16.1 Bijlage 1- Noorderkade 2 woningen - ruimtelijke onderbouwing
Tekst van het document
Schamp, senior KNA- archeoloog & senior KNA-prospector Bevoegde overheid | Gemeente Harlingen T: 14 05 17 E: info@harlingen.nl Steekproef projectcode | 2024-04/15 Onderzoeksmeldingsnummer | 5585894100 Datum veldwerk | 25 april 2024 Maximale diepte onderzoek | 300 centimeter onder maaiveld Beheer en plaats documentatie | De Steekproef bv / Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed / DANS / Noordelijk Archeologisch Depot Nuis/DINO-loket (boorgegevens) 1. Inleiding 1.1 Aanleiding en doel (KNA 4.1: LS01) In opdracht van RHO, adviseurs voor leefruimte is een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennende en karterende fase) uitgevoerd voor plangebied Noorderkade Naast 31 in Harlingen, gemeente Harlingen, provincie Fryslân (Figuur 1). De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen wijziging van het bestemmingsplan ten behoeve van de nieuwbouw van twee halfvrijstaande woningen op een perceel tussen de Noorderkade / De Spiker (noordelijk) en de Franekertrekvaart (zuidelijk). Voor de nieuwbouw is een ontwerpplan gemaakt (Figuur 2). De exacte omvang en diepte van de geplande bodemingrepen zijn nog onbekend, maar er wordt uitgegaan van een verstoringsdiepte van ongeveer 1,0 meter beneden maaiveld voor de aanleg van funderingen. Deze bodemingrepen betekenen een bedreiging voor eventueel aanwezige archeologische waarden.
In de provincie Friesland wordt door middel van de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE) aangegeven of archeologisch onderzoek noodzakelijk is en in welke vorm dit dient te worden uitgevoerd. De gemeente Harlingen heeft deze kaarten opgenomen in de beleidsnota Archeologie (30 september 2015). Een deel in het westelijke deel van het plangebied valt in een zone waarvoor geldt: “Streven naar behoud”. Van deze terreinen is bekend dat zij archeologische waarden uit de periode ijzertijd – middeleeuwen (kunnen) bevatten. Dit deel valt net binnen het nieuwe bouwvlak (Figuur 5). De ingrepen betekenen mogelijk een bedreiging voor eventueel aanwezige archeologische waarden. Het doel van het onderzoek is om vast te stellen wat de kans is op de aanwezigheid van deze archeologische waarden. Het onderzoek bestaat uit een archeologisch bureauonderzoek (BRL 4000, protocol 4002) en een inventariserend veldonderzoek, verkennende en karterende fase, middels grondboringen (protocol 4003). Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een archeologisch verwachtingsmodel van het gebied aan de hand van beschikbare fysisch- geografische, archeologische en historisch-geografische informatie. Tijdens het veldonderzoek is dit verwachtingsmodel getoetst.
Het doel van het veldonderzoek is het vaststellen van de gaafheid van de bodem (de intactheid van de potentiële archeologische lagen), de kans op archeologische waarden in het onderzoeksgebied en de mate waarin deze worden bedreigd door de graafwerkzaamheden. Hierbij is gekeken naar de bodem- opbouw en het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals aardewerk, bewerkt vuursteen, metalen voorwerpen, bouwmateriaal, bewerkt en verbrand bot, houtskool, etc. 1
Figuur 1. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Uitsnede van de topografische kaart 1:25.000. Het plangebied is rood omlijnd. Bron: Topografische Dienst Kadaster 2024. Figuur 2. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Plansituatie met de ligging van de nieuwbouw. 2
1.2 Locatie (KNA 4.1: LS01, LS02) Het plangebied ligt in het oosten van de bebouwde kom van Harlingen ten oosten van de Noorderkade 31, op een perceel tussen de Noorderkade en De Spiker (Figuren 1 en 3). Ten zuiden ligt te Franekertrekvaart. Het plangebied heeft een oppervlakte van circa 1250 m2. Het onderzoek beperkt zich tot dit perceel en de footprint waarbinnen de nieuwbouw is gepland (Figuur 2). Volgens informatie van het Kabels en Leidingen Informatie Centrum (KLIC) lopen er kabels en leidingen ter hoogte van het plangebied (KLIC-melding: 24G0299396). Het betreft een gasleiding (Figuur 3: geel), data- en tv-kabels (Figuur 3: groen), riool (donkerrood), gasleidingen (geel) en waterleidingen (blauw). Door het plangebied loopt een datakabel. Tijdens het booronderzoek is rekening gehouden met de ligging van deze kabel. Voor een overzicht van de administratieve gegevens wordt verwezen naar Tabel 1. Figuur 3. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Luchtfoto van het plangebied. Het plangebied is rood omlijnd. Er liggen kabels en leidingen in het plangebied (KLIC-melding: 24G0299396). 3
Figuur 4. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Foto van het plangebied bij boring 1 (links) en bij boring 3 (rechts). 1.3 Beleid (KNA 4.1: LS01) In de gemeentelijke bestemmingsplannen zijn dubbelbestemmingen opgenomen, ter bescherming van de bekende en verwachte archeologische waarden in het plangebied. Op grond van dubbelbestemmingen geldt een vergunnings- en/of onderzoeksplicht voor het bouwen vanaf een bepaalde omvang en voor het uitvoeren van bepaalde werken en werkzaamheden. Vanaf 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. De dubbelbestemmingen die voorheen in de bestemmingsplannen stonden zijn overgenomen in het Omgevingsplan. Het plangebied valt onder de bestemmingsplan Harlingen – De Spiker e.o. in de gemeente Harlingen (bron: www.omgevingswet.overheid.nl; NL.IMRO.0072.DeSpiker-VA01). Voor archeologisch onderzoek in de provincie Fryslân wordt de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE), de archeologische beleidskaart van de provincie Fryslân voor het gemeentelijk archeologisch beleid geraadpleegd (FAMKE; http://www.fryslan.nl/). Het beleid op deze kaart is opgedeeld in twee periode-specifieke kaarten: voor de periode steentijd-bronstijd en voor de periode ijzertijd-middeleeuwen (Figuur 5). Conform het beleid van de gemeente Harlingen, die hierbij de provinciale beleidsadvieskaart hanteert, is een archeologisch onderzoek noodzakelijk.
FAMKE: steentijd-bronstijd De FAMKE adviseert voor het plangebied voor de steentijd – bronstijd: Geen onderzoek noodzakelijk. FAMKE: ijzertijd – middeleeuwen Voor de periode ijzertijd-middeleeuwen maakt het oostelijke deel van het plangebied deel uit van een zone: geen onderzoek noodzakelijk en het westelijke deel maakt deel uit van een zone met het advies: Streven naar behoud. De FAMKE raadt af om hier ingrepen te verrichten die het bodemarchief kunnen schaden. Dit komt omdat hier op historische kaarten bebouwing staat weergegeven, met een huisplaats met erf (zie Hoofdstuk 2.4). In de zone met “streven naar behoud” is een klein deel van de nieuwbouw gepland, circa 41 m2 (Figuur 5). Soms hebben deze terreinen nu reeds een bestemming waarbij het oprichten van bouwwerken is toegestaan, zoals bijvoorbeeld een woonbestemming. In deze gevallen adviseert de provincie voor ingrepen van minder dan 50m² geen consequenties te verbinden 4
aan de aanduiding ' streven naar behoud'. Mochten er bij het realiseren van deze kleine plannen bodemvondsten worden gedaan, dan dienen die gemeld te worden bij de provinciaal archeoloog. Omdat bij de geplande graafwerkzaamheden de archeologische vrijstellingsgrenzen worden overschreden dient de initiatiefnemer in het kader van de omgevingsvergunning een rapport te overleggen waarin naar oordeel van de bevoegde overheid de archeologische waarde van het plangebied voldoende in beeld is gebracht. In het kader hiervan heeft dit archeologisch onderzoek plaatsgevonden. Figuur 5. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Het plangebied geprojecteerd op de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE) met de archeologische verwachtingswaarde voor de periode steentijd-bronstijd (links) en de ijzertijd- middeleeuwen (rechts). Het plangebied is rood en zwart omlijnd (bron: www.fryslan.frl/kaarten/FAMKE). 5
2. Bureauonderzoek (KNA 4.1: LS06) 2.1 Bronnen Tijdens het bureauonderzoek is de bestaande relevante kennis van het plangebied verzameld. Eén van de bronnen is Archis 3, het archeologisch registratie- en informatiesysteem van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Deze databank is toegankelijk voor organisaties die werkzaam zijn in de archeologie. Het bevat een GIS- systeem waarin onder meer een archeologische kaart en aardkundige kaarten geraadpleegd kunnen worden. Een andere bron is Publieke Dienstverlening op de Kaart (PDOK), een dienst van de overheid met open-datasets van actuele geo-informatie. De gebruikte bronnen voor het bureauonderzoek zijn opgenomen in de literatuurlijst aan het einde van dit rapport. Voor de archeologische periode-indeling wordt verwezen naar Appendix I. 2.2 Fysische geografie (KNA 4.1: LS04) Het plangebied ligt in het Fries – Groningse kustlandschap, in het oosten van Harlingen, in de regio Westergo. De geologische ondergrond in het onderzoeksgebied is grotendeels bepaald door de invloed van de laatste twee ijstijden: het Saalien en het Weichselien. Onder het landijs werd in het Saalien een dik pakket grondmorene (keileem) afgezet.
In de laatste ijstijd, het Weichselien, is het landschap veranderd doordat door klimaatomstandigheden (namelijk koud en extreem droog weer) de ondergrond tot op grote diepte permanent bevroren was (permafrost). In deze periode met het toentertijd heersende toendraklimaat (poolwoestijn) verdween alle vegetatie en door wind en waterstroompjes, gevoed door sneeuwsmeltwater, trad erosie op. Door extreme omstandigheden tijdens het laat pleniglaciaal was plantengroei vrijwel onmogelijk en had de wind vrij spel. In grote delen van Nederland werd het landschap afgedekt met een dik pakket zand, het dekzand. Dit dekzand behoort tot het Laagpakket van Wierden (Formatie van Boxtel). Aan het einde van het Pleistoceen waren in Noord-Nederland grote dalsystemen aanwezig. Het plangebied lag in deze tijd ten noorden van een hoger gelegen stuk, tussen het dal van de Marne en het Boornedal. Het pleistocene oppervlak in het plangebied ligt tussen de 15 en 10 meter beneden NAP . Later raakt de top van het pleistocene oppervlak grotendeels geërodeerd. Het keileem- en dekzandlandschap helt sterk af in noordelijke en westelijke richting. Door de lage ligging hiervan is dit landschap in de kustzones van Fryslân later overdekt geraakt met veen en klei. Deze afzettingen zijn ongeveer vanaf 10.000 jaar geleden gevormd nadat de laatste ijstijd overging in een relatief warme periode, het Holoceen.
De temperatuurstijging had tot gevolg dat de aanwezige ijskappen begonnen te smelten waardoor de zeespiegel steeg, waarmee ook het grondwaterniveau steeg en veenvorming ontstond. De pleistocene dalsystemen, waaronder het Boornedal, raakten door de zeespiegelstijging overspoeld. Het zeewater drong via de pleistocene dalen ver het achterland in. Hierdoor worden in Westergo voornamelijk siltige kleien afgezet. Door de snelle zeespiegelstijging verdronken veel van de langs de kust gelegen veengebieden en trad vaak grootschalige erosie van het veen op. Het kustgebied van Fryslân raakt bedekt met mariene afzettingen (Formatie van Naaldwijk), dat later (tussen 3850 en 2750 vC) deel uit is gaan maken van een marien getijdengebied (Vos et al. 2018). Door de voortgaande zeespiegelstijging verschoof het getijdensysteem steeds verder landinwaarts in zuidelijke richting. Het aantal getijdenkreken nam in Westergo toe en er werden voornamelijk zandige en siltige afzettingen afgezet, veelal gelamineerd. Het huidige waddengebied komt sterk overeen met dit getijdengebied, waarbij kreekgeulen zich 6
door een landschap van kwelderplaten insnijden waarbij onder invloed van de getijdenstromen steeds zand en zandige klei wordt afgezet. Wadden zijn de zand- en slikplaten die droog komen te liggen bij laag water en onderlopen bij hoog water. De kwelders lopen slechts periodiek onder bij extreem hoog water of stormvloed. Achter de kustlijn bevindt zich een getijdenlagune die door de hoog opgeslibte kwelder- of oeverwallen wordt beschermd tegen een directe toestroom van zeewater. Vanaf de ijzertijd worden deze locaties aantrekkelijk voor bewoning. Omstreeks 500 vC werd een groot deel van het kweldergebied bedekt met klei door stormvloeden en overstromingen. Hierdoor moesten de bewoners hun woonplaats verlaten of ophogen tot terpen. In de middeleeuwen ontstond tussen Texel en Harlingen een open getijdengebied doordat de zee meer invloed kreeg. Rond deze tijd nam de invloed van de zee toe, doordat grote stukken veen in de omgeving van Texel waren weggeslagen (Schroor et al. 2017). Onder andere door de toegenomen activiteit van de zee trad in de vroege middeleeuwen sterke erosie op rond de Middelzee. Hierdoor breidde de Middelzee zich in zuidelijke richting uit en had deze rond 800 de grootste uitbreiding. Tot ongeveer 1100 was het ophogen van terpen op de kwelder- of oeverwallen de enige manier om zich te beschermen tegen het hoge zeewater.
Vanaf de 10e eeuw begon men met de eerste bedijkingen van de Middelzee. Hierbij werden in eerste instantie alleen de erosiegeulen afgedamd. Later, waarschijnlijk rond de 12e eeuw kwam de eerste Waddenzeedijk tot stand en rond 1200 werd de Middelzee volledig afgesloten (Verboom-Jansen 2011). Geografisch gezien ligt Harlingen in een punt van een waaier, bestaande uit kwelderruggen en oeverwallen die in noordwestelijke richting lopen en door lager gelegen vlakten worden afgewisseld. Het plangebied maakte deel uit van een kweldergebied dat later in de late middeleeuwen is ingedijkt. Op het Actueel Hoogtebestand Nederland 4 (AHN4) is de kwelderwal, met hierop de verhoogde woonheuvels (terpen) zichtbaar (Figuur 6). Het plangebied ligt in het oosten van Harlingen, in een kweldergebied (Figuur 6: zwart omlijnd). De hoogte van het maaiveld in het plangebied is circa 0,5 meter boven NAP . 7
Figuur 6. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Hoogtekaart gemaakt met behulp van een uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland 4 (bron: pdok.nl). Het plangebied is zwart omlijnd. Op de paleogeografische reconstructies van 9000 vC, 3850 vC, 2750 vC, 1500 vC, 500 vC en 250 vC is de natuurlijke bodemopbouw van het onderzoeksgebied goed te volgen (Vos et al. 2018; Figuur 7). Op de reconstructie van 9000 vC ligt het plangebied in een dekzandlandschap (Figuur 7: geel). Op de reconstructie van 3850 vC is ter hoogte van het plangebied door vernatting vanwege een stijgende zeespiegel een uitgestrekt veengebied ontstaan. Ten zuiden is dan nog een dekzandgebied aanwezig. Tussen ongeveer 3850 vC en 2750 vC gaat het plangebied deel uit maken van een marien getijdengebied. Dit gebied leek sterk op het waddengebied met kwelderplaten en kreekgeulen. Tot en met de periode rond 500 vC (Figuur 7) is bewoning in het plangebied onmogelijk. Rond 250 vC is ter hoogte van het plangebied een kweldergebied ontstaan (Figuur 7: lichtgroen) met aan de rand een kwelderrug (Figuur 7: donkergroen) en daarachter een kwelder/getijdengebied (Figuur 7: blauw). Pas vanaf dan lijkt het plangebied droog genoeg geweest voor bewoning. Het plangebied heeft deel uitgemaakt van het kweldergebied tot de bedijking van dit deel van Fryslân in de late middeleeuwen. 8
Figuur 7. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Uitsneden van zes paleogeografische reconstructies van Nederland (bron: Vos et al. 2018). Het plangebied is de rood ingevuld, bij de witte pijl. In verband met de ligging in de bebouwde kom is het plangebied geomorfologisch niet gekarteerd (niet afgebeeld; Archis 3). In de omgeving van het plangebied is voornamelijk sprake van een vlakte die ontstaan is door afgraving en egalisatie. Dit betreft zogenaamde “afgetichelde”gronden, gebieden waar klei is afgegraven ten behoeve van de steenfabrieken. Op de bodemkaart (niet afgebeeld; Archis 3) is het plangebied ook niet gekarteerd door de ligging van het plangebied binnen de bebouwde kom van Harlingen. In de omgeving komen kalkrijke poldervaaggronden voor met zware zavel (classificatie bodemkaart Mn25A ) waarschijnlijk met grondwatertrap III: gemiddeld hoogste grondwaterstand minder dan 40 centimeter en gemiddeld laagste grondwaterstand tussen 80 en 120 centimeter onder het maaiveld. Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland.
Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwatergegevens, sonderingen, geo- elektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO. Op basis van boorgegevens uit het Dinoloket (www.dinoloket.nl) blijkt dat ten noordoosten van het plangebied eerder een boring is verricht (B05D0178). De lithostratigrafische interpretatie van deze boringen geeft aan dat de bodemopbouw in het plangebied bestaat uit klei op keileem. De kleiige afzettingen werden aangetroffen tot een diepte van circa 150 centimeter onder maaiveld en behoren tot de Formatie van Naaldwijk (Laagpakket van Walcheren). Hieronder bevindt zich keileem (Formatie van Drenthe, Laagpakket van Gieten). 9
2.3 Archeologie (KNA 4.1: LS04) In de omgeving van Harlingen dateren de oudste vondsten uit de ijzertijd. In en rond het plangebied zijn archeologische waarden bekend in Archis 3. In Figuur 8 zijn de archeologische terreinen weergegeven binnen een straal van circa 300 meter in en rondom het plangebied. AMK-terreinen Er is in de directe omgeving van het plangebied één terrein geregistreerd die op de Archeologische Monumentenkaart staat. Ten westen van het plangebied ligt in een terrein van hoge archeologische waarde (Figuur 8; Tabel 2; AMK-terrein: 9095; bron: Archis 3). Het betreft de historische kern van Harlingen. In deze zone bevinden zich de resten van de middeleeuwse vestingstad met vestingwallen, een terp uit de ijzertijd – Romeinse tijd en een terp uit de middeleeuwen – nieuwe tijd. De stadskern van Harlingen is ontstaan ten westen van de terp Almenum. De terp is archeologisch onderzocht met een booronderzoek waarmee is vastgesteld dat de oudste fasen van de terpophoging van Almenum uit de ijzertijd – Romeinse tijd dateren (Kaptein en Bakker 2011). Vondstmeldingen In het plangebied zijn geen vondmeldingen geregistreerd in Archis 3. De dichtstbijzijnde vondstmelding ligt op 250 meter afstand ten zuidwesten van het plangebied (Figuur 8; Tabel 2; Archis 3; vondstmeldingsnummer: 4914435100).
In 2020 is ten zuidwesten van het plangebied een archeologisch onderzoek uitgevoerd door MUG Ingenieurs bv (Kuiper 2023). Tijdens dit onderzoek is een aantal archeologische sporen aangetroffen. Deze bestaan uit een gracht, een mogelijke geul, een sloot, twee waterputten en een aantal resten van muurwerk/vloeren/funderingen. De sporen konden gekoppeld worden aan de percelen en bebouwing zoals deze staat weergegeven op de kadastrale kaart uit 1811-1832. Op basis van de vondsten die gedaan zijn (4914435100) konden de sporen gedateerd worden. Het vondstmateriaal bestond onder andere uit aardewerkscherven uit de nieuwe tijd, waaronder: pijpaarde, geelbakkend gedraaid, industrieel wit, handgevormd aardewerk, roodbakkend geglazuurd aardewerk, steengoed, majolica, kogelpot, bouwmateriaal, steen, glas, metaal en hout uit de middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. De locaties van de vondstmelding staat afgebeeld in Figuur 8 en een korte beschrijving is weergegeven in Tabel 2. Archeologische onderzoeken In de omgeving van het plangebied zijn negen archeologische onderzoeken bekend (Figuur 8; Tabel 2; Archis 3). In 2020 is door MUG Ingenieurs bv ten zuidwesten van het plangebied een opgraving, variant archeologische begeleiding uitgevoerd (Onderzoeksnummer 4914435100; Figuur 8; Tabel 2; Kuiper 2023). Tijdens het onderzoek is een groot aantal archeologische sporen en vondsten aangetroffen.
De sporen en vondsten konden gekoppeld worden aan de percelen en bebouwing zoals deze staat weergegeven op de kadastrale kaart uit 1811-1832. De sporen zijn ingegraven in een pakket nieuwetijdse ophooglagen die liggen op natuurlijke klei- en kwelderafzettingen. Naast vondsten uit de middeleeuwen – nieuwe tijd zijn vondsten gedaan uit de vroeg Romeinse tijd. Dit betreft zogenaamd terpaardewerk. Het terrein bestond in de 17e eeuw uit twee percelen, dat van een horlogemaker en een mouter. Het hoogtepunt van de bewoning ligt in de 18e – 19e eeuw (Kuiper 2023). Uit historische bronnen die tijdens het onderzoek zijn geraadpleegd, is gebleken dat het gebied langs de Franekertrekvaart (waaraan het huidige plangebied ook ligt) al vanaf de 17e eeuw 10
zeer in trek was bij allerhande ambachtslieden. Zo zijn er meerdere panwerken en molens bekend langs de Franekertrekvaart en daarnaast vestigden zich meerdere mouters langs de vaart. Gerst en mout konden eenvoudig worden aangevoerd over de vaart ten behoeve van de mouterijen. In de omgeving van het plangebied zijn nog acht archeologische onderzoeken uitgevoerd (Figuur 8; Onderzoeksmeldingsnummers: 2055361100, 2132943100, 2133575100, 2304769100, 2323706100, 2329336100, 2354795100 en 3974811100). De onderzoekslocaties staan afgebeeld in Figuur 8 en een korte beschrijving is per onderzoek weergegeven in Tabel 2. Figuur 8. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Archeologische waarden rondom het plangebied. De donkerroze gebieden zijn terreinen van hoge archeologische waarde (AMK- terreinen). De groene stippen zijn locaties van archeologische vondsten (met groene nummering) en de gele gebieden zijn locaties van archeologische onderzoeken (met blauwe nummering). Het plangebied is rood omlijnd. Voor beschrijvingen van de meldingen zie Tabel 2. Bron: Archis 3. 11
Tabel 2. | Harlingen, Noorderkade Naast 31: Archeologische waarden rondom het plangebied. Zaaknummer | Omschrijving | Datering AMK-terreinen 9095 | Terrein van hoge archeologische waarde met de stadskern van Harlingen. | middeleeuwen – nieuwe tijd Vondstmeldingen 4914435100 | Vondsten die gedaan zijn tijdens de archeologische begeleiding aan de | middeleeuwen Zuidoostersingel 1 (Kuiper 2022). Er zijn archeologische sporen aangetroffen | – nieuwe tijd (een gracht, een mogelijke geul, een sloot, twee waterputten en een aantal resten van muurwerk/vloeren/funderingen). Het vondstmateriaal bestond onder andere uit aardewerkscherven uit de nieuwe tijd, waaronder: pijpaarde, geelbakkend gedraaid, industrieel wit, handgevormd aardewerk, roodbakkend geglazuurd aardewerk, steengoed, majolica, kogelpot, bouwmateriaal, steen, glas, metaal en hout. Onderzoeksmeldingen 2055361100 | Bureauonderzoek door RAAP bv (Exaltus & Marinelli 2002): verwachtingskaart (FAMKE) Friese Archeologische Monumentenkaart met advieszones met archeologische verwachtingswaarden voor de gemeente Harlingen. 2132943100 | Archeologisch bureauonderzoek voor plangebied Noordoostersingel in Harlingen door ARC (Mulder & De Roller 2006). 2133575100 | Archeologisch inventariserend veldonderzoek (IVO) aan de Noordoostersingel in Harlingen door ARC (Mulder & De Roller 2006).
Uit de resultaten van het booronderzoek blijkt dat de bodem hier bestaat uit verstoringslagen op wad-afzettingen. In de verstoorde lagen in baksteenpuin aangetroffen. Op circa 1,7 meter beneden maaiveld is een humeuze laag gevonden die op een oud oppervlak of cultuurlaag wijst. Deze cultuurlaag kan verband houden met een archeologische vindplaats, die ten gevolge van de zeespiegelstijging met wadafzettingen is afgedekt. 2304769100 | Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek terrein basisschool 't Wad aan de Midlumerweg 13 – 15 te Harlingen, uitgevoerd door Oranjewoud in 2010 (Kaptein 2010). Het terrein bleek verstoord. Er werden geen archeologische indicatoren aangetroffen. Er werd geen vervolgonderzoek geadviseerd. 2323706100 | Bureauonderzoek voor gebiedsontwikkeling N-31-Traverse in Harlingen, uitgevoerd door ARC in 2011 (Verboom – Jansen 2011). Aanbevolen werd om in delen van het onderzoeksgebied een verkennend booronderzoek te laten verrichtten. 2329336100 | Verkennend Inventariserend veldonderzoek N31 te Harlingen door ARC (Hebinck 2011): Tijdens het onderzoek zijn aardewerkscherven gevonden uit de ijzertijd tot en met de nieuwe tijd en een ophogingslaag. Er werd vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van een waarderend booronderzoek (2354795100). 2354795100 | Waarderend booronderzoek door RAAP (Jans 2012).
Terplagen en terpaardewerk uit de ijzertijd – romeinse tijd. Daarnaast aardewerkscherven uit de late middeleeuwen – nieuwe tijd. Advies: streven naar behoud en anders vervolgonderzoek. 3974811100 | Bureauonderzoek door Periplis Archeomare in 2015: archeologisch bureauonderzoek Kabeltracé Afsluitdijk-Herbajium. 4914435100 | Opgraving variant archeologische begeleiding, Zuidoostersingel te Harlingen (Kuiper 2023). In 2020 is ten zuidwesten van het plangebied een archeologisch onderzoek uitgevoerd door MUG Ingenieurs bv (Kuiper 2023). Tijdens dit onderzoek is een aantal archeologische sporen aangetroffen. Deze bestaan uit een gracht, een mogelijke geul, een sloot, twee waterputten en een aantal resten van muurwerk/vloeren/funderingen. De sporen konden gekoppeld worden aan de percelen en bebouwing zoals deze staat weergegeven op de kadastrale kaart uit 1811-1832. Op basis van de vondsten die gedaan zijn (4914435100) konden de sporen gedateerd worden. Het vondstmateriaal bestond onder andere uit aardewerkscherven uit de nieuwe tijd, waaronder: pijpaarde, geelbakkend gedraaid, industrieel wit, handgevormd aardewerk, roodbakkend geglazuurd aardewerk, steengoed, majolica, kogelpot, bouwmateriaal, steen, glas, metaal en hout uit de middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd.
12 2.4 Historische geografie (KNA 4.1: LS03) Door bestudering van historisch kaartmateriaal kan informatie worden verkregen betreffende het historisch landgebruik. Hierbij zijn de contouren van het plangebied geprojecteerd op oude historische topografische kaarten. Het plangebied ligt in de bebouwde kom van Harlingen (officieel, Fries: “Harns”). Vanaf de late ijzertijd komen de oudste bewoningssporen voor in de omgeving van het plangebied, met bewoning op terpen en hoger gelegen kwelderafzettingen. De terp is waarschijnlijk sinds de ijzertijd – Romeinse tijd bewoond geweest (Kaptein & Bakker 2011). Vanaf de twaalfde eeuw is er een sterke groei in Harlingen die zich concentreerde op de terp 'Almenum', ten zuidoosten van Harlingen. Op deze terp werd in 1157 het klooster 'Ludingakerke' gebouwd. De monniken van het klooster groeven enkele grachten om het klooster met de zee te verbinden, om handel aan te trekken (Beckers & Holl 2017). Hierdoor ontstond Harlingen en kon de stad uitgroeien tot een belangrijke nederzetting en kreeg de stad Harlingen in 1234 stadsrechten. De oudste vermelding van Harlingen dateert uit 1228 (Huizinga 1989). De naam Harlingen is waarschijnlijk afkomstig van de state 'Harlinga' (bron: www.harlingen.nl). Door de verbinding met zee werd Harlingen een belangrijke handelsplaats.
Door de strategische ligging aan de kust en met de goede waterverbindingen met het achterland, kon een levendige handel ontstaan (Krol & De Roller 2016). Ter bevordering van de ontwatering werden naast verdedigingswerken, grachten gegraven. In de zestiende eeuw werd de stad verder uitgebreid en had de stadskern van Harlingen een rechthoekige vorm met vier oost-west lopende vestinggrachten: de noorderstadsgracht (in een latere periode de Noorderhaven), de Voorstraatgracht, de Lanengracht en in 1598 werd de stad in zuidelijke richting uitgebreid en werden de zuidelijke vestinggrachten gegraven (De Roller 2009; Exaltus 2016). Op de kaart van Jacob van Deventer uit circa 1569 ligt het plangebied buiten de kernen van Almenum en Harlingen (niet afgebeeld). Het plangebied lag ten oosten van de stadsomwalling en van de kerk die op de terp van Almenum is gebouwd. Rond deze tijd was het mogelijk in gebruik als landbouwgrond of weidegrond. Op de kaart van Schotanus uit 1718 is er bebouwing aanwezig in het plangebied (Figuur 9). Het plangebied ligt buiten de historische kern en is gelegen in de “Gratinga Buiren”, ten oosten en noorden van Harlinger Trekvaart. De Harlinger Trekvaart was een trekvaart tussen Harlingen en Leeuwarden. Hij ontstond in 1646 door de aanleg van een trekweg op een van de oevers van de bestaande vaarverbinding (Schroor 1991).
In de 16e eeuw werden in en rond de stad meerdere ambachten uitgeoefend. Met name de aardewerk- en tegelindustrie speelde daarbij een toonaangevende rol. De van lokaal gewonnen zeeklei vervaardigde Harlingse tegels en schotels (met tinglazuur) werden over heel de wereld verhandeld (Verboom-Jansen 2011). Ook in de omgeving van het plangebied kwam veel aardewerkindustrie voor. Op de kaart uit 1718 is de vooraanstaande rol van de tegel- en aardewerkindustrie geïllustreerd door de veelvuldige aanwezigheid van “galey bakkery” en “pan werken” aan de Harlingervaart richting Franeker (Figuur 9: ten zuiden van het plangebied). Daarnaast werd de geelbakkende afgetichelde klei uit de omgeving van de stad op grote schaal gebruikt voor de (bak)steenindustrie (Versfelt & Schroor 2005), houtzagerijen en kalkbranderijen ('cement'). De industrie was geconcentreerd aan de Harlingervaart ten westen van de stad en langs de Bolswardervaart in zuidelijke richting (Mulder & De Roller 2006). 13
Figuur 9. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Uitsnede van de kaart van Schotanus uit 1718 (www.frieslandopdekaart.nl). Het plangebied is globaal ingetekend met de blauwe lijn. Op de kadastrale minuut uit 1811-1832 staat in het westelijke deel van het plangebied bebouwing weergegeven. Dit betreft een kleine huisplaats (Figuur 10). Het oostelijke deel van het plangebied is in deze periode onbebouwd en waarschijnlijk in gebruik als boomgaard. In het oostelijke deel van het plangebied lag een sloot. Ten westen en zuiden is de vaart gelegen. Figuur 10. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Uitsnede van de kadastrale kaart uit 1811 – 1832: minuutplan Sexbierum, Friesland, Sectie A, blad 02 (MIN02083A02; bron: Archis3). 14
Uit de kadastrale minuut uit 1832 blijkt dat in deze periode het plangebied in gebruik is huis met erf, een boomgaard en een sloot (Figuur 11; bron: www.hisgis.nl). Ten oosten van het plangebied komt weiland voor. Op de kadastrale minuut staan ten zuiden en noorden van de Harlingervaart meerdere huisplaatsen met erven afgebeeld. Direct ten westen van het plangebied, aan de overzijde van de vaart, betreft dit meerdere erven met huizen, een zoutkeet, een schuur en een scheeptimmerhuis. Ten zuiden van het plangebied, aan de overzijde van de vaart, staan weergegeven: een panwerk met werkplaats (een “bakkerij” voor dakpannen), een smederij, een pakhuis en een houtschuur. De panwerken en andere bedrijven zijn doorgaans gebouwd aan water, vanwege de noodzakelijke, grootschalige aanvoer van grondstoffen die nodig zijn voor de productie van onder andere dakpannen. In de omgeving van het plangebied vond omstreeks deze periode veel bedrijvigheid plaats. Ter hoogte van het plangebied zijn een huis met erf, een boomgaard en een sloot aanwezig (Figuur 11). De percelen zijn in het bezit van Gerbrandus Pettinga (beroep: Wijnkoper). De locatie aan de Franekertrekvaart zal zeer aantrekkelijk zijn geweest voor deze koopman, omdat hij zo eenvoudig zijn producten per schip kon vervoeren. Figuur 11. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Uitsnede van de kadastrale kaart van Fryslân uit 1832.
Het plangebied is blauw omlijnd. De percelen bestaan uit een huis met erf, een boomgaard en een sloot (bron: www.hisgis.nl). 15
Op de kaart van Eekhoff uit 1832 is een vergelijkbaar beeld weergegeven (Figuur 12). Het plangebied ligt ten oosten van de stadskern. Op de kaart staan aan de Harlingervaart meerdere gebouwen afgebeeld. In het plangebied is bebouwing weergegeven. Figuur 12. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Uitsnede van de kaart van Eekhoff uit 1832 (www.frieslandopdekaart.nl). Het plangebied is ingetekend met de blauwe lijn. In Figuur 13 zijn details afgebeeld van de topografische kaarten uit 1900, 1910, 1935, 1950, 1973 en 2010. Omstreeks 1908 vonden er ten zuiden van en in het plangebied grote veranderingen plaats. De Franekertrekvaart die zich eeuwenlang een weg had gebaand door het Friese land werd vanaf 1856 grootschalig aangepakt. Omdat de trekvaart zo populair was en er veel handel op werd gedreven, werden grote delen van de trekvaart rechtgetrokken. Met name de natuurlijke slingers werden rechtgetrokken om de bevaarbaarheid van de Franekertrekvaart te verbeteren. Vanaf 1910 liep de Franekertrekvaart direct langs het zuidelijke deel van het plangebied. Rond deze periode is de bebouwing die in het plangebied aanwezig was, gesloopt. Vanaf dan is het plangebied nooit meer opnieuw bebouwd geweest. 16
Figuur 13. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Uitsneden van topografische kaarten uit 1900, 1910, 1935, 1950, 1973 en 2010. Bron: www.topotijdreis.nl. De Tweede Wereldoorlog Op basis van de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed kunnen in het plangebied resten worden verwacht van kleine objecten en structuren zoals crashlocaties, veldgraven en onderduikholen (bron: www.ikme.nl). Mogelijke verstoringen Op basis van het bureauonderzoek kan gesteld worden dat de bodem van het plangebied in het verleden al mogelijk deels verstoord is geraakt. Op de kadastrale kaart uit 1832 van Fryslân staat er in het plangebied bebouwing met erf, boomgaard en een sloot weergegeven. Door omspitting en verploeging van de toplaag bij agrarische activiteiten in de boomgaard kan de top van de bodem verstoord zijn geraakt. Vanaf 1910 liep de Franekertrekvaart direct langs het zuidelijke deel van het plangebied. Rond deze periode is de bebouwing die in het plangebied aanwezig was, gesloopt. Tijdens deze sloopwerkzaamheden kan de bodem ook geroerd zijn. Volgens informatie van het Kabels en Leidingen Informatie Centrum (KLIC) lopen er kabels en leidingen ter hoogte van het plangebied. Hier zal de bodem waarschijnlijk ook al verstoord zijn geraakt. 17
2.5 Archeologisch verwachtingsmodel (KNA 4.1: LS05) Uitgaande van het bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld (zie Tabel 3). Het plangebied ligt in het noordelijk zeekleigebied, in de bebouwde kom van Harlingen en is niet gekarteerd op de bodemkaart en geomorfologische kaart. In de omgeving van het plangebied is voornamelijk sprake van een vlakte die ontstaan is door afgraving en egalisatie. Dit betreft zogenaamde “afgetichelde”gronden, gebieden waar klei is afgegraven ten behoeve van de steenfabrieken. Vanaf het begin van het holoceen ontstaan in de omgeving van het plangebied kwelders, die met name in de periode ijzertijd – Romeinse tijd intensief werden bewoond. De oudste bewoning in Harlingen dateert uit de ijzertijd. In de omgeving van de stad Harlingen zijn terpen aanwezig die vanaf deze periode bewoond zijn geweest (Jager et al. 2002). De bewoning concentreert zich op de terp van 'Almenum' waar ook een klooster en kerk op wordt gebouwd. Het plangebied ligt ten oosten van deze terp. Het plangebied maakte rond 500 vC nog deel uit van een waddengebied en was toen niet geschikt voor bewoning (Figuur 7). Vanaf 250 vC werd het kweldergebied, ter hoogte van het plangebied, gevormd en was de locatie geschikt voor bewoning.
De Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Fryslân geeft inzicht in de archeologische, historisch-stedenbouwkundige en de historisch-geografische waarden van de regio. Op deze kaart ligt het plangebied in een zone met hoofdlandschap kweldervlakte en in het deelgebied: kleigebied Westergo. Dit betreft een kwelder die ontstaan is als begroeide buitendijkse landaanwas die bij een gemiddeld hoogwater niet meer onderloopt. Het systeem van kwelderwallen en kweldervlakten is nog zichtbaar in het huidige landschap door onder andere hoogteverschillen en door dorpen op de hogere delen. In de omgeving van het plangebied staan meerdere archeologische onderzoeken geregistreerd in Archis 3 (Figuur 8 en Tabel 2). In 2020 is door MUG Ingenieurs bv ten zuidwesten van het plangebied een opgraving, variant archeologische begeleiding uitgevoerd (Onderzoeksnummer 4914435100; Figuur 8; Tabel 2; Kuiper 2023). Tijdens het onderzoek is een groot aantal archeologische sporen en vondsten aangetroffen. De sporen en vondsten konden gekoppeld worden aan de percelen en bebouwing zoals deze staat weergegeven op de kadastrale kaart uit 1811-1832. Op de kadastrale kaart uit 1832 van Fryslân zijn ter hoogte van het plangebied een huis met erf, een boomgaard en een sloot aanwezig.
De FAMKE adviseert voor het westelijke deel van het plangebied, het deel met de voormalige huisplaats: Streven naar behoud. De FAMKE raadt af om hier ingrepen te verrichten die het bodemarchief kunnen schaden. Omstreeks 1908 vonden er ten zuiden van en in het plangebied grote veranderingen plaats. De Franekertrekvaart die zich eeuwenlang een weg had gebaand door het Friese land werd vanaf 1856 grootschalig aangepakt. Vanaf 1910 liep de Franekertrekvaart direct langs het zuidelijke deel van het plangebied. Rond deze periode is de bebouwing die in het plangebied aanwezig was, gesloopt. Vanaf dan is het plangebied nooit meer opnieuw bebouwd geweest. 18
Er worden verstoringen verwacht. Mogelijk is de bodem van het plangebied door omspitting en verploeging van de toplaag bij agrarische activiteiten verstoord geraakt. Ook bij de sloop van de voormalige bebouwing hebben mogelijk grondwerkzaamheden plaatsgevonden. Daarnaast heeft graafwerk plaatsgevonden bij het uitgraven van de Franekertrekvaart, ten zuiden van het plangebied. Volgens informatie van het Kabels en Leidingen Informatie Centrum (KLIC) lopen er kabels en leidingen ter hoogte van het plangebied. Hier zal de bodem waarschijnlijk ook al verstoord zijn geraakt. Op grond van het bureauonderzoek geldt voor het plangebied een middelhoge verwachtingswaarde voor vindplaatsen vanaf de late ijzertijd tot en met de nieuwe tijd, bij een intacte bodemopbouw. Archeologische resten kunnen vanaf het maaiveld voorkomen. De archeologische resten zullen vooral samenhangen met ophogings- en/of terplagen en nederzettingssporen op de kwelderafzettingen (paalkuilen, kuilen, water- en beerputten, vloeren, muren, kelders). Eveneens kunnen sporen worden verwacht die te maken hebben met huis-, erf- of landinrichting (sloten, greppels). Het vondstmateriaal kan bestaan uit zowel organische resten (hout, houtskool, bot, zaden, leer en textiel), als uit anorganische resten (aardewerk, bouwmateriaal, metaal, natuursteen, glas en leer).
Verwacht wordt dat de eventueel aanwezige archeologische resten in het plangebied mogelijk in het verleden verstoord zijn geraakt (zie Hoofdstuk 2.6). Door middel van karterende boringen in het plangebied kan worden bepaald of de verwachting blijft staan of dat deze verwachtingswaarde naar beneden kan worden bijgesteld. Op basis van dit archeologisch onderzoek kan worden geconcludeerd of (waarderend) vervolgonderzoek nodig is of dat het plangebied kan worden vrijgegeven. Tabel 3. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Specificatie archeologische verwachting. datering: late ijzertijd – nieuwe tijd complextype: huisplaatsen en resten van huisplaatsen, nederzetting, losse vondsten omvang: vanaf enkele meters diepteligging: direct onder het maaiveld gaafheid en conservering: organische conservering mogelijk locatie: overal mogelijk uiterlijke kenmerken: terplaag, afvallaag, puin, aardewerk, metaal, glas, steen mogelijke verstoringen: sloop voormalige bebouwing, boomgaard, aanleg Franekertrekvaart, kabels en leidingen 19
3. Veldonderzoek (KNA 4.1: VS05) 3.1 Methoden en technieken (KNA 4.1: VS01) Op 25 april 2024 is het inventariserend archeologisch veldonderzoek (verkennende en karterende fase) gedaan. Er zijn in het plangebied zes boringen uitgevoerd, met een boordichtheid van 48 boringen per hectare (Figuur 14; Appendix II en III). De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor van zeven centimeter diameter. Vanaf ongeveer een meter diepte is geboord met een guts van drie centimeter diameter. De boringen zijn gezet tot op één maximale diepte van 300 centimeter onder maaiveld. De opgeboorde monsters zijn beschreven en onderzocht door ze laagsgewijs af te snijden in de boorkop. Op deze wijze is bepaald in welke mate de bodem intact is en wat de kans is op archeologische lagen en/of grondsporen. Daarnaast zijn de diepte, lithologie en kleur (m.b.v. Munsell) bepaald, alsmede alle overige bijzonderheden. De opgeboorde grond is handmatig verbrokkeld, versneden en doorzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren, zoals bot, houtskool, bewerkt vuursteen en scherven aardewerk. De boringen zijn zo gelijkmatig mogelijk verspreid over het hele plangebied, waarbij rekening is gehouden met de bestaande kabels en leidingen (Figuur 14).
Ondanks dat de onderzoeksverplichting enkel voor het westelijke deel geldt (zie Figuur 5), is hierdoor een beter totaalbeeld verkregen met betrekking tot de bodemopbouw (geogenese) en de archeologie in het gehele plangebied. De boringen zijn beschreven volgens de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB). De boorpunten zijn ingemeten en de RD-coördinaten zijn bepaald met behulp van GPS. De hoogtes zijn bepaald met behulp van het Actueel Hoogtebestand Nederland 3. De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de Appendix II en Appendix III in de vorm van laagbeschrijvingen en boorstaten. Een systematische veldkartering kon op de locatie niet worden uitgevoerd, omdat het terrein uit braak lag en er gras aanwezig was. Tijdens het veldonderzoek is het verwachtingsmodel zoals geformuleerd in hoofdstuk 2.5 getoetst. 3.2 Resultaten veldwerk (KNA 4.1: VS02, VS03) In het plangebied zijn zes boringen geplaatst (Boring 1 tot en met 6; Figuur 14; Appendix II en III). In de onderstaande paragraaf zullen de boorresultaten worden behandeld. Bodem Vanaf het maaiveld is in alle boringen de recente bouwvoor aanwezig tot een diepte van circa 15 – 20 centimeter onder maaiveld. De bouwvoor bestaat uit donkergrijsbruin, matig zandige klei tot sterk siltig, matig fijn zand met grind, plastic en fragmenten puin.
Onder de bouwvoor is in alle boringen een vergraven en verstoorde laag waargenomen. De laag bestaat uit donkerbruingrijze tot donkergrijze, gevlekte, matig tot sterk zandige klei met grind, klei- en zandbrokken, fragmenten baksteenpuin, mortelgruis en brokken. De maximale verstoringsdiepte in het plangebied is circa 170 centimeter beneden maaiveld (Figuur 14: boring 5). De verstoring in boring 5 hangt mogelijk samen met het uitgraven van de Franekertrekvaart, direct ten zuiden van het plangebied. Onder de verstoorde laag is in de boringen 1 en 3 een archeologische laag waargenomen uit de nieuwe tijd (Figuur 14). Een deel van deze laag is waarschijnlijk opgenomen in de bovenlaag met geroerde grond. 20
In boring 5 is de archeologische laag waarschijnlijk in zijn geheel vermengd met de geroerde, vergraven bovenlaag. Ter hoogte van boring 1 en 3 is de laag met de toplaag tot circa 50 centimeter onder maaiveld vermengd met de toplaag. De archeologische laag uit de nieuwe tijd bestaat uit donkergrijze tot lichtbruingrijze, zwak tot matig zandige klei met fragmenten puin, fragmenten rode en gele baksteen (Friese geeltjes), houtskoolspikkels, fragmenten aardewerk en fragmenten mortel (Figuur 14). De archeologische laag houdt waarschijnlijk verband met de bewoning zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811- 1832. De huisplaats is afgebroken omstreeks dezelfde periode als het uitgraven van de Franekertrekvaart, rond 1910. Uit de laag zijn aardewerkscherven verzameld die gedateerd kunnen worden in de 17e – 18e eeuw. Het gebied was waarschijnlijk dus al rond de 17e – 18e eeuw al bebouwd. Alle boringen konden worden doorgezet in de natuurlijke getijdenafzettingen, bestaande uit kwelder- en getijdenafzettingen. De diepte van de top van deze natuurlijke afzettingen betreft 75 centimeter beneden maaiveld in boring 1 en 170 centimeter beneden maaiveld in boring 5 (mogelijk veroorzaakt door de vaart die hier langs loopt).
De kwelderafzettingen bestaan uit een licht gelaagd pakket met lichtbruingrijze, uiterst siltige klei en grijs uiterst siltig zand met slechts enkele dunne zand- en kleilagen met plantenresten en veel schelpfragmenten. Naar beneden toe worden de afzettingen steeds zandiger en zijn getijden- en wadafzettingen waargenomen bestaande uit grijs tot donkergrijsbruin, sterk tot uiterst siltig, matig fijn zand met veel schelpresten en veel dunne kleilagen en uit uiterst siltige klei met veel dunne zandlagen en schelpgruis. In boring 2 is op een diepte van 170 – 175 centimeter onder maaiveld in de getijdenafzettingen een laag waargenomen met veel brokken houtskool. Het betreft een brandlaag die, gezien de aanzienlijke diepte, waarschijnlijk onder natuurlijke omstandigheden is ontstaan. Samengevat bestaat de bodem van het plangebied uit: een bouwvoor en een geroerd pakket (alle boringen), op natuurlijke kwelder- en getijdenafzettingen. In de boringen 1 en 3 is een archeologische laag uit de nieuwe tijd aangetroffen. Deze houdt waarschijnlijk verband met de bewoning zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811-1832. Archeologie In het plangebied is een archeologische laag aangetroffen uit de nieuwe tijd.
In dit pakket bevinden zich veel archeologische indicatoren zoals fragmenten puin, fragmenten rode en gele baksteen (Friese geeltjes), houtskoolspikkels, fragmenten aardewerk en fragmenten mortel. In boring 1, 3 en 5 zijn scherven aardewerk, fragmenten roodbakkend geglazuurd aardewerk, een fragment steengoed en fragmenten van een wand- en vloertegel uit de nieuwe tijd (Figuur 15: V1, V2 en V3; Tabel 4). Op basis van het bureauonderzoek (Hoofdstuk 2) konden in het plangebied resten worden verwacht van een huisplaats met erf uit de nieuwe tijd. Vanaf het begin van de 19e eeuw, en mogelijk al vanaf de 17e / 18e eeuw, is er in het plangebied een huisplaats met erf aanwezig. Tijdens het veldonderzoek is een archeologische laag aangetroffen uit de nieuwe tijd en er zijn archeologische indicatoren gevonden uit de nieuwe tijd. Het karterend booronderzoek heeft aangetoond dat zich in het plangebied zeer waarschijnlijk archeologische waarden bevinden uit nieuwe tijd. 21
Verstoringen In alle boringen is een verstoord/vergraven en deels opgebracht pakket aanwezig in de bovengrond van het plangebied. De gemiddelde dikte van deze laag is 60 centimeter. De zone van het plangebied die het minst verstoord lijkt te zijn is nabij de boring 1 en 3, in het westelijke deel. In deze boringen reikt de verstoringslaag tot 50 centimeter onder maaiveld. Het plangebied is het diepst verstoord en vergraven nabij de boring 5, tot op een diepte van 170 centimeter onder maaiveld. Dit hangt mogelijk samen met het uitgraven van de Franekertrekvaart, direct ten zuiden van het plangebied. Figuur 14. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Boorpuntenkaart. 22
3.3. Selectievoorstel vondsten Selectieadvies vondsten door drs. C.R.C. Schamp (senior KNA-archeoloog prospector) Er zijn tijdens het veldonderzoek aanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van een vindplaats in het plangebied. De archeologische vondsten houden waarschijnlijk verband met de bewoning zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811-1832. De huisplaats is afgebroken omstreeks dezelfde periode als het uitgraven van de Franekertrekvaart, rond 1910. De vondsten die verzameld zijn, kunnen worden gedateerd in de 16e – 18e eeuw. Het gebied was waarschijnlijk dus al rond de 16e – 18e eeuw al bebouwd. Het betreft zes fragmenten roodbakkend geglazuurd aardewerk, één fragment van een wandtegel, één fragment van een vloertegel en één fragment steengoed (Figuur 15). Het fragment steengoed is van het type Raeren en waarschijnlijk betreft het een deel van de voet of wand van een drinkkan (Belgisch steengoed: Raeren). Dit type aardewerk komt al voor vanaf halverwege de 16e eeuw (1550 – 1580 nC; Mennicken 2023). Aan de buitenzijde van het aardewerk is versiering aangebracht. Met behulp van een speciaal mes zijn dicht bij elkaar uniforme diamanten gesneden in de klei, voordat het gebakken werd. Hiermee is een geometrisch decoratief patroon ontstaan (zie Figuur 16).
De techniek verschijnt al vanaf het midden van de 16e eeuw, in combinatie met andere decoraties (bron: Mennicken 2023). Geadviseerd wordt om alle vondsten te selecteren en te deponeren in het Noordelijk Archeologisch Depot in Nuis, gezien deze verband houden met de vindplaats in het plangebied (zie Tabel 3). Dit voorstel dient te worden goedgekeurd door de depothouder. Tabel 3: | Harlingen, Noorderkade Naast 31: Vondstentabel Diepte in | RD- | Gewicht Boring | Vondstnr. centimeter | Laag | Beschrijving | coördinaat | in gram | Datering t.o.v. MV 1 | V1 | 50 – 65 | Archeologische | één fragment Raeren, | 157.751 / | 3,5 | nieuwe tijd laag | Belgisch steengoed, | 576.447 drinkkan; één fragment van een vloertegel 3 | V2 | 65 – 85 | Archeologische | één fragment | 157.767 / | 13,3 | nieuwe tijd laag | wandtegel; vijf | 576.446 fragmenten roodbakkend geglazuurd 5 | V3 | 30 – 55 | Verstoorde laag | één fragment | 157.751 / | 0,7 | nieuwe tijd roodbakkend | 576.434 geglazuurd 23 Figuur 15. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Foto van de vondsten. Figuur 16. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Voorbeelden van drinkkannen van het type Belgisch Steengoed: Raeren met een geometrisch decoratief patroon, vergelijkbaar met Vondstnummer 1 uit het plangebied (bron: Mennicken 2023, P91 en P93). 24
4. Conclusies en advies (KNA 4.1: VS07) Voorafgaand aan het veldwerk is een archeologisch bureauonderzoek met een archeologisch verwachtingsmodel opgesteld (Hoofdstuk 2). Het plangebied ligt in het noordelijk zeekleigebied, in de bebouwde kom van Harlingen en is niet gekarteerd op de bodemkaart en geomorfologische kaart. In de omgeving van het plangebied is voornamelijk sprake van een vlakte die ontstaan is door afgraving en egalisatie. Dit betreft zogenaamde “afgetichelde”gronden, gebieden waar klei is afgegraven ten behoeve van de steenfabrieken. Vanaf het begin van het holoceen ontstaan in de omgeving van het plangebied kwelders, die met name in de periode ijzertijd – Romeinse tijd intensief werden bewoond. Het plangebied maakte rond 500 vC nog deel uit van een waddengebied en was toen niet geschikt voor bewoning (Figuur 7). Vanaf 250 vC werd het kweldergebied, ter hoogte van het plangebied, gevormd en was de locatie geschikt voor bewoning. Vanaf deze periode kunnen in het plangebied archeologische resten worden verwacht. Resten ouder dan de late ijzertijd werden dan ook niet verwacht. In de omgeving van het plangebied staan meerdere archeologische onderzoeken geregistreerd in Archis 3 (zie Hoofdstuk 2.3). In 2020 is door MUG Ingenieurs bv ten zuidwesten van het plangebied een opgraving, variant archeologische begeleiding uitgevoerd (Kuiper 2023).
Tijdens het onderzoek is een groot aantal archeologische sporen en vondsten aangetroffen. De sporen en vondsten konden gekoppeld worden aan de percelen en bebouwing zoals deze staat weergegeven op de kadastrale kaart uit 1811- 1832. Op de kadastrale kaart uit 1832 van Fryslân zijn ter hoogte van het plangebied een huis met erf, een boomgaard en een sloot aanwezig. Omstreeks 1908 vonden er ten zuiden van en in het plangebied grote veranderingen plaats. De Franekertrekvaart die zich eeuwenlang een weg had gebaand door het Friese land werd vanaf 1856 grootschalig aangepakt. Vanaf 1910 liep de Franekertrekvaart direct langs het zuidelijke deel van het plangebied. Rond deze periode is de bebouwing die in het plangebied aanwezig was, gesloopt. Vanaf dan is het plangebied nooit meer opnieuw bebouwd geweest. De gemeente Harlingen maakt gebruik van de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra, de archeologische beleidskaart van de provincie Fryslân voor het gemeentelijk archeologisch beleid (FAMKE; http://www.fryslan.nl/). De FAMKE adviseert voor het westelijke deel van het plangebied, het deel met de voormalige huisplaats: Streven naar behoud. De FAMKE raadt af om hier ingrepen te verrichten die het bodemarchief kunnen schaden.
Op grond van het bureauonderzoek geldt voor het plangebied een middelhoge verwachtingswaarde voor vindplaatsen vanaf de late ijzertijd tot en met de nieuwe tijd, bij een intacte bodemopbouw. De archeologische resten zullen vooral samenhangen met ophogings- en/of terplagen en nederzettingssporen op de kwelderafzettingen (paalkuilen, kuilen, water- en beerputten, vloeren, muren, kelders). Eveneens kunnen sporen worden verwacht die te maken hebben met huis-, erf- of landinrichting (sloten, greppels; zie Hoofdstuk 2.5). 25
In totaal zijn tijdens het veldonderzoek (verkennende en karterende fase) zes boringen verricht. Deels in overeenstemming met wat verwacht werd op basis van het bureauonderzoek bestaat de bodemopbouw van het plangebied uit een bouwvoor en een geroerd pakket (alle boringen), op natuurlijke kwelder- en getijdenafzettingen. Tijdens het veldonderzoek is een archeologische laag aangetroffen uit de nieuwe tijd en er zijn archeologische indicatoren gedaan uit de nieuwe tijd. De archeologische vondsten houden waarschijnlijk verband met de bewoning zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811-1832. Er zijn tijdens het veldonderzoek aanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van een vindplaats in het plangebied. Selectie-advies door drs. C.R.C. Schamp (senior KNA-archeoloog/prospector) In het plangebied is sprake van een vindplaats ter hoogte van de boringen 1, 3 en 5: op een diepte vanaf 50 centimeter beneden maaiveld is een mogelijk archeologisch niveau aanwezig. Ter hoogte van boring 5 is de laag aangetast en door eerdere graafwerkzaamheden vergraven. Toch zijn archeologische waarden ter hoogte van deze boring niet uit te sluiten. De archeologische vondsten die gedaan zijn tijdens het onderzoek, houden waarschijnlijk verband met de huisplaats met erf zoals afgebeeld op de kadastrale minuut van 1811-1832.
In het westelijke deel van het plangebied blijft er een hoge kans op (archeologisch) behoudenswaardige resten (Figuur 17: rode zone). Voor het westelijke deel van het plangebied blijft het advies ongewijzigd: Streven naar behoud. Voor dit deel wordt geadviseerd om geen graafwerkzaamheden te laten plaatsvinden die dieper gaan dan 25 centimeter onder maaiveld (Figuur 17: rode zone). Verwacht wordt dat de geplande werkzaamheden in de rest van het plangebied (Figuur 17: groene zone) zonder archeologisch onderzoek kunnen worden uitgevoerd. Hier zijn geen aanwijzingen gevonden voor archeologische waarden. Wellicht is een planaanpassing mogelijk en kan de locatie van de nieuwbouw in oostelijke richting worden verplaats, zodat de archeologische waarden in het westelijke deel van het plangebied niet worden aangetast (Figuur 17: rode zone). Indien er toch dieper gegraven moet worden, of een indien planaanpassing onmogelijk is, dan is archeologisch vervolgonderzoek nodig in de vorm van een proefsleuvenonderzoek. Het westelijke deel van het plangebied dient dan nader te worden onderzocht met tenminste één proefsleuf (Figuur 17). Indien bij dit proefsleuvenonderzoek archeologische (bewonings-)sporen worden aangetroffen, dient de vindplaats te worden gewaardeerd.
De werkwijze voor een proefsleuvenonderzoek en een eventuele opgraving dient door een senior KNA-archeoloog in een archeologisch Programma van Eisen (PvE) te worden vastgelegd. Dit PvE moet vooraf door de bevoegde overheid (gemeente Harlingen) zijn goedgekeurd. In dit PvE worden de wetenschappelijke en praktische uitgangspunten waaraan het onderzoek moet voldoen vastgelegd. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Harlingen ( Adviseur Ruimtelijke Ordening: Dhr. H. Feenstra), om het opgestelde selectieadvies al dan niet op te volgen. Geadviseerd wordt om 9 vondsten te selecteren om te deponeren in het Noordelijk Archeologisch Depot te Nuis (zie Tabel 4). Als bij toekomstig graafwerk onverhoopt toch archeologische vondsten worden gedaan of archeologische grondsporen worden aangetroffen, dan dient daarvan direct melding te worden gemaakt bij de minister conform de Erfgoedwet 2016, artikel 5.10 & 5.11. Wij adviseren dit te doen bij de gemeente Harlingen. 26
Figuur 17. Harlingen, Noorderkade Naast 31: Advieskaart met selectieadvies. 27
Gebruikte bronnen AHN-Viewer. www.AHN.nl. Actueel Hoogtebestand Nederland. Rijkswaterstaat, Adviesdienst Geo-informatie en ICT. Archis 3. www.zoeken.cultureelerfgoed.nl Beckers I.S.J. & J. Holl, 2017. Spoorstraat 7, Steenhouwersstraat 2 en 4 en de Zuiderhaven 300 en 302 te Harlingen. Een Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek. ADC Rapport 4391. ADC Archeoprojecten, Amersfoort. Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureelerfgoed; internetsite, mei 2024. http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Berendsen, H.J.A. 2005. Landschappelijk Nederland. De fysisch-geografische regio's. Assen. Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland, internetsite, mei 2024. http://maps.bodemdata.nl/ Bodemloket, internetsite, april 2024. http://www.bodemloket.nl Bosch, J.H.A. 2008. Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1. Deltares-rapport 2008- U-R0881/A. Cultuurhistorische Waardenkaart van de Provincie Friesland; internetsite, april 2024. https://fryslan.maps.arcgis.com Eekhoff, W. 1859. Nieuwe Atlas van de Provincie Friesland. Leeuwarden. Exaltus, R.P . & M.G. Marinelli. 2002. Locatie-, studie- en inrichtingsplan Glastuinbouwontwikkeling noordwest Fryslân, Provincie Fryslân; een verfijning van de archeologische verwachtingskaart (FAMKE) in het kader van het Belvedere-beleid. RAAP-rapport 814. RAAP , Amsterdam.
http://www.frieslandopdekaart.nl/ Gemeente Harlingen, 2015: Beleidsnotitie Archeologie. Harlingen. Gildemacher, K.F . 2007. Friese plaatsnamen: alle steden, dorpen en gehuchten. Leeuwarden, Friese Pers/Noordboek. Griede, J.W. 1978. Het ontstaan van Frieslands Noordhoek. Een fysisch-geografisch onderzoek naar de holocene ontwikkeling van een zeekleigebied. Amsterdam. Hebinck, K.A. 2011: Een verkennend inventariserend veldonderzoek door middel van boringen voor de verbreding van de N31 te Harlingen (Fr.). ARC-rapportern 2011-71. Www.hisgis.nl Huizinga, J.J., 1989. Een geschiedenis van Harlingen. Leeuwarden (Harlingen: bijdragen tot de geschiedenis van de laatste twee eeuwen). Indicatieve kaart Militair Erfgoed; internetsite, april 2024. http://www.ikme.nl/ Jans, J.E.A. 2012. Diverse locaties in Harlingen, gemeente Harlingen; archeologisch vooronderzoek: een waarderend booronderzoek. RAAP notitie 4162. RAAP Archeologisch Adviesbureau bv, Weesp.
Kaptein, I.N., 2010. Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek terrein bassisschool 't Wad aan de Midlumerlaan 13 – 15 te Harlingen in de gemeente Harlingen (Frl.). Archeologische rapporten Oranjewoud 2010/136. Oranjewoud bv, Heerenveen. Kaptein, I.N., A.M. Bakker. 2011. Inventariserend veldonderzoek ten behoeve van verdiepingsslag FAMKE ter plaatse van 16 terpen in de gemeente Harlingen (Frl.). Archeologische rapporten Oranjewoud 2010/157. Oranjewoud bv, Heerenveen. Krol, T.N. & G.J. de Roller. 2016. Archeologisch bureau- en inventariserend booronderzoek Rozengracht 34 te Harlingen, gemeente Harlingen (Fr). MUG-publicatie 2016-41. MUG Ingenieursbureau, Leek. Kuiper, A. 2023. Opgraving variant begeleiding Harlingen, Zuidoostersingel 1 te Harlingen, gemeente Harlingen (FR). MUG-prublicatie 2022-126. MUG Ingenieursbureau bv, Leek. Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.1. www.SIKB.nl. 2018. Centraal College van Deskundigen Archeologie. Langen, G. de. 1992. Middeleeuws Friesland. De economische ontwikkeling van het gewest Oostergo in de vroege en volle middeleeuwen. Proefschrift Rijks Universiteit Groningen, Groningen. Mennicken, R. 2023. Typo-chronologische übersicht zur entwicklung des Raerener Steinzeugs. Vom 13. jh. Bis zum 19./20. jh. Töpfereimuseum Raeren VoG, Raeren. Mulder, S.A. & G.J. de Roller. 2006.
Een archeologisch bureau-onderzoek en een inventariserend veldonderzoek (IVO) aan de Noordoostersingel te Harlingen, gemeente Harlingen (Fr.). ARC-Rapporten 2006- 96. Archaeological Research & Consultancy, Groningen. Opentopo. www.opentopo.nl Publieke Dienstverlening op de Kaart. www.pdok.nl Roller, de, G.J. 2009. Archeologisch bureauonderzoek aan de Wasbleek te Harlingen (Frl). MUG-publictatie 2009-90. MUG Ingenieursbureau bv, Leek. Schotanus à Sterringa, B. 1718. Uitbeelding der Heerlijkheit Friesland; zoo in ’t algemeen als in haare bijzondere Grietenijen. François Halma, Ljouwert (Facsimile-uitgave 1979). Schroor, M., A. Mennens en P . de Boer, 2017. Cultuurhistorische Ijsselmeerbiografie Friesland. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort. Verboom-Jansen, M., 2011: Een archeologisch bureauonderzoek voor gebiedsontwikkeling N31-Traverse in Harlingen (Fr.). ARC-rapportern 2011-50. Vos, P ., M. van der Meulen, H. Weerts en J. Bazelmans. 2018. Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu, Amsterdam (Prometheus).