14.1 Bijlage 1 - Ruimtelijke onderbouwing
Tekst van het document
11-5-1940 | De eerste Duitse troepen | 420-8 | NIMH verschenen op 11 mei 1940 voormiddags omstreeks 11 uur in de gemeente Harlingen. Het betroffen pantsertroepen. 11-5-1940 | De eerste Duitse soldaten | Drost (1945), blz. 8 | Literatuur komen in Harlingen. Eerst komen enkele kleine pantserwagens de boel verkennen en kort daarna komen er meer wagens. 11-5-1940 | Op zaterdag 11 mei om | Norg (2005), blz. 22 | Literatuur ongeveer 11.00 uur komt een Duitse verkenningsgroep vanuit de richting Midlum over de Midlumerweg (nu Midlumerlaan) Harlingen binnen rijden. […] Door de Hoogstraat en langs de Noorderhaven trekken ze verder in de richting van de haven. […] Diezelfde middag nog bereikt een Duitse verkenningsgroep de Wonsstelling. 12-5-1940 | De volgende morgen op de | Norg (2005), blz. 22 | Literatuur twaalfde mei vallen de Duitsers herhaaldelijk met Stuka’s (Junker-87, duikbommenwerpers) de Wonsstelling aan, waarbij ze gelijktijdig op een aantal punten verkenning uitvoeren.[…] Om ca. 12.00 uur beschieten de Duitsers, voordat ze de aanval inzetten, de stelling gedurende Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief een half uur met granaten.
De Nederlandse verdediging is om 16.40 uur zover afgebrokkeld, dat ze terug moeten trekken op de Afsluitdijk. Gelukkig blijft daarbij de gevreesde Duitse achtervolging uit. Kort daarop, om 17.00 uur, bereiken de eerste Duitse militairen de kop van de Afsluitdijk. 14-5-1945 | Nederland geeft zich over. In | Drost (1945), blz. 8 | Literatuur Harlingen had men maar weinig van de strijd gemerkt. Dicht in de buurt echter, bij Wons en Zurich, was hevig gevochten. 19/20-7- | Een Engels vliegtuig werpt | Drost (1945), 17, 54 | Literatuur 1940 | omstreeks 2.00 uur een bom af op de kop van de Zuiderpier. Het Duits luchtafweergeschut komt in actie. Dit keer zijn de gevolgen voor de burgerbevolking groter. Uit een vliegtuig komen brand- en brisantbommen neer over het noordelijke deel van de stad. Er ontstaat schade in de Patrimoniumbuurt. Een serie brandbommen van ongeveer twintig stuks komt neer in de buurt van de Nic. Baurstraat en omgeving. Vele brandbommen vielen op straat en in tuintjes en richtten geen schade aan. Enkele brandbommen komen op woningen terecht en hier en daar ontstond brand. Van één huis in de Nic. Baurstraat brandde de inboedel geheel. Ook op een huis op de Noorderhaven viel een brandbom. In een weiland aan de Noorderzeedijk kwam een brisantbom neer, die een groot gat in de grond sloeg. Bij de Engelse tuin zou een blindganger zijn neergekomen.
Ook in de wasserij ‘De Bleek’ aan de Midlumerweg kwam een bom neer waarbij geen ontploffing werd waargenomen. De veronderstelling dat een brisantbom in de grond zat bij de Engelse tuin scheen onjuist te zijn. De bom in de wasserij zou toch ontploft zijn. De aanval zou zijn uitgevoerd door Hudson bommenwerper van Coastal Command (Engels luchtleger). 19/20-7- | Coastal Command – HQ | AIR 24/373 | TNA 1940 | Q, K/206 did not locate Emden target but bombed Harlingen 0015-0045. 6 x 250, 8 x 25 incend. And 120 BIB were dropped. Four fires started and terrific explosions presumed ammunition dump. Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief 19/20-7- | Coastal Command – 16th Group | AIR 25/315 | TNA 1940 | Bircham Newton despatched six | AIR 27/1222 Hudsons, with three Blenheims, to carry out operation R43. […] The five Hudsons which completed their operation, were prevented from properly locating the target, or observing results, by intense A.A. fire over Emden and also by cloud. These aircraft dropped their bombs on Emdem and one of them reported a large explosion and several fires.
The other two aircraft dropped their bombs on Harlingen, and one of them reported that three minutes after the release of his bombs, and as he set course for home, there was a terrific explosion which he presumed to be an ammunition dump. Several fires were started in this locality. 19/20-7- | ’s Nachts om half twee wordt | Het Magazine, nr. 22, | Historische 1940 | herhaaldelijk motorgeronk | blz. 29 | Vereniging gemeld en even later een vliegtuig dat boven de stad blijft cirkelen: “01.32 u. Motorgeronk in noordwestelijke richting; 01.37 u. Vliegtuig cirkelt boven de stad; 01.40 u. Bom gevallen in westelijke richting (kop Zuiderpier). Afweergeschut in werking. Vliegtuig cirkelt nog steeds boven de stad; 01.45 u. Vliegtuig verdwijnt in noordelijke richting; 01.46 u. Vliegtuig komt weer terug en verdwijnt in zuidelijke richting. Afweergeschut weer in werking; 01.48 u. Motorgeronk in noordelijke richting; 01.51 u. Motorgeronk in noordwestelijke richting; 01.53 u. Bom gevallen, noordelijke richting. Rook bij coöperatie. Brand waargenomen bij Midlum en tevens witte lichtkogels; 02.00 u. Brand in de Jacob Backerstraat. Vliegtuiggeronk in zuidwestelijke richting. Groot alarm gemaakt”.
De politieagenten Kooij en Van Dijk surveilleren op dat moment op het Franekereind en horen het vliegtuig boven de stad cirkelen: “Ter hoogte van den kleermaker de Wit aan de Voorstraat (hoek Kleine Voorstraat-Kleine Kerkstraat, red.), werd door ons een vrij hevige knal gehoord en bijna gelijktijdig werden rijen lichtkogels gezien. Het vliegtuig verwijderde zich daarna. Toen rapporteurs zich in de richting haven begaven, hoorden zij opnieuw een vliegtuig, komende Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Inventarisatie bronnenmateriaal Datum Gebeurtenis/locatie Bronverwijzing Archief uit Noordelijke richting. Dit vliegtuig voerde lichten en vloog weer in Zuidelijke richting. Toen het vliegtuig ter hoogte van de Havenbrug was, werd het door het luchtafweergeschut onder vuur genomen, waarna het zich weer verwijderde in Zuidelijke richting door vliegende. Wij begaven ons daarna langs de haven in de richting Westerzeedijk. Aldaar gekomen, hoorden wij vermoedelijk in Noordelijke richting, een geluid alsof er een zwaar voorwerp op een huis viel en een instorting veroorzaakte.
Eenige oogenblikken daarna, zagen wij in dezelfde richting een sterk licht en spoedden wij ons in die richting. Onderweg zijnde daarheen, hoorden wij de sirene reeds loeien. Komende op den Midlumerweg (De huidige Midlumerlaan, red.) zagen wij twee brandbommen, die op den openbaren weg lagen uit te branden.” Er vallen niet alleen bommen op staat, want in de Nic. Bauerstraat, Jacob Backerstraat, Petrus Feddesstraat en de Midlumerweg worden diverse woningen getroffen door brandbommen. De meeste brandjes kunnen door de bewoners zelf worden geblust, maar in drie gevallen moet de brandweer te hulp schieten. Persoonlijke ongelukken doen zich niet voor. Om drie uur wordt het luchtalarm opgeheven. Ook blijkt er een brisantbom terecht te zijn gekomen in een weiland aan de Noorderzeedijk waarbij een paard gewond raakt en rapporteert de luchtwachtdienst: “Mededeling binnengekomen dat de laatste bom is ingeslagen bij den heer Koster (Wasscherij “De Bleek”). Gat in het dak, muren ontzet en gat in de grond. Niemand gekwetst”. Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief 23-7-1940 | Naar aanleiding van de | Drost (1945), blz. 18- | Literatuur bombardementen en de onrust | 19 onder de bevolking verschijnt in de Harlinger Courant een bericht, waarin ook wordt aangehaald dat in Harlingen munitie zou zijn opgeslagen.
Dit wordt echter ontkent door de Duitse instanties. 25/26-7- | Vermoedelijk is in deze nacht in | 2.04.53.15-70 | NA 1940 | een weiland van Wijnaldum (Barradeel) een vliegtuigbom neergekomen. Er wordt de volgende omschrijving gegeven: kleur is donkergroen, letters RU 4/381 OT 25, middellijn 12,30 cm. Augustus | In Harlingen verschijnen steeds | Drost (1945), blz. 21 | Literatuur 1940 | meer Duitse militairen. Eind augustus 1940 zouden er naar schatting rond de duizend soldaten gelegerd zijn. Harlingen wordt als invasiehaven (voor Duitse invasie in Engeland) afgeschreven, omdat ze te noordelijk ligt. De Engelse luchtmacht concentreert zijn aanvallen op meer zuidelijk gelegen plaatsen. 25/26-8- | Die nacht noteert de | Drost (1945), blz. 155 | Literatuur 1940 | luchtwachtdienst van Harlingen: “0.19 uur. Knallen voor de haven, bij havenmond. Waarschijnlijk bom.” September | In september 1940 neemt de | Drost (1945), blz. 21 | Literatuur 1940 | Duitse bedrijvigheid in Harlingen nog meer toe. Aan de zeedijken worden barakken, opslagplaatsen en stellingen gebouwd. De Nieuwe Willemshaven wordt geheel voor militaire doeleinden gebruik. Er zijn kleine oorlogsschepen, de loods van de Z.P.C. is vol munitie, pantserwagens staan op de wal. Al met al is het havengebied in Harlingen een militair object geworden.
16-1-1941 | Melding dat in Barradeel een | 2.04.53.15-70 | NA brandbom in bouwland is | 077-1328 | NIOD afgebrand. 1-3-1941 | Coastal Command – HQ | AIR 24/377 | TNA […] (Rover) V/22 reports 1352 hrs attacked docks and shipping at Den Helder with one 250 lb. GP from 600 ft. Results not seen. 1412 hrs attacked M/V 1.500 tons at Harlingen with one 250 GP from 900 ft. Near miss on floating crane. 1435 hrs attacked barges and lock gates at Den Oever 2 500 lbs. A/S from 1.200 ft. Results not seen. Activity was seen in railway sidings at Harlingen. Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief 2-3-1941 | Een Engels tweemotorig | Drost (1945), blz. 25, | Literatuur vliegtuig werpt een bom af in de | 157 Nieuwe Willemshaven en mist op enkele meters een benzine- tankschip. Vermoedelijk vanwege de naar buiten gekomen bevolking ziet het toestel er van af om nog een bom af te werpen. Een visser is echter vrij zwaar gewond geraakt door een scherf van de bom. Van de huizen aan de Havenweg sneuvelen de ruiten. De bom zou zijn afgeworpen door een Beaufort torpedobommenwerper van 22 Squadron van Coastal Command. Deze toestellen kunnen een torpedo of in plaats daarvan bommen bij zich dragen.
Het toestel had vier bommen van 250 lbs bij zich. Als offensieve doelen kiest het vliegtuig Den Helder, Harlingen en het vliegveld Leeuwarden. De bom in Harlingen is van ongeveer 200 meter hoogte afgeworpen. 2-3-1941 | Coastal Command | Zwanenburg dl I, blz. | Literatuur Vier Beaufort | 163, 166 torpedobommenwerpers van 22 Squadron voeren een ‘Rover’ uit langs en over de Nederlandse kust. Elk toestel heeft vier bommen van 250 lbs bij zich. Eén van de toestellen voert op haven en schepen in Den Helder, een schip van 1.500 ton in Harlingen en schepen en sluizen in Den Oever. Resultaten zijn niet waargenomen. Bij het laatste doel bleven de bommen door een technische storing hangen. In Harlingen, in de haven lag een schip dat hen wel de moeite waard leek; de tweede bom werd op scherp gezet en deden vanuit het noorden vliegend, hun bommenrun. Precies om 15.12 uur kwam de bom los en enkele seconden later explodeerde deze vlak achter een kleine tanker in de haven. 2-3-1941 | Bij een bomaanval is een | 2808 | Gemeentearchief inwoner van Harlingen gewond | Harlingen 1925- geraakt aan | zijn rechterarm. | 1985 1/2-4-1941 | Bomber Command | Zwanenburg dl I, blz. | Literatuur Drie Blenheim bommenwerpers | 341 vliegen offensieve patrouilles naar Eindhoven en Leeuwarden.
Bomaanvallen zijn vanwege de slechte weersomstandigheden niet uitgevoerd, maar één Blenheim heeft met boordwapens op zoeklichten Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief bij Harlingen gevuurd. 12-5-1941 | In een weiland in Barradeel is | 2.04.53.15-70 | NA een niet-ontplofte brandbom aangetroffen. De bom is afgegeven aan de Duitse commandant. 9-12-1942 | Twee maal scheren in de middag | Drost (1945), blz. 53, | Literatuur Britse jagers over de stad. De | 171 eerste keer nemen ze schepen onder vuur en treffen de sleepboot “Johanna” van de firma Kooijman met enkele kogels, evenals een vissersvaartuigje. 9-12-1942 | Army Cooperation Command | Zwanenburg dl I, blz. | Literatuur Twee Mustang jachtvliegtuigen | 440 worden uitgestuurd voor aanvallen op spoorweg- en kanaaldoelen in het gebied ten oosten van Terschelling. Het weer is slecht, maar er wordt wel een aanval uitgevoerd op een sleepboot met sleep. Het is de sleepboot “Johanna” uit Harlingen die enkele treffers krijgt, evenals een klein visserschip. 21-1-1943 | Duits luchtafweergeschut in | 1 | Gemeentearchief Harlingen wordt een Engelse | Barradeel Wellington bommenwerper neergeschoten.
Het toestel stort brandend de zee in ter hoogte van Roptazijl. 21-1-1943 | Britse Wellington bommenwerper | Harlingen tijdens de | Internet neergehaald door de Duitse | Tweede Wereldoorlog luchtafweer in Harlingen en stort ter hoogte van Roptazijl in de Waddenzee. Geen overlevenden. 13/14-5- | Een Engelse Halifax | Drost (1945), 64, 175- | Literatuur 1943 | bommenwerper op terugreis | 176 naar Engeland vliegt in de lucht in brand en komt in verschillende stukken neer tussen Harlingen en Sexbierum in Wijnaldum, vlakbij de Holleweg. De bommenwerper is beschoten door een Duitse nachtjager. Het toestel breekt in de lucht in stukken. De stukken en zes bemanningsleden komen neer nabij de boerderij van dhr. Schat aan de Holleweg. 13/14-5- | Een Engelse Halifax | T2308 | SGLO 1943 | bommenwerper van 78 Squadron is omstreeks 2.55 uur neergestort aan de Holleweg in Wijnaldum. 13/14-5- | Omstreeks 2.00 uur ’s nachts | 1 | Gemeentearchief 1943 | stort een Engelse Halifax | Barradeel bommenwerper van 78 Squadron neer bij Wijnaldum. Het toestel is uitgezonden voor een aanval op Bochum.
Op terugweg naar Engeland worden ze aangevallen door een Duitse nachtjager van vliegveld Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief Leeuwarden. De bommenwerper valt snel naar beneden en breekt vanwege zijn grote valsnelheid in de lucht in stukken. De stuken met zes bemanningsleden komen neer nabij de boerderij van dhr. Schat aan de Holleweg. 14-5-1943 | In de ochtend, omstreeks 3.00 | 1028 | Gemeentearchief uur, is een Engels vliegtuig | Barradeel aangeschoten en brandend neergestort in Wijnaldum. 14-5-1943 | Engelse Halifax bommenwerper | Harlingen tijdens de | Internet stort neer bij Wijnaldum. Slechts | Tweede Wereldoorlog één van de inzittenden weet zich met zijn parachute te redden. 5-7-1943 | In de namiddag tussen 16.00 en | 1 | Gemeentearchief 17.00 uur zijn in het dorp | 1028 | Barradeel Wijnaldum (Barradeel) kleine ballonnen waaraan een viertal flesjes waren bevestigd neergekomen. Op een drietal plaatsen in wei- en bouwland is brand ontstaan. Een drietal flesjes met inhoud zijn overgedragen aan de wachtmeester van de Marechaussee. Enkele flesjes zouden nog in een aardappelveld liggen, maar zijn niet te vinden.
De ballonnen of parachutes zijn vermoedelijk door een vliegtuig afgeworpen. De flesjes bevatten twee stoffen; waarvan de ene een gele vloeistof en de andere een kleurloze stof. De flesjes zullen, na machtiging van de Ortskommandant, op de voorschreven wijze vernietigd worden. 21-7-1943 | Melding dat op het | 1 | Gemeentearchief aardappelveld van D. van der | Barradeel Schaaf, Wijnaldum, acht flesjes met ontbrandbare vloeistof zijn aangetroffen en zijn overgedragen aan de wachtmeester van de Marechaussee. 26-11-1943 | In de avond, omstreeks 19.45, is | 1 | Gemeentearchief tijdens het overvliegen van | 1028 | Barradeel geallieerde vliegtuigen een brisantbom neergekomen nabij de boerderij, bewoond door P. van der Schaar, in Wijnaldum. De bom is in een perceel bouwland terechtgekomen en geëxplodeerd. Als gevolg daarvan is er glasschade aan de boerderij en in Wijnaldum en Sexbierum. 27-11-1943 | Melding van dat een mijn zou | 1 | Gemeentearchief zijn aangespoeld bij Roptazijl, | 1028 | Barradeel Wijnaldum. De mijn ligt in de glooiing van de zeedijk. De mijn is rond, heeft een doorsnede van Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief ca.
1 meter en ligt voor de helft onder water. De mijn is echter geëxplodeerd op 29 november 1943, omstreeks 6.45 uur, tegen de glooiing van de zeedijk nabij de sluis te Roptazijl. Vervolgens is een half uur later een tweede mijn geëxplodeerd ter hoogte van paal 111 bij Almenum. Door het exploderen van de mijnen is schade ontstaan aan woningen en schuurtjes aan de zeedijk van Roptazijl, onder de dorpen Pietersbierum en Wijnaldum. Tot slot is omstreeks 12.00 uur waargenomen dat een ter hoogte van paal 114 een mijn ongeveer vier meter uit de kust drijft. 21-1-1944 | Melding van het blussen van een | 3630 | Gemeentearchief brand in Harlingen als gevolg | Harlingen 1925- van een bombardement met | 1985 brandbommen op 21 januari 1944 21/22-1- | Tijdens het overtrekken van | Drost (1945), blz. 85, | Literatuur 1944 | verschillende bommenwerpers | 184-185 komen enkele brandbommen neer in de stad. Er spelen zich verschillende luchtgevechten af. Mogelijk is hierbij een bommenwerper getroffen. De ongeveer twintig brandbommen komen terecht in het noordwestelijke deel van de stad, namelijk in de omgeving van de Noorderhaven. Op verschillende plaatsen zijn brandbommen in de huizen terechtgekomen. In een woonhuis aan de Zuiderhaven, in een blok tussen Prinsenstraat en Havenbrug, komen twee mensen om; tijdens het verwijderen van de brandbommen springt één van de bommen uit elkaar.
Het betreft zeskantige staafbrandbommen van 4 lbs die zijn voorzien met een springlading. Er zijn die nacht verschillende luchtaanvallen tussen Duitse jachtvliegtuigen en Engelse bommenwerpers, die zijn uitgestuurd naar Maagdenburg. Een Lancaster bommenwerper van 514 Squadron gaat die nacht verloren in de Wadden bij Harlingen. Het is goed mogelijk dat de brandbommen van dit toestel afkomstig zijn. slechts twee leden van de bemanning zijn geborgen. 21/22-1- | Bomber Command | Zwanenburg dl II, blz. | Literatuur 1944 | In Harlingen zijn enkele | 141 brandbommen neergekomen waarbij twee burgers Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief om het leven kwamen. De bommen zijn waarschijnlijk geworpen in een noodafworp. 21/22-1- | Een Lancaster bommenwerper | T3322 | SGLO 1944 | (serie nr. LL627) van 514 Squadron is neergestort in de Waddenzee nabij Kornwerderzand omstreeks 0.46 uur. Het toestel is neergeschoten door een Duitse nachtjager. Twee van de zeven bemanningsleden zijn geborgen. 21/22-1- | Bomber Command – 514 | AIR 27/1977 | TNA 1944 | Squadron Record of Events Bombing Magdeburg. Summary. 18 Aircraft were detailed to bomb the target. 3 returned early and 4 are missing.
There was 5-7/10 cloud. […] Lanc.II. ‘S’, LL.627 Up 20.00 / down --- Bomb load 1 x 4,000 lbs, 720 x 4 lbs, 90 x 4 lbs, 24 x 30 lbs incendiaries. Aircraft missing. Voorjaar | De Duitsers gingen in deze | Drost (1945), blz. 96- | Literatuur 1944 | maanden ondertussen druk door | 97 met het maken van loopgraven en versperringen, het vorderen of laten slopen van huizen en het leggen van landmijnen rondom de stad. De Ortskommandantur en verschillende andere Duitse diensten worden vanuit de binnenstad naar de Midlumerweg overgebracht. Er wordt hier een grote hoeveelheid prikkeldraad verwerkt. Sommige straten en huizenblokken worden er geheel mee afgesloten. De ingang van de Algemene Begraafplaats is niet meer te bereiken en er moest een nieuwe toegang worden gemaakt vanaf de Midlumerweg. Overal in de stad grijnzen de doodskopschilden, ter waarschuwingen voor landmijnen, de voorbijgangers toe. Aan de Midlumerweg, de Kimswerderweg, de Kanaalweg, de Oude Trekweg, bij de Zeedijken, en bij de kleine binnenwegjes, overal doodskoppen, loopgraven, betonversperringen. De Engelse tuin waarop Harlingen altijd terecht trots kon zijn, als een van de mooiste tuinen van Friesland, was totaal vernield. Er is niets van overgebleven dan een vormeloze massa loopgraven en versterkingen.
De Noorderzeedijk en de Oude Trekweg zijn door prikkeldraad Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief en landmijnen afgesloten en men kan dus langs deze wegen de stad niet meer in en uit komen. 17-9-1944 | Melding van het neerkomen van | 1028 | Gemeentearchief brandbommen in de gemeente | Barradeel Barradeel 18-9-1944 | Harlingen wordt tot “Sperrgebiet” | Friese Pres Bv (1980), | Literatuur verklaard, zonder een | blz. 97 vergunning kan je hier niet in of uit. April 1945 | Op last van de Duitse militaire | Het Magazine, nr. 9, | Historische autoriteiten wordt verboden zich | blz. 19 | Vereniging te bevinden op de Midlumerweg tussen de Openbare lagere school en de Hoogstraat, de Noordergrachtswal en de Liemendijk en alle straten grenzende aan de Engelse tuin. 23-3-1945 | Start van de geallieerde operatie | Klep & Schoenmaker | Literatuur Plunder. Deze operatie houdt in | (1995), blz. 283-295 dat geallieerde troepen de Rijn oversteken en oprukken naar het Ruhrgebied. In het westen, op de linkerflank, zal het Canadese 1ste leger oprukken. Hierbij zal noordoost Nederland worden bevrijd. 13/14-4- | De Duitse grenspolitie verlaat | Drost (1945), blz.
144 | Literatuur 1945 | Harlingen na het verbranden van dossiers. 13-4-1945 | Verkenningspatrouilles van de | Norg (2005), blz. 120 | Literatuur 3de Canadese Infanteriedivisie overschrijden de grens met Friesland. 14-4-1945 | Verschillende Duitse instanties | Drost (1945), blz. 144 | Literatuur verlaten Harlingen 14/15-4- | Duitse troepen trekken weg uit | Het Magazine, nr. 17, | Historische 1945 | Harlingen, via de Afsluitdijk naar | blz. 14 | Vereniging de vesting Holland. 14/15-4- | Nederlandse verzetsleden van | Norg (2005), blz. 122- | Literatuur 1945 | de Binnenlandse Strijdkrachten | 124 (BS) stuiten bij Oud Kaatsveld op Canadese patrouilles, die op dat moment ook Franeker binnen trekken. Naast de gevechtsgroepen van het verzet, komen ook de sabotagegroepen van de BS in actie. De groep Zuid onder leiding van de sabotagecommandant De Vries, rukt over de Slachtedijk en via Kiesterzijl vanuit het Westen op naar Franeker. Ter hoogte van het Lankumer bruggetje stuiten ze op een twaalftal Duitse militairen. Maar vóórdat de BS'ers de Duitsers zien, vliegen de kogels hen al om de oren. Tijdens het vuurgevecht dat daarop volgt sneuvelen zes of zeven Duitse militairen en één lid van de sabotagegroep. Na de gevechten, lost Duits geschut vanuit Harlingen granaten af in de richting van Kiesterzijl.
De Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief eerste granaten vallen op een behoorlijke afstand van Midlum, maar als het vuur wordt verlegd, vallen er uiteindelijk ook enkele granaten in het dorp waarbij er twee gewonden vallen. 15-4-1945 | Zonder één schot te lossen | Norg (2005), blz. 120 | Literatuur bevrijden Canadese troepen | De Friese Pres (1980), Leeuwarden. Vanuit Leeuwarden | blz. 104 trekken de Canadese troepen via | Bollen & Vroemen Franeker en Harlingen naar de | (1994), blz. 201 Afsluitdijk. | Klep & Schoenmaker (1995), blz. 305 15-4-1945 | De in Harlingen achtergebleven | Drost (1945), blz. 145 | Literatuur Duitse troepen maken een begin | Bollen & Vroemen van | (1994), blz. 201 vernielingen. 15/16-4- | Duitse troepen in Harlingen | Het Magazine, nr. 17, | Historische 1945 | voeren nog tal van vernielingen | blz. 14 | Vereniging uit in de stad en havens, blazen bruggen op en brengen vaartuigen tot zinken. De Havenmond, de Nieuwe Willemshaven, de Zuiderhaven, de Grote- en Kleine Sluis, de Havenbrug en de Prins Hendrikbrug worden door zeventien gezonken schepen geblokkeerd.
Aanvankelijk wordt gedacht dat de stad niet zou worden verdedigd, echter in de loop van de middag (16 april 1945) blijkt dat de Duitse troepen zich klaar maken voor straatgevechten. Inmiddels betrekken de Canadese troepen stellingen bij Midlum en verder rondom de stad. Omdat een patrouille bij de stadsrand te zware tegenstand ondervind, wordt gewacht op de hoofdmacht van de Highland Light Infantry, die in de loop van de dag arriveert. In de namiddag beschiet de Canadese artillerie, die bij Franeker staat opgesteld in een halve cirkel, het Harlinger havengebied te beschieten. Hierbij worden helaas drie inwoners gedood door afgeweken granaten in de Lanen en de Weeshuisstraat. Omstreeks 18.00 uur trekken Canadese infanteristen naar Harlingen en rond de stad breekt mitrailleur- en geweervuur los. De Canadese troepen trekken over de Ried (een smalle vaarroute door Harlingen) de stad binnen. Omstreeks 21.30 uur naderen ze het centrum van de stad en wordt in de omgeving van de Engelse tuin gevochten. Tegen middernacht is het politiebureau aan het Noordijs bezet door Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief Canadese troepen.
In de omgeving van de havens wordt nog enkele uren verzet geboden. 16-4-1945 | Auster | AIR 27/2188 | TNA Harlingen area. Possible gun flashes in town. 16/17-4- | Omstreeks 7.45 uur verlaat een | Norg (2005), blz. 124- | Literatuur 1945 | Canadese patrouille van de | 126 Highland Light Infantry Leeuwarden en rijdt via Marssum en Franeker ongehinderd door in de richting van Midlum. Ze worden gevolgd door een stoet van voertuigen (tanks, brencarriers, vrachtwagens en jeeps). Vanuit Midlum rijdt een tank en een brencarrier stapvoets naar Harlingen, maar als er op hen wordt geschoten draaien ze terug. Er wordt gewacht op de hoofdmacht van de Highlanders, die in de loop van de dag aankomt. Voordat de infanterie de aanval op Harlingen kan inzetten moet eerst het Duitse 2 cm luchtafweergeschut en ander geschut in Harlingen worden uitgeschakeld door artillerie en tanks. In de omgeving van Herbaijum wordt de Canadese artillerie en zoeklichten, die het luchtruim boven Harlingen zullen belichten, opgesteld. In de kerktoren van Midlum wordt een Canadese observatiepost ingericht. Als Duitse granaten tot twee maal toe in de toren inslaan, raakt een Canadees gewond. Omstreeks 19.30 begint de Canadese artilleriebeschieting op Harlingen. Op veel plaatsen in de stad slaan tijdens het inschieten en de beschieting granaten in.
Het Zuiderkwartier lijkt in brand te staan door een granaatinslag in stropakhuizen aan de Spinstraat, maar er worden ook branden waargenomen in de Duitse stellingen en onderkomens in het havengebied en op de zeedijk. De sleepboot Edzo Jan, waarmee een Duits officier tracht te vluchten, wordt ontdekt door een waarnemingsvliegtuigje en beschoten. Als de boot wordt getroffen en er enkele doden vallen, keert de boot terug naar Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Inventarisatie bronnenmateriaal Datum Gebeurtenis/locatie Bronverwijzing Archief de haven. Hotel Zeezicht, waarin zich Duitse officieren bevinden, wordt getroffen. Ook worden burgerwoningen geraakt en raken enkele burgers gewond. In de Lanen en de Weeshuisstraat vallen drie dodelijke burgerslachtoffers. Bij de beschietingen heen en weer van de Canadese en Duitse infanterie, worden in Almenum de Kalkovens en de fabriek van Roorda getroffen. Een burger die aan de Trekweg woonde, raakt ernstig gewond en zal later overlijden.
Op last van Duitse troepen zijn woningen aan de Trekweg ontruimt, omdat ze in het schootsveld liggen van zowel het Duitse als Canadese geschut. Het Duitse geschut staat opgesteld achter de Trekweg aan de overzijde van de spoorlijn op het huidige voetbalveld van de v.v. Robur en bij de spoorwegovergang aan de Kimswerderweg. Bewoners van de Trekvaart die moeten ontruimen, in totaal achttien, trekken langs de Harlinger Trekvaart in de richting van Koetille, waar ze in het toenmalige tramhuisje bij de familie De Graaf een schuilplaats krijgen aangeboden. Als ze in de kelder zitten, wordt het huisje door een granaat getroffen. Een klein meisje raakt gewond. De Canadese artillerie kan een vrij nauwkeurige beschieting uitvoeren dankzij tekeningen van Harlingen waarop Duitse stellingen en bezette gebouwen zijn aangegeven. Omstreeks 20.00 uur zetten Canadese troepen met circa 1.500 man van de Highland Light Infantry vanaf Midlum de aanval in op Harlingen. De aanval wordt ter hoogte van het Rooie Dorp en de Patrimoniumbuurt ingezet, waar ze via de boomgaard van Hoogland de Ried oversteken en daar de buurt straat voor straat zuiveren. Tegelijk rijden Canadese troepen via een noodbrug over het Midlumer Pypke het oostelijk en noordelijk stadsdeel binnen.
Daarna trekken Canadese troepen over Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief de Franekerpoortbrug verder de stad in, waar ze tegen 24.00 uur het politiebureau aan het Noordijs bereiken. De Canadese War Diaries vermelden dat omstreeks 4.30 uur de stad Harlingen is gezuiverd van Duitse troepen. 16/17-4- | Aanvankelijk wordt gedacht dat | Drost (1945), blz. 146 | Literatuur 1945 | Harlingen niet sterk zou worden verdedigd. De bezetting bestaat naar schatting uit ongeveer vijfhonderd oudere Duitse soldaten. Vlak bij Midlum krijgt het Nederlands verzet echter te horen dat wel een zwaar gevecht zou worden gevoerd. Volgens de laatste berichten die de Canadese troepen hebben ontvangen, zou een flink aantal SS-troepen (Schützstaffel, elitaire troepen) in Harlingen zitten. Ook wordt af en toe kanonvuur vanuit Harlingen gegeven. Midlum is voor een groot deel geëvacueerd. De toren waarop zich een Canadese uitkijkpost bevond, is geraakt door het Duits geschut. Bij de beschietingen is een Canadese soldaat gewond afgevoerd en is een burger getroffen. 16/17-4- | Naar de Canadese commandant | Drost (1945), blz. 147- | Literatuur 1945 | meedeelt, zou er eerst | 149 artillerievuur op Harlingen worden gegeven en daarna zouden ongeveer 1.500 Canadese infanteristen de stad binnen trekken.
Omstreeks 13.00 uur beginnen de Canadese troepen zich op te stellen. In de richting van Sexbierum en Achlum worden geschutopstellingen gereed gemaakt. Omstreeks 16.00 uur passeert de Canadese infanterie Midlum en begint de Canadese artillerie, die in een halve cirkel is opgesteld bij Franeker, Harlingen te beschieten. Bij het eerste salvo wordt de watertoren, waarop Duitse troepen een uitkijkpost hebben, geraakt. Er verschijnen tevens drie Engelse jagers die de vuurleiding regelen. Omstreeks 18.00 uur komt de infanterie in actie en breekt langs alle kanten rond de stad mitrailleurvuur los. Tijdens het artillerievuur kan men vanuit Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Inventarisatie bronnenmateriaal Datum Gebeurtenis/locatie Bronverwijzing Archief Midlum nog verschillende voltreffers waarnemen. De Kalkovens worden geraakt en het oude spoorhuisje op de Koetille krijgt kort na elkaar vier voltreffers. Ook de fabriek van Roorda wordt door enige schoten getroffen. De Duitse geschutopstelling zijn gecamoufleerd en blijken in de tuinen van dhr. Hoogland, bij het Kaatsland te staan.
’s Avonds wordt door Canadese troepen, terwijl de stad onder artillerievuur ligt, een noodbrug gelegd over de Ried in de Midlumerweg (de brug was opgeblazen door Duitse troepen). Ook op andere punten trekken Canadese troepen inmiddels de stad binnen. De Franekerpoortsbrug wordt genomen. Ondertussen komen er nog steeds granaten neer op Harlingen. In Harlingen had de bevolking de komende gebeurtenissen rustig tegemoet gezien, aangezien de Duitse bezetters de stad eerst niet zouden gaan verdedigen. Maar omstreeks 20.00 uur in de avond blijkt dat Duitse troepen zich wel klaar maken voor een beleg. Met hun wapen in de aanslag sluipen Duitse soldaten door de straten en bezetten betonnen eenmansgaten. Canadees artillerievuur komt neer op de stad. Er zijn voltreffers op Duitse opstellingen en onderkomens in het havengebied en aan de zeedijken. De sleepboot “Edzo Jan” waarmee een Duits officier tracht uit de haven te komen, krijgt eveneens een treffer en moet terug keren. Hotel Zeezicht, waarin Duitse officieren verblijven, krijgt een treffer op de hoek. Ook de Duitse barakken in het vroegere Kaatsland worden door het Canadese geschut getroffen. Omstreeks 21.30 uur zijn Canadese troepen doorgedrongen tot in de stad en worden gevechten geleverd bij de Engelse tuin. Tegen 24.00 is het politiebureau aan het Noordijs in Canadese handen.
In de omgeving van de havens wordt nog enkele uren verzet geboden. Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief Aan de Noordzeedijk gaan Duitse onderkomens, door de Canadese artillerie in brand geschoten, in vlammen op. Een felle brand woedt ook achter de houtschuren aan de Zuiderhaven, waar Duitse munitieloodsen in brand zijn geraakt. Doorlopend worden ontploffingen gehoord van ontbrande munitie. Pas diep in de nacht is het op straat weer wat veilig. De Duitse officieren hebben zich over gegeven. Vanaf middernacht worden de eerste Duitse krijgsgevangen de stad uitgevoerd richting Franeker. 16/17-4- | Nadat Leeuwarden was bevrijd | Huizinga (1980), blz. | Literatuur 1945 | vocht de Highland Light Infantry | 224-225 of Canada zich een weg tot in Harlingen, waar men veel Duitsers in beschonken toestand aantrof. Het 14th Field Regiment R.C.A. ondersteunde met haar 25- ponders de aanval op Harlingen, waar men moest opboksen tegen negen stuks 40-mm kanonnen van de vijand. Zes stuks werden evenwel door voltreffers uitgeschakeld door de kanonnen van de 34ste batterij. Tijdens het vuurcontact raakte Lt. G.E. Whitaker helaas ernstig gewond toen hij bezig was in de toren van Midlum een doel op te nemen. Ook de 81ste batterij had veel succes, ze was de vijand in de meeste gevallen de baas met haar uitstekend afgegeven vuur.
Het totale aantal gevangenen dat men gezamenlijk in Harlingen te pakken kreeg lag ver boven de 400. Een poging, om met schepen te ontvluchten slaagde gedeeltelijk. 16/17-4- | The following day a carrier patrol | Historical Section Army | Literatuur 1945 | of H.L.I. of C. located a last | Headquarters, blz. 98, pocket of over | 102 300 enemy at Harlingen (4411), which is situated on the coast west of Leeuwarden. The attack on this town was launched with tank support at 20.00 hours, and by 04.30 hours the next morning the town was in our hands. Only a few of the garrison got away westwards over the IJsselmeer Causeway (0102). Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief At the cost of two casualties H.L.I. of C. had taken the town and 400 old prisoners. H.L.I. of C. had met some resistance at Harlingen (4411), on the whole these posts had been quickly cleaned up. In so far as 3 Cdn Inf Div was concerned, operation “PLUNDER” was over for that formation on the evening of 18 Apr. 16/17-4- | Deze nacht wordt Harlingen | Zwanenburg dl II, blz. | Literatuur 1945 | bevrijd en de Friese Waddenzee- | 631 en IJsselmeerkusten zijn nu vrijwel geheel in Canadese handen.
17-4-1945 | Omstreeks 4.30 uur in de | Het Magazine, nr. 17, | Historische ochtend is Harlingen gezuiverd | blz. 14 | Vereniging en nemen Canadese troepen posities in langs de kust om attent te zijn voor vijandelijke pogingen om een landing uit te voeren vanaf de Waddeneilanden. In de ochtend moeten Canadese troepen nog wel vechten met Duitse soldaten die zich hebben verschanst in de gebouwen van het veilingterrein (nu de Konmar) en in de gebouwen van de MAZA aan de Kimswerderweg. 17-4-1945 | In de ochtend moeten Canadese | Drost (1945), blz. 149- | Literatuur soldaten nog strijden met Duitse | 151, 193 troepen, die zich hebben verschanst in de gebouwen rond het veilingterrein en in de gebouwen van de M.A.Z. (Duitse reparatiewerkplaats) aan de Kimswerderweg. Wanneer Canadese troepen de gebouwen onder vuur nemen, zakt de tegenstand al snel ineen. Hier worden nog meer dan zestig krijgsgevangen gemaakt. In totaal worden ongeveer 350 Duitse krijgsgevangenen gemaakt. De lijken van tien dode Duitse soldaten worden aangetroffen. Op enkele gewonden na, zijn aan Canadese zijde. Ondertussen dreunt de stad nog steeds van de ontploffing van tijdbommen, hoofdzakelijk in de Engelse tuin. Harlingen is nu vrij. Bij de Canadese artilleriebeschieting zijn in de stad drie burgers omgekomen. In Harlingen en omtrek zijn ook verschillende woningen getroffen.
In sommige stadswijken is de materiële Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief schade aanzienlijk, voor een deel aangericht door de Duitse vernielingen. 17-4-1945 | In de ochtend, als de stad zelf al | Norg (2005), blz. 127 | Literatuur in handen is, vinden nog gevechten plaats bij het veilingterrein Spoorstraat 1 en de MAZA aan de Kimswerderweg, waar zich ca. 60 Duitse soldaten verschanst. In de loop van de dag worden nog steeds ontploffingen gehoord, deze komen van verstopte springladingen met tijdsontsteking, onder andere in omgeving van de Duitse commandopost in de Engelse tuin. In Harlingen worden ongeveer 400 Duitse soldaten krijgsgevangen gemaakt. Vanuit Harlingen trekken de Canadese troepen langs de kust naar het zuiden, naar de Afsluitdijk. 18-4-1945 | Heel de provincie Friesland, met | Klep & Schoenmaker | Literatuur uitzondering van de | (1995), blz. 307 Waddeneilanden, is bevrijd. 17-4-1945 | De officiële datum van bevrijding | 420-32 | NIMH voor de gemeente Harlingen is | 420-8 17 april 1945. De gemeente werd bevrijd door de Highland Light Infantry of Canada.
8-10-1945 | In Friesland bevinden zich drie | 39-121 | Provinciaal archief opslagplaatsen van munitie, | Friesland namelijk: 1. Vliegveld Leeuwarden 2. Harlingen 3. Kornwerderzand 6-6-1947 | De eerste Duitse troepen in de | 1 | Gemeentearchief gemeente zijn aangekomen op | Barradeel 11 mei 1940, omstreeks 15.00 uur. De Duitse troepen betreffen infanterie die de kust moest bewaken tegen mogelijke Engelse invallen vanaf de eilanden. De gemeente Barradeel is op 16 april 1945 bevrijd door Canadese troepen. 5-11-1979 | Welnu, ook ik heb destijds als | Leeuwarder Courant | Delpher jongen vlakbij de Halifax gestaan, die nabij Wijnaldum aan de Haulewei crashte. […] het vliegtuigwrak zelf lag aan de oostzijde van de weg, terwijl de boerderij aan de westzijde staat. Overigens waren de vleugels en staart van de romp gebroken en lag deze op de zij met het ronde gat van de geschutskoepel naar de weg gekeerd.
Overzicht ruimingen, uitgevoerd door de EODD (MORA’s) Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sinds 1971 worden OO-ruimingen in Nederland centraal geregistreerd in zogeheten MORA’s (Melding, Opdracht, Ruimrapportage en Afdoening). Deze rapporten berusten bij de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD). Er is bij de EODD navraag gedaan naar relevante MORA’s voor het onderzoeksgebied: een overzicht van de relevante MORA’s is in de navolgende tabel weergegeven.
Gemeente Harlingen UO nr | Locatie | Vondst 19873470 | Langs Lijnbaan – onder in spuigaten van | 2 7,6 granaten baggerschip (tijdens onderhoud aangetroffen) | 2 mortiergranaten 20041420 | Lange Lijnbaan | 1 granaat; geschutmunitie oudhollands 6 cm 20060254 | Industriehaven, Firma Spaansen aan de | 1 Grnt 105 mm (Amerikaans) + buis no niet zichtbaar Lange Lijnbaan te Harlingen | 2 Huls leeg 20 mm 1 Huls leeg pnt 50 1 .50 compleet 20060986 | Spaansen, grind verwerkingsbedrijf (Lange | 2 granaat 2 cm mg 151/20 Lijnbaan) | 1 granaat 10 cm ME stg gr 1 charge mk 2 ax mk 3 1 3.7 cm patroon 1 granaat 122 mm spr gr 1 granaat 5 cm Pzgr 20080209 | Lange Lijnbaan 50 | 2 Granaat ontstekers No. 130 1 Granaat ontsteker No, 198 20131843 | Langelijnbaan | 1 Schroot; Tapeind met moer en rond vulstuk ( werktuigbouw) 20171171 | Langelijnbaan 58 | Pantserbrandgranaat; 120 mm modell 1918 (verschoten) 20180414001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 geen explosief lijkend op geschuts granaat 20181109001 | DAMEn schipyards | 1 BG voor 2” Mortier, verschoten met rest. Ontst. 1 Valgewicht Mk6 van 4 lbs brandbom 20181249001 | langelijnbaan | 2 Restant ontsteker 1 Bg van 2 cm, verschoten met rest ontst. 1 Bg van 3,7 cm ,Sprenggr. 18 | verschoten.
20181350001 | langelijnbaan 58 | 1 BG voor 2"mortier, Niet verschoten met SB No 151 20181363001 | langelijnbaan 58 | 1 10lbs oefenbom, mk1gewapend 20181366001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 2" BG 20181961001 | Lange lijnbaan 58 | 1 OBG 2 pndr Verschoten 20182232001 | Langelijnbaan 58 | 2 Oefen verschot 20190137001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 Brisantgranaatmortier van 2 inch, verschoten 1 Brisantgranaat van 3,7", verschoten, zonder ontsteker 20191151001 | Lange lijnbaan 58 | 1 Pantsergranaat; 3,7" | (verschoten) 1 Brisantgranaat; 2" zonder ontsteker (verschoten) 1 Oefenbrisantgranaat; 3,7" met restant ontsteker (verschoten) 20202260001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 Oefen Brissant Granaat v 5 cm No2, verschoten 20220172001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 Brisantgranaat: 4TL met restant ontsteker, verschoten 1 Pantsergranaat: 4 inch, verschoten 20220238001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 Pantsergranaat: 4 inch: verschoten 20230135001 | lange lijnbaan 58 | 1 Brisantgranaat: 5 cm L3,8 met restant ontsteker (OH) (verschoten) 1 Pantsergranaat: 3 inch (GB) (verschoten) 1 Lichtgranaat: 4 inch (GB) (verschoten) 1 Oefenbrisantgranaat: 5 cm No 2 van snelvuurkanon met schijnbuis (OH) (verschoten) 20232036001 | lange lijnbaan 58 | 1 Oefenbrisantgranaat; 10 cm zonder ontsteker(verschoten), leeg 1 oefenbrisantgranaat; 12 cm zonder ontsteker, leeg 20240449001 | Langelijnbaan 5 | 1 Lichtgranaat; 10,5cm, verschoten, leeg.
20240884001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 Pantsergranaat; 3 inch, | zonder tracer, verschoten 1 Brisantgranaat; 3,7 inch leeg, verschoten 1 Kogelpunt, verschoten 1 Brisantpantsergranaat; 120 mm 420 R1, verschoten, met restant ontsteker 2 Pantsergranaat; 6 pdr, verschoten 1 pantsergranaat; 7,5 cmverschoten 20241112001 | industriehaven | 1 brisantpantsergranaat; 6pdr (compleet schot) 20241112002 | industriehaven | 200 gram kruit 20241436001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 Oefenbrisantgranaat van 75 mm; verschoten 20241436001 | Lange Lijnbaan 58 | 1 Oefenpantsergranaat van 12,5 cm 1 oefenpantsergranaat van 75 mm; verschoten 1 brisantgranaat van 75 mm; verschoten Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Mijnenvelden Voor het onderzoeksgebied zijn geen relevante gegevens omtrent mijnenvelden bekend.
Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Bijlage 6 – Geraadpleegde bronnen Het bronnenmateriaal (literatuur, archiefstukken etc.) wordt bestudeerd op relevante feiten en aanwijzingen die onder meer gebruikt worden voor de selectie van de beschikbare luchtfoto’s. Alle betrouwbare bronnen met toegevoegde waarde zijn van belang voor de analyse, gevolgtrekking en, indien hiertoe aanleiding is gevonden, afbakening van de op OO-verdachte gebieden. In de navolgende paragrafen is een overzicht gegeven van de diverse bronnen, die geraadpleegd zijn voor onderhavig vooronderzoek. Per paragraaf is de betreffende bron omschreven, met daarin: Een overzicht van welk materiaal voor onderhavig vooronderzoek is geraadpleegd, met nadere vermelding van de archiefbewaarplaatsen, namen en nummers van de collectie of toegang en de inventarisnummer. Van de geraadpleegde luchtfoto’s zijn, indien beschikbaar, de archief- bewaarplaatsen, de datums, de sortienummers en de luchtfotonummers vermeld. Op deze wijze zijn de bronnen herleidbaar gemaakt voor derden. De in de bron aangetroffen relevante gebeurtenissen zijn niet uitgewerkt in betreffende paragraaf, maar in bijlage 5 (‘Overzicht oorlogshandelingen’).
Voor onderhavig vooronderzoek heeft Sweco geen fysiek bezoek gebracht aan één of meerdere bronbewaarplaatsen: het bronnenonderzoek heeft plaats- gevonden in een database met eerder verworven informatie. De bestudering van de in het navolgende overzicht weergegeven bronnen is niet uitbesteed aan derden. In de gevallen waar Sweco gegevens voor onderhavig vooronderzoek heeft ingewonnen uit digitaal toegankelijke bronbewaarplaatsen, is dit vermeld. Gebruikte zoektermen Bom* (o.a. bom, bommelding, bomruiming, bomschade) Mijn* (o.a. mijnenruiming, mijnenopruiming, mijnenveld) Vlieg* (o.a. vliegtuig, vliegtuigcrash, vliegeraanval) Bunk* (o.a. Bunker(s)) Project* (o.a. projectiel) Explos* (o.a. explosie, explosieven stoffen) Munit* (o.a. munitie, munitieruiming, munitieopslag, munitieontploffing) Ontplof* (o.a. ontploffing, onfplofbaar, ontplofbare) Ruim* (o.a. ruiming, ruimen, ruimrapport) Oorlog* (o.a. oorlog, oorlogsschade, oorlogsgeweld, oorlogshandelingen) Schade* (schade, schademelding, schadebedrag, schadevergoeding) Beschadi* (o.a. beschadiging) Bevrijd* (o.a. bevrijding, bevrijdingsgevechten) Duits* (o.a. Duits, Duitsland) Brits* (o.a. Britse eenheden) Engels* (o.a. Britse eenheden) Amerika* (o.a. Amerikanen, Amerikaanse eenheden) Canade* (o.a. Canadezen, Canadese eenheden) Geallieerd* (o.a. geallieerden) Grana* (o.a.
granaat, granaatvuur, granaatinslag, granaatschade) Verded* (o.a. verdediging, verdedigingswerk) Lucht* (o.a. luchtbescherming, luchtbeschermingsdienst, luchtaanval, luchtverkeer) Brand* (o.a. brandweer, brandmelding, brandrapport) Gevecht* (o.a. gevechten, gevechtshandelingen) Huis* (o.a. huisnummering) Vernummer* (o.a. vernummering) Nummer* (o.a. nummers, nummering) Dag* (o.a. dagrapporten luchtbeschermingsdienst) Nacht* Rapport* (o.a. rapporten (omtrent CE-gerelateerde zaken)) Beschie* (o.a. beschieting) Crash (o.a. crash van vliegtuigen) Neer* (o.a. neerstorten, neergestorte) Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Gebruikte zoektermen V.1* of V1* (o.a. V.1 of V1-ruiming) V.2* of V2* (o.a. V.2 of V2-ruiming) Aanval* (o.a. aanval, aanvallen) Polit* (o.a. politionele rapporten, politie) Maand* (o.a. maandelijkse rapporten) Milit* (o.a. militair, militair gezag) Lange Lijnbaan, Seedyk, Vijfdeelendijk, Ried Polder, Dijksloot Bolta State Wijnaldum, Ropta Zijl, Harlingen Betrouwbaarheid van de bronnen Conform de richtlijnen in de CS-VROO, paragraaf 2.3.2, dient gerapporteerd te worden hoe de betrouwbaarheid van de gebruikte bronnen is ingeschat. De standaard richtlijnen bij Sweco staan per soort bron vermeld in de tabel ‘Beoordeling rapportage’ (bijlage 7).
Waar in de rapportage afgeweken wordt van deze interne richtlijn, zal dit in de beoordeling vermeld en onderbouwd zijn bij de analyse van het bronnenmateriaal in hoofdstuk 5. Tevens geldt dat gebeurtenissen uit bronnen die Sweco betrouwbaar acht, geen bevestiging van een tweede bron nodig hebben ter bevestiging van de gebeurtenis. In de regel zal Sweco wel – waar mogelijk – een tweede bron raadplegen, omdat dit kan leiden tot een betere afbakening van een verdacht gebied. Uitwerking van de bronnen Op basis van de geraadpleegde bronnen is in bijlage 5 een chronologische overzichtstabel opgesteld van de relevante gebeurtenissen in (de omgeving van) het onderzoeksgebied gedurende en na de Tweede Wereldoorlog. In de betreffende tabel is elke gebeurtenis voorzien van een bronverwijzing. De kolom ‘archief’ verwijst naar het archief waar de informatie vandaan komt, terwijl de kolom ‘bronverwijzing’ verwijst naar de herkomst van de informatie binnen het gegeven archief. 1) Overzichtslijst gebruikte literatuur Voor de literatuurstudie zijn de navolgende artikelen en/of boeken geraadpleegd. Auteur | Titel | Uitgegeven Amersfoort, H. e.a., | Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied | 's-Gravenhage 2005 Bollen, H. en Vroemen, | Canadezen in actie. Nederland najaar 1944 – voorjaar 1945 | Warnsveld 1945 P. Brongers, E. H. | Afsluitdijk 1940.
Met de voorafgaande strijd in de | Soesterberg 2005 noordelijke provincies Drost, H.H. | Harlingen in oorlogstijd | Harlingen 1945 Foreman, J. | The Fighter Command War Diaries: July 1944 to May | 1945 | 2004 Friese Pres BV | Friesland 1940-1945 | Leeuwarden 1980 Haijer, B.J. | 1940. Soldaat op de Afsluitdijk | Leeuwarden 1940 Historical Section Army | The Operations of the First Canadian Army | Z.p. 1950 Headquarters Huizinga, J.J. | Friesland en de | Tweede Wereldoorlog | Leeuwarden 1996 Huizinga, M.H. | Maple Leaf Up | Groningen 1980 Huurman, C. | Het Spoorwegbedrijf in Oorlogstijd, 1939-1945 | Eindhoven 2001 Jong, U.G. de | Mei 1940: vuur uit de hemel | Leeuwarden 1980 Kaufman, D. en Horn, M. | De Canadezen in Nederland 1944-1945. Een | Lare z.j. bevrijdingsalbum Klep, C. (red.), | De bevrijding van Nederland 1944-1945, oorlog op de flank | ’s-Gravenhage 1995 Middlebrook, M. | The Bomber Command war diaries: an operational | Harmondsworth 1985 reference book, | 1939-1945 Molenaar, F.J. | De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2 delen) | 's-Gravenhage 1970 Nierstrasz e.a. | De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de | ’s-Gravenhage 1951-1963 Wereldoorlog II, diverse delen Norg, J.C. | Harlingen in de Tweede Wereldoorlog | Harlingen 2005 Oever, H. van den | Uit het album van Harlingen | Leeuwarden 1994 Sprakel, H. en Sprakel, | ‘Blitzkrieg’, Halte Kornwerderzand.
De slag om de Afsluitdijk | Bedum 2006 A. | verteld door ooggetuigen Stelwagen, J. | Bommen op Saakstra’s brug. Oorlog en bevrijding in | Leeuwarden 2008 noordwest-Friesland Topper, J. | De Wonsstelling. Wanhoopslinie voor Kornwerderzand | Leeuwarden 2010 Vereniging Oud | Het Magazine – verschillende nummers en jaargangen Harlingen Wijbinga, P. | Bezettingstijd in Friesland. Weifeling en keus. | Z.p. 1978 Zwanenburg, G.J. | En nooit was het stil...: kroniek van een luchtoorlog, 2 delen | 's-Gravenhage 1991 en 1993 Zwanenburg, G.J. | Harlingen en de luchtoorlog | Z.p. 1965 2) Overzichtslijst geraadpleegde gemeente en provinciale archieven Archief gemeente Barradeel De archiefstukken van deze gemeente liggen in het gemeentehuis van gemeente Waadhoeke te Franeker. Hiervan zijn de navolgende archieven geraadpleegd: Archief van de voormalige gemeente Barradeel 1920-1984 Inv. Nr.
| Omschrijving archiefstuk(ken) 1 | Aan de Duitsers verstrekte inlichtingen tijdens bezettingsjaren 1940-1945 109 | Correspondentie inzake gegevens Amerikaanse vliegers c.a., 1944-1946 110 | Gegevens betreffende te Wijnaldum begraven geallieerde vliegers, 1943-1946, met foto’s 111 | Gegevens betreffende te Pietersbierum begraven geallieerde vliegers, 1944-1947 1028 | Politionele maandrapporten, 1942-1945 1106 | Verzamelmap politieaangelegenheden, 1940-1945 Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Archief gemeente Harlingen De archiefstukken van deze gemeente liggen in het Hannema Huis te Harlingen. Hiervan zijn de navolgende archieven geraadpleegd: Archief van de Secretarie van de gemeente Harlingen 1925-1985 Inv. Nr. | Omschrijving archiefstuk(ken) 974-975 | Stukken betreffende het onteigenen van het puin en de verdere restanten van de opstallen van de door oorlogsgeweld verwoeste of beschadigde panden aan de Schritsen, de Brouwerstraat en de omgeving van de zogenoemde Tiepelstegen, 1941-1951. 2176 | Correspondentie inzake roerende goederen etc.
van politieke delinquenten, 1944-1945 2324 | Rapporten betreffende de bominslag in de Zuiderhaven e.o., in de nacht van 30 op 31 mei 1942 en een overzicht van de schade veroorzaakt door de bominslag in de omgeving van de Schritsen c.a., op nov. 1941. 2328 | Stukken betreffende het opruimen, het bewaren en het vervoeren van ontplofbare stoffen en voorwerpen. 2805 | Stukken betreffende de voorschriften en de richtlijnen inzake de Regeling oorlogsgeweldschade, 1940- 1943. 2806 | Stukken betreffende de voorschriften en de richtlijnen met betrekking tot het verlenen van steun aan door het oorlogsgeweld getroffenen, 1940-1943; 1950. 2807 | Stukken betreffende de aangelegenheden inzake het vergoeden van de door bezetting, in de periode 1940-1945, geleden schade door particulieren, alfabetisch gerangschikt op naam, 1940-1949. 2808 | Stukken betreffende het verlenen van steun aan getroffenen door oorlogsgeweld, alfabetisch gerangschikt op naam, | 1941-1945. 2809 | Stukken betreffende de voorschriften en de richtlijnen voor het verlenen van geneeskundige hulp bij catastrofale gebeurtenissen, 1942. 2833 | Stukken betreffende het verstrekken van een vergoeding voor de door de Duitse bezettingsmacht afgebroken panden en voor de herinrichting van gevorderde panden, na terugkeer van de belanghebbenden, 1944-1948.
2850- | Stukken betreffende de oorlogs- en bezettingsschade binnen de gemeente Harlingen 2878 3510 | Stukken betreffende diverse aangelegenheden aangaande de Duitse Wehrmacht 3512 | Stukken betreffende de vergoedingen voor de verrichtingen voor en het inkwartieren door de Duitse Wehrmacht, 1940-1944; 1951 3546 | Stukken betreffende het verrichten van werkzaamheden ten behoeve van de Duitse Wehrmacht, 1944- 1945 3548 | Stukken betreffende het ruimen van de in Harlingen aanwezige verdedigingswerken, opgericht door de Duitse Wehrmacht 3569 | Stukken betreffende de ‘Nederlandsche Vereeniging voor luchtbescherming’, 1936. 3570 | Stukken betreffende de voorschriften en de richtlijnen inzake de bescherming tegen luchtaanvallen, 1936- 1943. 3571 | Stukken betreffende het tot stand komen van de het luchtbeschermingsplan, 1936-1943 3572 | Stukken betreffende het inschakelen van de opbouwdienst bij de luchtbeschermingsdienst, 1940-1941. 3573 | Stukken betreffende het opheffen van de luchtbeschermingsdienst, 1945. 3574 | Stukken betreffende de ‘Wet betreffende bescherming tegen luchtaanvallen’, z.j..
3575 | Stukken betreffende de ‘Gemeenchappelijke regeling tusschen de Burgemeesters der Gemeenten Barradeel, Bolsward, Franeker, Franekeradeel, Harlingen en Wonseradeel, tot bescherming der bevolking dier gemeenten tegen de gevolgen van luchtaanvallen’ en de intercommunale luchtwachtdienst, 1936. 3576 | Stukken betreffende het indelen van de gemeente Harlingen in de tweede gevarenklasse, 1939-1940. 3577- | Begrotingen van de inkomsten en de uitgaven, met retro-acta, 1939-1943. 3581 3598 | Stukken betreffende de bouw en het inrichten van een commandopost onder de werkkamer van de burgemeester, richtlijnen betreffende de bouw en het inrichten van schuilkelders en betreffende de telefoonaansluitingen, met tekeningen, 1940-1945. 3614- | Rapporten luchtbescherming”, dagboeken houdende de rapportages van de wachtdiensten, 6 juni 1940- 3623 | maart 1945. 3624- | ‘Waarnemingen”, dagboeken houdende de dagelijks op geregelde tijden opgenomen waarden met 3626 | betrekking tot de temperatuur, de luchtdruk, de windrichting, de windkracht, de neerslag en de bewolking, 6 februari 1942-9 oktober 1942. 3627- | “Rapportageboeken brandpiket”, dagboeken houdende de rapportages van het brandpiket, 13 december 3630 | 1941-14 mei 1943. 3631 | ‘Rapportageboek medisch piket’, dagboek houdende de rapportages van het medisch piket, 1944, 23 augustus-1945, 11 juni.
3632 | Dagboek houdende de rapportages van J. Vellinga, Grote Ossenmarkt no. 10 te Harlingen, 9 t/m 27 februari 1944. Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Sweco | Archief van de Secretarie van de gemeente Harlingen 1925-1985 Inv. Nr. | Omschrijving archiefstuk(ken) 3633 | ‘Luchtbescherming-Officiële publicaties, circulaires, voorschriften, en andere mededelingen op luchtbeschermingsgebied alsmede uitvoeringsvoorschriften der luchtbeschermingsverordening (no. 13/1942)’, 1942-1944. 3664 | Stukken betreffende de organisatie van de politie tijdens de Tweede Wereldoorlog, 1940-1945. Gemeentearchief Harlingen 1985-2010 Inv. Nr. | Omschrijving archiefstuk(ken) 1783 | Berging neergestorte Britse Halifax bommenwerper bij de Achlumerdijk Provinciaal archief provincie Friesland De archiefstukken van deze provincie liggen in het Tresoar (Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum) te Leeuwarden. Hiervan zijn de navolgende archieven geraadpleegd: 39 – Militair Gezag in Friesland Inv. Nr.
| Omschrijving archiefstuk(ken) 007-100 | Rapporten en processen-verbaal alsmede correspondentie inzake politiearchief 008-118 | Brandmeldingen 008-119 | Correspondentie inzake luchtbescherming 008-120 | Opruimen van mijnen, benevens een proces-verbaal van een dodelijk ongeval overkomen aan J. Boorsma bij het opruimen van projectielen 008-121 | Aangiften van mijnenvelden met bijbehorende correspondentie 019-287 | O.a. Aangifte mijnden 030-037 | Correspondentie betreffende opruimen van mijnen en ander oorlogstuig 036-022 | Correspondentie en circulaties inzake aangiften van mijnenvelden, enz. 046-037 | Opgave van landmijnen 9-01 – Provinciale Waterstaatsdienst van Friesland, 1876-1964 (1981) Inv. Nr. | Omschrijving archiefstuk(ken) 1645 | Verkoop, verbouw, aanleg, geschillen over onderhoud, verhuur, overname en oorlogsschade aan eigendommen, 1888-1965 1931 | Brief, ingekomen van de provinciale opzichter in het zevende district over vier neergekomen bommen ten oosten van sluis II, met tekening, 1944 2430 | Kaart van Friesland, met daarop aangegeven de door oorlogsgeweld vernielde of beschadigde bruggen, 1945 2341 | Rapporten inzake herstel van oorlogsschade aan bruggen, 1945, april 26-augustus 2477 | Weekrapporten inzake het herstel van oorlogsschade, 1946, 1947 12-01 – Provinciale en Gedeputeerde Staten van Friesland Inv. Nr.