. Nieuwe woon- en bedrijfslocaties zijn boven het niveau van de Friese boezem aangelegd, met ruimte voor waterpartijen en groen. Ze zijn niet alleen aantrekkelijk om te wonen en werken, maar ook bestand tegen wateroverlast en hitte. Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 23 Laaggelegen veenpolders en beekdalen bleven gevrijwaard van nieuwe bebouwing. Bij vernieuw- bouw en herbestemming van woningen en (agrarische) gebouwen is rekening gehouden met de kans op wateroverlast. Het grond- en oppervlaktewater en de bodem zijn schoon en gezond. De belasting van chemische stoffen uit verschillende bronnen is minimaal, door terugdringen van chemische gewasbescher- mingsmiddelen, industriële lozingen, riooloverstorten en huishoudelijk gebruik van schadelijke mid- delen.

Een rijker bodemleven draagt bij aan vruchtbare landbouwgronden met goede opbrengsten en gezond voedsel. Opgaven en doelen Met het oog op de huidige en gewenste situatie, staan we de komende decennia voor belangrijke opgaven op het gebied van waterkwaliteit en -beschikbaarheid, bodemkwali- teit en klimaatadaptatie. Zoetwaterbeschikbaarheid Omdat we in de toekomst steeds vaker te maken zullen krijgen met een tekort aan zoet- water uit het IJsselmeer, gaan we zuiniger om met het beschikbare water en zullen we overal, maar vooral op de hogere zandgronden, meer gebiedseigen water moeten vast- houden. De uitdaging is om dit op een even praktische als doelmatige manier te doen, met een goede balans tussen het anticiperen op natte en droge omstandigheden. Waterkwaliteit Zonder extra inspanningen halen we de KRW-doelen in 2027 niet. Met alle gevolgen voor de natuur, de volksgezondheid, drinkwater, zwemwater en mogelijke beperkingen qua economische ontwikkelingen. Hete zomers (verdamping) en hevige buien (uit- en afspoe- ling) maken het behalen én behouden van een goede ecologische toestand, zoals de KRW voorschrijft, extra uitdagend. Een belangrijke opgave is de aanpak van vervuilings- bronnen, bijvoorbeeld door het terugdringen van (indirecte) lozingen en het tegengaan van de verspreiding van PFAS en de uitspoeling van chemische gewasbeschermingsmid- delen.

Drinkwater De Drinkwaterstrategie Fryslân geeft aan dat nieuwe drinkwaterwinningen nodig zijn en tegelijkertijd moeilijk realiseerbaar. Daarom is het zeer belangrijk dat we bestaande win- ningen goed beschermen. Denk daarbij aan striktere bescherming van grondwaterbe- schermingsgebieden, het vermijden van risicovolle activiteiten nabij deze bronnen en nieuwe ontwikkelingen vroeg toetsen op drinkwaterbescherming en -beschikbaarheid. De 25-jaars beschermingszones worden vergroot naar 100-jarige beschermingszones. Ver- der geven we invulling aan onze wettelijke verplichting op risicoanalyse en risicobeheer van de drinkwatervoorziening. Dit in de vorm van de Gebiedsdossiers en het Uitvoerings- programma Drinkwaterwinningen. Om in de toekomstige vraag naar drinkwater te voor- zien is er op termijn behoefte aan nieuwe bronnen. Waterveiligheid Volgens rapporten van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) zal de zeespiegelstijging in de komende decennia versnellen. Dit heeft directe gevolgen voor onze kustverdediging en waterveiligheid. Dijken langs de kust moeten dan ook versterkt Deel Thematische Verdieping – augustus 2026 24 worden, zodat alle primaire keringen ook in de toekomst aan de veiligheidsnormen vol- doen.

Omdat zowel de Waddenzee als het IJsselmeer Natura 2000-gebieden zijn, is de uitdaging dijkversterkingen te combineren met binnen- en/of buitendijkse versterking van ecologische waarden. Belangen van de landbouw worden hierbij afgewogen. Bovendien houden we rekening met een mogelijke peilstijging van het IJsselmeer en het vaker op- treden van extreme waterstanden. Dit heeft vooral effect op de bestaande functies in de buitendijkse gebieden. Het is belangrijk dat we het systeem van polderdijken en boezemkaden binnen ons regio- nale watersysteem op orde houden. In het veengebied zullen keringen steeds hoger wor- den en meer ruimte innemen als gevolg van maaivelddaling in de polders. Wateroverlast De uitdaging is om zowel in steden, in dorpen als in het landelijk gebied toe te werken naar een waterrobuuste en klimaatadaptieve inrichting. In de toekomst kan vaker tijdelijke wateroverlast optreden, als gevolg van intensieve buien in de zomer of bij aanhoudende neerslagperioden in de winter. Om woongebieden en andere belangrijke functies droog te houden is het van belang, dat deze waterrobuust worden aangelegd. Bij het ophogen van gronden geldt de hoogtelig- ging van de bestaande bebouwing in kernen als maatstaf. Maatwerk in de inrichting kan nodig zijn om te voorkomen dat deze ophoging van gronden bij bebouwing elders tot wa- teroverlast leidt.

Hiermee wordt zowel de kans op wateroverlast beperkt, als de kans op schade die kan ontstaan door overstroming van de polder wanneer een boezemkade zou doorbreken. De keuze voor een waterrobuuste inrichting past bij de historische inrichting van Friese dorpen en steden. En sluit aan bij de hedendaagse praktijk waarin water en bodem stu- rend zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen. In steden en dorpen dienen we in voldoende wa- ter- en groenpartijen te voorzien om wateroverlast en hittestress te beperken. Dit geldt ook voor nieuw bebouwd gebied. In het landelijk gebied houden we bij inrichting en beheer rekening met situaties waarin tijdelijk meer water op het land blijft staan. Zo ontstaat een robuuster watersysteem dat ook bij extreme neerslag goed functioneert. Bodem en ondergrond Door oxidatie en inklinking van veengronden daalt de bodem in het veengebied jaarlijks zo'n 1 centimeter. Het nagenoeg stoppen van deze ontwikkeling is de komende decennia een belangrijke opgave. Niet alleen vanwege de hoge kosten van het waterbeheer, de verdroging van natuur en de schade aan bebouwing, ondergrondse infrastructuur en we- gen, maar ook om de CO2-uitstoot te beperken. Ook willen we zorgvuldig omgaan met de bodemkwaliteit. Naast sanering van verontrei- nigde bodems (spoedlocaties PFAS, asbest etc.) is het zaak nieuwe vervuilingen te voor- komen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/af0648c9-bc52-4935-936e-6ad94a7a8495?agendaItemId=83a9bd4c-9d07-403f-a984-db10c9b0516f