CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

14.1 Bijlage 1 - Ruimtelijke onderbouwing

3. Besluitvormende Raadsvergadering 21 oktober 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Aanleg van een nieuwe gasleiding voor groen gas uit de haven.104.252 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 9 van 12

Lijnbaan | Buitenbeschermingszone waterkering | Spoorlijn Schaal: 1:1500 Beschermingszone | Kernzone | Gebied met kruisende K&L | Zonering kabel of leiding | H Legenda TV1 | TV2 | TH1 | TH2 | TH3 | TH4 | TH5 | TH6 | TV3 | TV4 16.0° | Lange Lijnbaan | 10.0° Totale boorlengte: 1133.13m | Tangentpunten lijst 'BT010-3' Naam | X | Y | Hoogte Afstand | Afstand | Intredepunt | 157561.61 | 578018.51 | 5.48 Boorgat Ø300mm | TV1 | 157567.23 | 578037.91 | -0.32 Werkelijk geboorde lengte (m) | Werkelijk geboorde lengte (m) | TV2 | 157586.42 | 578104.10 | -10.00 Hoogte maaiveld t.o.v. N.A.P. | Hoogte maaiveld t.o.v. N.A.P. | TH1 | 157657.11 | 578347.97 | -10.00 TH2 | 157662.26 | 578365.34 | -10.00 Hoogte hartlijn boring t.o.v. N.A.P. | Hoogte hartlijn boring t.o.v. N.A.P. | TH3 | 157696.18 | 578477.30 | -10.00 Maaiveld - buitenkant bovenzijde buis | Maaiveld - buitenkant bovenzijde buis Dekking t.o.v. maaiveld | Dekking t.o.v.

maaiveld | TH4 | 157719.56 | 578548.07 | -10.00 ∠-16.00° | Rv=250.00 | ∠0.00° | Rv=250.00 | ∠10.00° | TH5 | 157768.12 | 578683.67 | -10.00 Verticale hoek/radius | Verticale hoek/radius TH6 | 157780.90 | 578718.02 | -10.00 Verticale lengte | 21.01 | 69.81 | 929.79 | 43.63 | 68.89 | Verticale lengte | TV3 | 157883.71 | 578984.42 | -10.00 Horizontale radius | Rh=1500.00 | Rh=1500.00 | Rh=1500.00 | Horizontale radius | DN150 staal | TV4 | 157899.34 | 579024.92 | -6.20 Horizontale lengte | 18.12 | 74.54 | 36.65 | Horizontale lengte | Uittredepunt | 157923.77 | 579088.21 | 5.76 Doorsnede boring Lengteprofiel | Schaal: 1:5 Schaal: 1:1500 Aandachtspunten - | Maten in meters en peilmaten in meters t.o.v. N.A.P., tenzij anders vermeld; - | Diameters en materiaalmaten in millimeters, tenzij anders vermeld; - | Alle hoeken staan in het 360-graden stelsel. Tekening gebaseerd op: - | 1724111-001-001HDD.pdf | d.d.

25-07-2024, versie 05, tekenaar RRO Lengteprofiel / Kabels en leidingen: - | Lengteprofiel op basis GU ingemten maaiveld en AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland); - | Gebruikt ligging van kabels en leidingen van opgevraagd klic data + grondradar en proefsleuven; - | Alleen voor de boring relevante kabels en leidingen zijn weergegeven in het lengteprofiel; - | KLIC-nummer: 24O0168406 | Ontvangstdatum: 20-11-2024 7 | 13-11-2025 | EDO | PVR | Boorgat dia aangepast, boorlijn niet gewijzigd 6 | 22-09-2025 | EDO | JST | Intredepunt verlengd 5 | 15-09-2025 | EDO | JST | K&L details verwerkt in profiel ivm wens klant 4 | 03-09-2025 | RMU | JSL | Intredepunt gewijzigd i.v.m. aansluitschema. Kabel- en leidingonderzoek toegevoegd. 3 | 16-06-2025 | EDO | PVR | Boorlijn aangepast ivm wens Gasunie 2 | 13-03-2025 | EDO | PVR | Boorlijn aangepast ivm aangepast trace 1 | 16-12-2024 | EDO | PVR | Uittrede aangepast ivm uitvoering NR | Datum | Get. | Gez | Wijziging A.

Hak Steenoven 2-6 | Postbus 151 | T | +31 (0)345-579-211 | E | engineering@a-hak.nl 4196 HG Tricht | 4190 CD Geldermalsen | F | +31 (0)345-576-443 | I | www.a-hak.nl | a.hak Getekend | Gecontroleerd Opdrachtgever: | Gasunie | EDO | PVR Project | 21-11-2024 | 21-11-2024 Formaat | Schaal | Fase DN150 Harlingen | Bouwteam Lange Lijnbaan | A1 | 1:1500 | Blad | 1 / 1 Tekeningnummer | Versie DN150 1724111-001-BT0107 Sweco | Nieuw tracé Lange Lijnbaan, Harlingen Onderbouwing ten behoeve van een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit voor Gasunie Projectnummer 51025441 Datum 12-05-2026 Versie D1.0 Documentreferentie NL26-648800269-173006 Bijlage 6 – Resultaat Het Wateradvies Het wateradvies 21-01-2026 11:52 1 https://hetwateradvies.nl Het wateradvies Het wateradvies helpt u om aan de hand van de locatie van uw ruimtelijke plan en een aantal vragen te toetsen of u de belangen van het Waterschap raakt. Indien dit het geval is krijgt u tekst en uitleg over het vervolg proces. Op basis van de check is onderstaande nodig 1. Normale procedure 2. Advies grondwateronttrekking 3. Advies primaire kering Op basis van onderstaande locatie

Het wateradvies 21-01-2026 11:52 2 https://hetwateradvies.nl Vragen en antwoorden uit de check Gaat het plan uitsluitend over de functiewijziging van bestaande bebouwing zonder fysieke aanpassing van bebouwing en ruimte? nee Verwacht je een toename van verharding in het plan? nee Is er sprake van een toename van lozing van verontreinigd water op het oppervlaktewater? nee Wordt het oppervlaktewaterpeil in het plangebied ook gewijzigd? nee Wordt er oppervlaktewater gegraven en/of gedempt? nee Ga je tijdelijk of permanent op de ingetekende locatie grondwater onttrekken? ja Raak je de laag primaire waterkeringen? ja Raak je de laag regionale en/of lokale waterkeringen? nee Raak je de laag hoofdwateren? nee Raak je de laag rioolwaterpersleidingen? nee Raak je de laag Grondwaterbeschermingsgebied? nee Raak je de laag Kaderichtlijn water? nee Raak je de laag vrij voor de boezem? nee Raak je de laag waterzuiveringsobject? nee Het wateradvies 21-01-2026 11:52 3 https://hetwateradvies.nl Details 1. Normale procedure Voor je plan moet je de normale procedure met advies volgen. We verzoeken je het plan kenbaar te maken bij Wetterskip Fryslân via de knop ‘Direct aanvragen’. Wat moet ik doen? Wij vragen je om het plan bij ons in te dienen. Dit kun je doen via de knop ‘Direct aanvragen’ in het overzicht, in te loggen en hiermee de procedure af te ronden.

Uit de door jou ingevulde gegevens blijkt dat je plan grote invloed heeft op het water of de wateraspecten (zoals dijken, gemalen, stuwen of persleidingen) in de omgeving. Onder ‘details’ van de samenvatting aanvraag staat aangegeven waar je per onderdeel rekening mee moet houden. Dit moet je verwerken in je ruimtelijk plan of besluit. We nemen contact met je op wanneer er nog een aanvulling nodig is op dit wateradvies. Daarnaast moet je in je plan een onderdeel opnemen over de ‘toename verharding’. Kijk bij ‘Achtergrondinformatie’ wat wij van je verwachten. Waar moet ik op letten? Voor sommige werkzaamheden heb je een watervergunning nodig. Bijvoorbeeld als je een sloot wilt dempen, afvalwater wilt lozen op oppervlaktewater of grondwater wilt onttrekken. Soms is het doen van een melding voldoende. Via Omgevingsloket online www.omgevingsloket.nl kun je nagaan of je een watervergunning nodig hebt of een melding moet doen (vergunningcheck). Je kunt hier ook meteen de vergunning aanvragen of de melding doen. Achtergrondinformatie Het wateradvies 21-01-2026 11:52 4 https://hetwateradvies.nl ###Watertoets De watertoets zorgt ervoor dat in alle ruimtelijke plannen aandacht wordt besteed aan veiligheid, kwaliteit én kwantiteit van water. Als richtlijn bij het beoordelen van ruimtelijke plannen werken we met de Leidraad Watertoets.

Hierin staat voor alle wateraspecten uitgangspunten omschreven waar je rekening mee moet houden. Ook is er informatie te vinden over de te nemen maatregelen. Je kunt de leidraad vinden via deze link: www.wetterskipfryslan.nl/vergunningen-wetten-en-regels/online-watertoets-voor-nieuwe-plannen Toename verharding Wij willen je verzoeken om in de waterparagraaf de volgende passage op te nemen over het onderdeel toename verharding. Door ruimtelijke ontwikkelingen neemt de hoeveelheid verhard oppervlak toe met als gevolg een versnelde afvoer van hemelwater. Het is nodig om deze versnelde afvoer te compenseren om de waterberging in een gebied in stand te houden. Dit geldt ook voor toevoegen van oppervlakteverharding die wel past binnen het bestemmingsplan, maar waarvan de grond al meer dan vijf jaar braak ligt en waar in het verleden niet voor gecompenseerd is. Het is niet toegestaan zonder watervergunning neerslag versneld tot afvoer te laten komen indien daarbij meer dan 200 m2 onverharde grond in stedelijk gebied en 1500 m2 in landelijk gebied wordt bebouwd of verhard. Er geldt een vrijstelling van de vergunningsplicht wanneer wordt voldaan aan de compensatieregels genoemd in dit wateradvies. De meest voorkomende manier van compenseren is het graven van extra oppervlaktewater.

Bij het graven van extra oppervlaktewater hanteren wij de volgende compensatienorm: • Boezem 5%, dit heeft alleen betrekking op de Friese boezem; • Polder 10%, • Vrij afstromend, alternatieve maatregelen. Uiteraard is het toepassen van alternatieve maatregelen in het plan ook mogelijk. Afhankelijk van de maatregel kunnen andere normen gelden dan hier vermeld. Zie de ‘Leidraad watertoets’ voor meer informatie over compenserende maatregelen of neem contact op met ons. Indien er niet wordt gecompenseerd door extra oppervlaktewater te graven waarbij bovenstaande percentages worden gehanteerd of indien er geen overeenstemming plaatsvindt in de watertoetsprocedure over alternatieve maatregelen dan dient een watervergunning bij het waterschap te worden gevraagd. Bekijk ook de ‘Leidraad Watertoets’ voor meer informatie over maatregelen die je kunt treffen om te compenseren. Als je niet compenseert dan moet je een watervergunning aanvragen voor het snel afvoeren van regenwater. Klimaat Om ook in de toekomst prettig te kunnen wonen, werken en recreëren moeten steden en dorpen ingericht worden met het oog op de toekomst. Zo is het mogelijk om het bebouwd gebied beter bestand te maken tegen hevige regenbuien, periodes van droogte en hitte en de gevolgen van een mogelijke overstroming.

Meer informatie hierover kun je vinden op de Friese klimaatatlas Privacyverklaring Nadere informatie over de verwerking van je gegevens en je rechten vind je op https://www.wetterskipfryslan.nl/ over-de-site/privacyverklaring Het wateradvies 21-01-2026 11:52 5 https://hetwateradvies.nl 2. Advies grondwateronttrekking Je gaat tijdelijk of permanent grondwater onttrekken. Wat moet ik doen? Voor veel onttrekkingen van grondwater kun je volstaan door dit bij ons te melden. In andere gevallen geldt een vergunningsplicht. In een aantal algemene regels bij de Keur zijn een aantal onttrekkingen met specifieke doelen vrijgesteld van vergunningplicht. Waar moet ik op letten? Deze onttrekkingen vallen onder de algemene regels bij de Keurverordening van Wetterskip Fryslân of onder de meldings- en/of vergunningsplicht https://www.wetterskipfryslan.nl/vergunningen-wetten-en-regels/vergunning- check-meteen-of-maak-een-afspraak op grond van de Waterwet. Achtergrondinformatie Meer informatie hierover kun je vinden in de Leidraad Watertoets (onder andere paragraaf 4.3.4; (Tijdelijke) bemalingen/bronbemaling) https://www.wetterskipfryslan.nl/documenten/vergunningen-wetten-en-regels/leidraad- watertoets_2013.pdf. Achtergrondinformatie over grondwateronttrekking bij ruimtelijke plannen kun je vinden via deze link.

https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/handboek-water/thema-s/grondwater/handreiking Het wateradvies 21-01-2026 11:52 6 https://hetwateradvies.nl 3. Advies primaire kering Je raakt een primaire waterkering Wat moet ik doen? We verzoeken je om het plan bij ons aan te vragen, via de blauwe knop ‘Direct aanvragen’ in het overzicht op de vorige pagina Waar moet ik op letten? We verzoeken je om rekening te houden met de aanwezige primaire waterkering zie: https:// www.wetterskipfryslan.nl/kaarten/leggerkaart. Werkzaamheden binnen de zonering van de primaire waterkering betreffen een vergunningsplichtige activiteit https://www.wetterskipfryslan.nl/vergunningen-wetten-en-regels/ vergunning-check-meteen-of-maak-een-afspraak.

Achtergrondinformatie Meer informatie hierover kun je vinden in de Leidraad Watertoets (onder andere paragraaf 4.2.1) https:// www.wetterskipfryslan.nl/documenten/vergunningen-wetten-en-regels/leidraad-watertoets_2013.pdf Sweco | Nieuw tracé Lange Lijnbaan, Harlingen Onderbouwing ten behoeve van een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit voor Gasunie Projectnummer 51025441 Datum 12-05-2026 Versie D1.0 Documentreferentie NL26-648800269-173006 Bijlage 7 – Ontplofbare oorlogsresten Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Onderzoek Conflictperiode SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Canadese militairen rusten uit op een talud van een schuilkelder aan het Havenplein te Harlingen, april 1945. Bron: NIMH, objectnummer 2155_500633

Inhoudsopgave 1 | Managementsamenvatting ............................................................................................ 5 2 | Inleiding ......................................................................................................................... 6 2.1 | Aanleiding van het onderzoek ............................................................................. 6 2.2 | Doelstellingen ...................................................................................................... 8 2.3 | Methodiek ............................................................................................................ 8 2.3.1 | Inventariseren van bronnenmateriaal (bronnenonderzoek) .................. 9 2.3.2 | Beoordelen van bronnenmateriaal......................................................... 9 2.4 | Teamleden ........................................................................................................ 10 3 | Bureauonderzoek ........................................................................................................ 11 3.1 | Afbakening onderzoeksgebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik ............. 11 3.1.1 | Afbakening onderzoeksgebied ............................................................ 11 3.1.2 | Huidig gebruik van het onderzoeksgebied ..........................................

11 3.1.3 | Toekomstig gebruik van het onderzoeksgebied .................................. 11 3.2 | Informatie van de opdrachtgever ...................................................................... 11 3.3 | Reeds uitgevoerde onderzoeken ...................................................................... 11 4 | Resultaat bronneninventarisatie .................................................................................. 13 4.1 | Situering onderzoeksgebied 1940 – 1945 ........................................................ 13 4.2 | Duitse inval mei 1940 ........................................................................................ 14 4.3 | Luchtoorlog........................................................................................................ 17 4.4 | Bevrijdingsperiode 1944 – 1945........................................................................ 20 5 | Analyse historisch feitenmateriaal ............................................................................... 23 5.1 | Analyse .............................................................................................................. 23 5.2 | Leemten in kennis ............................................................................................. 25 6 | Conclusie en Advies ....................................................................................................

26 6.1 | Conclusie ........................................................................................................... 26 6.2 | Advies ................................................................................................................ 26 6.3 | Slotwoord .......................................................................................................... 26 Bijlage 1 – Overzicht onderzoeksgebied Bijlage 2 – OO-bodembelastingkaart Bijlage 3 – Inventarisatiekaart Bijlage 4 – Luchtfotodekking Bijlage 5 – Overzicht oorlogshandelingen Bijlage 6 – Geraadpleegde bronnen Bijlage 7 – Beoordeling rapportage Bijlage 8 – Certificaat VROO 3/27 Sweco Nederland B.V. (hierna: Sweco) voert het Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit conform de geldende wet- en regelgeving van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO 2024-01) en overige wetgeving. Sweco beschikt over certificeringen op het gebied van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO), Kwaliteit (ISO 9001), Duurzaamheid (ISO 14001, CO2-Prestatieladder), informatieveiligheid (ISO 27001) en V&G-management (ISO45001). Met deze certificeringen is Sweco gekwalificeerd om te kunnen werken aan toonaangevende projecten op het gebied van OO.

Administratieve gegevens onderzoeksgebied Categorie | Gegevens Provincie | Friesland Waterschap | Wetterskip Fryslân Gemeente huidig | Harlingen Gemeente 1940-1945 | Barradeel Plaats | Harlingen Betreft | Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Onderzoek Conflictperiode Projectnaam | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen Opdrachtgever | Gasunie Oppervlakte onderzoeksgebied | Circa 8,4 ha Projectmedewerkers | Esmee Sanders, Jorick Palma Periode van uitvoering | Maart/april 2025 Beheer en plaats van documentatie | Sweco Nederland B.V. Afbeelding 1 | Onderzoeksgebied. Distributielijst  | Gasunie.  | UXO Offshore Services.  | Sweco Nederland B.V. Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 4/27 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 5/27 1 Managementsamenvatting In dit Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten ‘Onderzoek Conflictperiode’ heeft de analyse van het feitenmateriaal uit de inventarisatie tot de conclusie geleid dat er geen ontplofbare oorlogsresten1 (verder: OO) in het onderzoeks- gebied zijn te verwachten.

Het onderzoeksgebied is daarmee ONVERDACHT CONFLICTPERIODE verklaard op het aantreffen van OO en restanten van OO (zie ook de OO-bodembelastingkaart in bijlage 2). Voor het onderzoeksgebied is derhalve geen aanleiding om vervolgstappen te nemen op het gebied van OO. Om deze conclusie te ondersteunen, zijn de geraadpleegde bronnen in hoofdstuk 4 ‘Resultaat bronneninventarisatie’ beschreven. Bijlage 5 omvat de reconstructie van oorlogshandelingen die een (mogelijke) relevantie tot het onderzoeksgebied hebben en bestaat uit een chronologische gebeurtenissen- lijst (‘Overzicht oorlogshandelingen’). Deze lijst is het resultaat van het voor dit vooronderzoek beschikbare en geanalyseerde (historische) feitenmateriaal. Een analyse van dit verzamelde materiaal is in hoofdstuk 5 uiteengezet. In navolgende afbeelding zijn de conclusies van dit vooronderzoek visueel weergegeven in een OO-bodembelastingkaart (zie ook bijlage 2). Afbeelding 2 OO-bodembelastingkaart onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is ONVERDACHT CONFLICTPERIODE op het aantreffen van OO en restanten van OO. 1 Alle ontplofbare munitie, achtergelaten ontplofbare munitie en niet-gesprongen munitie. Voorheen: Niet-Gesprongen Explosieven (NGE) of Conventionele Explosieven (CE).

Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 6/27 2 Inleiding In opdracht van Gasunie voert Sweco een Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten ‘Onderzoek Conflictperiode’ uit voor het realiseren van een nieuwe gasleiding aan de Lange Lijnbaan, gelegen ten noorden van Harlingen in gemeente Harlingen, provincie Friesland (hierna: onderzoeksgebied). Voor een overzicht van het onderzoeksgebied wordt verwezen naar afbeelding 1 en bijlage 1. De mogelijke aanwezigheid van OO in de ondergrond houdt in Nederland over het algemeen verband met de Tweede Wereldoorlog (1940 – 1945). Dit is het enige op Nederlandse bodem gevoerde gewapende conflict, waarbij gebruik is gemaakt van conventionele munitie welke explosieve stoffen bevat. Handelingen die hebben geleid tot het achterblijven van OO in de Nederlandse bodem, betroffen onder meer het afwerpen van bommen, beschietingen vanuit de lucht/vanaf het water/op het land, het neerstorten van vliegtuigen, grondgevechten tijdens de begin- en eindfase van de oorlog, het dumpen van munitie en het ter verdediging inrichten van gebieden middels de aanleg van mijnenvelden, stellingen, het uitvoeren van vernielingen enzovoorts.

Naar schatting 10% à 15% van de afgeworpen en verschoten (dus exclusief achtergelaten/gedumpte) munitie ontplofte niet en bleef als OO achter. Deze rapportage omvat een ‘onderzoek conflictperiode’. Met de term ‘conflictperiode’ wordt de periode bedoeld waarin gewapend conflict heeft plaatsgehad. In een onderzoek conflictperiode wordt middels een analyse van de (uit verzameld bronmateriaal) vastgestelde oorlogshandelingen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog beoordeeld of er een verhoogde kans bestaat op het aantreffen van OO in de ondergrond/op de waterbodem van het onderzoeks- gebied. 2.1 Aanleiding van het onderzoek Gasunie is voornemens om een nieuwe gasleiding te realiseren aan de Lange Lijnbaan te Harlingen. De leiding wordt gerealiseerd middels een variatie van open ontgraving, sleufloze techniek en het grootste gedeelte zal binnen de leidingbrug worden gelegd (zie Afbeelding 3). Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 7/27 Afbeelding 3 Geplande werkzaamheden binnen het onderzoeksgebied. Het is onbekend of er in het onderzoeksgebied rekening dient te worden gehouden met de (mogelijke) aanwezigheid van OO. Derhalve heeft Sweco in opdracht van Gasunie een onderzoek conflictperiode uitgevoerd ter plaatse van het onderzoeksgebied.

Voor een nadere omschrijving van de doelstellingen van dit onderzoek wordt verwezen naar paragraaf 2.2 ‘Doelstellingen’.

2.2 | Doelstellingen Het is onbekend of er in het onderzoeksgebied rekening dient te worden gehouden met de (mogelijke) aanwezigheid van OO. De bodemingrepen die gepaard gaan met de geplande werkzaamheden, kunnen eventueel aanwezige OO in de bodem activeren. Het gevaar van de aanwezigheid van OO bestaat voornamelijk uit dat deze mogelijk tot uitwerking kunnen komen als gevolg van bodemroerende werkzaamheden. Het mogelijk gevolg hiervan is (ernstig) persoonlijk letsel en/of schade aan materieel en de omgeving. In het kader van de Arbeidsomstandighedenwet en de openbare orde en veiligheid dienen de risico’s van voorgenomen werkzaamheden in de buitenruimte in kaart te worden gebracht en zoveel mogelijk te worden verkleind. In dit kader dienen ook de risico’s op het aantreffen van OO binnen het onderzoeksgebied in kaart te worden gebracht in een tijdens de ontwerpfase opgestelde V&G-plan. Het ‘onderzoek conflictperiode’ heeft tot doel om te beoordelen of er naar aanleiding van de tijdens de Tweede Wereldoorlog verrichte oorlogshandelingen indicaties zijn dat binnen het onderzoeksgebied een verhoogde kans bestaat op het aantreffen van OO en, zo ja, om in dit kader verdachte gebieden in horizontale en verticale zin af te bakenen. Dit gebeurt op basis van de richtlijnen van het CS-VROO verzameld en geanalyseerd bronnenmateriaal.

Het eindresultaat is onderhavige rapportage en een bijbehorende OO-bodembelastingkaart (zie bijlage 2). 2.3 | Methodiek Dit onderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO 2024-01). De door Sweco gebruikte onderzoeksopzet en methodiek zijn overeenkomstig deze proceseisen. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van de navolgende bronnen. Bron verplicht raadplegen | Geraadpleegd door Sweco Literatuur (standaardwerken, regionaal en lokaal) | √ Gemeentelijk archief (LBD, OO-ruimingen, oorlogsschade) | √ Provinciaal archief (LBD, OO-ruimingen, oorlogsschade) | √ Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) te Amsterdam, | √ collecties 077 en 216k Nationaal Archief (NA) te Den Haag, collecties 2.04.53.15 en 2.13.167 | √ Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk | √ Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) | √ Luchtfotocollecties Wageningen UR (WAG), Kadaster (KAD) en Royal | √ Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (NCAP) te Edinburgh, Laurier Military History Archive (LMH) te Waterloo (Canada) en National Archives and Records Administration (NARA), College Park (MD, Verenigde Staten) Delpher | √ Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) te Den Haag, | √ collectie 575 The National Archives

(TNA UK) te Londen, diverse collecties | √ aangaande luchtaanvallen door de Royal Air Force (RAF) Library and Archives Canada (LAC) te Ottawa, | collectie RG24M | √ Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg, collectie RL 2-II | √ VEO Bommenkaart | √ Gemeente(n) | √ Kadaster (KAD), kaartmateriaal | √ Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 8/27 Sweco | Bron aanvullend raadplegen (situationeel verplicht) | Geraadpleegd door Sweco National Archives and Record Administration II (NARA) te Washington | √ D.C., collectie RG 18 Nederlands Instituut voor Militaire Historie te Den Haag, collectie 409 | √ The National Archives (TNA UK) te Londen, collectie WO 171 | √ Library and Archives Canada (LAC) te Ottawa, collectie RG24-C-3 | √ Literatuur,Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-’45 | √ Gemeentearchief (ruimingen verdedigingswerken, politie- en | √ brand(schade)rapporten, vliegvelden en huisnummering Provincie(s) | √ ProRail | √ Rijkswaterstaat | √ Waterschap(pen) | √ 2.3.1 | Inventariseren van bronnenmateriaal (bronnenonderzoek) Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: 1. gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van OO in het onderzoeksgebied (indicaties); 2.

gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van OO in het onderzoeksgebied (contra-indicatie). Het bronnenonderzoek resulteert in een gebeurtenissenlijst, bestaande uit een chronologische lijst van indicaties en contra-indicaties in het onderzoeksgebied (zie bijlage 5 ‘Overzicht oorlogshandelingen’) en een gebeurtenissenkaart (zie bijlage 3 ‘Inventarisatiekaart’) met daarop de situering van de indicaties en contra-indicaties op een wijze waardoor de positie ten opzichte van het coördinatensysteem van de Rijksdriehoeksmeting (RD) vastgelegd is. Sweco heeft de voor het onderzoek relevante bronnen geïdentificeerd en geraadpleegd conform het CS-VROO 2024-01. De leemten in kennis zijn gespecificeerd in paragraaf 5.2 van deze rapportage. 2.3.2 | Beoordelen van bronnenmateriaal De indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek worden beoordeeld en op basis daarvan wordt gemotiveerd vastgesteld: 1. of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, en zo ja; 2. hoofdsoort, subsoort, kaliber / gewichtsklasse, nationaliteit en verschijnings- vorm van mogelijke OO en voor de hoofdsoort afwerpmunitie tevens het type ontstekingsinrichtingen en het verwachte aantal; 3. horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied.

Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 9/27 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 10/27 2.4 Teamleden Het onderzoek is in maart/april 2025 uitgevoerd door Esmee Sanders. De rapportage is intern gecontroleerd door Jorick Palma. Tevens is de rapportage gecontroleerd door een Senior Deskundige OOO (de heer Arthur Hollmann) van UXO Offshore Services. In navolgende tabel zijn de verantwoordelijkheden per teamlid weergegeven. Teamlid Historisch onderzoek Deskundigheid OO Luchtfoto-interpretatie Geografische informatiesystemen Opstellen rapportage Projectleiding Interne controle Jorick Palma x x x x Esmee Sanders x x x x Arthur Hollmann x Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 11/27 3 Bureauonderzoek 3.1 Afbakening onderzoeksgebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik 3.1.1 Afbakening onderzoeksgebied Het onderzoeksgebied bevindt zich op een industrieterrein ten noorden van Harlingen. Aan de westkant wordt het onderzoeksgebied begrensd door de Waddenzee.

Ten oosten van het onderzoeksgebied zijn de Industriehaven en de Nieuwe Industriehaven aanwezig. Voor een overzicht van het onderzoeksgebied wordt verwezen naar afbeelding 1 en bijlage 1 van deze rapportage. 3.1.2 Huidig gebruik van het onderzoeksgebied Het onderzoeksgebied bestaat uit een industrieterrein/havengebied, verhardingen (Lange Lijnbaan, Seedyk), een fietspad en gras. 3.1.3 Toekomstig gebruik van het onderzoeksgebied Binnen het onderzoeksgebied wordt een nieuwe gasleiding gerealiseerd. De gasleiding komt beneden maaiveld te liggen. 3.2 Informatie van de opdrachtgever De opdrachtgever heeft de navolgende informatie geleverd aan Sweco: Plangebied De opdrachtgever heeft een digitale topografische kaart ter beschikking gesteld waarop het plangebied is weergegeven. Reeds uitgevoerde onderzoeken OO De opdrachtgever heeft geen reeds uitgevoerde onderzoeken met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid van OO in het onderzoeksgebied beschikbaar gesteld. 3.3 Reeds uitgevoerde onderzoeken Voor dit Vooronderzoek OO ‘Onderzoek Conflictperiode’ is nagegaan of reeds uitgevoerde onderzoeken bekend zijn met een relevantie tot het onderzoeks- gebied. De navolgende instanties zijn hiervoor benaderd of geraadpleegd: Instantie Informatie Bedrijfsarchief Sweco Geen gegevens aanwezig. Gasunie Geen gegevens ontvangen. VEO Bommenkaart Geen gegevens achterhaald.

Gemeente Harlingen REASeuro, ‘Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven Gemeente Harlingen NGE-Risicokaart’, kenmerk: RO-170016, d.d. 28-02-2017 (normtekst: WSCS-OCE) Conclusie: Het onderzoeksgebied van voorliggende rapportage is onverdacht verklaard op het mogelijk aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Hierbij dient genoemd te worden dat het reeds uitgevoerde onderzoek uitgevoerd is onder een verouderde norm. Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 12/27 Instantie Informatie Friesland Geen gegevens ontvangen. ProRail Op het webdomein van ProRail is gekeken of er infrastructuur, in het beheer van deze instelling, binnen het onderzoeksgebied is gelegen. Dit bleek niet het geval te zijn. ProRail is derhalve niet benaderd voor onderhavig onderzoek. Rijkswaterstaat Op het webdomein van Rijkswaterstaat is gekeken of er infrastructuur, in het beheer van deze instelling, binnen het onderzoeksgebied is gelegen. Dit bleek niet het geval te zijn. Rijkswaterstaat is derhalve niet benaderd voor onderhavig onderzoek. Wetterskip Fryslân Op de legger van Wetterskip Fryslân is gekeken of er watergangen, in het beheer van deze instelling, binnen het onderzoeksgebied is gelegen. Dit bleek niet het geval te zijn.

Wetterskip Fryslân is derhalve niet benaderd voor onderhavig onderzoek. Voor het onderzoeksgebied waren geen rapportages van opsporings- onderzoeken OO/risicoanalyses beschikbaar. Sweco heeft de genoemde rapportage(s) doorgenomen op relevante informatie van betrouwbare bronnen. Indien er informatie in stond die niet reeds achterhaald was tijdens de door Sweco uitgevoerde inventarisatie, is de achterliggende oorspronkelijke bron geraadpleegd. Waar het niet mogelijk bleek de oorspronkelijke bron te raadplegen of dat het rapport als oorspronkelijk bron gezien moet worden (bijvoorbeeld bij een Proces-Verbaal van Oplevering van een opsporingsonderzoek), is de informatie uit het rapport overgenomen en wordt daar naar verwezen in de chronologische lijst met gebeurtenissen (‘Overzicht oorlogshandelingen’) in bijlage 5 van deze rapportage. 4 | Resultaat bronneninventarisatie In dit hoofdstuk worden de resultaten van de inventarisatie van het bronnenmateriaal beschreven. Daarbij worden de (historische) feiten opgedeeld in drie tijdsperioden: Duitse inval mei 1940, luchtoorlog en de bevrijdingsperiode 1944 – 1945. Tevens is een beschrijving opgenomen betreffende de naoorlogse werkzaamheden binnen het onderzoeksgebied. Een gedetailleerd chronologisch overzicht van de relevante oorlogshandelingen is opgenomen in bijlage 5 ‘Overzicht oorlogshandelingen’.

Voor een overzicht van de gebruikte bronnen en een betrouwbaarheidsanalyse van deze bronnen wordt verwezen naar bijlage 6. 4.1 | Situering onderzoeksgebied 1940 – 1945 Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog was het onderzoeksgebied gelegen aan de westelijke rand van de Ried Polder en bestond het onderzoeksgebied voornamelijk uit landbouwareaal. Binnen het onderzoeksgebied waren reeds verhardingen aanwezig, waaronder de Vijfdeelendijk (huidig: Seedyk). Direct ten oosten van deze dijk was de watergang Dijksloot aanwezig. Afbeelding 4 | Het onderzoeksgebied, weergegeven op topografische kaart van circa 1933. Bron: Topotijdreis.nl Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 13/27 Sweco | Afbeelding 5 | Het onderzoeksgebied, weergegeven op luchtfoto’s van 23 maart 1945 Bron: Kadaster WOII Luchtfoto’s, fotonummer 330 4.2 | Duitse inval mei 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 overschreden Duitse strijdkrachten de Nederlandse oostgrens. Met grondtroepen trokken zij in hoog tempo op naar het westen. Verder voerden de Duitse strijdkrachten luchtlandingen uit binnen de Vesting Holland en bij Moerdijk.

De Nederlandse strijdkrachten die in de Noordelijke provincies gelegen waren, hadden twee taken: het tijdig waarschuwen bij een Duitse grensoverschrijding en “het zoveel mogelijk vertragend teruggaan”. Bij de terugtocht moest ernaar worden gestreefd de vijand zo lang mogelijk bij de Afsluitdijk vandaan te houden, onder andere door het opblazen van bruggen. Deze strategie bleek deels succesvol toen een Duitse pantsertrein die via Nieuweschans en Groningen naar Harlingen door moest stoten, tegengehouden werd door een opgeblazen spoorbrug. De Afsluitdijk zelf werd beschermd door de Wonsstelling en een linie bij Kornwerderzand. Het onderzoeksgebied lag ten noorden van de Wonsstelling (zie Afbeelding 6). In Harlingen waren Nederlandse militairen van de kustwacht ingekwartierd. Zij verlieten Harlingen direct na de Duitse inval. Tevens waren in de havenmond van Harlingen twee drijvende kranen en een kolenlichter tot zinken gebracht, om deze onbruikbaar te maken voor scheepsvaart (zie Afbeelding 7).

Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 14/27 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 15/27 Afbeelding 6 Lijnen van weerstand en terugtochtlijnen, mei 1940. Te zien is dat het onderzoeksgebied zich ten noorden van de Wonsstelling bevond. Bron: Nierstrasz e.a., De Territoriale Verdediging van de Noordelijke Provinciën, kaart F01 Afbeelding 7 In de havenmond van Harlingen werden twee kranen tot zinken gebracht om de toegang voor scheepsvaart te versperren. Bron: harlingenboeit.nl Het duurde echter niet lang voordat Duitse troepen Harlingen hadden bereikt. Op 11 mei verschenen zij omstreeks 11 uur ’s ochtends vanuit de richting Midlum in Harlingen. De Friese stad aan de Waddenzee was officieel bezet (zie Afbeelding 8). In en om Harlingen werd in de meidagen van 1940 niet gevochten.

Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 16/27 Afbeelding 8 Overzicht van de terugtocht van Nederlandse troepen. Te zien is dat Harlingen op 11 mei 1940 omstreeks 11.00 uur werd ingenomen door Duitse troepen. Bron: Nierstrasz e.a., De Territoriale Verdediging van de Noordelijke Provinciën, kaart F06

Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 17/27 Afbeelding 9 Overzicht van de Duitse invasie van Nederland in mei 1940. Bron: NIMH, toeg. nr. 492, inv. nr. 20. 4.3 Luchtoorlog Tijdens de Duitse bezetting van het onderzoeksgebied woedde een luchtoorlog in het luchtruim boven Nederland. Doelwit van de luchtaanvallen waren in de regel strategische objecten, zoals industrie, vliegvelden, infrastructuur en havens of tactische objecten (bijvoorbeeld verdedigingswerken). In de jaren 1940 – 1942 waren de navigatie en accuratesse van de nachtelijke bombardementen door de Britse luchtstrijdkrachten bijzonder onnauwkeurig. Uit onderzoek is gebleken dat tijdens de zomer van 1941 slechts 20% van de bemanningen er in slaagde de bommen binnen een straal van 5 mijl (8 km) van het doel te laten neerkomen: de overige 80% van de bommen kwam in een wijde omtrek buiten een straal van 5 mijl (8 km) neer. Derhalve sloegen vooral in de eerste oorlogsjaren veelal bommen in op locaties waar in de directe omgeving geen duidelijk doelwit was te ontwaren.

Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 18/27 In juli 1940 maakte het Duitse leger zich klaar voor een invasie op Engeland: Operatie Seelöwe. Hiertoe werden in de door Duitsland bezette landen schepen omgebouwd tot landingstuigen. Zo ook, in beperkte mate, in de haven van Harlingen. De schepen en aanvoerlijnen tot de havens vormden belangrijke doelwitten voor de Britse bommenwerpers. Tot augustus 1940 werden intensieve aanvallen op de haven van Harlingen uitgevoerd. Hierna werd de haven door de Duitsers afgeschreven als invasiehaven door haar noordelijke ligging. De RAF concentreerde haar aanvallen vervolgens op meer zuidelijk gelegen havenplaatsen. Dit betekende echter niet het einde van de Duitse aanwezigheid in Harlingen. In september 1940 nam de Duitse bedrijvigheid in de havenstad toe. Aan zeedijken werden barakken, opslagplaatsen en stellingen gebouwd, de Nieuwe Willemshaven werd geheel voor militaire doeleinden gebruikt, er lagen kleine oorlogsschepen en in de loods van de Z.P.C. te Harlingen werd munitie opgeslagen. Op verschillende momenten tijdens de bezetting werden bommen afgeworpen op het havengebied van Harlingen. Deze bommen raakten niet altijd hun doel en kwamen zo ook terecht binnen de bebouwde kom van Harlingen.

De bebouwde kom van Harlingen lag circa 1 km ten zuiden van het onderzoeks- gebied. In de nacht van 19 op 20 juli 1940 voerden twee Hudson bommenwerpers, behorende tot No. 206 Squadron, een aanval uit op Harlingen. In totaal werden 6 x 250 lbs brisantbommen, 8 x 25 lbs brandbommen en 120 x 5 lbs brand- bommen boven Harlingen afgeworpen. Eén van de toestellen wierp haar bommenlast af boven de Zuiderpier. Het andere toestel wierp haar bommen af boven de Patrimoniumbuurt, waarbij veel woningen beschadigd raakten. Ter verdediging tegen luchtaanvallen zetten de Duitse strijdkrachten een luchtverdedigingssysteem op in Nederland. Dit systeem bestond uit een combinatie van luchtafweer op de grond en de inzet van jachtvliegtuigen. Als gevolg van luchtafweerbeschietingen en luchtgevechten stortten talloze vliegtuigen neer op Nederlands grondgebied. Hieronder bevonden zich ook vele bommenwerpers, al dan niet met hun bommenlast nog aan boord, die in de regel onderweg waren naar doelen in Duitsland. In veel gevallen voerden de bemanningen van bommenwerpers die in nood waren, noodafworpen uit om de eigen overlevingskansen te vergroten. Zonder bommenlast aan boord waren de toestellen immers lichter, sneller en wendbaarder. De in nood afgeworpen afwerpmunitie kwam vaak op willekeurige locaties neer.

In de nacht van 13 op 14 mei stortte een Handley Page Halifax II met serie- nummer JB924 neer nabij de Holleweg te Wijnaldum. Het toestel behoorde tot No. 78 Squadron van de RAF en nam die nacht deel aan een bombardement op het Duitse Bochum. Op de terugweg werd het vliegtuig boven de Waddenzee aangeschoten door een Duitse jager. Het vliegtuig vloog in brand en brak in stukken. Verschillende brokstukken kwamen neer in Wijnaldum, nabij de boerderij van de heer Schat aan de Holleweg. Slechts één bemanningslist wist de Halifax tijdig te verlaten. Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 19/27 Afbeelding 10 Wrakstukken van de Britse Halifax bommenwerper (JB924) nabij Wijnaldum. Bron: NIMH, objectnummer 2155_500658 Afbeelding 11 Wrakstukken van de Britse Halifax bommenwerper (JB924) nabij Wijnaldum. Bron: NIMH, objectnummer 2155_500657

4.4 | Bevrijdingsperiode 1944 – 1945 Op 6 juni 1944 voerden de geallieerde strijdkrachten een grootscheepse invasie uit in het Franse Normandië. Na ruim twee maanden van zware gevechten met de Duitse strijdkrachten braken zij medio augustus 1944 door en rukten in razendsnel tempo op naar de Nederlandse grens. Begin september 1944 kwamen de eerste geallieerde grondtroepen hier aan. De 17e van die maand trachtten de geallieerden middels Operation Market Garden de grote rivieren in Nederland bij Eindhoven, Nijmegen en Arnhem over te steken. Op deze manier hoopten zij de Duitse Westwall (een verdedigingslinie die langs de Duitse westgrens vanaf de Zwitserse grens tot aan de Rijn ter hoogte van Nijmegen liep) heen te trekken en het industriële hart van Duitsland in het Roergebied te veroveren. De operatie liep uit op een mislukking, doordat het veroverde bruggenhoofd ten noorden van de Nederrijn bij Arnhem door Duitse troepen werd heroverd. Het grootste deel van Nederland bleef hierdoor onder controle van de Duitse strijdkrachten. De geallieerden kozen er nu eerst voor om in het zuiden van Nederland de Scheldemonding veilig te stellen en verder een breed front te formeren. Dit bleek een moeizaam en langdurig proces. Het onderzoeksgebied bleef na september 1944 in handen van de Duitse strijdkrachten.

Pas op 23 maart 1945 waren de geallieerde strijdkrachten in staat offensieve operaties uit te voeren ten noorden van de grote rivieren in Nederland. Dit was mogelijk, doordat zij in het westen van Duitsland bij Rees en Wesel een oversteek van de Rijn hadden geforceerd middels Operation Plunder. In hoog tempo werden het oosten en noorden van Nederland bevrijd door geallieerde militaire eenheden. Bij de bevrijding van Friesland en Groningen waren vier Canadese eenheden betrokken. De 3rd Canadian Division rukte op door Friesland. Mede door de goed georganiseerde Binnenlandse Strijdkrachten in de provincie, konden de Canadese troepen zonder slag of stoot op 15 april 1945 Leeuwarden bevrijden. Duitse soldaten leverden alleen bij de Wonsstelling en Harlingen weerstand. In de nacht van 14 op 15 april trokken verschillende Duitse troepen uit Harlingen. Er bleven ongeveer 400 Duitse soldaten achter om de stad te verdedigingen. Daartoe voerden zij op 15 april vernielingen uit, onder andere door het opblazen van bruggen en het tot zinken brengen van schepen in de Havenmond en Nieuwe Willemshaven. Op 16 april bereikten Canadese troepen het Friese dorp Midlum, gelegen op circa 1,5 km ten noordoosten van de stad Harlingen. Vanaf Midlum reed een brencarrier stapvoets richting Harlingen over de straatweg.

Onderweg werd de brencarrier onder Duits vuur genomen, waarna het naar Midlum terugkeerde. Vanuit Harlingen vuurde de Duitse artillerie op Midlum. De kerktoren te Midlum waar de Canadezen een uitkijkpost hadden ingesteld, werd tot twee keer toe geraakt. Geholpen door drie waarnemingsvliegtuigen werd in de avond van 16 april vuursteun verleend door het 14th Field Regiment Royal Canadian Artillery. Het artillerievuur raakte verschillende woningen en gebouwen in en rondom Harlingen. Circa 1500 infantristen van de Highland Light Infantry Regiment zette vanuit Midlum de aanval in. De gevechten duurden tot diep in de nacht. Omstreeks 04.30 uur op de vroege ochtend van 17 april was de stad Harlingen grotendeels bevrijd en gezuiverd van Duitse soldaten. Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 20/27 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 21/27 Rond het veilingterrein van het Marine Artillerie Zeugambt (MAZa) aan de Kimswerderweg te Harlingen werd in de ochtend van 17 april nog strijd geleverd. Toen Canadese troepen de gebouwen onder vuur namen, gaven de Duitse soldaten zich over.

Afbeelding 12 De afvoer van gevangengenomen Duitse soldaten bij de MAZa te Harlingen. Bron: Norg (2005), blz. 127 Afbeelding 13 Canadese militairen rusten uit op een talud van een schuilkelder aan het Havenplein te Harlingen, april 1945. Bron: NIMH, objectnummer 2155_500633

Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 22/27 Afbeelding 14 Overzichtskaart van de ontwikkelingen tussen 23 maart en 4 mei 1945, de dag waarop de Duitse strijdkrachten in Nederland capituleerden. Bron: C. Klep, ‘De bevrijding van Oost- en Noord-Nederland’, in: Militaire Spectator, jrg. 189 nr. 4 (21 april 2020), 226.

5 | Analyse historisch feitenmateriaal Het historisch feitenmateriaal, afkomstig van de inventarisatiefase, is in dit hoofdstuk gedetailleerd geanalyseerd. Op basis hiervan wordt vastgesteld of er sprake is van de vermoedelijke aanwezigheid van OO in het onderzoeksgebied. VERDACHT of ONVERDACHT CONFLICTPERIODE Bij de analyse wordt het bronnenmateriaal geanalyseerd conform de richtlijnen van de CS-VROO. Hierin staat beschreven welke oorlogshandelingen wel of niet tot een verdacht gebied leiden. Tevens staat beschreven hoe het verdachte gebied in horizontale en verticale zin dient te worden afgebakend. 5.1 | Analyse  | Grondoorlogfasen  | In de geraadpleegde bronnen kwamen geen aanwijzingen naar voren van gevechtshandelingen binnen en in de regio van het onderzoeksgebied ten tijde van de Duitse bezetting in mei 1940.  | In de geraadpleegde bronnen kwamen aanwijzingen naar voren van gevechtshandelingen bij de bevrijding van Harlingen op 17 april 1945. Canadese infantristen van de Highland Light Infantry rukten vanaf Midlum op naar Harlingen, ondersteund door artillerievuur van het 14th Field Regiment RCA (Royal Canadian Artillery). In de geraadpleegde bronnen zijn echter geen concrete aanwijzingen gevonden dat gevechtshandelingen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden.

Tevens zijn er geen concrete aanwijzingen gevonden van artilleriebeschietingen in of nabij het onderzoeksgebied. De oorlogshandelingen ten tijde van de bevrijding van het onderzoeks- gebied in april 1945 leiden derhalve niet tot het afbakenen van een verdacht gebied.  | Luchtoorlog  | In de nacht van 19 op 20 juli 1940 kwamen brisant- en brandbommen neer te Harlingen. De aanval werd uitgevoerd door twee Hudson bommenwerpers, die een bommenlast van 6 x 250 lbs brisantbommen + 8 x 25 lbs brandbommen + 120 x 5 lbs brandbommen bij zich droegen. De bommen werden afgeworpen boven de Zuiderpier (circa 2 km ten zuiden van het onderzoeksgebied) en boven de Patrimoniumbuurt (circa 800 m ten zuiden van het onderzoeksgebied). In de geraadpleegde bronnen zijn geen aanwijzingen gevonden dat bommen in of nabij het onderzoeksgebied zijn gevallen. Derhalve leidt de gebeurtenis niet tot het afbakenen van een verdacht gebied.  | In de nacht van 13 op 14 mei 1943 stortte een Halifax bommenwerper met serienummer JB924 neer bij de Holleweg te Wijnaldum. Het toestel was op de terugweg van een bombardement op het Duitse Bochum, toen het werd aangeschoten door een Duitse nachtjager en in stukken naar beneden viel. In de geraadpleegde bronnen zijn geen concrete aanwijzingen gevonden dat delen van het neergestorte vliegtuig binnen het onderzoeksgebied zijn neergekomen.

De gebeurtenis leidt derhalve niet tot het afbakenen van een verdacht gebied. Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 23/27 Sweco |  | Militaire aanwezigheid  | In de geraadpleegde bronnen zijn aanwijzingen gevonden van militaire aanwezigheid in en in de omgeving van de stad Harlingen. De stad Harlingen lag circa 1 km ten zuiden van het onderzoeksgebied. In de geraadpleegde bronnen zijn daarnaast geen concrete aanwijzingen gevonden van militaire aanwezigheid binnen of in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied.  | OO-ruimingen  | Naoorlogs zijn een aantal OO-vondsten gemeld nabij het onderzoeksgebied. Het grootste deel van deze meldingen vond plaats aan het adres Lange Lijnbaan 58 waar Spaansen Industriezand en – grind B.V. gevestigd is. Dit is een grind- en zandzeverij. Er wordt aangenomen dat de vondsten gedaan zijn tijdens het zeven van grind/zand. De oorsprong van het grind/zand kan niet worden achterhaald. Derhalve kan worden aangenomen dat deze OO-vondsten niet relevant zijn voor het onderzoeksgebied.  | Aan het adres Lange Lijnbaan 5 zijn in 2018 twee OO-vondsten gemeld. Op dit adres zit een scheepsreparatiewerf gevestigd. Derhalve is het aannemelijk dat de OO-vondsten meegekomen zijn met schepen die in deze werf werden gerepareerd.

Derhalve zijn deze vondsten niet relevant voor het onderzoeksgebied.  | Luchtfotoanalyse  | Op de geraadpleegde luchtfoto van 23 maart 1945 (fotonummer 3030) zijn in en nabij het onderzoeksgebied geen indicaties van oorlogs- handelingen zichtbaar.  | Naoorlogse ontwikkelingen  | Het onderzoeksgebied bevindt zich op een industrieterrein ten noorden van Harlingen. Dit industrieterrein, inclusief haven, is in de jaren ’80 ontwikkeld. Het onderzoeksgebied kent een hoge naoorlogse ontwikkelingsgraad. Op basis van de hierboven uiteengezette analyse is het onderzoeksgebied ONVERDACHT CONFLICTPERIODE verklaard op het aantreffen van OO. Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 24/27 Sweco | Afbeelding 15 OO-bodembelastingkaart onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is ONVERDACHT CONFLICTPERIODE op het aantreffen van OO en restanten van OO. 5.2 | Leemten in kennis Bij het uitvoeren van een onderzoek conflictperiode wordt getracht om de gebeurtenissen met een relevantie tot OO zo goed mogelijk in kaart te brengen. Er zijn echter vaste en in veel gevallen ook variabele factoren die het onderzoek limiteren.

De navolgende factoren hebben een beperkende uitwerking gehad op het voorliggende onderzoek conflictperiode:  | In de periode 1940 tot en met 1970 werden ruimingen van OO niet centraal en systematisch vastgelegd. Derhalve is het van deze periode niet bekend in hoeverre er OO geruimd zijn in of in de nabijheid van het onderzoeks- gebied.  | Niet alle vastgestelde aanwijzingen van oorlogshandelingen konden exact worden gelokaliseerd op basis van de beschikbare gegevens.  | Er is gestreefd naar het zo goed mogelijk georefereren van de geraadpleegde luchtfoto’s. Echter zijn de tijdens de Tweede Wereldoorlog genomen luchtfoto’s zelden perfect te plaatsen op de huidige topografie. Derhalve dient rekening te worden gehouden met een georeferentieafwijking van 5 meter.  | Luchtfoto 3030 bleek van matige kwaliteit. De mogelijkheden voor luchtfotoanalyse waren hierdoor beperkt.  | Voor het onderzoeksgebied waren geen rapportages van opsporings- onderzoeken OO/risicoanalyses beschikbaar.  | Niet alle OO-vondsten konden exact worden gelokaliseerd.  | In het archief van de voormalige gemeente Barradeel zijn geen gegevens met betrekking tot de luchtbeschermingsdienst, OO-ruimingen of oorlogs- schade aangetroffen.

Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 | Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 | 25/27 Sweco | Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 26/27 6 Conclusie en Advies 6.1 Conclusie Op basis van de analyse van het historisch feitenmateriaal in dit onderzoek conflictperiode wordt het onderzoeksgebied als ONVERDACHT CONFLICTPERIODE aangemerkt op het aantreffen van OO en restanten van OO (zie ook de OO-bodembelastingkaart in bijlage 2). Afbeelding 16 OO-bodembelastingkaart onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is ONVERDACHT CONFLICTPERIODE op het aantreffen van OO en restanten van OO. 6.2 Advies Sweco adviseert om de grondroerende werkzaamheden voor het onderzoeks- gebied normale doorgang te laten hebben. Er is op basis van dit Vooronderzoek OO ‘Onderzoek Conflictperiode’ geen aanleiding tot het nemen van vervolg- stappen op het gebied van OO. 6.3 Slotwoord Opgemerkt wordt dat er tijdens de uitvoering altijd aandacht dient te zijn voor het aantreffen van onverwachte zaken en dat het grondroerend personeel op de hoogte dient te zijn van het protocol voor toevalsvondsten.

Indien tijdens het werk gestuit wordt op zaken die lijken op OO, dient het werk altijd terstond gestaakt te worden en een deskundige geraadpleegd te worden. Het handelingsproces dient als volgt te verlopen: 1. Verdacht object (mogelijke OO) gevonden door uitvoerder. 2. Object laten liggen waar deze gevonden is (NIET aanraken, beroeren of verplaatsen). 3. Werkzaamheden ter plaatse stilleggen.

Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 27/27 4. Werkverantwoordelijke/leidinggevende informeert het bevoegd gezag of de dienstvertegenwoordiger en de politie (in noodgevallen met 112) over de vondst. Geef hierbij een zo duidelijk mogelijke omschrijving van het object zonder deze te beroeren. 5. Nabije omgeving afzetten (vrijhouden van toeschouwers en bewoners) en markeren. Rondom piketten met rood-wit lint of rondom met hekwerk. 6. Verdacht object houden tot de politie arriveert. 7. De politie schakelt zo nodig de EODD in. Deze onderzoekt het object en verwijdert het zo nodig. 8. Werkzaamheden pas hervatten na overleg met de politie of EODD en werkverantwoordelijke/leidinggevende. Ten aanzien van OO zijn zowel de opdrachtgever als de opdrachtnemer verantwoordelijk voor de veiligheid van het uitvoerende personeel en de project- omgeving. Voor heel Nederland geldt dat er een risico is op toevalsvondsten. De uitvoerende partij en werknemers dienen op de hoogte te zijn van de OO gerelateerde risico’s. Het thema dient verankerd te zijn in het kwaliteitssysteem of in het V&G-plan. Zo mag de opdrachtgever van de opdrachtnemer verwachten dat deze periodiek een Toolbox OO verzorgt voor al haar grondroerende en uitvoerende personeel.

Behandeld dient te worden: wat zijn OO en hoe om te gaan met een toevallige vondst. Dit om de veiligheid van de werknemer en de project- omgeving te vergroten. Sweco beveelt Gasunie tot slot dringend aan om, alvorens met de voorgenomen werkzaamheden aan te vangen, de bevindingen van deze rapportage te overleggen aan gemeente Harlingen. Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Bijlage 1 – Overzicht onderzoeksgebied 579.200579.000578.800578.600578.400578.200578.000 158.400158.200158.000157.800157.600157.400157.200 \\nlamsfs310.sweco.se\nge$\Rapporten\2025\011 - 51025441 - Harlingen\7 GIS\3 standaard sjablonen\mxd\51025441 Harlingen GIS.aprx 1-5-2025 18:27 © Sweco Nederland B.V.

Alle rechten voorbehouden Opdrachtgever: Gasunie Projectnummer: 51025441 Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 1-5-2025 Schaal: 1:5.000 Formaat: A3 Getekend: ES - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf: Lange Lijnbaan te Harlingen Overzichtskaart onderzoeksgebied ´ Legenda Onderzoeksgebied 0 75 150 225 300 375 meter Esri Nederland, Community Map Contributors Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Bijlage 2 – OO- bodembelastingkaart 579.200579.000578.800578.600578.400578.200578.000 158.400158.200158.000157.800157.600157.400157.200 \\nlamsfs310.sweco.se\nge$\Rapporten\2025\011 - 51025441 - Harlingen\7 GIS\3 standaard sjablonen\mxd\51025441 Harlingen GIS.aprx 1-5-2025 18:27 © Sweco Nederland B.V.

Alle rechten voorbehouden Opdrachtgever: Gasunie Projectnummer: 51025441 Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 1-5-2025 Schaal: 1:5.000 Formaat: A3 Getekend: ES - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf: Lange Lijnbaan te Harlingen OO-bodembelastingkaart conflictperiode ´ Legenda Onderzoeksgebied Onverdacht conflictperiode 0 75 150 225 300 375 meter Esri Nederland, Community Map Contributors Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Bijlage 3 – Inventarisatiekaart !( !(!( !(g!(g !(g!(g !(g !(g !(g JB924 2018110900120240449001 2024111200120241112002 20181249001 20131843 19873470 20080209 20041420 579.400579.200579.000578.800578.600578.400578.200578.000577.800577.600577.400577.200577.000 158.800158.600158.400158.200158.000157.800157.600157.400157.200157.000156.800156.600156.400 \\nlamsfs310.sweco.se\nge$\Rapporten\2025\011 - 51025441 - Harlingen\7 GIS\3 standaard sjablonen\mxd\51025441 Harlingen GIS.aprx 2-5-2025 13:00 © Sweco Nederland B.V.

Alle rechten voorbehouden Opdrachtgever: Gasunie Projectnummer: 51025441 Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 2-5-2025 Schaal: 1:10.000 Formaat: A3 Getekend: ES - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf: Lange Lijnbaan te Harlingen Inventarisatiekaart ´ Legenda Onderzoeksgebied 0 150 300 450 600 750 meter Esri Nederland, Community Map Contributors 20060986 20191151001 20232036001 20060254 20191151001 20240884001 20171171 20202260001 20240884001 20180414001 20220172001 20240884001 20181350001 20220172001 20240884001 20181363001 20220238001 20240884001 20181366001 20230135001 20240884001 20181961001 20230135001 20241436001 20182232001 20230135001 20241436001 20190137001 20230135001 20241436001 20190137001 20232036001 20241436001 20191151001 Sweco | Tracé Lange Lijnbaan te Harlingen SWECO VOO RAPPORT SOOR2025_011 Projectnummer 51025441 Datum 08-05-2025 Versie D1 Documentreferentie NL25-648800269-133200 Bijlage 4 – Luchtfotodekking 579.200579.000578.800578.600578.400578.200578.000 158.400158.200158.000157.800157.600157.400157.200 \\nlamsfs310.sweco.se\nge$\Rapporten\2025\011 - 51025441 - Harlingen\7 GIS\3 standaard sjablonen\mxd\51025441 Harlingen GIS.aprx 1-5-2025 18:27 © Sweco Nederland B.V.

Alle rechten voorbehouden Opdrachtgever: Gasunie Projectnummer: 51025441 Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 1-5-2025 Schaal: 1:5.000 Formaat: A3 Getekend: ES - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf: Lange Lijnbaan te Harlingen Luchtfotodekking ´ Legenda Onderzoeksgebied 0 75 150 225 300 375 meter Esri Nederland, Community Map Contributors Bijlage 5 – Overzicht oorlogshandelingen Inventarisatie bronnenmateriaal Datum | Gebeurtenis/locatie | Bronverwijzing | Archief Mei 1940 | Met de Duitse inval in Nederland | Brongers (2005), blz. | Literatuur wordt het noorden van | 32, 192 Nederland toegewezen aan de 1ste Cavalerie Divisie. Deze eenheid moet de Nederlandse stelling aan de Afsluitdijk (Wonstelling) veroveren en een aanval uitvoeren op het centrum van Nederland vanuit het noordoosten. In het uiterste noorden wordt de grens overgestoken in Nieuweschans en van daaruit wordt opgerukt naar Groningen. Hierbij is een pantsertrein ingedeeld die snel moet doorstoten naar Harlingen. 10-5-1940 | In de havenmond van Harlingen | Norg (2005), blz. 27 | Literatuur werden twee drijvende kranen en een kolenlichter tot zinken gebracht om deze te versperren voor scheepsvaart. In Harlingen waren militairen van de kustwacht aanwezig. Deze hebben direct na de Duitse inval Harlingen verlaten.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/d457621d-2d98-4892-b1bf-548d4270a012?agendaItemId=8ae7e67f-a783-4bd3-a254-be8eae592635