16.1 Bijlage 1- Noorderkade 2 woningen - ruimtelijke onderbouwing
Tekst van het document
Lijst van figuren en tabellen Figuren 1 Topografische kaart 2 Plansituatie met de ligging nieuwbouw 3 Luchtfoto plangebied 4 Foto's plangebied 5 Uitsnedes Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE) 6 Hoogtekaart 7 Uitsnedes van zes paleogeografische kaarten 8 Archeologische kaart (Archis 3) 9 Uitsnede kaart van Schotanus 1718 10 Uitsnede van de kadastrale kaart van Fryslân uit 1811 – 1832 11 Uitsnede van de kadastrale kaart van Fryslân uit 1832 (www.hisgis) 12 Uitsnede kaart van Eekhoff 1832 13 Historische kaarten 1900, 1910, 1935, 1950, 1973 en 2010 14 Boorpuntenkaart 15 Foto van de vondsten 16 Foto Belgisch steengoed 17 Advieskaart met selectieadvies Tabellen 1 Administratieve gegevens 2 Archeologische waarden rondom het plangebied 3 Specificatie archeologische verwachting 4 Vondstentabel
Appendix I: Archeologische periodes paleolithicum: | ijzertijd: paleolithicum vroeg: | tot 300.000 BP | ijzertijd vroeg: | 800 - 500 vC paleolithicum midden: | 300.000 - 35.000 BP | ijzertijd midden: | 500 - 250 vC paleolithicum laat: | 35.000 BP - 8.800 vC | ijzertijd laat: | 250 - 12 vC paleolithicum laat A: | 35.000 - 18.000 BP paleolithicum laat B: | 18.000 BP - 8.800 vC | romeinse tijd: romeinse tijd vroeg: | 12 vC - 70 nC mesolithicum: | romeinse tijd vroeg A: | 12 vC - 25 nC mesolithicum vroeg: | 8.800 - 7.100 vC | romeinse tijd vroeg B: | 25 - 70 nC mesolithicum midden: | 7.100 - 6.450 vC | romeinse tijd midden: | 70 - 270 nC mesolithicum laat: | 6.450 - 4.900 vC | romeinse tijd midden A: | 70 - 150 nC romeinse tijd midden B: | 150 - 270 nC neolithicum: | romeinse tijd laat: | 270 - 450 nC neolithicum vroeg: | 5.300 - 4.200 vC | romeinse tijd laat A: | 270 - 350 nC neolithicum vroeg A: | 5.300 - 4.900 vC | romeinse tijd laat B: | 350 - 450 nC neolithicum vroeg B: | 4.900 - 4.200 vC neolithicum midden: | 4.200 - 2.850 vC | middeleeuwen: neolithicum midden A: | 4.200 - 3.400 vC | middeleeuwen vroeg: | 450 - 1.050 nC neolithicum midden B: | 3.400 - 2.850 vC | middeleeuwen vroeg A: | 450 - 525 nC neolithicum laat: | 2.850 - 2.000 vC | middeleeuwen vroeg B: | 525 - 725 nC neolithicum laat A: | 2.850 - 2.450 vC | middeleeuwen vroeg C: | 725 - 900 nC neolithicum laat B: |
2.450 - 2.000 vC | middeleeuwen vroeg D: | 900 - 1.050 nC middeleeuwen laat: | 1.050 - 1.500 nC bronstijd: | middeleeuwen laat A: | 1.050 - 1.250 nC bronstijd vroeg: | 2.000 - 1.800 vC | middeleeuwen laat B: | 1.250 - 1.500 nC bronstijd midden: | 1.800 - 1.100 vC bronstijd midden A: | 1.800 - 1.500 vC | nieuwe tijd: bronstijd midden B: | 1.500 - 1.100 vC | nieuwe tijd A: | 1.500 - 1.650 nC bronstijd laat: | 1.100 - 800 vC | nieuwe tijd B: | 1.650 - 1.850 nC nieuwe tijd C: | 1.850 – heden pleistoceen: | 2,5 miljoen - 10.000 BP elsterien | 475.000 - 410.000 BP saalien | 200.000 - 130.000 BP weichselien | 116.000 - 10.000 BP holoceen: | 10.000 - heden vC | = | voor Christus nC | = | na Christus BP | = | before present; present = 1950 Algemeen Steentijd (tot 2000 vC) De steentijd is opgedeeld in het paleolithicum, mesolithicum en neolithicum. Het paleolithicum (oude steentijd) wordt vooral gekenmerkt door de ijstijden. Na het laatpaleolithicum verbetert het klimaat. Vindplaatsen uit het late paleolithicum zijn vooral te herkennen aan concentraties vondstmateriaal (bewerkt en/of verbrand vuursteen, houtskool) met weinig en moeilijk te herkennen grondsporen zoals kuilen, paalgaten en houtskoolconcentraties die mogelijk wijzen op haardplaatsen.
Vondsten uit het mesolithicum of midden steentijd, gekenmerkt door sporen en vondsten van rondtrekkende jagers en verzamelaars, bestaan voornamelijk uit bewerkt vuursteen, verbrande hazelnootdoppen en houtskoolfragmenten. Mesolithische grondsporen zijn vooral oppervlakte-haarden en haardkuilen. In een natte omgeving kunnen ook werktuigen van gewei of hout bewaard zijn gebleven. Voorbeelden hiervan zijn geweibijlen, bogen, visfuiken, etc. In het neolithicum (nieuwe steentijd) werden dieren gehouden en in het neolithicum werd eveneens akkerbouw bedreven. Grondsporen uit deze periode kunnen bestaan uit paalgaten van bijvoorbeeld boerderijen, resten van beschoeiingen, greppels, (afval)kuilen en haardplaatsen. Aardewerk komt in deze tijd voor, evenals bewerkt (vuur)steen en geslepen bijlen. Metaaltijden (2000-12 vC) In de bronstijd en ijzertijd kwam bemesting en wisselbouw binnen de akkerbouw voor. Sporen uit de bronstijd en ijzertijd kunnen bestaan uit kuilen, paalgaten van boerderij- plattegronden, bijgebouwen of spiekers, waterkuilen of -putten, erf- ofakkerafscheidingen en sporen van akkerbewerking zoals de kruiselings getrokken voren van een eergetouw. Houtskool kan duiden op de aanwezigheid van haarden voor voedselbereiding of het bakken van aardewerk.
Ook kunnen er restanten gevonden worden die duiden op metaalbewerking, zoals stukken ovenwand, brons- of ijzerslakken, sintels, mallen, smeltkroezen, metaal bedoeld voor omsmelten, etc. Vondsten kunnen verder bestaan uit bijvoorbeeld metalen voorwerpen of voorwerpen van aardewerk zoals vaatwerk, maar ook slingerkogels, rammelaars, spinklosjes en weefgewichten. Romeinse tijd (12 vC-450 nC) In de romeinse tijd vormde de Rijn de noordelijke grens van het romeinse rijk. Langs deze grens, de limes, werden grensposten, nederzettingen en wegen gebouwd. In het noorden van Nederland zijn ook romeinse vondsten gedaan, maar dit zijn voornamelijk losse vondsten als romeinse munten, mantelspelden en scherven romeins aardewerk. Middeleeuwen en nieuwe tijd (450 nC-heden) Na een afname in de bevolkingsdichtheid aan het einde van de romeinse tijd en de periode erna, steeg deze weer in het begin van de middeleeuwen. Vondsten uit de middeleeuwen en later bestaan voornamelijk uit scherven aardewerk, waaronder importaardewerk, munten en metalen voorwerpen (zoals mantelspelden, spijkers), resten van aardewerkproductie, metaalbewerking, wolbewerking etc. Belangrijke gebouwen (bijvoorbeeld kerken en borgen) werden van baksteen / kloostermoppen gebouwd.
Appendix II Harlingen, Noorderkade naast 31 - Boorbeschrijvingen 01 Soort boring | : Archeologische boring Coordinaatsysteem | : Rijksdriehoeksmeting X-coordinaat (m) | : 157751 Y-coordinaat (m) | : 576447 Referentievlak | : Normaal Amsterdams Peil Maaiveld (cm) | : 65 Datum boring | : 25-4-2024 Uitvoerder | : De Steekproef bv: Claartje Schamp Lithologie Diepte (cm) | Omschrijving Grondsoort 0 - 15 | klei matig zandig, zwak grindig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, bouwvoor, Opm.: Recente bouwvoor, brokken baksteenpuin, recent glas, klei- en zandbrokken 15 - | 50 | klei matig zandig, zwak grindig, donker-grijs, 10YR4/2, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, veel baksteenpuin, mortel, gevlekt, houtskoolspikkels, kachelslik 50 - | 65 | klei matig zandig, grijs, 10YR5/3, Opm.: Archeologische laag, nieuwe tijd, puinfragmenten, aardewerkscherven, Vondstnummer 1 65 - | 75 | klei matig zandig, bruin-grijs, 10YR5/2, Opm.: Archeologische laag, licht gevlekt, puinspikkels, houtskoolspikkels 75 - | 90 zand uiterst siltig, licht-bruin-grijs, 10YR6/2, Zand: matig fijn, Schelpen: spoor schelpmateriaal, Opm.: Schoon, ongestoord, kwelderafzettingen 90 - 120 | klei uiterst siltig, zwak humeus, bruin-grijs, 10YR5/3, spoor plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, zandlagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele zandlagen 120 - 140 | klei uiterst siltig, bruin-grijs, 10YR5/2, spoor
plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, Opm.: Getijdenafzettingen 140 - 170 zand uiterst siltig, zwak humeus, donker-grijs-bruin, 10YR3/2, Zand: matig fijn, weinig plantenresten, Opm.: Getijdenafzettingen 170 - 180 zand uiterst siltig, grijs, 10YR3/1, Zand: matig fijn, spoor plantenresten, kleilagen, Opm.: Getijdenafzettingen, gereduceerd, enkele kleilagen 180 - 200 | klei uiterst siltig, licht-grijs, 10Y5/1, spoor plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, zandlagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele zandlagen 200 - 300 zand uiterst siltig, grijs, 10Y4/1, Zand: matig fijn, Schelpen: spoor schelpmateriaal, kleilagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele kleilagen 02 Soort boring | : Archeologische boring Coordinaatsysteem | : Rijksdriehoeksmeting X-coordinaat (m) | : 157781 Y-coordinaat (m) | : 576455 Referentievlak | : Normaal Amsterdams Peil Maaiveld (cm) | : 52 Datum boring | : 25-4-2024 Uitvoerder | : De Steekproef bv: Claartje Schamp Lithologie Diepte (cm) | Omschrijving Grondsoort 0 - 15 | klei matig zandig, zwak grindig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, bouwvoor, Opm.: Recente bouwvoor, plastic, mortel en baksteenpuin 15 - | 40 | klei sterk zandig, matig grindig, donker-bruin-grijs, 10YR4/2, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, veel baksteenpuin, zandbrokken, grind 40 - | 80 | klei sterk zandig, zwak grindig, donker-bruin-grijs, 10YR4/2, vergraven, Opm.:
Verstoorde laag, veel baksteenpuin, veel mortelbrokken, puinlaag 80 - 110 | klei sterk zandig, bruin-grijs, 10YR4/2, Schelpen: spoor schelpmateriaal, spoor roestvlekken, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, gevlekt, puinbrokken, mortel 110 - 170 zand uiterst siltig, licht-bruin-grijs, 10Y4/1, Zand: matig fijn, Schelpen: spoor schelpmateriaal, spoor roestvlekken, kleilagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele kleilagen 170 - 175 zand uiterst siltig, donker-grijs-zwart, N1.5/0, Zand: matig fijn, Opm.: Getijdenafzettingen, veel brokken houtskool, brandlaag? 175 - 300 zand uiterst siltig, grijs, 2.5Y6/1, Zand: matig fijn, kleilagen, Opm.: Getijdenafzettingen, veel dunne kleilagen 1 / 3 Appendix II Harlingen, Noorderkade naast 31 - Boorbeschrijvingen 03 Soort boring | : Archeologische boring Coordinaatsysteem | : Rijksdriehoeksmeting X-coordinaat (m) | : 157767 Y-coordinaat (m) | : 576446 Referentievlak | : Normaal Amsterdams Peil Maaiveld (cm) | : 59 Datum boring | : 25-4-2024 Uitvoerder | : De Steekproef bv: Claartje Schamp Lithologie Diepte (cm) | Omschrijving Grondsoort 0 - 15 | klei matig zandig, zwak grindig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, bouwvoor, Opm.: Recente bouwvoor, baksteenpuin 15 - | 30 | klei sterk zandig, donker-grijs, 10YR4/2, Schelpen: weinig schelpmateriaal, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, veel baksteenpuin, mortelbrokken, zandbrokken 30 - | 50 | klei
sterk zandig, zwak grindig, donker-grijs, 10YR4/2, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, fragmenten baksteenpuin, mortelbrokken, zand-bijmenging, kapot, gevlekt en met kleibrokken 50 - | 65 | klei zwak zandig, licht-bruin-grijs, 2.5Y5/2, matig stevig, spoor roestvlekken, Opm.: Archeologische laag, scherpe grens, houtskoolspikkels, mortel- en puinspikkels 65 - | 85 | klei matig zandig, donker-grijs, 2.5Y4/2, Opm.: Archeologische laag, houtskoolspikkels, puinspikkels, fragment aardewerk, Vondstnummer 2 85 - 100 | klei uiterst siltig, grijs, 2.5Y5/3, zandlagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele zandlagen 100 - 135 zand uiterst siltig, licht-bruin-grijs, 2.5Y6/2, Zand: matig fijn, spoor plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, spoor roestvlekken, spoor mangaanconcreties, kleilagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele kleilagen 135 - 200 | klei sterk siltig, grijs, 2.5Y6/1, matig slap, zandlagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele zandlagen 04 Soort boring | : Archeologische boring Coordinaatsysteem | : Rijksdriehoeksmeting X-coordinaat (m) | : 157796 Y-coordinaat (m) | : 576452 Referentievlak | : Normaal Amsterdams Peil Maaiveld (cm) | : 39 Datum boring | : 25-4-2024 Uitvoerder | : De Steekproef bv: Claartje Schamp Lithologie Diepte (cm) | Omschrijving Grondsoort 0 - 15 zand sterk siltig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, Zand: matig grof, bouwvoor, Opm.: Recente bouwvoor,
zandbijmenging 15 - | 80 zand sterk siltig, grijs-bruin, 10YR5/2, Zand: matig grof, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, kleibrokken, deels opgebracht, plastic, kapot 80 - 140 zand uiterst siltig, grijs, 10Y4/1, Zand: matig fijn, kleilagen, Opm.: Schoon, getijdenafzettingen, veel dunne kleilagen 140 - 180 | klei uiterst siltig, licht-bruin-grijs, 10Y5/2, zandlagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele zandlagen 180 - 200 zand uiterst siltig, grijs, 10Y4/1, Zand: matig fijn, spoor plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, kleilagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele kleilagen 05 Soort boring | : Archeologische boring Coordinaatsysteem | : Rijksdriehoeksmeting X-coordinaat (m) | : 157751 Y-coordinaat (m) | : 576434 Referentievlak | : Normaal Amsterdams Peil Maaiveld (cm) | : 39 Datum boring | : 25-4-2024 Uitvoerder | : De Steekproef bv: Claartje Schamp Lithologie Diepte (cm) | Omschrijving Grondsoort 0 - 20 zand sterk siltig, zwak humeus, donker-bruin-grijs, 10YR2/1, Zand: matig grof, bouwvoor, Opm.: Recente bouwvoor 2 / 3 Appendix II Harlingen, Noorderkade naast 31 - Boorbeschrijvingen Diepte (cm) | Omschrijving Grondsoort 20 - | 30 | klei matig zandig, grijs, 10YR5/1, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, gevlekt, met zandbrokken 30 - | 55 | klei matig zandig, grijs, 10YR7/2, Schelpen: spoor schelpmateriaal, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, gevlekt, houtskoolspikkels, toplaag is
vermengd met onderliggende nieuwetijdslagen, Vondstnummer 3, aardewerkscherf 55 - 100 | klei sterk zandig, bruin-grijs, 5Y6/2, Schelpen: spoor schelpmateriaal, spoor roestvlekken, spoor mangaanconcreties, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, licht-gevlekt, puinspikkels, mortelspikkels, homogeen van kleur 100 - 170 | klei sterk zandig, zwak humeus, donker-grijs, 5Y4/1, Schelpen: spoor schelpmateriaal, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, bruin gevlekt, mogelijk ontstaan door uitgraven van de vaart, klei- zandbrokken 170 - 205 zand uiterst siltig, grijs, 5Y3/1, Zand: matig fijn, spoor plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, kleilagen, Opm.: Schoon, getijdenafzettingen, enkele dunne kleilagen 205 - 215 veen mineraalarm, donker-bruin, 10Y2/2, Opm.: Veenlaag 215 - 250 zand uiterst siltig, grijs, 10Y4/1, Zand: matig fijn, spoor plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, kleilagen, Opm.: Getijdenafzettingen, veel dunne kleilagen 06 Soort boring | : Archeologische boring Coordinaatsysteem | : Rijksdriehoeksmeting X-coordinaat (m) | : 157783 Y-coordinaat (m) | : 576442 Referentievlak | : Normaal Amsterdams Peil Maaiveld (cm) | : 40 Datum boring | : 25-4-2024 Uitvoerder | : De Steekproef bv: Claartje Schamp Lithologie Diepte (cm) | Omschrijving Grondsoort 0 - 15 | klei matig zandig, zwak grindig, zwak humeus, donker-grijs-bruin, 10YR2/1, bouwvoor, Opm.: Recente bouwvoor,
baksteenpuin 15 - | 50 | klei sterk zandig, zwak grindig, donker-grijs, 10YR4/2, Schelpen: spoor schelpmateriaal, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, veel baksteenpuin, mortel, zandbrokken 50 - | 60 zand sterk siltig, matig grindig, grijs, 2.5Y5/1, Zand: matig fijn, vergraven, Opm.: Verstoorde laag, veel baksteenpuin, veel mortelpuin, puinlaag 60 - 100 zand uiterst siltig, licht-bruin-grijs, 2.5Y5/2, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, kleilagen, Opm.: Schoon, getijdenafzettingen, veel dunne kleilagen 100 - 115 zand uiterst siltig, zwak humeus, bruin-grijs, 2.5Y5/2, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, kleilagen, Opm.: Schoon, getijdenafzettingen, enkele kleilagen 115 - 145 | klei uiterst siltig, donker-grijs, 10Y4/1, spoor plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, zandlagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele zandlagen, humusvlekken, gereduceerd 145 - 180 | klei sterk siltig, grijs, 10Y5/1, spoor plantenresten, zandlagen, Opm.: Getijdenafzettingen, enkele zandlagen, gereduceerd 180 - 200 zand sterk siltig, donker-grijs, 10Y4/1, Zand: matig fijn, spoor plantenresten, Schelpen: spoor schelpmateriaal, kleilagen, Opm.: Getijdenafzettingen (WADafzettingen), enkele kleilagen 3 / 3 Appendix III Harlingen, Noorderkade naast 31 - Boo rstaten (cm) 100 80 60 40 20 0 -20 -40 -60 -80 -100 -120 -140 -160 -180 -200 -220 -240 -260 -280 -300 (cm) 100 80 60 40 20 0 -20 -40 -60 -80 -100
-120 -140 -160 -180 -200 -220 -240 -260 -280 -300 01 02 03 04 05 06 Legenda (conform NEN 5104) grind Grind, siltig Grind, zwak zandig Grind, matig zandig Grind, sterk zandig Grind, uiterst zandig zand Zand, kleiïg Zand, zwak siltig Zand, matig siltig Zand, sterk siltig Zand, uiterst siltig veen Veen, mineraalarm Veen, zwak kleiïg Veen, sterk kleiïg Veen, zwak zandig Veen, sterk zandig klei Klei, zwak siltig Klei, matig siltig Klei, sterk siltig Klei, uiterst siltig Klei, zwak zandig Klei, matig zandig Klei, sterk zandig leem Leem, zwak zandig Leem, sterk zandig overige toevoegingen zwak humeus matig humeus sterk humeus zwak grindig matig grindig sterk grindig Appendix IV: Ontwerptekeningen Appendix IV: Ontwerptekeningen Appendix IV: Ontwerptekeningen Bijlage 7 Proefsleuvenonderzoek 271/363 Harlingen, Noorderkade naast 31 (Gemeente Harlingen, Frl.) Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. Proefsleuven IVO-P Concept Steekproefrapport 2024-08/10 Harlingen, Noorderkade naast 31 (Gemeente Harlingen, Frl.) Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. Proefsleuven IVO-P Concept Steekproefrapport 2024-08/10
Harlingen, Noorderkade naast 31 (Gemeente Harlingen, Frl.) Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. Proefsleuven IVO-P Een onderzoek in opdracht van Ingenieursbureau Hans Schaeffer Steekproefrapport 2024-08/10 ISSN 1871-269X Status: concept Auteur: drs. C.R.C. Schamp (senior KNA-archeoloog/prospector, registratienr. Actorregister: 46647395) Autorisatie: drs. C. Tulp (senior KNA-archeoloog/prospector, registratienr. Actorregister: 28146404) Goedgekeurd door de bevoegde overheid gemeente Harlingen d.d. De Steekproef bv werkt volgens de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) 4.2/ SIKB-BRL 4000, voor dit onderzoek protocollen 4002 en 4003 Foto’s en tekeningen zijn gemaakt door De Steekproef, tenzij anders vermeld. © De Steekproef bv, 30 oktober 2025 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder bronvermelding. De Steekproef bv aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. De Steekproef bv Archeologisch Onderzoeks- en Adviesbureau adres Hooiweg 5 9801 AJ Zuidhorn telefoon 050 – 5779784 internet www.desteekproef.nl e-mail info@desteekproef.nl kvk 02067214
Inhoud Samenvatting Administratieve gegevens van het plangebied 1. Inleiding (KNA 4.2: LS01)................................................................................................... 1 1.1 Ligging van het plangebied (KNA 4.2: LS01, LS02)..................................................... 4 2. Vooronderzoek (KNA 4.2: LS06)......................................................................................... 5 2.1 Fysische geografie (KNA 4.2: LS04)........................................................................... 6 2.2 Archeologie (KNA 4.2: LS04).................................................................................... 8 2.3 Historische geografie (KNA 4.2: LS03)..................................................................... 11 2.4 Archeologische verwachting (KNA 4.2: LS05)........................................................... 15 2.5 Beleid................................................................................................................... 17 3. Veldonderzoek (KNA 4.2: VS05)....................................................................................... 19 3.1 Werkwijze (KNA 4.2: VS01 en VS08)....................................................................... 19 4.
Resultaten van het onderzoek (KNA 4.2: VS05, OS11, OS14, OS15, OS16, SP02)...............22 4.1 Bodemopbouw (KNA 4.2: LS04)............................................................................. 24 4.2 Sporen (KNA 4.2: VS04, VS05 en VS06).................................................................. 25 4.3 Het vondstmateriaal en selectievoorstel.................................................................... 32 5. Waardestelling (KNA 4.2: VS06)................................................... ........................ ........... 40 6. Conclusie (KNA 4.2: VS05; VS06 en VS07).................................... ........................ ........... 42 6.1 Beantwoording onderzoeksvragen........................................................................... 43 6.2 Advies (KNA 4.2: VS07)......................................................................................... 48 Literatuur Lijst van Figuren en Tabellen Appendix I: Archeologische periode-indeling Appendix II: Alle-Sporen-Kaart Appendix III: Sporenlijst Appendix IV: Vondstenlijst Appendix V: Aardewerk determinatietabel Appendix VI: PvA specialistisch onderzoek
Samenvatting In opdracht van Ingenieursbureau Hans Schaeffer is aan het Noorderkade naast 31 te Harlingen (gemeente Harlingen) een archeologisch proefsleuvenonderzoek (SIKB-BRL 4000: protocol 4003) uitgevoerd. De aanleiding voor het onderzoek is de geplande nieuwbouw van twee halfvrijstaande woningen op een perceel tussen de Noorderkade / De Spiker (noordelijk) en de Franekertrekvaart (zuidelijk). Voor de nieuwbouw is graafwerk nodig voor bijvoorbeeld de aanleg van funderingen die doorgaans tot een diepte van ongeveer 1 meter beneden maaiveld reiken. De bodemingrepen betekenen een bedreiging voor eventueel aanwezige archeologische waarden. Het onderzoek bestond uit één proefsleuf (zie Figuren 10, 11, 13 en 15). Op basis van het bureau- en booronderzoek (Schamp 2024) werd verwacht dat het plangebied archeologische resten zou bevatten uit de late ijzertijd tot en met de nieuwe tijd. Hierbij ging het met name om resten gerelateerd aan ophogings- en/of terplagen, nederzettingssporen op kwelderafzettingen (zoals paalkuilen, kuilen, water- en beerputten, vloeren, muren en kelders) en sporen van huis-, erf- of landinrichting, waaronder sloten en greppels. Tijdens het proefsleuvenonderzoek bleek dat de bodem in het plangebied grotendeels intact was.
De stratigrafie in de sleuf bestaat uit een bouwvoor op verstoringslagen op ophogingslagen uit de nieuwe tijd op natuurlijke getijdenafzettingen. Tijdens het onderzoek zijn diverse archeologische sporen en vondsten aangetroffen die wijzen op een goed bewaarde vindplaats, vermoedelijk behorend tot een huisplaats met bijbehorend erf. Tot de aangetroffen structuren behoren onder meer een pad van Friese geeltjes, muurwerk met geglazuurde wandtegels en bakstenen stiepen. Het vondstmateriaal dateert van de late ijzertijd / Romeinse tijd tot en met de twintigste eeuw. Na het veldonderzoek bleek dat er in het plangebied een behoudenswaardige vindplaats aanwezig is. Selectie advies drs. C.R.C. Schamp (senior KNA-archeoloog; Actorregisternr.: 46647395): Het archeologisch onderzoek op de locatie Noorderkade naast 31 te Harlingen is afgerond. Na het veldonderzoek bleek dat in het plangebied archeologische waarden en / of een behoudenswaardige vindplaats aanwezig zijn. Op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek blijft de kans op archeologische waarden in het plangebied hoog. De archeologische resten houden verband met de huisplaats met erf zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811-1832. De toplaag in het plangebied is reeds verstoord. Vanaf 0,3 meter beneden maaiveld zijn archeologische resten aangetroffen en is er kans op intacte archeologische waarden.
In het westelijke deel van het plangebied blijft een hoge kans op (archeologisch) behoudenswaardige resten aanwezig (Figuur 3). Westelijke deel Voor het westelijke deel van het plangebied blijft het advies ongewijzigd: Streven naar behoud (Figuur 3: rood ingevuld). Er wordt geadviseerd om hier geen graafwerkzaamheden in het plangebied te laten plaatsvinden die dieper gaan dan 0,3 meter onder maaiveld (circa 0,1 meter boven NAP). Indien de maximale ontgravingsdiepte tot 0,1 meter boven NAP wordt gehandhaafd, zal het archeologische (intacte) niveau niet worden bereikt met het graven en in situ behouden blijven. Als er toch dieper gegraven moet worden, bijvoorbeeld voor het uitgraven van de bouwput of ten behoeve van funderingen, dan is hier archeologisch vervolgonderzoek nodig met als doel: het vaststellen welke archeologische resten hier aanwezig zijn en deze veilig te stellen door behoud ex situ.
De werkwijze voor een eventueel vervolgonderzoek (bijvoorbeeld in de vorm van een opgraving) dient door een senior KNA-archeoloog in een archeologisch Programma van Eisen (PvE) te worden vastgelegd. Dit PvE moet vooraf door de bevoegde overheid (gemeente Harlingen) zijn goedgekeurd. Oostelijke deel Verwacht wordt dat de geplande werkzaamheden in het oostelijke deel van het plangebied zonder archeologisch onderzoek kunnen worden uitgevoerd. Hier zijn geen aanwijzingen gevonden voor archeologische waarden (Figuur 3: groen ingevuld). Funderingswijze Het maaiveld in het plangebied zal ten behoeve van de bouw van de nieuwe woning worden opgehoogd en de fundering van de woning zal worden ondersteund met heipalen. De verwachting is dat er met de heipalen, met een geringe oppervlakte van circa 15 centimeter bij 15 centimeter per heipaal: een beperkte aantasting van archeologische waarden is, mits daarbij tussen de heipalen tenminste 4 meter afstand wordt aangehouden. Deze werkzaamheden kunnen zonder verdere beperkingen worden uitgevoerd. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Harlingen , om het opgestelde selectieadvies al dan niet op te volgen.
Als bij toekomstig graafwerk onverhoopt toch archeologische vondsten worden gedaan of archeologische grondsporen worden aangetroffen, dan dient daarvan direct melding te worden gemaakt bij de minister conform de Erfgoedwet 2016, artikel 5.10 & 5.11. Wij adviseren dit te doen bij de gemeente Harlingen.
Administratieve gegevens van het plangebied Soort Onderzoek | Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. Proefsleuven IVO-P Provincie | Fryslân Gemeente | Harlingen Plaats | Harlingen Toponiem | Noorderkade naast 31 Kaartblad | 05D Centrumcoördinaten plangebied | 157.771 / 576.447 Oppervlakte plangebied: | Circa 1.232 m2 Oppervlakte onderzoeksgebied: | Circa 500 m2 Oppervlakte proefsleuven: | 51 m2 Bevoegde overheid | Gemeente Harlingen Voorstraat 35, 8861 BD Harlingen T: 14 0517 E: info@Harlingen.nl C: dhr. H. Feenstra Opdrachtgever | Ingenieursbureau Hans Schaeffer Kommisjewei 130, 9218 PJ Opeinde T: 06 3978 4969 E: hansschaeffermoa@live.nl C: dhr. H. Schaeffer OM-nummer | 5631941100 FAMKE-status | Streven naar behoud AMK-terrein | N.v.t. Archeoregio: | 7. Fries-Gronings kleigebied ISSNnr. | 1871 - 269X Uitvoerder | De Steekproef bv Steekproef projectcode | 2024 – 08/10 NAP-hoogte maaiveld | 0,5 meter boven NAP Geplande verstoringsdiepte | Fundering met heipalen Diepte onderzoek | Maximaal 1 meter onder maaiveld Huidig grondgebruik | Terrein lag braak Uitvoering veldwerk | 26 augustus 2024 Beheer en plaats van documentatie | De Steekproef bv / Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) / DANS / Beheer en plaats van documentatie: Noordelijk Archeologisch Depot 1.
Inleiding (KNA 4.2: LS01) In opdracht van Ingenieursbureau Hans Schaeffer, is een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in Harlingen ten oosten van Noorderkade 31, in de gemeente Harlingen (SIKB-BRL 4000: protocol 4003; Figuur 1). De aanleiding voor het onderzoek is de geplande nieuwbouw van twee halfvrijstaande woningen op een perceel tussen de Noorderkade / De Spiker (noordelijk) en de Franekertrekvaart (zuidelijk). Hiertoe benodigde graafwerkzaamheden kunnen leiden tot aantasting van in de ondergrond aanwezige archeologische waarden. De oppervlakte van de geplande nieuwbouw in het plangebied bedraagt circa 260 vierkante meter. Het was ten tijde van het onderzoek nog onbekend hoe diep ontgraven gaat worden voor de bouw van de woningen. Er is uitgegaan van een verstoringsdiepte van ongeveer 1 meter beneden maaiveld voor de aanleg van funderingen. In april 2024 is een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek uitgevoerd (Schamp 2024). Volgens een in het bureauonderzoek opgesteld archeologisch verwachtingsmodel geldt in het plangebied een middelhoge verwachting voor resten vanaf de late ijzertijd. Uit het bureauonderzoek blijkt dat het plangebied ten oosten van de historische stadskern van Harlingen ligt, in een kweldergebied dat vanaf circa 250 vC bewoonbaar is geweest.
Vanaf dan lijkt het gebied voldoende droog te zijn geweest voor menselijke bewoning. Op de kadastrale kaart uit 1832 van Fryslân zijn ter hoogte van het plangebied een huis met erf, een boomgaard en een sloot aanwezig. In totaal zijn tijdens het veldonderzoek zes boringen verricht. De bodemopbouw van het plangebied bestaat uit een bouwvoor en een geroerd, deels opgebracht pakket op natuurlijke kwelder- en getijdenafzettingen. Tijdens het veldonderzoek is een archeologische laag aangetroffen uit de nieuwe tijd en zijn archeologische indicatoren gevonden uit deze periode. Deze houden mogelijk verband met de bebouwing zoals afgebeeld op de kadastrale kaart uit 1832. Op basis van de resultaten kon worden geconcludeerd dat in het westelijk deel van het plangebied mogelijk een archeologische vindplaats aanwezig is (Figuur 2). Er is geadviseerd deze indien mogelijk in situ te behouden. Indien dit niet mogelijk is, is geadviseerd een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren. De Gemeente Harlingen heeft dit advies overgenomen (d.d. 14 mei 2024). Omdat in situ behoud niet mogelijk bleek, is een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Het doel van het archeologisch proefsleuvenonderzoek was vaststellen of een archeologische vindplaats aanwezig is en zo ja, of deze behoudenswaardig is. Voor dit onderzoek dient het veldwerk onder protocol 4003 Inventariserend Veldonderzoek d.m.v.
Proefsleuven (IVO-P) te worden uitgevoerd conform de KNA 4.2 (Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie) en een goedgekeurd Programma van Eisen (Veenstra 2024). 1
Figuur 1. Harlingen, Noorderkade naast 31: Ligging van het plangebied (rood omlijnd). In lichtblauw is de locatie van de voorgenomen nieuwbouw aangegeven (bron: Schamp 2024). Het plangebied heeft een oppervlakte van circa 1.232 m2 (Figuur 1: blauw omlijnd). De zone die in aanmerking kwam voor archeologische onderzoek (het onderzoeksgebied) betreft circa 500 m2 (rood ingevuld). De proefsleuf is conform het putplan uit het Programma van Eisen (Veenstra 2024) aangelegd. Het onderzoek bestond uit één proefsleuf. De proefsleuf is aangelegd in het westelijke deel van het plangebied, in een zone waarvoor een vervolgonderzoek met proefsleuven werd geadviseerd op basis van de resultaten van het vooronderzoek met boringen en waar een archeologische laag is gevonden (Schamp 2024). In deze laag zijn veel archeologische indicatoren aangetroffen, waaronder fragmenten puin, fragmenten rode en gele baksteen, houtkoolspikkels, scherven roodbakkend geglazuurd aardewerk, een scherf steengoed en fragmenten van een wand- en vloertegel uit de nieuwe tijd. Het doel van het proefsleuvenonderzoek was om vast te stellen of er archeologische waarden in het plangebied aanwezig zijn, deze vast te leggen, te begrenzen en te beoordelen of deze behoudenswaardig zijn.
Naar aanleiding van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek, zal een goed onderbouwd advies worden opgesteld en kan de gemeente Harlingen (bevoegde overheid) het selectiebesluit nemen voor het plangebied. Hierbij zijn twee uitkomsten mogelijk: ● Er worden geen (behoudenswaardige) waarden vastgesteld en het plangebied wordt vrijgegeven. Er is dan geen aanvullend onderzoek nodig; ● Er wordt een behoudenswaardige vindplaats aangetroffen, waardoor eisen gesteld worden aan de vergunning die de archeologische waarden veiligstellen (inpassen/opgraven/aanpassen plannen/behoud in situ). 2
In juli 2024 is door De Steekproef bv een Programma van Eisen met een puttenplan opgesteld (Veenstra 2024; Figuur 2). Het voorliggend rapport bevat de resultaten van het proefsleuvenonderzoek dat in augustus 2024 door De Steekproef bv is uitgevoerd. Het doel van het proefsleuvenonderzoek (IVO-P) is om vast te stellen of in het plangebied archeologische resten aanwezig zijn. Als deze resten aanwezig zijn, wordt vastgesteld waar zij zich bevinden en wat hun aard, ouderdom, diepteligging en gaafheid is. Indien ze als behoudenswaardig worden gewaardeerd, wordt een advies gegeven over de te nemen vervolgstappen. In het PvE (Veenstra 2024) zijn de volgende onderzoeksvragen voor dit proefsleuvenonderzoek opgesteld: Onderzoeksvragen proefsleuvenonderzoek: 1. Wat is de stratigrafie en graad van gaafheid van de bodem? 2. Zijn er archeologische sporen aanwezig? Zo ja, wat is de aard, gaafheid, ouderdom en ruimtelijke spreiding van de sporen? 3. Zijn er archeologische (resten) van structuren te herkennen? Zo ja, wat is de aard, gaafheid, omvang en datering van deze structuren? 4. Wat is de datering van de archeologische vondsten en tot welke vondsttypen of vondstcategorieën behoren zij? 5. Wat is de omvang, begrenzing en gaafheid van de vindplaats? Loopt deze nog verder buiten het plangebied? 6. Zijn er verschillende gebruiks- en/of bewoningsfasen te herkennen? 7.
Is de vindplaats behoudenswaardig (maak gebruik van een scoretabel om de behoudenswaardig te bepalen)? 8. Indien de vindplaats behoudenswaardig is, welke vervolgstappen worden geadviseerd om deze te beschermen? 9. Indien geen vindplaats aanwezig is, hoe kan dit worden verklaard? Figuur 2. Harlingen, Noorderkade naast 31: Plangebied met de ligging van de geplande proefsleuf (blauw omlijnd). 3
1.1 Ligging van het plangebied (KNA 4: LS01, LS02) Het plangebied ligt in het oosten van de bebouwde kom van Harlingen ten oosten van de Noorderkade 31, op een perceel tussen de Noorderkade en De Spiker (Figuren 1, 2 en 3). Ten zuiden ligt te Franekertrekvaart. Het totale plangebied heeft een oppervlakte van circa 1.232 m2 en het onderzoeksgebied 500 m2. Het plangebied betreft een onbebouwd terrein, dat sinds de vroege twintigste eeuw niet meer bebouwd is geweest. Het westelijke deel van het plangebied is aangemerkt als advieszone voor vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven, omdat hier eerder een archeologische vindplaats werd vastgesteld (zie Figuur 1: rood ingevuld). In de zone voor het proefsleuvenonderzoek lagen geen kabels en leidingen (KLIC-melding: 24G0546301). Figuur 3. Harlingen, Noorderkade naast 31: Foto's van de veldwerkzaamheden in het plangebied in augustus 2024. De foto's zijn genomen richting het zuidwesten. 4
2. Vooronderzoek (KNA 4.2: LS06) Voor dit hoofdstuk is gebruik gemaakt van het rapport van het archeologisch bureauonderzoek en het inventariserende veldonderzoek (IVO-O: Verkennende en karterende fase) die eerder voor het plangebied Noorderkade naast 31, Harlingen zijn uitgevoerd (Schamp 2024). Daarnaast is het Programma van Eisen (PvE) gebruikt (Veenstra 2024). De overgenomen gegevens uit het voorgaande onderzoek in plangebied en het PvE zijn cursief weergegeven en zo nodig aangevuld. De gebruikte bronnen voor het bureauonderzoek zijn opgenomen in de literatuurlijst aan het einde van dit rapport. Voor de archeologische periode-indeling wordt verwezen naar Appendix I. In 2024 is door De Steekproef bv een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd voor het plangebied Noorderkade naast 31 in Harlingen (Schamp 2024). Tijdens de veldonderzoeken (verkennende en karterende fase) zijn boringen geplaatst om de opbouw en de gaafheid van de bodem te bepalen en om vast te stellen of er al dan niet archeologische waarden aanwezig waren (Figuur 1). Op basis van het bureauonderzoek in 2024 blijkt dat het plangebied omstreeks 500 vC nog deel uitmaakte van een waddengebied en toen niet geschikt was voor bewoning. Vanaf 250 vC werd het kweldergebied, ter hoogte van het plangebied, gevormd en was de locatie geschikt voor bewoning.
Tijdens het archeologische booronderzoek 2024 bleek dat in het westelijke deel van het plangebied een archeologische laag uit de nieuwe tijd aanwezig was. In deze laag bevonden zich veel archeologische indicatoren zoals: fragmenten puin, fragmenten rode en gele baksteen (Friese geeltjes), houtskoolspikkels, scherven roodbakkend geglazuurd aardewerk, een scherf steengoed en fragmenten van een wand- en vloertegel uit de nieuwe tijd. Uit het verkennende en karterende booronderzoek in 2024 kwam het advies voor vervolgonderzoek in het westelijke deel van het plangebied in de vorm van een proefsleuvenonderzoek om vast te stellen of er een archeologische vindplaats aanwezig was en zo ja, of deze behoudenswaardig is. Geadviseerd werd om proefsleuven aan te leggen in het westen van het plangebied waar bij het vooronderzoek vondsten werden gedaan (Figuur 1: boringen 1, 3 en 5; Schamp 2024) en bij het voorgaande onderzoek de archeologische laag uit de nieuwe tijd werd aangetroffen. Dit advies is door de bevoegde overheid overgenomen (de gemeente Harlingen). 5
2.1 Fysische geografie (KNA 4.2: LS04) “De geologische ondergrond in het onderzoeksgebied is grotendeels bepaald door de invloed van de laatste twee ijstijden waarin keileem en dekzand werd afgezet. Circa 10.000 jaar geleden brak een relatief warmere periode aan: het Holoceen. Als gevolg van de stijging van de temperatuur smolten de ijskappen en steeg de zeespiegel en het grondwaterpeil. Het keileem- en dekzandlandschap helde sterk af in noordelijke en westelijke richting. Door de lage ligging hiervan is dit landschap in de kustzones van Fryslân later overdekt geraakt met veen en klei. In eerste instantie werd voornamelijk veen afgezet, maar als gevolg van de toenemende invloed van de zee als gevolg van de zeespiegelstijging, trad grootschalige erosie van het veen op en werd klei afgezet. Geografisch gezien ligt Harlingen in een punt van een waaier, bestaande uit kwelderruggen en oeverwallen die in noordwestelijke richting lopen en door lager gelegen vlakten worden afgewisseld. Het plangebied maakte deel uit van een kweldergebied dat later in de late middeleeuwen is ingedijkt.” (Schamp 2024, 6) “Op de paleogeografische reconstructies van 9000 vC, 3850 vC, 2750 vC, 1500 vC, 500 vC en 250 vC is de natuurlijke bodemopbouw van het onderzoeksgebied goed te volgen (Vos et al. 2018; Figuur 4). Op de reconstructie van 9000 vC ligt het plangebied in een dekzandlandschap.
Op de reconstructie van 3850 vC is ter hoogte van het plangebied door vernatting vanwege een stijgende zeespiegel een uitgestrekt veengebied ontstaan. Ten zuiden is dan nog een dekzandgebied aanwezig. Tussen ongeveer 3850 vC en 2750 vC gaat het plangebied deel uit maken van een marien getijdengebied. Dit gebied leek sterk op het waddengebied met kwelderplaten en kreekgeulen. Tot en met de periode rond 500 vC is bewoning in het plangebied onmogelijk. Rond 250 vC is ter hoogte van het plangebied een kweldergebied ontstaan met aan de rand een kwelderrug en daarachter een kwelder/getijdengebied. Pas vanaf dan lijkt het plangebied droog genoeg geweest voor bewoning. Het plangebied heeft deel uitgemaakt van het kweldergebied tot de bedijking van dit deel van Fryslân in de late middeleeuwen. In verband met de ligging in de bebouwde kom is het plangebied geomorfologisch en bodemkundig niet gekarteerd (Archis 3). In de omgeving van het plangebied is voornamelijk sprake van een vlakte die ontstaan is door afgraving en egalisatie. Dit betreft zogenaamde “afgetichelde”gronden, gebieden waar klei is afgegraven ten behoeve van de steenfabrieken.” “In totaal zijn tijdens het veldonderzoek zes boringen verricht. De bodemopbouw van het plangebied bestaat uit een bouwvoor en een geroerd, deels opgebracht pakket op natuurlijke kwelder- en getijdenafzettingen.
Tijdens het veldonderzoek is een archeologische laag aangetroffen uit de nieuwe tijd en er zijn archeologische indicatoren gevonden uit de nieuwe tijd. De archeologische vondsten houden waarschijnlijk verband met de bewoning zoals afgebeeld op de Kadastrale Minuut van 1811-1832 (Figuur 7).” (Schamp 2024, 7-10) 6
Figuur 4. Harlingen, Noorderkade naast 31: Uitsneden van zes paleogeografische reconstructies van Nederland (bron: Vos et al. 2018). Het plangebied is de rood ingevuld, bij de witte pijl. Op basis van het voorgaande onderzoek (Schamp 2024) is een proefsleuvenonderzoek geadviseerd in de meest kansrijke zone voor archeologische waarden in het plangebied: daar waar een archeologische vindplaats werd aangetroffen in het westelijke deel van het oorspronkelijke plangebied (Figuur 1). 7
2.2 Archeologie (KNA 4.2 LS04) “In de omgeving van Harlingen dateren de oudste vondsten uit de ijzertijd. In en rond het plangebied zijn archeologische waarden bekend in Archis 3. In Figuur 5 en Tabel 1 zijn de archeologische terreinen weergegeven binnen een straal van circa 300 meter rondom het plangebied. Er is in de directe omgeving van het plangebied één terrein geregistreerd die op de Archeologische Monumentenkaart staat: de ten westen van het plangebied gelegen historische kern van Harlingen (AMK-terrein 9095, terrein van hoge archeologische waarde). In het plangebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd in Archis 3. De dichtstbijzijnde vondstmelding ligt op 250 meter afstand ten zuidwesten van het plangebied. Het betreft de archeologische sporen en vondsten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd gedaan tijdens een archeologische begeleiding (Kuiper 2023). In de omgeving van het plangebied zijn nog acht archeologische onderzoeken uitgevoerd (Figuur 5 en Tabel 1).” (Schamp 2024, 10 – 12) Tijdens het booronderzoek zijn archeologische resten gevonden bestaande uit een ophogingslaag met daarin archeologische indicatoren uit de nieuwe tijd (Schamp 2024). Deze bestonden uit roodbakkend aardewerk, steengoed en bouwkeramiek. De resten kunnen verband houden met de huisplaats die op kaartmateriaal uit de achttiende en negentiende eeuw zichtbaar is.
Theoretisch kan ook ouder materiaal aanwezig zijn, daterend vanaf de late ijzertijd. 8
Tabel 1. Harlingen, Noorderkade naast 31: Archeologische waarden rondom het onderzoeksgebied. Voor de ligging wordt verwezen naar Figuur 5. Zaaknummer | Omschrijving | Datering AMK-terreinen 9095 | Terrein van hoge archeologische waarde met de stadskern van Harlingen. | middeleeuwen – nieuwe tijd Vondstmeldingen 4914435100 | Vondsten die gedaan zijn tijdens de archeologische begeleiding aan de | middeleeuwen Zuidoostersingel 1 (Kuiper 2023). Er zijn archeologische sporen aangetroffen | – nieuwe tijd (een gracht, een mogelijke geul, een sloot, twee waterputten en een aantal resten van muurwerk/vloeren/funderingen). Het vondstmateriaal bestond onder andere uit aardewerkscherven uit de nieuwe tijd, waaronder: pijpaarde, geelbakkend gedraaid, industrieel wit, handgevormd aardewerk, roodbakkend geglazuurd aardewerk, steengoed, majolica, kogelpot, bouwmateriaal, steen, glas, metaal en hout. Onderzoeksmeldingen 2055361100 | Bureauonderzoek door RAAP bv (Exaltus & Marinelli 2002): verwachtingskaart FAMKE met advieszones met archeologische verwachtingswaarden voor de gemeente Harlingen. 2132943100 | Archeologisch bureauonderzoek voor plangebied Noordoostersingel in Harlingen door ARC (Mulder & De Roller 2006). 2133575100 | Archeologisch inventariserend veldonderzoek (IVO) aan de Noordoostersingel in Harlingen door ARC (Mulder & De Roller 2006).
Uit de resultaten van het booronderzoek blijkt dat de bodem hier bestaat uit verstoringslagen op wad-afzettingen. In de verstoorde lagen is baksteenpuin aangetroffen. Op circa 1,7 meter beneden maaiveld is een humeuze laag gevonden die op een oud oppervlak of cultuurlaag wijst. Deze cultuurlaag kan verband houden met een archeologische vindplaats, die ten gevolge van de zeespiegelstijging met wadafzettingen is afgedekt. 2304769100 | Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek terrein basisschool 't Wad aan de Midlumerweg 13 – 15 te Harlingen, uitgevoerd door Oranjewoud in 2010 (Kaptein 2010). Het terrein bleek verstoord. Er werden geen archeologische indicatoren aangetroffen. Er werd geen vervolgonderzoek geadviseerd. 2323706100 | Bureauonderzoek voor gebiedsontwikkeling N-31-Traverse in Harlingen, uitgevoerd door ARC in 2011 (Verboom – Jansen 2011). Aanbevolen werd om in delen van het onderzoeksgebied een verkennend booronderzoek te laten verrichtten. 2329336100 | Verkennend inventariserend veldonderzoek N31 te Harlingen door ARC (Hebinck 2011): tijdens het onderzoek zijn aardewerkscherven gevonden uit de ijzertijd tot en met de nieuwe tijd en een ophogingslaag. Er werd vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van een waarderend booronderzoek (2354795100). 2354795100 | Waarderend booronderzoek door RAAP (Jans 2012).
Terplagen en terpaardewerk uit de ijzertijd – Romeinse tijd. Daarnaast aardewerkscherven uit de late middeleeuwen – nieuwe tijd. Advies: streven naar behoud en anders vervolgonderzoek. 3974811100 | Bureauonderzoek door Periplis Archeomare in 2015: archeologisch bureauonderzoek Kabeltracé Afsluitdijk-Herbajium. 4914435100 | Opgraving variant archeologische begeleiding, Zuidoostersingel te Harlingen (Kuiper 2023). In 2020 is ten zuidwesten van het plangebied een archeologisch onderzoek uitgevoerd door MUG Ingenieurs bv (Kuiper 2023). Tijdens dit onderzoek is een aantal archeologische sporen aangetroffen. Deze bestaan uit een gracht, een mogelijke geul, een sloot, twee waterputten en een aantal resten van muurwerk/vloeren/funderingen. De sporen konden gekoppeld worden aan de percelen en bebouwing zoals deze staat weergegeven op de kadastrale kaart uit 1811-1832. Op basis van de vondsten die gedaan zijn (4914435100) konden de sporen gedateerd worden. Het vondstmateriaal bestond onder andere uit aardewerkscherven uit de nieuwe tijd en bouwmateriaal, steen, glas, metaal en hout uit de middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. 9 Figuur 5. Harlingen, Noorderkade naast 31: Archeologische waarden rondom het onderzoeksgebied. Gele terreinen zijn in het verleden archeologisch onderzocht, groene stippen zijn vondstlocaties.
Binnen het weergegeven kaartbeeld is één terrein die geregistreerd staat op de Archeologische MonumentenKaart (roze). Het plangebied is rood omlijnd. Bron: Archis 3. 10
2.3 Historische geografie (KNA 4.2: LS03) “Het plangebied ligt in de bebouwde kom van Harlingen. Vanaf de late ijzertijd komen de oudste bewoningssporen voor in de omgeving van het plangebied, met bewoning op terpen. De terp ter plekke van de stadskern is waarschijnlijk sinds de ijzertijd – romeinse tijd bewoond geweest (Kaptein & Bakker 2011). Vanaf de twaalfde eeuw is er een sterke groei in Harlingen die zich concentreerde op de terp 'Almenum', ten zuidoosten van Harlingen. Op deze terp werd in 1157 het klooster 'Ludingakerke' gebouwd. De monniken van het klooster groeven enkele grachten om het klooster met de zee te verbinden, om handel aan te trekken (Beckers & Holl 2017). Hierdoor ontstond Harlingen en kon de stad uitgroeien tot een belangrijke nederzetting en kreeg de stad Harlingen in 1234 stadsrechten. De oudste vermelding van Harlingen dateert uit 1228 (Huizinga 1989). De naam Harlingen is waarschijnlijk afkomstig van de state 'Harlinga' (bron: www.harlingen.nl). Door de verbinding met zee werd Harlingen een belangrijke handelsplaats. Op de kaart van Jacob van Deventer uit circa 1569 ligt het plangebied buiten de kernen van Almenum en Harlingen (niet afgebeeld). Op de kaart van Schotanus uit 1718 is er bebouwing aanwezig in het plangebied (Figuur 6).
Het plangebied ligt buiten de historische kern en is gelegen in de “Gratinga Buiren”, ten oosten en noorden van Harlinger Trekvaart. De Harlinger Trekvaart was een trekvaart tussen Harlingen en Leeuwarden. Hij ontstond in 1646 door de aanleg van een trekweg op een van de oevers van de bestaande vaarverbinding (Schroor 2015).” (Schamp 2024, 14-18) Figuur 6. Harlingen, Noorderkade naast 31: Uitsnede van de kaart van Schotanus uit 1718 (www.frieslandopdekaart.nl). Het plangebied is globaal ingetekend met de blauwe lijn. 11
“In de zestiende eeuw werden in en rond de stad meerdere ambachten uitgeoefend. Met name de aardewerk- en tegelindustrie speelde daarbij een toonaangevende rol. De van lokaal gewonnen zeeklei vervaardigde Harlingse tegels en schotels (met tinglazuur) werden over heel de wereld verhandeld (Verboom-Jansen 2011). Ook in de omgeving van het plangebied kwam veel aardewerkindustrie voor. Op de kaart uit 1718 is de vooraanstaande rol van de tegel- en aardewerkindustrie geïllustreerd door de veelvuldige aanwezigheid van “galey bakkery” en “pan werken” aan de Harlingervaart richting Franeker (Figuur 6: ten zuiden van het plangebied). Daarnaast werd de geelbakkende afgetichelde klei uit de omgeving van de stad op grote schaal gebruikt voor de (bak)steenindustrie (Versfelt & Schroor 2005), houtzagerijen en kalkbranderijen ('cement'). De industrie was geconcentreerd aan de Harlingervaart ten westen van de stad en langs de Bolswardervaart in zuidelijke richting (Mulder & De Roller 2006).” “Uit de kadastrale minuut uit 1832 blijkt dat in deze periode het plangebied in gebruik is als huis met erf, een boomgaard en een sloot (Figuur 7). De percelen zijn in het bezit van Gerbrandus Pettinga (beroep: Wijnkoper). De locatie aan de Franekertrekvaart zal zeer aantrekkelijk zijn geweest voor deze koopman, omdat hij zo eenvoudig zijn producten per schip kon vervoeren.
Ten oosten van het plangebied komt weiland voor. Op de kadastrale minuut staan ten zuiden en noorden van de Harlingervaart meerdere huisplaatsen met erven afgebeeld. Direct ten westen van het plangebied, aan de overzijde van de vaart, betreft dit meerdere erven met huizen, een zoutkeet, een schuur en een scheeptimmerhuis. Ten zuiden van het plangebied, aan de overzijde van de vaart, staan weergegeven: een panwerk met werkplaats (een “bakkerij” voor dakpannen), een smederij, een pakhuis en een houtschuur. De panwerken en andere bedrijven zijn doorgaans gebouwd aan water, vanwege de noodzakelijke, grootschalige aanvoer van grondstoffen die nodig zijn voor de productie van onder andere dakpannen. In de omgeving van het plangebied vond omstreeks deze periode veel bedrijvigheid plaats. Op de kaart van Eekhoff uit 1849 is een vergelijkbaar beeld weergegeven (www.frieslandopdekaart.nl, niet afgebeeld).” (Schamp 2024, 16) 12
Figuur 7. Harlingen, Noorderkade naast 31: Uitsnede van de kadastrale kaart van Fryslân uit 1832. Het plangebied is blauw omlijnd. De percelen bestaan uit een huis met erf, een boomgaard en een sloot (bron: www.hisgis.nl). “Omstreeks 1908 vonden er ten zuiden van en in het plangebied grote veranderingen plaats (Figuur 8). De Franekertrekvaart werd vanaf 1856 grootschalig aangepakt. Omdat de trekvaart zo populair was en er veel handel op werd gedreven, werden grote delen van de trekvaart rechtgetrokken. Met name de natuurlijke slingers werden rechtgetrokken om de bevaarbaarheid van de Franekertrekvaart te verbeteren. Vanaf 1910 liep de Franekertrekvaart direct langs het zuidelijke deel van het plangebied. Rond deze periode is de bebouwing die in het plangebied aanwezig was, gesloopt. Vanaf dan is het plangebied nooit meer opnieuw bebouwd geweest.” (Schamp 2024, 16) 13
Figuur 8. Harlingen, Noorderkade naast 31: Uitsneden van topografische kaarten uit 1900, 1910, 1935, 1950, 1973 en 2010. Bron: www.topotijdreis.nl. 14
2.4 Archeologische verwachting (KNA 4.2: LS05; Veenstra 2024, 14 – 15) Het plangebied bevindt zich in het noordelijk zeekleigebied, binnen de bebouwde kom van Harlingen. Op de bodemkaart en de geomorfologische kaart is het gebied niet afzonderlijk gekarteerd. In de directe omgeving is voornamelijk sprake van een vlakte die is ontstaan door afgraving en egalisatie. Dit betreft zogenoemde afgetichelde gronden: gebieden waar klei is afgegraven ten behoeve van de steenfabrieken. In de omgeving van Harlingen bevinden zich diverse terpen die vanaf de IJzertijd bewoond zijn geweest (Jager et al. 2002). De bewoning concentreerde zich met name op de terp van Almenum, waar later een klooster en een kerk zijn gebouwd. Het plangebied ligt ten oosten van deze terp. Rond 500 vC maakte het plangebied nog deel uit van het waddengebied en was het niet geschikt voor bewoning. Vanaf circa 250 vC vond kweldervorming plaats ter hoogte van het huidige plangebied, waardoor de locatie geschikt werd voor bewoning. Vanaf het begin van het Holoceen ontwikkelden zich in de omgeving kwelders die met name in de ijzertijd en de Romeinse tijd intensief werden bewoond. De oudste bewoning in Harlingen dateert uit de ijzertijd.
Op basis van het uitgevoerde bureauonderzoek geldt voor het plangebied een middelhoge archeologische verwachtingswaarde voor vindplaatsen uit de periode late ijzertijd tot en met de nieuwe tijd, mits de oorspronkelijke bodemopbouw nog intact is. Archeologische resten kunnen direct vanaf het maaiveld voorkomen. Vanuit de middeleeuwen en de nieuwe tijd kan tevens puin aanwezig zijn. De verwachte archeologische resten hangen voornamelijk samen met ophogings- en/of terplagen en nederzettingssporen op kwelderafzettingen, waaronder paalkuilen, kuilen, water- en beerputten, vloeren, muren en kelders. Daarnaast kunnen sporen aanwezig zijn die verband houden met de inrichting van huis, erf en land, zoals sloten en greppels. In latere perioden is het gebied vermoedelijk vernat, mogelijk als gevolg van de vorming van een veenmoeras, waardoor het terrein minder geschikt werd voor bewoning. Tijdens de middeleeuwen en nieuwe tijd kan echter opnieuw sprake zijn geweest van bewoning op het veen. Vermeldingen in de Atlas van Schotanus ten noordoosten van het plangebied wijzen hier mogelijk op. Eventuele resten uit deze periode zullen waarschijnlijk (deels) zijn aangetast door agrarisch gebruik, met name door akkerbouw. Aard en ouderdom van de vindplaats(en) Er is nog niet vastgesteld of er sprake is van een behoudenswaardige archeologische vindplaats.
Tijdens het booronderzoek zijn archeologische resten gevonden bestaande uit een ophogingslaag met daarin archeologische indicatoren uit de nieuwe tijd (Schamp 2024). Deze bestonden uit roodbakkend aardewerk, steengoed en bouwkeramiek. De resten kunnen verband houden met de huisplaats die op kaartmateriaal uit de achttiende en negentiende eeuw zichtbaar is. Theoretisch kan ook ouder materiaal aanwezig zijn, daterend vanaf de late ijzertijd. Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) In het geval van een vindplaats uit de nieuwe tijd is de kans groot dat de grenzen van het erf, zoals weergegeven op de kadastrale minuutplan uit 1811-1832, ook de begrenzing is van de vindplaats. Van eventueel oudere vindplaatsen (late ijzertijd – middeleeuwen) is de begrenzing onbekend. 15
Structuren en sporen Structuren en sporen die verwacht kunnen worden, bestaan uit funderingsresten van bebouwing (metselwerk, grondverbeteringen, uitbraaksleuven) en bijbehorende verschijnselen, zoals beerputten, waterputten, (afval)kuilen en ophogingslagen. Artefacten: anorganisch Verwachte anorganische artefacten zijn voornamelijk aardewerk, metaal, natuursteen artefacten (bijvoorbeeld maalstenen en slijpstenen), bouwmateriaal (tufsteen, baksteen) en glas. Artefacten: organisch Organische artefacten kunnen bestaan uit hout, houtskool, leer en botmateriaal. In de kleiige bodem is de conservering van organisch materiaal goed. Archeozoölogische, botanische en fysisch-antropologische resten Dierlijk bot en macroresten (bv. verkoolde zaden en granen) kunnen worden gevonden in ophogingslagen en in grondsporen zoals (dier) begravingen, waterputten, afvalkuilen, greppels en sloten. De verwachting voor met name dierlijk bot is in deze grondsporen en in de ophogingslagen hoog. Vooralsnog zijn er geen aanwijzingen voor een grafveld. De verwachting voor menselijke resten is daarom laag. Motivatie Tijdens het booronderzoek is een laag met vondsten uit de nieuwe tijd waargenomen. De archeologische indicatoren bestonden uit aardewerk en bouwkeramiek. Bekend is dat in ieder geval vanaf de achttiende tot en met de vroege twintigste eeuw sprake is van bebouwing/bewoning in het plangebied.
Door middel van een proefsleuvenonderzoek kan worden vastgesteld of sprake is van een behoudenswaardige archeologische vindplaats. Archeologische stratigrafie en diepte van de vondstlagen Vanaf het maaiveld is in alle boringen de recente bouwvoor aanwezig tot een diepte van circa 15 tot 20 centimeter onder maaiveld. De bouwvoor bestaat uit donkergrijsbruin, matig zandige klei tot sterk siltig, matig fijn zand met grind, plastic en fragmenten puin. Onder de bouwvoor is in alle boringen een vergraven en verstoorde laag waargenomen. De laag bestaat uit donkerbruingrijze tot donkergrijze, gevlekte, matig tot sterk zandige klei met grind, klei- en zandbrokken, fragmenten baksteenpuin, mortelgruis en brokken. De maximale verstoringsdiepte in het plangebied is circa 170 centimeter beneden maaiveld (Figuur 1: boring 5). De verstoring in boring 5 hangt mogelijk samen met het uitgraven van de Franekertrekvaart, direct ten zuiden van het plangebied. Onder de verstoorde laag is in boringen 1 en 3 een archeologische laag waargenomen uit de nieuwe tijd. Een deel van deze laag is waarschijnlijk opgenomen in de bovenlaag met geroerde grond. Gaafheid en conservering Er is nog niet vastgesteld of er sprake is van een behoudenswaardige archeologische vindplaats. Het plangebied ligt in een kleigebied en de conserverende eigenschappen van klei zijn doorgaans goed.
Uit het booronderzoek bleek dat de top van het gebied weliswaar is verstoord, maar dat de ophogingslaag daaronder en de top van de natuurlijke afzettingen mogelijk in goede staat verkeren. 16
2.5 Beleid (KNA 4.2: LS01) In de gemeentelijke bestemmingsplannen zijn dubbelbestemmingen opgenomen, ter bescherming van de bekende en verwachte archeologische waarden in het plangebied. Op grond van dubbelbestemmingen geldt een vergunnings- en/of onderzoeksplicht voor het bouwen vanaf een bepaalde omvang en voor het uitvoeren van bepaalde werken en werkzaamheden. Vanaf 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. De dubbelbestemmingen die voorheen in de bestemmingsplannen stonden zijn overgenomen in het Omgevingsplan. Voor archeologisch onderzoek in de provincie Fryslân wordt de Friese Archeologische MonumentenKaart Extra (FAMKE), de archeologische beleidskaart van de provincie Fryslân, voor het gemeentelijk archeologisch beleid geraadpleegd (FAMKE; http://www.fryslan.nl/). Het beleid op deze kaart is opgedeeld in twee periode-specifieke kaarten: voor de periode steentijd-bronstijd en voor de periode ijzertijd-middeleeuwen (Figuur 9). Conform het beleid van de gemeente Harlingen, die hierbij de provinciale beleidsadvieskaart hanteert, is een archeologisch onderzoek noodzakelijk. FAMKE: steentijd-bronstijd De FAMKE adviseert voor het plangebied voor de steentijd – bronstijd: geen onderzoek noodzakelijk. FAMKE: ijzertijd – middeleeuwen Voor de periode ijzertijd-middeleeuwen maakt het oostelijke deel van het plangebied deel uit van een zone: geen onderzoek noodzakelijk.
Het westelijke deel maakt deel uit van een zone met het advies: Streven naar behoud. De FAMKE raadt af om hier ingrepen te verrichten die het bodemarchief kunnen schaden. Dit komt omdat hier op historische kaarten bebouwing staat weergegeven, met een huisplaats met erf (zie Hoofdstuk 2.4). In de zone met “streven naar behoud” is een klein deel van de nieuwbouw gepland, circa 41 m2 (Figuur 9). Soms hebben deze terreinen nu reeds een bestemming waarbij het oprichten van bouwwerken is toegestaan, zoals bijvoorbeeld een woonbestemming. In deze gevallen adviseert de provincie voor ingrepen van minder dan 50 m² geen consequenties te verbinden aan de aanduiding ' streven naar behoud'. Vanwege de enkelbestemming “groen” is dit niet van toepassing. Mochten bij het realiseren van deze kleine plannen bodemvondsten worden gedaan, dan dienen die gemeld te worden bij de provinciaal archeoloog. Omdat bij de geplande graafwerkzaamheden de archeologische vrijstellingsgrenzen worden overschreden dient de initiatiefnemer in het kader van de omgevingsvergunning een rapport te overleggen waarin naar oordeel van de bevoegde overheid de archeologische waarde van het plangebied voldoende in beeld is gebracht. In het kader hiervan heeft dit archeologisch onderzoek plaatsgevonden. 17
Figuur 9. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Het plangebied geprojecteerd op de FAMKE met de archeologische verwachtingswaarde voor de periode steentijd-bronstijd (links) en de ijzertijd-middeleeuwen (rechts). Het plangebied is rood en zwart omlijnd (bron: www.fryslan.frl/kaarten/FAMKE). 18