CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

16.1 Bijlage 1- Noorderkade 2 woningen - ruimtelijke onderbouwing

3. Besluitvormende Raadsvergadering 21 oktober 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Bouw van 2 woningen aan de Noorderkade79.227 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 8 van 9

3. Veldonderzoek (KNA 4.2: VS05) 3.1 Werkwijze (KNA 4.2: VS01 en VS08) Het onderzoek is uitgevoerd conform KNA 4.2 (Leidraad Inventariserend Veldonderzoek BRL 4000 protocol 4003) en het Programma van Eisen (Veenstra 2024). De locatie van de proefsleuf was vastgelegd in het PvE (zie Figuur 2). In totaal zou 51 m2 worden onderzocht door middel van een proefsleuf. De geplande sleuf had een breedte van 3 meter en een lengte van circa 17 meter. De sleuf is conform het putplan uit het PvE aangelegd. Uiteindelijk is 53 m2 opgegraven tijdens het proefsleuvenonderzoek (SIKB-BRL 4000 protocol 4003: IVOP; zie Figuur 10 en Tabel 2). Er is één proefsleuf gegraven, in het westelijke deel van het plangebied, ter hoogte van de vindplaats (zie Figuur 11). De proefsleuf is gegraven met een graafmachine met gladde bak (Figuur 12). De graafwerkzaamheden zijn uitsluitend uitgevoerd bij aanwezigheid en op aanwijzing van een senior KNA-archeoloog. Onder de bouwvoor is de grond in lagen van circa 5 tot 10 centimeter afgegraven. Op het niveau waarop grondsporen zichtbaar werden, is een vlak aangelegd en gedocumenteerd. Het vlak in de proefsleuf is aangelegd in de nieuwetijdse ophogingslagen en de natuurlijke getijdenafzettingen. Tijdens de aanleg van het vlak is de grond met de metaaldetector onderzocht. In de sleuf is één leesbaar vlak aangelegd dat vervolgens is gefotografeerd.

Om de bodemopbouw te beschrijven is er één profielkolom van minimaal één meter breedte gedocumenteerd door middel van foto's en een tekening. Van de archeologische sporen is tijdens het proefsleuvenonderzoek circa 10% gecoupeerd. De sporen zijn NIET afgewerkt. De coupes zijn gefotografeerd en getekend. Vondsten zijn per spoor, vulling, laag of vak (3 bij 5 meter) verzameld. Hoogtes zijn weergegeven in NAP en zijn digitaal ingemeten (zie Figuur 13). Foto’s zijn voorzien van een noordpijl en maatindicatie en van goede, leesbare kwaliteit. Niet verstoorde lagen, sporen en de stort zijn met de metaaldetector onderzocht. Alle werkzaamheden zijn uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA 4.2) en conform het vooraf opgestelde PvE (Veenstra 2024). De Steekproef bv is in het bezit van een geldig certificaat BRL SIKB 4000 Archeologie met protocol 4003 Inventariserend Veldonderzoek. 19

Figuur 10. Harlingen, Noorderkade naast 31: Ligging van de aangelegde put (blauw omlijnd) met de locatie van de gedocumenteerde profielkolom: profielkolom 1. Figuur 11. Harlingen, Noorderkade naast 31: Ligging van de aangelegde put (geel omlijnd), geprojecteerd op de resultaten van het booronderzoek (Schamp 2024). 20

Figuur 12. Harlingen, Noorderkade naast 31: Aanleg van proefsleuf 1. De foto's zijn genomen richting het westen (links) en richting het noorden (rechts). 21

4. Resultaten van het onderzoek (KNA 4.2: VS05, OS11, OS14, OS15, OS16, SP02) Op 26 augustus 2024 werd het archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. De locatie van de proefsleuf staat onder andere weergegeven in Figuren 2, 10 en 11; de administratie van de proefsleuf wordt opgesomd in Tabel 2. De oppervlakte van de geplande proefsleuf bedroeg 51 m2 (Figuur 2). De sleuf is conform het puttenplan uit het PvE (Veenstra 2024) aangelegd. Het onderzoek bestond uit één proefsleuf. De proefsleuf is aangelegd in het westelijke deel van het plangebied, in een zone waarvoor een vervolgonderzoek met proefsleuven werd geadviseerd op basis van de resultaten van het vooronderzoek met boringen (Schamp 2024; zie Figuur 11). De NAP-hoogten, coördinaten, alsmede de locatie van de proefsleuven zijn weergegeven in Figuur 13. Voor de ligging van de profielkolom wordt verwezen naar Figuur 10. Tijdens het onderzoek zijn archeologische sporen en vondsten aangetroffen uit de nieuwe tijd. In totaal zijn 13 sporen gedocumenteerd (Figuur 15). De archeologische resten houden verband met de huisplaats met erf zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811- 1832. Tabel 2. Harlingen, Noorderkade naast 31: Overzicht van de administratie. Put Omvang in m2 Lengte in meters Spoornummers Vondstnummers Profielkolomnummers 1 53 m2 16,5 m 1 t/m 13 V1 t/m V9 P1 Totaal: 53 m2 16,5 m 13 (=N) 9 (=N) 1 (=N) 22

Figuur 13. Harlingen, Noorderkade naast 31: Overzicht van de maaiveldhoogtes (rood) en de vlakhoogtes (blauw) in meters ten opzichte van het NAP. 23

4.1 Bodemopbouw (KNA 4.2 LS04) Profielkolommen De bodem in de proefsleuf bestaat uit een bouwvoor op verstoringslagen op nieuwetijdse ophogingslagen op getijdenafzettingen. Het vlak in de proefsleuf is aangelegd in de nieuwe- tijdse ophogingslagen en de natuurlijke getijdenafzettingen, op het niveau waarop de grondsporen zichtbaar waren (zie Figuur 16). Naar inzicht van de senior KNA archeoloog is in het veld één profielkolom gedocumenteerd (zie Figuur 14). De locatie van de profielkolom is weergegeven in Figuur 10. De profielenkolom is opgeschaafd, gefotografeerd en gedocumenteerd. In de profielbeschrijving staan de profiellagen van de profielopname, van boven naar beneden, laagsgewijs in tabelvorm weergegeven (zie Tabel 3). Daarbij zijn de kleur en textuur van de lagen beschreven, de insluitsels per laag en de laaginterpretatie. Figuur 14. Harlingen, Noorderkade naast 31: Profielkolom 1 (Put 1) met de aangetroffen bodemlagen (zie Tabel 3). 24

Tabel 3. | Harlingen, Noorderkade naast 31: Profielkolom 1, laagbeschrijvingen. Diepte in cm -mv | Kleur | Textuur | Insluitsels | Interpretatie 0 – 14 | grijs | Zs3 (sterk siltig, matig fijn zand) | puinspikkels | bouwvoor 14 – 20 | roodbruin | Kz2 (matig zandige klei) | fragmenten steenkool verstoringslaag 20 – 32 | grijs | Kz3 (sterk zandige klei) | schelpresten | ophogingslaag 32 – 50 | lichtgrijs, | Kz3 (sterk zandige klei) | schelpgruis, | ophogingslaag gevlekt | puinspikkels, kleibrokken 50 – 64 | donkergrijs Kz1 (zwak zandige klei) | houtskoolspikkels, | ophogingslaag puin, mortelbrokken 64 – 80 | Lichtgrijs, | Ks4 (uiterst siltige klei) | zandlagen | natuurlijke bodem, gevlekt | getijdenafzettingen 4.2 | Sporen (KNA 4.2 VS04, VS05 en VS06) Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn voor de documentatie en beschrijving van de sporen 13 spoornummers uitgegeven (S1 tot en met S13; Figuur 15; Appendix III en V). De sporen betreffen: een pad bestaande uit Friese geeltjes (S1); muurwerk met tegen de binnenzijde geglazuurde tegels (S2); drie bakstenen stiepen (S3, S11 en S13); ophogingslagen (S4 en S12); uitbraaksleuven (S5, S6 en S10); een humeuze laag (S8); een puinlaag (S9) en de ongeroerde, natuurlijke bodem (S7). De archeologische resten houden verband met de huisplaats met erf zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811-1832.

Eén spoornummer is uitgegeven voor de beschrijving van de natuurlijke bodemlaag in het vlak (S7; getijdenafzettingen). Figuur 15. Harlingen, Noorderkade naast 31: Resultaten proefsleuvenonderzoek. Alle-Sporen-Kaart (zie ook Appendix II voor meer detail). 25 Figuur 16. Harlingen, Noorderkade naast 31: Foto's van vlak 1 in de proefsleuf. De aangetroffen sporen (S1 t/m S13; Figuur 15) kunnen worden onderverdeeld in acht groepen en zullen per categorie in de onderstaande paragraaf worden beschreven: • Een pad bestaande uit Friese geeltjes (S1); • Muurwerk met tegen de binnenzijde geglazuurde tegels (S2); • Drie bakstenen stiepen (S3, S11 en S13); • Ophogingslagen (S4 en S12); • Uitbraaksleuven (S5, S6 en S10); • Humeuze laag (S8); • Puinlaag (S9); • Natuurlijke bodem (S7). Pad van Friese geeltjes (S1) In het westelijke deel van de proefsleuf is een pad aangetroffen dat is opgebouwd uit Friese geeltjes (S1; zie Figuur 17). Het pad bevond zich op een relatief ondiep niveau, circa 20 centimeter onder het maaiveld, direct onder de bouwvoor. Om deze reden is ter plaatse het vlak minder diep aangelegd dan elders in de proefsleuf. Het pad is noord–zuid georiënteerd en heeft een breedte van ongeveer 90 centimeter. Het bestaat uit geeltjes met een standaardformaat van circa 16 × 7,5 × 3,5 centimeter.

Aan weerszijden van het pad zijn geeltjes rechtop geplaatst, met de kopse zijde naar boven. Deze opstaande elementen vormen een randbegrenzing van het loopvlak, mogelijk ter afbakening of ter geleiding van water. 26

Het loopoppervlak is opgebouwd uit vlak gelegde geeltjes in een halfsteensverband, met smalle voegen van maximaal 0,5 centimeter, wat duidt op een zorgvuldige aanleg. De stenen zijn direct geplaatst op een onderliggende ophogingslaag (of egalisatielaag). Het pad bestaat uit één enkele bouwlaag van Friese geeltjes, zonder onderliggende funderings- of constructielagen. De conserveringstoestand van het pad is redelijk tot goed. De geeltjes zijn grotendeels intact en tonen slechts beperkte sporen van slijtage, wat suggereert dat het pad intensief maar niet langdurig belast is geweest. Op basis van de constructiewijze, het gebruikte materiaal en de ligging binnen het plangebied, wordt het pad geïnterpreteerd als een erfontsluiting of stoep. Het pad kan worden gerelateerd aan de erfstructuur zoals afgebeeld op de kadastrale minuut uit de periode 1811–1832. Zowel de toegepaste legtechniek als het gebruikte materiaal duiden op een datering in de negentiende eeuw. Figuur 17. Harlingen, Noorderkade naast 31: Foto van spoor 1 in vlak 1. Muurwerk met tegen de binnenzijde geglazuurde tegels (S2) In de proefsleuf is muurwerk aangetroffen dat is opgetrokken uit Friese bakstenen met een formaat van 22 × 11 × 5 centimeter en een 5-lagenmaat van circa 28 centimeter (Figuur 18).

Het voegwerk is smal uitgevoerd, met een voegbreedte van ongeveer 0,5 centimeter, wat duidt op een zorgvuldige metseltechniek. Aan de binnenzijde van het muurwerk bevond zich een bekleding van geglazuurde wandtegels in de kleuren bruin en groen, met een formaat van circa 14 × 14 centimeter. Deze combinatie van materialen wijst op een toepassing binnen het gebouw, vermoedelijk als onderdeel van een functionele ruimte zoals een keuken, stookruimte of melkkamer. De geglazuurde tegels vervulden zowel een hygiënische als decoratieve functie: ze zijn goed bestand tegen vocht en hitte en eenvoudig te reinigen. Wandafwerkingen van dit type zijn typerend voor de achttiende en negentiende eeuw en worden veelvuldig aangetroffen in boerderijen en burgerwoningen in Noord- Nederland. De toegepaste materialen, metseltechniek en de staat van conservering wijzen op een datering in de eerste helft van de negentiende eeuw, passend bij de erfstructuur zoals weergegeven op de kadastrale minuut van 1811–1832. 27

Figuur 18. Harlingen, Noorderkade naast 31: Foto's van spoor 2 in vlak 1. Drie bakstenen stiepen (S3, S11 en S13) Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn Friese geeltjes aangetroffen, die als stiepen zijn verwerkt (S3, S11 en S13). Een stiep is een muurgedeelte meestal opgebouwd uit bakstenen, vaak in een specifiek metselverband. Ze maken deel uit van een muurstructuur en dragen bij aan de stabiliteit van de muur, vaak door het gebruik van metselverbanden zoals halfsteensverband. Stiepen kunnen dienen als steunpunten of hoeken in de muur, waardoor de constructie sterker en stabieler wordt. In sommige gevallen kunnen stiepen ook deel uitmaken van een dragende wand of een constructieve verbinding tussen verschillende delen van een gebouw. De afmetingen van de stiepen die zijn aangetroffen tijdens het onderzoek variëren: • | Stiep S3: | formaat 17,5 × 8,5 × 4 centimeter, 5-lagenmaat 22 centimeter; • | Stiep S11: formaat 18 × 8,5 × 4 centimeter, 5-lagenmaat 23 centimeter; • | Stiep S13: formaat 17,5 × 8,5 × 4 centimeter, 5-lagenmaat 18 centimeter. Het metselverband is getrapt en halfsteens, wat duidt op een functionele en stabiele constructie, en de stiepen S11 en S13 staan in een directe ruimtelijke relatie, mogelijk als onderdeel van een hoek of verbindingspunt in de muur.

De variërende 5-lagenmaten wijzen op handgemaakte bakstenen, typisch voor ambachtelijke productie in de zeventiende tot negentiende eeuw. Figuur 19. Harlingen, Noorderkade naast 31: Foto van Stiep S3 (links) en Stiep S11 (rechts). 28 Figuur 20. Harlingen, Noorderkade naast 31: Foto van Stiep S13. Ophogingslagen (S4 en S12) In de proefsleuf zijn twee spoornummers toegewezen aan de aangetroffen ophogingslagen. Ophogingslaag S4 werd in het westelijke deel van de proefsleuf in het vlak aangetroffen. Deze laag, die behoort tot de nieuwe tijd, bestaat uit bruingrijze, sterk zandige klei en bevat een aanzienlijke hoeveelheid puin, baksteenfragmenten en mortelresten. De aard van het materiaal duidt op een ophoging die mogelijk verband houdt met latere bouw- of reconstructieactiviteiten in het plangebied. In het zuidoosten van de proefsleuf werd een ophogingslaag aangetroffen die bestaat uit twee vullingen (Figuur 21: S12). • Vulling 1 (S12): deze vulling bestaat uit donkergrijsbruine, gevlekte, matig zandige klei met zichtbare fragmenten van puin en mortel. • Vulling 2 (S12): deze vulling bestaat uit bruingrijze, uiterst siltige klei, die enkele zandlagen bevat en enige inspoeling vertoont vanuit vulling 1.

Uit vulling 1 (S12) zijn verschillende vondsten verzameld, waaronder fragmenten van roodbakkend, geglazuurd aardewerk, stukken vloer- en wandtegels, fragmenten van witbakkend aardewerk, en fragmenten van faience en majolica (vondstnummer 7). Het vondstmateriaal kan worden gedateerd van de late middeleeuwen tot en met de late nieuwe tijd. 29

Figuur 21. Harlingen, Noorderkade naast 31: Foto van de twee vullingen van spoor 12 in vlak 1. Uitbraaksleuven (S5, S6 en S10) Er zijn drie uitbraaksleuven aangetroffen in de proefsleuf. Een uitbraaksleuf ontstaat op een plek waar na de sloop van muurwerk van een gebouw, een muurfundament is verwijderd en waarbij het puin is gebruikt om het gat te vullen. Een uitbraaksleuf is dan de enige indicatie dat er in het verleden een constructie was. Ten noorden en zuiden van het muurwerk met de wandtegels (S2) bevinden zich twee uitbraaksleuven: S5 en S6. • Uitbraaksleuf S5 bestaat uit bruingrijze, gevlekte, matig zandige klei, met fragmenten van puin en mortelbrokken. • Uitbraaksleuf S6 bestaat uit donkerbruingrijze, gevlekte, zwak zandige klei, waarin schelpresten, puinspikkels, mortelbrokken en houtkoolspikkels zijn aangetroffen. In uitbraaksleuf S5 zijn scherven van roodbakkend, geglazuurd aardewerk aangetroffen, die kunnen worden gedateerd in de midden nieuwe tijd. In uitbraaksleuf S6 zijn verweerde fragmenten van tegels (roodbakkend met groen loodglazuur) gevonden, die dateren uit de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. Halverwege de proefsleuf is uitbraaksleuf S10 aangetroffen (Figuur 22). De vulling van deze uitbraaksleuf bestaat uit bruingrijze, gevlekte, matig zandige klei met brokken houtskool.

Uit de vulling van de sleuf zijn veel vondsten verzameld, die dateren van de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd (zie Appendix V; vondstnummer 6). 30

Figuur 22. Harlingen, Noorderkade naast 31: Foto van spoor 10 in vlak 1. Humeuze laag (S8) In het vlak van de proefsleuf is naast een puinlaag (S9) een humeuze laag aangetroffen (S8). Deze laag bestaat uit grijsbruine, matig humeuze, matig zandige klei met houtskoolbrokken. Puinlaag (S9) Ten westen van de uitbraaksleuf S10 was een puinlaag (S9) aanwezig. De puinlaag bestaat uit grijs, uiterst siltig zand met veel mortelbrokken, fragmenten puin en veel schelpmateriaal. Het vondstmateriaal dat uit deze puinlaag is verzameld, dateert vanaf de midden nieuwe tijd tot en met de late nieuwe tijd (zie Appendix V). Natuurlijke bodem (S7) In het noordoost deel van de proefsleuf, in vlak 1 en onderin de profielkollom, zijn natuurlijke getijdenafzettingen aangetroffen (S7). Dit pakket bestaat uit licht grijs, uiterst zandige klei met zandlagen en schelpresten. 31

4.3 Het vondstmateriaal en selectievoorstel (J.B. Veenstra MA, J. Kooistra MA, drs. C. Tulp) Inleiding De vondsten die tijdens het onderzoek zijn geborgen en verzameld, zijn gewassen, gesplitst op materiaalcategorie en geteld. De aantallen per materiaalcategorie staan weergegeven in Tabel 4. De vondstenlijst staat weergegeven in Appendix IV . De uitvoering van het onderzoek aan het vondstmateriaal is uitgevoerd conform de BRL SIKB 4000, KNA 4.2 Protocol 4006: specialistisch onderzoek. Na afronding is geen evaluatie- en selectierapport opgesteld vanwege het relatief lage aantal vondsten. In overleg met de bevoegde overheid (gemeente Harlingen) is besloten alles uit te werken. Het uitwerkingsvoorstel voor de vondsten is verwerkt in een Plan van Aanpak Specialistisch Onderzoek (PvA SO, Appendix VI). In dit PvA SO is de volgende vraagstelling opgenomen: “in hoeverre kan het specialistisch onderzoek bijdragen aan het beantwoorden van de in het PvE (Veenstra 2024) opgestelde algemene vraagstelling en de onderzoeksvragen?”. De determinatie en analyse van de gedane vondsten heeft informatie opgeleverd over de aard en ouderdom van de vindplaatsen. Deze informatie draagt bij aan het beantwoorden van de onderzoeksvragen zoals opgesteld in het PvE, waarmee ook wordt voldaan aan de vraagstelling zoals opgenomen in het PvA SO.

Een selectievoorstel voor de vondsten is opgenomen aan het einde van dit hoofdstuk. Dit voorstel dient te worden goedgekeurd door de depothouder (provinsje Fryslân). Methode/Werkwijze Alle artefacten zijn systematisch verzameld per spoor of per stratigrafische eenheid in de profielen. Aanlegvondsten zijn verzameld in vakken van putbreedte (de breedte van de proefsleuf) bij vijf meter. Het vondstmateriaal is gefragmenteerd en enigszins verweerd bewaard gebleven, wat duidelijk maakt dat het materiaal als afval in de bodem terecht is gekomen. Het bevat wel genoeg kenmerken om op categorie ingedeeld te kunnen worden en gedateerd te kunnen worden. De analyse ervan leverde genoeg informatie op om bij te kunnen dragen aan het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Tabel 4.Harlingen, Noorderkade naast 31: Aantallen vondsten per vondstcategorie. Categorie Totaal Aardewerk 55 Bouwkeramiek 14 Dierlijk bot 1 Schelp 1 Metaal 4 Vuursteen 1 Totaal 76 32

Aardewerk en bouwkeramiek (J.B. Veenstra MA) Tijdens het onderzoek zijn 55 stuks aardewerk en 14 stuks bouwkeramiek gevonden (Tabel 5). Conservering Het aardewerk is redelijk goed geconserveerd in die zin dat op basis van de fragmenten een goede bepaling kon worden gedaan van het type, vorm en de datering van het aardewerk. In veel gevallen kon ook de functie van het aardewerk worden bepaald. Complete vormen ontbraken echter. Er is sprake van aardewerkfragmenten die als afval in de bodem terecht zijn gekomen. Het bouwkeramiek is matig geconserveerd. Complete vormen ontbraken in veel gevallen waardoor het bouwkeramiek vaak niet goed dateerbaar was. Methode/technieken uitwerking aardewerk en bouwkeramiek Tijdens de uitwerking is het aardewerk en bouwkeramiek gedetermineerd en beschreven waarbij gebruik is gemaakt van een aardewerkdeterminatie tabel (Appendix VI). Per scherf is waar mogelijk het vormtype, bakseltype en oppervlaktebehandeling beschreven. Bij het vaststellen van het baksel is gekeken naar de wijze waarop een pot is gebakken (zuurstofrijk of -arm) en de toegepaste magering. Op basis van één of meerdere van deze kenmerken is getracht per vondstnummer een datering en functie vast te stellen. Tijdens het onderzoek is het aardewerk vergeleken met aardewerk dat is gevonden in dezelfde regio en dateert uit dezelfde periode.

Hierbij is gekeken naar overeenkomsten en/of afwijkingen. Resultaten aardewerk en bouwkeramiek Tijdens het onderzoek is aardewerk gevonden dat voornamelijk dateert uit de nieuwe tijd. De voorkomende soorten aardewerk en de aantallen staan weergegeven in Tabel 5. Tabel 5. Harlingen, Noorderkade naast 31: Voorkomende typen aardewerk, bouwkeramiek en aantallen (zie Appendix V). Type Aantal Aardewerk Handgevormd 1 Roodbakkend 25 Witbakkend 10 Grijsbakkend 1 Majolica 7 Faience 9 Pijpaardewerk 1 Porselein 1 Wandtegel 11 Vloertegel 3 Totaal: 69 33

Het gevonden aardewerk dateert uit verschillende perioden. Het oudste fragment is een randfragment handgevormd aardewerk met een tweezijdig gefacetteerde rand en een lage hals (vnr. 4, S7). Het heeft een oranjebruin oppervlak en een donkergrijze kleur op de breuk, wat duidt op een zuurstofarm bakproces, waarbij op een bepaald moment een toevoer van zuurstof is geweest. De klei is gemagerd met potgruis. Binnen de typologie van Taayke van handgevormd aardewerk uit de ijzer- en Romeinse tijd van het Noord-Nederlandse kustgebied, komt de rand overeen met het type Gw5d, dat dateert uit de periode 150 vC tot 200 nC. Gezien het feit dat alle andere vondsten uit veel jongere perioden afkomstig zijn, lijkt in het geval van dit fragment sprake te zijn van een secundaire context. Vnr. 6 uit spoor 10 bevat een totaal van 22 fragmenten aardewerk daterend vanaf de late middeleeuwen tot en met de zeventiende eeuw. In totaal zijn 14 fragmenten roodbakkend aardewerk afkomstig uit dit spoor, waaronder een wandfragment met een horizontaal worstoor en loodglazuurvlekken aan de buitenzijde en een ongeglazuurd wandfragment met een buikknik. Beide fragmenten dateren mogelijk uit de late middeleeuwen. De overige fragmenten roodbakkend aardewerk uit vnr.

6 bestaan uit een fragment van een kookpot met loodglazuur aan de binnenzijde en een deels geglazuurde pispot uit de late middeleeuwen óf vroege nieuwe tijd, en een geheel geglazuurde kookpot uit de vroege nieuwe tijd (mogelijk zeventiende eeuw). Ook bevat vnr. 6 een wandfragment niet nader thuis te brengen grijsbakkend aardewerk met een gepolijste binnenzijde. Onduidelijk is of sprake is van laatmiddeleeuws grijsbakkend aardewerk of van een Jydepot uit de nieuwe tijd. Twee bodem- en twee wandfragmenten van een witbakkende grape met groen loodglazuur aan de binnenzijde en roet aan de buitenzijde uit vnr. 6 dateren vanaf de tweede helft van de zestiende tot en met de zeventiende eeuw. Drie bordfragmenten majolica aardewerk dateren uit de eerste helft van de zeventiende eeuw. Alle drie zijn blauw-op-wit versierd, waaronder met concentrische lijnen en kruizen, en met een schaakbordpatroon op de spiegel. Op basis van dit alles kan spoor 10 in de zeventiende eeuw worden gedateerd. Acht fragmenten aardewerk kunnen niet meer nauwkeurig worden thuisgebracht dan uit de zestiende of zeventiende eeuw: rood- en witbakkend aardewerk uit vnr. 7 en 8. Het gaat om resten van een roodbakkende steelpan, met een samengevouwen steel, een bord en een schaal.

Het witbakkend aardewerk bestaat uit een vierkant verdikte rand van een bakpan, met loodglazuur aan de binnenzijde en roet aan de buitenzijde. Eveneens afkomstig uit vnr. 7 en 8 zijn twee bordfragmenten van majolica aardewerk met blauw-op-witte versiering bestaande uit concentrische lijnen en bloemenmotieven uit de zeventiende eeuw (vnr. 8), en negen fragmenten van een plooischotel uit de tweede helft van de zeventiende eeuw (vnr. 7). Ook deze is versierd in blauw-op-wit met golven en floraal motief. Drie fragmenten roodbakkend aardewerk, een pispot en wandfragmenten met loodglazuur dat donker is gemaakt door toevoeging van mangaan, dateren uit de achttiende eeuw (vnr. 2, spoor 6). Spoor 12, waaruit vnr. 7 afkomstig is, kan daarmee worden gedateerd in de late zeventiende eeuw. Vnr. 8 bevat vondsten gedaan tijdens het aanleggen van de proefsleuf. Het aardewerk kan niet aan een spoor worden gerelateerd. Spoor 6 lijkt te dateren uit de achttiende eeuw. Het bouwkeramiek bestaat uit drie verweerde fragmenten van plavuizen met loodglazuur en 11 fragmenten van majolica wandtegels. De plavuizen (vnr. 3, 7 en 8) zijn alle verweerd, roodbakkend en voorzien van loodglazuur. Ze kunnen niet nader worden gedateerd dan vanaf de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. De wandtegels zijn alle blauw-op-wit versierd, met in de hoeken zogenaamde 'ossenkophoeken', of 'spinnen'.

In één geval kon een dierfiguur worden herkend, vermoedelijk een geit. De wandtegels dateren uit de zeventiende of achttiende eeuw. 34

Dierlijk bot en schelp (J. Kooistra MA) Inleiding Tijdens het onderzoek aan de Noorderkade te Harlingen is één fragment dierlijk botmateriaal verzameld en één schelp. Het botfragment is verzameld uit spoor 10 (uitbraaksleuf uit de nieuwe tijd). In Tabel 6 is een totaaloverzicht weergeven. Met de uitwerking van het fragment bot zal weinig worden bijgedragen aan de beantwoording van de onderzoeksvragen zoals gesteld in het Programma van Eisen en het Plan van Aanpak Specialistisch Onderzoek. De informatiewaarde van het object is minimaal. Methoden/technieken uitwerking dierlijk bot De analyse van het botmateriaal en het opstellen van deze deelrapportage heeft plaatsgevonden onder begeleiding van de heer J. Aal (senior KNA specialist zoöarcheologie, werkzaam bij BAAC). Het botfragment is bestudeerd met behulp van referentiewerken (Brown & Gustafson 1989) en de fotoreferentiecollectie ter beschikking gesteld door de heer Aal. Tevens zijn de “KNA-leidraad Archeozoölogie” van het RCE (Lauwerier 2011) en het “Laboratorium protocol archeozoölogie” (Lauwerier 1997) gevolgd. De resultaten van de analyse van het dierlijke botfragment is verzameld in een databasebestand.

Van het bot en de schelp zijn waar mogelijk gegevens verzameld die informatie geven over het dier (diersoort, skeletelement, leeftijd, sekse, grootte en ziekten), sporen van menselijk handelen (slachtsporen, bewerkingssporen en verbranding) en postdepositionele processen (conserveringsgraad, fragmentatiegraad en vraatsporen). Tevens zijn beide resten geteld en gewogen. Resultaten dierlijk botmateriaal Het fragment bot dat is verzameld bij deze opgraving is redelijk goed bewaard gebleven al is de buitenzijde van één van de fragmenten wel redelijk verweerd. Tabel 6. Harlingen, Noorderkade naast 31: Overzicht van de verzamelde dierlijke resten. Diersoort Aantal Gewicht Context Skeletelement Rund (Bos taurus) 1 58,1 Lendenwervel Spoor 10, uitbraaksleuf van een muur, vnr. 6 Mossel (Mytilus edulis) 1 0,5 Schelp Totaal 2 58,6 Het skeletelement van het rund betreft een fragment van een lendenwervel. Op basis van het formaat en de textuur van de buitenzijde is dit bot vermoedelijk afkomstig van een jongvolwassen/volwassen dier, echter is dit wegens het ontbreken van de fusievlakken niet met zekerheid vast te stellen. Het fragment bestaat uit het dwarsuitsteeksel en een klein deel van het wervellichaam. Waarschijnlijk is dit van de rest van het wervellichaam afgehakt bij het opdelen van het karkas.

Het vlak waar het hakspoor zichtbaar zou moeten zijn, is enigszins verweerd, waardoor ook dit niet geheel zeker is. De schelp is een mariene mossel. De klep van de mariene mossel is nagenoeg volledig intact en hier zijn geen sporen van menselijk handelen op waargenomen. 35

Metaal (determinatie drs. C. Tulp) Inleiding De vondsten van metaal zijn door De Steekproef geteld en gewogen en ongeconserveerd of in natte toestand opgeslagen. Een overzicht van de vier metaalvondsten staat weergegeven in Tabel 7. Tabel 7. Harlingen, Noorderkade naast 31: Overzicht van de metaalvondsten. MFE = ijzer; MCU = koperlegering, MBP = lood; spoor 4 = ophogingslaag, 9 = puinlaag, 12 = ophogingslaag, mogelijke demping. Vnr Spoor Metaal Determinatie Beschrijving Datering Staat 1 4 MFE OVERIG Ornament met krul, hoogstwaarschijnlijk van hekwerk, groene verf aan voorkant Nieuwe tijd C Roest, matig 5 9 MPB KOGEL Loden kleine kogel, niet meer rond 1500-1860 Goed 8 – MPB OVERIG Loden onderzijde van dop van kleine fles, met schroefdraad 1550-1800 Matig 9 12 MCU? MUNT Plat, niet rond stuk koperlegering, mogelijk munt. Nieuwe tijd? Slecht Methode/technieken uitwerking metaal In eerste instantie is het metaal gewaardeerd waarbij is gelet op gaafheid, zeldzaamheid, representativiteit, informatiewaarde en de mate waarin verder onderzoek kan bijdragen aan het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Een selectie van de metaalvondsten komt in aanmerking voor conservatie. De selectie is gebaseerd op de informatiewaarde van de vondsten met betrekking tot beantwoording van de volgende onderzoeksvragen.

Tijdens de uitwerking zijn de metalen voorwerpen geanalyseerd en beschreven in de vondstentabel. De voorwerpen zijn visueel en waar nodig microscopisch bestudeerd en gedetermineerd waarbij is getracht de functie en datering te achterhalen. Voor indelingen op type en datering is gebruik gemaakt van standaardliteratuur, (deel)rapportages, wetenschappelijk verantwoorde overzichten en de vondstdatabase. Resultaten metaal De vondsten bestaan uit twee loden voorwerpen, één ijzeren en één van koperlegering. Vondstnummer 5 is een loden kogel die gedeukt is, waarschijnlijk door gebruik. Deze kogels komen voor tussen 1500 en 1860 (Gesink 2005). De kogel is gevonden in een puinlaag. Nummer 8 is een onderkant van een loden dop van een fles. Parallellen die zijn gevonden dateren tussen 1550-1800 (Beeldbank Cultureel Erfgoed; Below the Surface). Deze vondst is aangetroffen tijdens het aanleggen van het vlak. Het ijzeren voorwerp is een ornament met een krul en plantaardig motief (vondstnummer 1 uit een ophogingslaag). Aan de voorkant is groene verf opgebracht. De datering is nieuwe tijd C. Het vierde voorwerp is een plat en dun stuk koperlegering, waarschijnlijk een munt (vondstnummer 9). Details zijn niet waarneembaar in deze staat. De munt is afkomstig uit een ophogings- of dempingslaag. 36

Voorstel voor selectie/deselectie: Voorgesteld wordt de munt te conserveren, te determineren en te deponeren. Vanwege de zeer kleine informatiewaarde wordt voorgesteld de loden kogel en de loden dop te deselecteren. Dit geldt ook voor het decoratieve ijzeren ornament met groene verf. V oorgesteld wordt om de munt na oplevering en goedkeuring van het rapport te deponeren in het Noordelijk Archeologisch Depot en om de drie andere metalen objecten te deselecteren. Dit voorstel dient te worden goedgekeurd door de depothouder. Vuursteen In totaal is één fragment vuursteen gevonden (V8). Het stuk vuursteen zou een afslagfragment kunnen zijn, maar dit is niet met zekerheid vast te stellen (determinatie drs. M.J.L.TH. Niekus). De vondst is verzameld tijdens de aanleg van het vlak en heeft geen duidelijke vondstcontext. De wetenschappelijke waarde van de vondst is laag, daarom wordt voorgesteld om het stuk na oplevering en goedkeuring van het rapport te verwijderen en niet te deponeren in het Noordelijk Archeologisch Depot. Dit voorstel dient te worden goedgekeurd door de depothouder. Discussie/interpretatie Het onderzoek naar het vondstmateriaal heeft bijgedragen aan het kunnen beantwoorden van onderzoeksvragen in het PvE en de vraagstelling in het PvA SO.

Het aardewerk dateert voornamelijk uit de nieuwe tijd, met uitzondering van één scherf zogenaamd terpaardewerk uit de late ijzertijd, of Romeinse tijd. Het gaat vermoedelijk om een scherf die op een later tijdstip onbedoeld in het plangebied terecht is gekomen. Het aardewerk uit de nieuwe tijd dateert, voor zover een nauwkeurige datering is vast te stellen, voornamelijk uit de zeventiende eeuw. Een klein deel dateert uit de achttiende eeuw (zie Appendix V). Het materiaal bestaat uitsluitend uit aardewerksoorten die algemeen voorkomen in de betreffende periode en het ruime gebied. Het gaat om aardewerk dat veel wordt gevonden in nederzettingscontext, waar het een dagelijkse functie vervulde in het huishouden (koken, tafelwaar en opslag van goederen). Het dierlijk materiaal bestaat deels uit slachtafval van een rund, maar ook uit een schelp die waarschijnlijk zonder invloed van de mens in het plangebied terecht is gekomen. Gezien de ligging van Harlingen aan de zee, zal hier door de mariene afzettingen veel schelpmateriaal in de ondergrond aanwezig zijn. Slachtafval is in de context van deze vindplaats (een plek waar werd geleefd en gegeten) een vondst die past binnen de verwachting. De metalen voorwerpen zijn afkomstig uit ophogingslagen, een puinlaag en tijdens het aanleggen van het vlak.

De datering van de vondsten varieert van de periode zestiende/negentiende eeuw tot en met de twintigste eeuw. 37

In Tabel 8 is een voorstel opgenomen voor selectie en deselectie van het vondstmateriaal. Selecteren betekent dat het vondstmateriaal dat hiervoor in aanmerking komt, ter deponering aan het provinciaal depot wordt aangeboden. Het voor deponering te selecteren vondstmateriaal hangt samen met de vindplaats. Dit wordt gedeponeerd om voor latere analyses beschikbaar te blijven. Gedeselecteerd materiaal wordt (na al dan niet onderzocht te zijn) afgevoerd omdat het geen verdere informatiewaarde heeft. Het selectievoorstel is opgesteld door senior KNA-archeoloog J.B. Veenstra MA. Het vondstmateriaal is stabiel, in die zin dat de staat waarin het verkeert geen verdere behandeling nodig heeft om verdere degeneratie te voorkomen. Uitzondering hierop vormen de vondsten van metaal. Indien deze in aanmerking komen voor deponering zullen deze worden geconserveerd. Van het vondstmateriaal worden in totaal 55 stuks aardewerk en 14 stuks bouwkeramiek geselecteerd voor deponering in het depot. Deze selectie is zorgvuldig gemaakt op basis van verschillende factoren, waaronder de representativiteit van het materiaal voor de vondstcontext, de conserveringsstaat van de objecten en de wetenschappelijke waarde die ze kunnen bijdragen aan het onderzoek. Bij het bepalen van de selectie is rekening gehouden met de staat van conservering.

Alle fragmenten zijn goed bewaard gebleven en geselecteerd voor deponering. Tijdens de archeologische begeleiding is één fragment bot van een rund verzameld en één schelp. Eén fragment bot is geselecteerd voor deponering: een lendenwervel, waarschijnlijk afkomstig van een jongvolwassen/volwassen dier. Gezien de beperkte hoeveelheid en het fragmentarische karakter van het botmateriaal is verdere bijdrage aan de beantwoording van de onderzoeksvragen uit het Programma van Eisen (PvE) en Plan van Aanpak (PVA SO) niet mogelijk. De geselecteerde fragmenten zijn geselecteerd voor deponering vanwege hun representativiteit binnen de vondstcontext. Het fragment schelp is gedeselecteerd voor deponering. De informatiewaarde van deze vondst is zeer beperkt. Er is één fragment metaal geselecteerd voor deponering. Het gaat om één munt, afkomstig uit de ophogingslaag (S12). Voorgesteld wordt de munt te conserveren, te determineren en te deponeren. Vanwege de zeer kleine informatiewaarde wordt voorgesteld de loden kogel en de loden dop te deselecteren. Dit geldt ook voor het decoratieve ijzeren ornament met groene verf. Deze objecten vertonen een zeer beperkte informatiewaarde en dragen niet significant bij aan de beantwoording van de onderzoeksvragen, waardoor conservering en deponering niet noodzakelijk wordt geacht. Er is één fragment vuursteen (V8) gevonden.

Het stuk vuursteen zou een afslagfragment kunnen zijn, maar dit is niet met zekerheid vast te stellen. De vondst is verzameld tijdens de aanleg van het vlak en heeft geen duidelijke vondstcontext. Gezien de lage wetenschappelijke waarde wordt voorgesteld het fragment te verwijderen en niet te deponeren. De vondsten, die op basis van de waardering geselecteerd zijn om te deponeren, worden na afloop van het onderzoek gedeponeerd in het Noordelijk Archeologisch Depot in Nuis (zie Tabel 8). Dit selectie/deselectie-voorstel dient te worden goedgekeurd door de depothouder. 38

Tabel 8. | Harlingen, Noorderkade naast 31: De aantallen vondsten, aantallen uitgewerkt en het deselectievoorstel (opgesteld door senior KNA-archeoloog J.B. Veenstra MA). Categorie | Totaal | Voorgesteld voor | Voorgesteld deselectie selectie (deponering) Aardewerk | 55 | 55 | 0 Bouwkeramiek | 14 | 14 | 0 Dierlijk bot | 1 | 1 | 0 Schelp | 1 | 0 | 1 Metaal | 4 | 1 | 3 Vuursteen | 1 | 0 | 1 Totaal | 76 | 71 | 5 39 5. Waardestelling (KNA 4.2: VS06) Het doel van het onderzoek was om vast te stellen of binnen het plangebied Harlingen, Noorderkade naast 31 archeologische waarden aanwezig zijn en om de gespecificeerde archeologische verwachting uit het vooronderzoek te toetsen. Tijdens het proefsleuvenonderzoek werd vastgesteld dat ter plaatse sprake is van een archeologische vindplaats. Op basis van deze bevinding is een waardering van de vindplaats opgesteld. Met als doel te bepalen of de locatie behoudenswaardig is, zowel in situ als ex situ. Voor de onderzoekslocatie is een waardering uitgevoerd aan de hand van een scoretabel (Tabel 9). In de scoretabel worden beoordelingen gegeven voor de onderdelen fysieke kwaliteit en inhoudelijke kwaliteit. Op basis van deze beoordelingen en de totaalscore blijkt dat sprake is van een behoudenswaardige vindplaats. Op grond van deze waardering wordt geadviseerd om de vindplaats in situ te behouden.

Tijdens het proefsleuvenonderzoek bleek dat de bodem in het plangebied grotendeels intact was en bleken archeologische sporen en vondsten aanwezig te zijn. De sporen betreffen: een pad bestaande uit Friese geeltjes (S1); muurwerk met tegen de binnenzijde geglazuurde tegels (S2); drie bakstenen stiepen (S3, S11 en S13); ophogingslagen (S4 en S12); uitbraaksleuven (S5, S6 en S10); een humeuze laag (S8); een puinlaag (S9) en de ongeroerde, natuurlijke bodem (S7). De archeologische resten houden verband met de huisplaats met erf zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811- 1832. Na het veldonderzoek bleek dat in het plangebied archeologische waarden en een behoudenswaardige vindplaats aanwezig zijn (zie Tabel 9). De vindplaats wordt als behoudenswaardig beschouwd omdat de archeologische resten directe verbanden vertonen met een historische bewoningslocatie die zichtbaar is op de kadastrale minuut van 1811–1832. Dit betekent dat de vindplaats waardevolle informatie bevat over de historische ruimtelijke inrichting, bouwwijze en het dagelijks leven in deze periode. De aanwezigheid van diverse structuren zoals een pad van Friese geeltjes, muurwerk met geglazuurde tegels, stiepen (funderingselementen) en ophogingslagen, wijst op een relatief goed bewaarde erfstructuur.

Dergelijke resten kunnen bijdragen aan het beter begrijpen van de lokale nederzettingsgeschiedenis, bouwtechnieken uit de negentiende eeuw of eerder, en sociaal-economische omstandigheden van de toenmalige bewoners. In de scoretabel zijn beoordelingen opgenomen voor de onderdelen fysieke kwaliteit en inhoudelijke kwaliteit (zie Tabel 9). Wat betreft de beleving scoort de vindplaats niet op de criteria schoonheid en herinneringswaarde, aangezien de archeologische resten zich onder het maaiveld bevinden en niet zichtbaar zijn in het huidige landschap. Voor de fysieke kwaliteit zijn twee factoren beoordeeld: gaafheid en conservering. De gaafheid van de vindplaats scoort hoog. In de proefsleuf tekenden de archeologische sporen zich scherp af, zoals het pad van Friese geeltjes, muurwerk en stiepen, en waren deze ook in de coupes goed herkenbaar. Het vlak vertoonde nauwelijks recente verstoringen, wat wijst op een goed bewaard gebleven bodemopbouw. De conservering van de vindplaats scoort eveneens hoog. In de kleiige bodem zijn onverbrande organische resten goed bewaard gebleven, mede door de aanwezigheid van natte condities. Anorganisch materiaal, zoals bakstenen, tegels en aardewerk, is ook in goede staat aangetroffen in de vullingen van sporen. 40

Wat betreft de inhoudelijke kwaliteit scoort de vindplaats eveneens middelhoog. Huisplaatsen met erfstructuur uit de achttiende en negentiende eeuw komen vaker voor in deze regio, waardoor de zeldzaamheid als gemiddeld wordt beoordeeld. Ook de informatiewaarde wordt als middelhoog ingeschat, gezien de beperkte omvang van de blootgelegde oppervlaktes en de spreiding van de sporen. De ensemblewaarde daarentegen scoort hoog, aangezien de aangetroffen sporen en vondsten (zoals het pad, muurwerk, stiepen en ophogingslagen) samen in verband kunnen worden gebracht met de historische erfstructuur zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811–1832. Deze samenhang versterkt de betekenis van de vindplaats binnen de bredere historische context van Harlingen. Op basis van de totaalscore uit de waarderingstabel blijkt dat de vindplaats behoudenswaardig is. Daarom wordt geadviseerd om de vindplaats in situ te behouden. Tabel 9. Harlingen, Noorderkade naast 31: Scoretabel waardestelling vindplaats. Waarden Criteria Scores hoog middel laag totale score Beleving Schoonheid wordt niet gescoord Herinneringswaarde wordt niet gescoord Fysieke kwaliteit Gaafheid 3 ≥5 behoudenswaardig 6Conservering 3 Inhoudelijke kwaliteit Zeldzaamheid 2 ≥7 behoudenswaardig 7 Informatiewaarde 2 Ensemblewaarde 3 Representativiteit n.v.t 41

6. Conclusie (KNA 4.2: VS05; VS06 en VS07) Op 26 augustus 2024 is in het plangebied aan de Noorderkade naast nr. 31 te Harlingen een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Het onderzoek bestond uit één proefsleuf (zie Figuren 10, 11, 13 en 15). Op basis van het bureau- en booronderzoek (Schamp 2024) werd verwacht dat het plangebied archeologische resten zou bevatten uit de late ijzertijd tot en met de nieuwe tijd. Hierbij ging het met name om resten gerelateerd aan ophogings- en/of terplagen, nederzettingssporen op kwelderafzettingen (zoals paalkuilen, kuilen, water- en beerputten, vloeren, muren en kelders) en sporen van huis-, erf- of landinrichting, waaronder sloten en greppels. Uit het eerder uitgevoerde booronderzoek (Schamp 2024) bleek dat in het plangebied een ophogingslaag aanwezig was met archeologische indicatoren uit de nieuwe tijd, waaronder roodbakkend aardewerk, steengoed en bouwkeramiek. Deze resten konden verband houden met een huisplaats die zichtbaar is op achttiende- en negentiende-eeuws kaartmateriaal. Theoretisch kon ook ouder materiaal aanwezig zijn, daterend vanaf de late ijzertijd. De proefsleuf werd aangelegd in het westelijke deel van het plangebied, in een zone waarvoor op basis van de boorresultaten (boringen 1, 3 en 5; zie Figuur 1) vervolgonderzoek met proefsleuven was geadviseerd.

Dit advies, opgesteld door Schamp (2024), werd overgenomen door de bevoegde overheid (gemeente Harlingen). Tijdens het proefsleuvenonderzoek bleek dat de bodem in het plangebied grotendeels intact was. De stratigrafie in de sleuf bestaat uit een bouwvoor op verstoringslagen op ophogingslagen uit de nieuwe tijd op natuurlijke getijdenafzettingen. Het archeologische vlak is aangelegd in de ophogingslagen en de onderliggende getijdenafzettingen, op het niveau waarop grondsporen zichtbaar waren (zie Figuur 16). Tijdens het onderzoek zijn diverse archeologische sporen en vondsten aangetroffen die wijzen op een goed bewaarde vindplaats, behorend tot een huisplaats met bijbehorend erf. Tot de aangetroffen structuren behoren onder meer een pad van Friese geeltjes, muurwerk met geglazuurde wandtegels en bakstenen stiepen. Het vondstmateriaal dateert van de late ijzertijd / Romeinse tijd tot en met de twintigste eeuw. De belangrijkste vondstcategorieën omvatten aardewerk uit de zeventiende en achttiende eeuw (nieuwe tijd), dat voornamelijk gerelateerd is aan huishoudelijk gebruik, zoals koken, opslag en het serveren van voedsel. Daarnaast is één dierlijk botfragment (slachtafval) evenals een schelp; ook deze zijn te dateren in de nieuwe tijd. Verder zijn diverse metalen objecten gevonden in ophogings- en puinlagen, met dateringen variërend van de zestiende tot en met de twintigste eeuw.

Tot slot is een losse scherf terpaardewerk uit de late ijzertijd of Romeinse tijd aangetroffen. Deze vondst lijkt echter niet in situ te zijn en is vermoedelijk verplaatst materiaal, waardoor de contextuele waarde beperkt is. Op basis van de resultaten van het veldonderzoek wordt geconcludeerd dat in het plangebied sprake is van een behoudenswaardige vindplaats (zie Hoofdstuk 5 en Tabel 9). 42

6.1 Beantwoording onderzoeksvragen Onderzoeksvragen proefsleuvenonderzoek 1. Wat is de stratigrafie en graad van gaafheid van de bodem? De bodem in de proefsleuf bestaat uit een bouwvoor op verstoringslagen op nieuwetijdse ophogingslagen op getijdenafzettingen. Het vlak in de proefsleuf is aangelegd in de nieuwetijdse ophogingslagen en de natuurlijke getijdenafzettingen, op het niveau waarop de grondsporen zichtbaar waren (zie Figuur 16). De bodem is goed bewaard gebleven. 2. Zijn er archeologische sporen aanwezig? Zo ja, wat is de aard, gaafheid, ouderdom en ruimtelijke spreiding van de sporen? Ja, er zijn archeologische sporen aanwezig binnen het plangebied. Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn diverse sporen en vondsten aangetroffen, die duiden op een goed bewaarde huisplaats met erf. De aangetroffen sporen omvatten onder andere een pad van Friese geeltjes, muurwerk met geglazuurde tegels en bakstenen stiepen. Aard van de sporen: • Het pad is opgebouwd uit Friese geeltjes, welke in halfsteensverband zijn gelegd. Aan de zijranden van het pad zijn geeltjes rechtop geplaatst, met de kopse kant naar boven. Dit wijst op een zorgvuldig aangelegd pad, mogelijk als erfontsluiting of stoep. • Spoor 2 bestaat uit muurwerk dat uit Friese geeltjes bestaat, met aan de binnenzijde geglazuurde bruine en groene wandtegels.

Dit wijst op een binnenmuur die waarschijnlijk functioneerde als onderdeel van een keuken of stookruimte. • Er zijn ook bakstenen stiepen aangetroffen, evenals ophogingslagen en uitbraaksleuven, die wijzen op eerdere bouw- of aanpassingsfasen van het terrein. Gaafheid van de sporen: • De gaafheid van de sporen is over het algemeen goed. Het pad van Friese geeltjes is goed bewaard gebleven, met weinig verstoringen. De muurstructuren vertonen tekenen van goede conservering, vooral de geglazuurde wandtegels, die in een relatief goede staat verkeren. Ouderdom van de sporen: • De dateringen van de vondsten wijzen op een ouderdom in de zestiende tot twintigste eeuw. De gebruikte bakstenen en tegels, alsmede de bouwtechnieken, wijzen op een datering in deze periode. Ruimtelijke spreiding van de sporen: • De sporen zijn vooral geconcentreerd in het westelijke deel van de proefsleuf. Het pad heeft een duidelijke noord-zuid oriëntatie en vormt waarschijnlijk een deel van een groter erfcomplex, zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811–1832. De omvang van de vindplaats is beperkt tot het onderzochte plangebied, maar de begrenzing kon niet precies worden vastgesteld. Er is aanwijzing dat de ruimtelijke spreiding van de vindplaats zich mogelijk verder uitstrekt buiten de grenzen van de proefsleuf.

De aangetroffen sporen in het westelijke deel van het plangebied zijn goed bewaard, maar er zijn geen duidelijke grenzen of afbakeningen die de volledige spreiding van de vindplaats definitief vastleggen. 43

Samenvattend, de aangetroffen archeologische sporen zijn goed bewaard, dateren uit de zeventiende en vroeg negentiende eeuw en zijn voornamelijk geconcentreerd in de westelijke helft van het plangebied. De sporen omvatten zowel structurele elementen (muurwerk en pad) als functionele voorzieningen, wat wijst op een verblijfs- en werkruimte uit deze periode. 3. Zijn er archeologische (resten) van structuren te herkennen? Zo ja, wat is de aard, gaafheid, omvang en datering van deze structuren? Ja, er zijn archeologische resten van structuren aangetroffen in het plangebied. De belangrijkste structuren betreffen een pad van Friese geeltjes (S1) en het muurwerk met geglazuurde wandtegels (S2). Het pad is opgebouwd uit Friese bakstenen, met een halfsteensverband in het loopvlak en rechtopstaande geeltjes aan de zijkanten, vermoedelijk als randbegrenzing. De muurstructuur is bekleed met bruine en groene geglazuurde tegels aan de binnenzijde, wat wijst op een functionele ruimte zoals een keuken of stookruimte. De gaafheid van de structuren is goed; het pad vertoont weinig verstoringen, en het muurwerk is in een redelijke staat van conservering, ondanks het ontbreken van een diepere fundering. De omvang van het pad is circa 90 centimeter breed, en de muur volgt de ruimtelijke indeling van het erf, zoals weergegeven op de kadastrale minuut van 1811- 1832.

De datering van de structuren wordt geschat op de eerste helft van de negentiende eeuw, gebaseerd op de gebruikte materialen en bouwtechnieken. 4. Wat is de datering van de archeologische vondsten en tot welke vondsttypen of vondstcategorieën behoren zij? De archeologische vondsten in het plangebied kunnen worden gedateerd en ingedeeld in verschillende categorieën. Het aardewerk dateert voornamelijk uit de nieuwe tijd, met uitzondering van één scherf zogenaamd terpaardewerk uit de late ijzertijd of Romeinse tijd. Dit aardewerk lijkt waarschijnlijk op een later tijdstip, onbedoeld, in het plangebied terecht te zijn gekomen. Het aardewerk uit de nieuwe tijd dateert, voor zover een nauwkeurige datering mogelijk is, voornamelijk uit de zeventiende eeuw, met een klein deel uit de achttiende eeuw. Het betreft aardwerksoorten die algemeen voorkomen voor de betreffende periode en het brede geografische gebied. Dit aardewerk werd veelal in nederzettingscontexten aangetroffen, waar het een dagelijkse functie vervulde in het huishouden, zoals voor koken, tafelgebruik en het opslaan van goederen. Het dierlijk materiaal bestaat deels uit een bot van een rund (slachtafval), wat past bij de verwachting voor een locatie waar mensen woonden en aten. Daarnaast werd een schelp aangetroffen die waarschijnlijk zonder menselijke invloed in het plangebied is terechtgekomen.

Gezien de ligging van Harlingen aan de zee, is het niet verrassend dat er veel schelpmateriaal in de ondergrond aanwezig is door mariene afzettingen. De metalen voorwerpen die werden aangetroffen, komen uit ophogingslagen, een puinlaag en tijdens het aanleggen van het vlak. De datering van deze vondsten varieert van de zestiende tot de twintigste eeuw. De metalen voorwerpen zijn afkomstig uit ophogingslagen, een puinlaag en tijdens het aanleggen van het vlak. Samenvattend: de vondsten dateren van de late ijzertijd / Romeinse tijd tot de twintigste eeuw, met aardewerk uit de zeventiende en achttiende eeuw, dierlijk materiaal (slachtafval en een schelp) uit de nieuwe tijd, en metalen voorwerpen uit latere ophogings- en puinlagen, die dateren van de zestiende tot en met de twintigste eeuw. 44

5. Wat is de omvang, begrenzing en gaafheid van de vindplaats? Loopt deze nog verder buiten het plangebied? De omvang van de vindplaats is voorlopig beperkt tot het onderzochte plangebied, maar de begrenzing van de vindplaats kon niet nauwkeurig worden vastgesteld. Er is aanwijzing dat de sporen zich mogelijk verder uitstrekken buiten de grenzen van de proefsleuf. De sporen in de westelijke helft van de sleuf waren goed bewaard, maar er zijn geen duidelijke begrenzingen aangetroffen die de vindplaats definitief afbakenen. De gaafheid van de sporen is over het algemeen goed, met minimale verstoringen en goed bewaarde structuren, zoals het pad van Friese geeltjes en het muurwerk. Aangezien er geen afgebakende begrenzing is, is het mogelijk dat de vindplaats zich verder uitstrekt buiten het plangebied. Alleen aanvullend onderzoek in aangrenzende gebieden zou meer duidelijkheid kunnen geven over de ruimtelijke spreiding van de archeologische resten. 6. Zijn er verschillende gebruiks- en / of bewoningsfasen te herkennen? Op basis van het aangetroffen archeologisch materiaal kunnen binnen het plangebied drie onderscheiden fasen van gebruik en / of bewoning worden herkend. Hoewel niet alle vondsten in primaire context zijn aangetroffen, bieden zij samen voldoende aanknopingspunten om een globale fasering te formuleren.

• Vroege fase van (mogelijk) gebruik – late ijzertijd / Romeinse tijd De vondst van een scherf terpaardewerk, te dateren in de late ijzertijd of romeinse tijd, wijst mogelijk op een vroege fase van gebruik of bewoning van het gebied. Deze scherf lijkt echter niet in situ te zijn aangetroffen en kan als verplaatst materiaal worden beschouwd. Desondanks suggereert de aanwezigheid van dit type aardewerk dat het gebied in deze periode mogelijk al werd benut, zij het sporadisch of tijdelijk. Vanwege de onduidelijke context kan deze fase echter niet met zekerheid als bewoningsfase worden geïnterpreteerd. • Hoofdfase van bewoning – nieuwe tijd (zeventiende en achttiende eeuw) Het merendeel van het aangetroffen aardewerk dateert uit de zeventiende eeuw, met aanvullend enkele vondsten uit de achttiende eeuw. Dit wijst op een intensieve en langdurige bewoning tijdens de nieuwe tijd. Het aardewerk betreft voornamelijk huishoudelijk materiaal (zoals kookgerei, tafelwaar en opslagvoorzieningen) dat kenmerkend is voor nederzettingscontexten. De aard en samenstelling van deze vondstcategorieën duiden op een permanente bewoningsfase, met nadruk op dagelijkse huishoudelijke en agrarische activiteiten. Deze fase vormt de meest duidelijke en best gedocumenteerde gebruiksperiode binnen het plangebied.

• Latere fasen van activiteit – zestiende en twintigste eeuw Naast het aardewerk zijn ook enkele metalen voorwerpen aangetroffen, afkomstig uit ophogingslagen, een puinlaag en tijdens het aanleggen van het archeologische vlak. Deze voorwerpen dateren globaal van de zestiende tot en met de twintigste eeuw en wijzen op latere fasen van verstoring of herinrichting van het terrein. Mogelijk betreft het hier aanpassingen in het kader van bouwactiviteiten of ophoging, met een functie in de verdere ontwikkeling van het landschap. 45

Samengevat antwoord op deze onderzoeksvraag: Binnen het plangebied kunnen op basis van het vondstmateriaal drie fasen van gebruik of bewoning worden onderscheiden: • Vroege fase (mogelijk late ijzertijd / romeinse tijd): incidenteel of tijdelijk gebruik, niet overtuigend als bewoning te duiden vanwege de secundaire context van het materiaal. • Hoofdfase van bewoning ( zeventiende en achttiende eeuw ): duidelijke nederzettingssporen met huishoudelijk aardewerk, wijzend op permanente bewoning en dagelijks gebruik. • Latere gebruiksfasen ( zestiende en twintigste eeuw ): sporen van terreinverstoringen en ophogingen, mogelijk gerelateerd aan bouw- of infrastructuuractiviteiten. Deze fasering wijst op een geleidelijke intensivering van gebruik en bewoning van het gebied gedurende de nieuwe tijd, gevolgd door aanpassingen in latere perioden. 7. Is de vindplaats behoudenswaardig (maak gebruik van een scoretabel om de behoudenswaardig te bepalen)? Ja, de vindplaats is behoudenswaardig. Op basis van de beoordeling in Tabel 9 blijkt dat zowel de fysieke als inhoudelijke kwaliteit van de sporen hoog scoren. De gaafheid van de sporen is goed, de zeldzaamheid en informatiewaarde zijn significante factoren die bijdragen aan de behoudenswaardigheid. De ensemblewaarde van de vindplaats versterkt de conclusie dat behoud in situ het beste is.

De totaalscore uit Tabel 9 bevestigt dat de vindplaats behoudenswaardig is. 8. Indien de vindplaats behoudenswaardig is, welke vervolgstappen worden geadviseerd om deze te beschermen? Gezien de aanwezigheid van behoudenswaardige archeologische waarden in het plangebied, vooral in het westelijke deel (zie Figuur 3: rood ingevuld), worden de volgende vervolgstappen geadviseerd om de vindplaats te beschermen: • Beperk graafdiepte : Er wordt geadviseerd om graafwerkzaamheden in het westelijke deel niet dieper dan 0,3 meter onder maaiveld uit te voeren. Dit voorkomt dat het archeologische niveau wordt verstoord en zorgt ervoor dat de intacte archeologische resten in situ behouden blijven. • Indien dieper graven noodzakelijk is : Indien de werkzaamheden toch dieper moeten gaan, bijvoorbeeld voor de bouwput of funderingen, is archeologisch vervolgonderzoek vereist. Dit onderzoek heeft als doel de aanwezige archeologische resten vast te stellen en deze, indien nodig, te verplaatsen (ex situ behoud). • Opstellen van een Programma van Eisen (PvE) : Het vervolgonderzoek dient uitgevoerd te worden op basis van een PvE, opgesteld door een senior KNA-archeoloog. Dit programma moet vooraf goedgekeurd worden door de gemeente Harlingen.

• Oostelijk deel : In het oostelijke deel van het plangebied (zie Figuur 3: groen ingevuld) zijn geen archeologische waarden aangetroffen, en kunnen de werkzaamheden zonder archeologisch onderzoek worden uitgevoerd. • F underingswijze : Voor de bouw van de woning wordt de fundering ondersteund met heipalen. Er wordt verwacht dat de heipalen, mits met een afstand van minimaal 4 meter tussen de heipalen, minimale aantasting van de archeologische waarden veroorzaken. Deze werkzaamheden kunnen zonder verdere beperkingen plaatsvinden. 46

De vervolgstappen zijn dus gericht op het behouden van de intacte archeologische lagen door de graafdiepte te beperken, en, indien nodig, vervolgonderzoek te verrichten om de resten veilig te stellen. De gemeente Harlingen speelt hierbij een belangrijke rol in de goedkeuring van het PvE en de uitvoering van de beschermende maatregelen. 9. Indien geen vindplaats aanwezig is, hoe kan dit worden verklaard? Deze vraag is niet van toepassing, aangezien er archeologische sporen en vondsten zijn aangetroffen in het plangebied. 47

6.2 Advies (KNA 4.2: VS07) Selectie advies drs. C.R.C. Schamp (senior KNA-archeoloog; Actorregisternr.: 46647395): Het archeologisch onderzoek op de locatie Noorderkade naast 31 te Harlingen is afgerond. Na het veldonderzoek bleek dat in het plangebied archeologische waarden en / of een behoudenswaardige vindplaats aanwezig zijn. Op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek blijft de kans op archeologische waarden in het plangebied hoog. De archeologische resten houden verband met de huisplaats met erf zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811-1832. De toplaag in het plangebied is reeds verstoord. Vanaf 0,3 meter beneden maaiveld zijn archeologische resten aangetroffen en is er kans op intacte archeologische waarden. In het westelijke deel van het plangebied blijft een hoge kans op (archeologisch) behoudenswaardige resten aanwezig (Figuur 3). Westelijke deel Voor het westelijke deel van het plangebied blijft het advies ongewijzigd: Streven naar behoud (Figuur 3: rood ingevuld). Er wordt geadviseerd om hier geen graafwerkzaamheden in het plangebied te laten plaatsvinden die dieper gaan dan 0,3 meter onder maaiveld (circa 0,1 meter boven NAP). Indien de maximale ontgravingsdiepte tot 0,1 meter boven NAP wordt gehandhaafd, zal het archeologische (intacte) niveau niet worden bereikt met het graven en in situ behouden blijven.

Als er toch dieper gegraven moet worden, bijvoorbeeld voor het uitgraven van de bouwput of ten behoeve van funderingen, dan is hier archeologisch vervolgonderzoek nodig met als doel: het vaststellen welke archeologische resten hier aanwezig zijn en deze veilig te stellen door behoud ex situ. De werkwijze voor een eventueel vervolgonderzoek (bijvoorbeeld in de vorm van een opgraving) dient door een senior KNA-archeoloog in een archeologisch Programma van Eisen (PvE) te worden vastgelegd. Dit PvE moet vooraf door de bevoegde overheid (gemeente Harlingen) zijn goedgekeurd. Oostelijke deel Verwacht wordt dat de geplande werkzaamheden in het oostelijke deel van het plangebied zonder archeologisch onderzoek kunnen worden uitgevoerd. Hier zijn geen aanwijzingen gevonden voor archeologische waarden (Figuur 3: groen ingevuld). Funderingswijze Het maaiveld in het plangebied zal ten behoeve van de bouw van de nieuwe woning worden opgehoogd en de fundering van de woning zal worden ondersteund met heipalen. De verwachting is dat er met de heipalen, met een geringe oppervlakte van circa 15 centimeter bij 15 centimeter per heipaal: een beperkte aantasting van archeologische waarden is, mits daarbij tussen de heipalen tenminste 4 meter afstand wordt aangehouden. Deze werkzaamheden kunnen zonder verdere beperkingen worden uitgevoerd.

Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Harlingen, om het opgestelde selectieadvies al dan niet op te volgen. Als bij toekomstig graafwerk onverhoopt toch archeologische vondsten worden gedaan of archeologische grondsporen worden aangetroffen, dan dient daarvan direct melding te worden gemaakt bij de minister conform de Erfgoedwet 2016, artikel 5.10 & 5.11. Wij adviseren dit te doen bij de gemeente Harlingen. 48

Literatuur AHN-Viewer. www.AHN.nl. Actueel Hoogtebestand Nederland. Rijkswaterstaat, Adviesdienst Geo-informatie en ICT. Archis 3. www.zoeken.cultureelerfgoed.nl Beckers I.S.J. & J. Holl. 2017. Spoorstraat 7, Steenhouwersstraat 2 en 4 en de Zuiderhaven 300 en 302 te Harlingen. Een Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek. ADC Rapport 4391. ADC Archeoprojecten, Amersfoort. Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureelerfgoed; internetsite, mei 2024. http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Below the surface; mei 2024. https://belowthesurface.amsterdam/nl Berendsen, H.J.A. 2005. Landschappelijk Nederland. De fysisch-geografische regio's. Perspectief uitgevers, Bilthoven. Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland, internetsite, mei 2024. http://maps.bodemdata.nl/ Bodemloket, internetsite, april 2024. http://www.bodemloket.nl Bosch, J.H.A. 2008. Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1. Deltares-rapport 2008- U-R0881/A. Brown, D.L. & C.E. Gustafson. 1989. A Key to Postcranial Skeletal Remains of Cattle/Bison, Elk and Horse. Reports of Investigations, No 57. Laboratory of Anthropology, Washington State University. Cultuurhistorische Waardenkaart van de Provincie Friesland; internetsite, april 2024. https://fryslan.maps.arcgis.com Eekhoff, W. 1859. Nieuwe Atlas van de Provincie Friesland.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/fce90d4d-4d83-4e13-83a6-7b2390972792?agendaItemId=249f96f0-23ab-453a-9750-feec8768e940