CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

07.1 Bijlage 1 - Analysedocument commerciële haven Harlingen

1a. Beeldvormende commissie - Raadszaal 17 juni 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Analysedocument commerciële haven22.518 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Dit komt door een aantal samen- hangende uitdagingen: klimaatverandering, bodemdaling, milieuverontreiniging, biodiversiteitsverlies en ruimtedruk. In de uitvoering ligt bovendien een grote opgave om verouderde infrastructuur zoals bruggen en sluizen in stand te houden en waar nodig te vervangen of te renoveren. Het Nationaal Water Programma 2022–2027 is momenteel in herziening richting de volgende planpe- riode 2028–2033. In dat proces kunnen belanghebbenden via een zienswijze reageren op de reikwijdte, het detailniveau en de voorgenomen aanpak, waardoor de uiteindelijke inhoud van het programma nog kan worden aangescherpt. Deze kaders zijn in beweging: het Programma Noordzee 2022 –2027 is in- middels partieel herzien en het beheer van de Waddenzee en Noordzeekustzone wordt in de komende jaren verder geactualiseerd, onder meer via een nieuw (integraal) beheerplan en bijbehorende milieu- effectrapportage. Dit betekent dat de randvoorwaarden voor natuur, gebruiksruimte, vaargeulen en kustbescherming in de komende planperiode kunnen verschuiven, wat gevolgen kan hebben voor de ontwikkelruimte en de uitvoerbaarheid van havenprojecten in en rond Harlingen. Het Rijk schetst drie ambities: (i) een veilige en klimaatbestendige delta, (ii) een concurrerende, duur- zame en circulaire delta en (iii) een schone en gezonde delta met hoogwaardige natuur.

Veilige en klimaatbestendige delta Nederland dient beschermd te zijn tegen een toenemende overstromingskans door hogere rivierafvoe- ren en een stijgende zeespiegel. Tegelijkertijd moet Nederland 2050 weerbaar zijn tegen zoetwaterte- korten ten gevolge van langdurige droogte. Water moet langer vastgehouden worden en dat heeft onder andere impact op de peilen in het IJsselmeer en het stuwregime naar de Waddenzee. Ook moet verzilting – een gevolg van een stijgende zeespiegelstijging – worden tegengegaan. Verzilting is een belangrijk thema rondom Harlingen. Een concurrerende, duurzame en circulaire delta Het Rijk wil de internationale concurrentiekracht van de mainports en van de Nederlandse maritieme sector op een duurzame manier versterken en blij daarom in de planperiode van het NWP werken aan BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 25 een vlot, veilig, robuust en duurzaam goederenvervoersysteem over water. In het MIRT worden hiervoor diverse aanlegprojecten opgenomen, waaronder ook een nieuw sluizencomplex te Kornwerderzand. Omdat Harlingen niet als een zeehaven van nationaal belang wordt gezien, is er geen mogelijkheid om dit soort projecten te financieren via MIRT. Een schone en gezonde delta met hoogwaardige natuur Het Rijk neemt veel maatregelen voor een natuurlijkere inrichting van de grote wateren om de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) te bereiken.

Daarnaast extra middelen vrijgemaakt voor de Delta - aanpak Waterkwaliteit, het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer en de Programmatische Aanpak Grote Wa- teren (PAGW). Al deze maatregelen betekenen een grote stap naar het halen van de doelen voor wa- terkwaliteit en natuur. SPECIFIEKE GEBIEDSUITWERKING VOOR DE WADDENZEE Het NWP bevat een specifieke gebiedsuitwerking voor de Waddenzee. Daarin wordt geduid dat de Waddenzee, de Waddeneilanden en de duingebieden zijn aangewezen als Natura2000 -gebied en als Werelderfgoed. Het gebied is het grootste aaneengesloten natuurgebied in West -Europa. Naast de grote natuurwaarden, is het gebied ook van grote waarde voor toerisme en de economie. Groningen Seaports wordt hierbij expliciet genoemd, Harlingen niet. De veerboten naar de Waddeneilanden ver- voeren jaarlijks bijna 2,5 miljoen passagiers. De verplichting tot een nationaal natuurherstelplan (via de EU verordening NHV) dwingt Nederland om voor kust‑ en zee‑ecosystemen (waar de Wadden onder vallen) expliciet hersteldoelen en maatregelen vast te leggen, inclusief bijvoorbeeld herstel van leefgebieden, verbetering waterkwaliteit, vismigratie en vermindering verstoring. Voor de bereikbaarheid van Harlingen is ook de buitendelta voor de Friese kust van belang.

In de bui- tendelta verschuiven geulen en platen door natuurlijke sedimentatie, waardoor de diepte en ligging van de vaargeulen richting Noordzee en de Waddenroutes voo rtdurend veranderen. Het Programma Noordzee en aanpalende studies over duurzame vaargeuldimensies benadrukken dat baggeren en sup- pleties op en rond de buitendelta nodig blijven om de toegang voor scheepvaart en veerverbindingen te borgen, maar dat deze in grepen tegelijk zorgvuldig moeten worden ingepast om het kwetsbare Wadden-ecosysteem zo min mogelijk te verstoren. Daarmee vormt de buitendelta een dynamische randvoorwaarde voor de nautische bereikbaarheid van Harlingen én voor de beschikbare ontwikkel- ruimte in het Wadden- en Noordzeegebied In de Agenda voor het Waddengebied 2050 worden deze doelen nader uitgewerkt. PROGRAMMA NOORDZEE Voor Harlingen als zeehaven is de toegang naar de Noordzee van belang. Het Programma Noordzee gaat over de ruimtelijke indeling van de Noordzee en het bereiken van de goede milieutoestand – in één van de intensiefst gebruikte zeeën ter wereld. De centrale opgave in het Programma Noordzee 2022–2027 is het vinden van de juiste maatschappelijke balans in de ruimtelijke ontwikkeling van de Noordzee. Onderdeel van de ruimtelijke ordening is de aanwijzing van windenergiegebieden als eerste stap op weg naar de bouw van windparken.

Diverse gebieden worden aangewezen als ontwikkelgebied voor BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 26 Wind op Zee. Richting 2050 zijn ontwikkelscenario’s voor windenergie uitgewerkt op het Nederlandse deel van de Noordzee met 38 tot 72 gigawatt opgesteld vermogen. Het Programma Noordzee doet uitspraken over diverse gebruiksfuncties van de Noor dzee. Een van de doelen is het behouden en beschermen van al aangewezen Natura 2000- en KRM-gebieden en van het mariene ecosysteem als geheel. Verdere verduurzaming van de visserij en ontwikkeling van aquacultuur wordt bevorderd. Er wordt een warme sanering voorgesteld om de vangstcapaciteit van de vloot weer in balans te brengen met de afname van quota als gevolg van de Brexit. Beperkt relevant voor Harlingen is dat het kleine velden beleid er op toe ziet dat de bestaande olie- en gasvelden in de Wadden- en Noordzee zoveel mogelijk worden uitgenut . Men ziet kansen voor CO2 - opslag in uitgeproduceerde olie - en gasvelden of in ondergrondse waterhoudende bodemlagen. En zandwinning vanuit de Noordzee wordt als belangrijk gezien en daarvoor moet voldoende ruimte ge- boden worden. NEDERLANDS VISSERIJBELEID Harlingen is een belangrijke aanlandhaven voor de Nederlandse visserij met het grootste volume aan- gevoerde garnalen. De Visie voor Voedsel uit Zee en Grotere Wateren geeft aan welke toekomst de visserijsector in Nederland heeft.

Er worden hierbij twee uitgangspunten gehanteerd: (1) voedsel uit zee is belangrijk en (2) voedsel uit zee wordt binnen de draagkracht van het ecosysteem gewonnen. Ruimte voor voedselwinning op zee is daarbij een van de belangrijkste elementen. De visbestanden en het ecosysteem waar deze zich in bevinden te beschermen worden beschermd het Gemeenschappelijk Vis- serijbeleid (GVB). Een opgave is het verder terugdri ngen van de impact op de natuur door de vermin- dering van bodemberoering, bijvangst en afval van de gebruikte netten. Medegebruik door visserij van windparken is daarbij een mogelijkheid. Het visserijbeleid erkent dat door opgaven die voortkomen uit nationale belangen, zoals windenergie, natuur, defensieactiviteiten, scheepvaart en zandwinning en - suppleties voor onze kustverdediging, de ruimte voor visserij afneemt. Er moeten duidelijke criteria worden opgesteld om het belang van visserij af te wegen. De toekomst van de bodemberoerende vis- serij staat ter discussie vanwege de gevolgen van deze visserij voor de kwetsbare bodemnatuur. DE SECTORAGENDA VAN DE MARITIEME MAAKINDUSTRIE De Sectoragenda van de Maritieme maakindustrie beschrijft de strategische belangen van de maritieme maakindustrie voor Nederland.

Er worden vijf strategische belangen gekoppeld: verdienvermogen voor de maritieme maakindustrie, klimaatadaptatie, energietransitie en verduurzaming, vitale functies op zee en militaire veiligheid. De maritieme maakindustrie ontleent zijn internationale positie vooral aan het vermogen om specialistische schepen en systemen met een hoge toegevoegde waarde voor de eind- gebruiker te ontwerpen, te bouwen en te voorzien van innovatieve componenten. Voorbeelden zijn de natte waterbouw en werkschepen ten behoeven van de energie-infrastructuur op zee. Er worden diverse regionale maritieme clusters onderscheiden, maar Harlingen behoort tot geen van deze clusters. Een van de actielijnen is het verbeteren van het vestigingsbeleid. Vanuit de strategische belangen voor Ne- derland, is het zaak om de ruimte die er is voor de maritieme maakindustrie te behouden en daar waar nodig zelfs uit te breiden. NEDERLANDS INDUSTRIEBELEID BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 27 In oktober 2025 werd een nieuw industriebeleid voor Nederland vastgesteld. waarin gefocust wordt op de meest kansrijke markten.

Het nieuwe industriebeleid focust op 6 markten waarin we wereldwijd kun- nen winnen en waarvoor we als Nederland een sterke uitgangspositie hebben: halfgeleiders, biotech- nologie, defensiegerelateerde toepassingen (zoals 6G, radar, lasersatelietcommunicatie, quantum), di- gitale diensten (met name AI), machinebouw en innovatieve chemie. Belangrijke industrie-sectoren voor Harlingen zijn hierbij de bio-technologie en de innovatieve chemie en de bijdragen die deze sectoren kunnen leveren aan circulaire (bouw) mate rialen en het leveren van alternatieve brandstoffen voor de scheepvaart. Naast deze prioriteiten werkt het Rijk ook aan de randvoorwaarden die álle ondernemers raken: betere toegang tot financiering, minder regeldruk, oplossen van netcongestie, voldoende ruimte voor bedrij- ven en genoeg technisch en digitaal talent. Het nieuwe industriebeleid moet zorgen voor een industrie die in 2030 minstens 15% van het bbp vertegenwoordigt en tot gezamenlijke R&D -investeringen van minimaal 3% van het bbp. NATIONAAL PROGRAMMA CIRCULAIRE ECONOMIE 2023-2030 Het Nationale Programma Circulaire Economie (NPCE) bevat maatregelen om de komende jaren zuini- ger om te gaan met grondstoffen.

Het programma bevat vier knoppen met circulaire-economiebeleid waar aan gedraaid kan worden om ons grondstoffengebruik meer circulair te maken: (i) vermindering van grondstoffengebruik, (ii) substitutie van grondstoffen, (iii) levensduurverlenging en (iv) hoogwaar- dige verwerking. Onderdelen (ii) en (iv) zijn relevant voor de haven van Harlingen. Ook worden er impactvolle productgroepen geduid, waarbij in het bijzonder de bouwindustrie relevant is voor de haven van Harlingen. Voor deze sector kijkt men naar oplossingsrichtingen zoals efficiënter bouwen, adaptief bouwen, hergebruik en hoogwaardige recycling van gebruikt bouwmateriaal en al- ternatieve materialen. VISIE OP ZOUTWINNING Nederland oriënteert zich of ‘zout’ een kritieke grondstof is en ontwikkelt hierop een visie. Recent (2025) publiceerde het Ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG) een achtergronddocument over het be- lang van zoutwinning. Er zijn in Nederland drie bedrijven die doen aan z outwinning, waaronder Frisia Zout in Harlingen dat onder de westelijke Waddenzee steenzout wint. De kwaliteit van het in Nederland gewonnen zout is van uitzonderlijk hoge kwaliteit waardoor deze zeer goed toepasbaar is in chemische industriële processen. Het zout dat in Nederland wordt gewonnen is bijzonder zuiver en chemisch stabiel.

Het is de verwachting dat de reguliere zoutproductie tot 2030 min of meer stabiel blijft rond de vijf tot zeven miljoen ton per jaar. Bij reguliere zoutwinning ontstaan cavernes gevuld met pekel met als enige doel om zout te produceren. Het vorige kabinet heeft de voorkeur uitgesproken voor zoutwinning waar- bij de cavernes hergebruikt kunnen worden voor energieopslag. Zout is en blijft van groot belang voor Nederland. Zoutwinning is noodzakelijk om de chemische indu- strie van deze grondstof te voorzien en draagt bij aan de onafhankelijke grondstoffenproductie in Ne- derland en Europa. Ook is zoutwinning essentieel voor de energietransitie. Zoutwinning heeft daarmee economische en maatschappelijke waarde voor Nederland. Het kabinet wil de zoutwinning graag in Nederland behouden. Echter, ondanks de duidelijke toegevoegde waarde van zoutwinning aan Neder- land kiest het kabinet er daarom niet voor om zoutwinning nu van nationaal belang te verklaren. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 28 VISIE OP ZANDWINNING Een zeer groot gedeelte van zee- en binnenvaartstromen in de haven van Harlingen heeft te maken met zandwinning. In 2024 publiceerde het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat de resultaten van de scenariostudie, het monitoringsprogramma met betrekking tot de zand- en grindwinning in Nederland.

Nederland heeft grote ambities voor de transitie naar een circulaire economie in 2050, met als richting- gevend doel het gebruik van primaire grondstoffen in 2030 te halveren. De energietransitie, de woning- bouw en de kustverdediging vragen grote echter hoeveelheden grondstoffen, waarvan een belangrijk deel bestaat uit oppervlaktedelfstoffen. De winning van die oppervlaktedelfstoffen vergt ingrepen in de leefomgeving en behelst tevens een ruimtelijke vraag. Dit zorgt voor een spanningsveld. Het Rijk heeft in beeld gebracht dat de vraag naar grind, steenslag, industriezand en kalkzandsteenzand afneemt, terwijl de vraag naar ophoogzand en klei zal stijgen. 4.2.3 Provinciaal niveau (Fryslân) PROVINCIALE OMGEVINGSVISIE De provincie Fryslân heeft Harlingen in haar contourenschets voor de Provinciale Omgevingsvisie (POVI), volgend op de Nota Ruimte, expliciet aangewezen als multimodaal knooppunt en watergebon- den bedrijventerrein binnen het Friese havennetwerk. Via de POVI, het Regionaal Mobiliteitsprogramma en de startnotitie Integrale Havenvisie stuurt de provincie op de concentratie van watergebonden en grootschalige bedrijvigheid bij Harlingen, betere benutting van vervoer over water (modal shift), circu- laire stromen en maritieme maakindustrie, in samenhang met energie‑, klimaat‑ en natuurdoelen.

Ten aanzien van de Haven van Harlingen merkt de provincie op dat zeehaven Harlingen te maken heeft met dichtslibbende geulen; zonder extra maatregelen kan de haven op termijn onbereikbaar worden . De provincie onderschrijft het belang van Prinses Margrietkanaal en Van Harinxmakanaal als de belang- rijkste beroepsvaarwegen in Fryslân. Concentratie van watergebonden bedrijven langs deze kanalen (bij Harlingen, Franeker, Leeuwarden, Burgum/ Sumar, Kootstertille, Stroobos/ Gerkesklooster en Lemmer ) lijkt daarom logisch. De provincie ziet langs deze blauwe economische dragers kansen voor versterking van watergebonden bedrijvigheid op het gebied van circulaire economie, maritieme maakindustrie en jachtbouw. De provincie biedt ruimte voor grootschalige bedrijvigheid (kavels > 3 ha), zoals grote cir- culaire bedrijven en (hightech) maakindustrie. Voorwaarde is dat deze nieuwe bedrijven regionale meer- waarde opleveren: ze moeten het economisch profiel van Fryslân versterken en echt iets toevoegen aan onze brede welvaart. De POVI bevat gebiedsgerichte uitwerkingen. Voor de haven van Harlingen zijn hierbij zowel de uitwer- king voor het Waddengebied als het Kleigebied Oostergo en Westergo relevant. De provincie is tegen winning van diepe delfstoffen (gas, zout) in het Waddengebied.

Ze zet in op het beheren van de sedi- mentstromen om de kustlijnen, het kustfundament en de wadplaten te behouden ten behoeve van flora en fauna. De provincie hecht waarde aan het vermindering van de impact van vaargeulonderhoud in de Waddenzee en zet in op een duurzaam toekomstperspectief voor de visserijsector in de Waddenzee. De provincie werkt in het Kleigebied Oostergo en Westergo samen met het Rijk en gemeenten aan oplossingen voor waterveiligheid, voldoende zoetwater, klimaatadaptatie, natuurontwikkeling, water- kwaliteit, energieproductie, visserij, toerisme en recreatie. Kansen voor een groter windcluster of ener- giehub in de stadsranden van onder andere Harlingen. Er wordt bovendien ingezet op Harlingen als multimodaal overslagpunt. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 29 INTEGRALE HAVENVISIE FR SLAN (CONCEPT)4 De provincie beschrijft in de Integrale Havenvisie het belang van het Friese havensysteem: de zeehaven van Harlingen en 24 watergebonden bedrijventerreinen in negen gemeenten, samen goed voor circa 1.220 hectare netto terrein en ongeveer 31.000 arbeidsplaatsen, ongeveer een derde van alle banen op Friese bedrijventerreinen. De Friese binnenhavens hebben zowel een lokale als regionale functie en vor- men samen met Harlingen een samenhangend havennetwerk dat van groot belang is voor de economie en de brede welvaart in Fryslân.

Harlingen vervult in de Integrale Havenvisie Fryslân een bijzondere positie als grootste haven van de provincie en als gecombineerde zee - én binnenhaven. Port of Harlingen is het enige zelfstandige en professionele havenbedrijf in Fryslân en treedt in bovenregionale overleggen nadrukkelijk op als spreek- buis voor het Friese havensysteem als geheel, terwijl Harlingen in de goederenstromen een hubfunctie vervult doordat onder meer bouwmaterialen via Harlingen worden aangevoerd en vervolgens per bin- nenvaart worden doorgezet naar andere Friese binnenhavens De provincie constateert dat de individuele organisatie van de havens ertoe leidt dat kansen onbenut blijven, investeringen aan de regio voorbijgaan en de concurrentiepositie onder druk staat. Daarom zet de havenvisie richting 2050 in op drie koerslijnen: ruimtelijke samenhang en programmering van wa- tergebonden bedrijventerreinen, gezamenlijke profilering en positionering van het Friese havennetwerk en operationele samenwerking en digitalisering in havens en op vaarwegen. Dit vraagt lobbykracht en extra inspanningen van de gemeente Harlingen.

De provincie wil de concurrentiepositie versterken door te investeren in bereikbaarheid en infrastructuur, door betere afstemming van ruimtelijke en economi- sche programmering en door een gezamenlijke lobby richting Rijk en Europa, onder meer via de Goe- derenvervoercorridor Noordoost Nederland en aansluiting op Europese corridors zoals North Sea–Bal- tic. Op het gebied van ruimte benadrukt de provincie dat watergebonden bedrijventerreinen schaars zijn en onder druk staan door andere ruimtevragers, zoals woningbouw en energietransitie. Watergebonden kavels moeten bij voorkeur worden ingezet voor bedrijven di e het water daadwerkelijk nodig hebben; circa 35% van de natte kavels wordt nu nog benut door niet‑watergebonden functies, wat als aandachts- punt wordt gezien. Specialisatie van havens wordt expliciet erkend: niet iedere haven hoeft dezelfde functies te vervullen; clustering van grootschalige logistiek langs hoofdvaarwegen (Prinses Margrietka- naal en Van Harinxmakanaal) en ruimte voor regionale functies in andere havens is leidend. De provincie ziet havens bovendien als schakels in de energietransitie en de circulaire economie, en streeft naar een modal shift “over het water waar het kan, over de weg waar het moet”.

4.2.4 Gemeentelijk niveau (Harlingen) Op gemeentelijk niveau vormen onder meer het tijdelijk omgevingsplan voor het havenplangebied, de Havenverordening Harlingen 2020, de Omgevingsvisie en het Integrale Veiligheidsplan 2024 –2027 de basis voor ruimtelijke ordening, functiemenging, milieucatego rieën, ligplaatsenbeleid en veiligheid in de haven. Via publiekrechtelijke regels (vergunningen, toezicht, ordening) en privaatrechtelijke instru- menten (contracten, tarieven, erfpacht en grondposities) vertaalt de gemeente haar beleidsdoelen naar concrete randvoorwaarden voor PoH en de gebruikers van de haven. Het analysedocument en het daarop volgende beleidskader moeten deze lokale kaders beter verbinden met de hogere 4 d.d. 23 maart 2026 BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 30 beleidsniveaus, zodat duidelijk wordt hoe Harlingen haar rol als zeehaven, economische motor en dra- ger van publieke waarden binnen dit meerlagige stelsel invult. OMGEVINGSVISIE GEMEENTE HARLINGEN De omgevingsvisie van de gemeente Harlingen, waarvan op dit moment een update in opmaak is, be- schrijft een vijftal thema’s. Ten aanzien van de bedrijvigheid wenst de gemeente een duurzame, inno- vatieve economie met ruimte voor maritieme industrie, toerisme en circulaire bedrijvigheid.

Ze wil daar- bij het maritiem cluster en de havengebonden bedrijvigheid versterken, toerisme meer als drager voor levendigheid in Harlingen en voorzieningen inzetten en geen nieuwe zout- en gaswinning. Onder het thema klimaatverandering beschrijft de gemeente het probleem van netcongestie voor be- drijventerreinen en de kwetsbaarheid die gemeente kent juist als gevolg van het feit dat ze een haven- gebied is. Er zijn aanpassingen nodig aan de zeedijk en het spuien van zoet water via de Tsjerk Hiddes- sluizen wordt door zeespiegelstijging bemoeilijkt. Ook verzilting wordt als een probleem gezien. Harlingen wil gelet op het feit dat naar verwachting al 77% van de verwachte stroomvraag in 2030 duurzaam opgewekt wordt via zonnepanelen of windmolens geen nieuwe grootschalige wind- en zon- neparken. Voor meer duurzame opwekking kijkt men wel naar daken van bedrijfsgebouwen op indu- strieterreinen voor zonne-energie en wenst men meer toepassing van windturbines op industrieterrei- nen. Er worden mogelijkheden voorzien voor waterstofproductie en walstroomvoorzieningen in de ha- ven. De gemeente wenst nadrukkelijk in te zetten op duurzame mobiliteit en ziet daaronder ook het emissieloos varen. Dat ziet men als een verantwoordelijkheid van Port of Harlingen. Ten aanzien van klimaatadaptatie voorziet de gemeente dijkverhoging en versterking van de waterkering.

Ten aanzien van infrastructuur merkt de gemeente Harlingen op dat het (deels) weren van autoverkeer door de Waddeneiland-gemeenten kan leiden tot meer parkeerbehoefte in de haven. De gemeente ziet moeilijkheden om meer vervoer over water te faciliteren, mede door de kosten voor het uitbaggeren van de haven en toeleidende geul Boontjes nemen sterk toe . De gemeente erkent het belang van de e havens en de vaarwegen voor de beroepsvaart en lobbyt om het Van Harinxmakanaal over de hele lengte bevaarbaar te maken voor grotere schepen (tot en met klasse Va). De vervanging van de Tsjerk Hiddessluizen voor 2040 biedt kansen om de sluis anders in te richten. Dit biedt mogelijkheden om het spuiprobleem (i.r.t. zeespiegelstijging) op te lossen en de capaciteit voor de beroepsvaart te vergroten. De gemeente wil de kosten voor het uitbaggeren van de haven verminderen of zelfs voorkomen door een ander spuibeleid, door verplaatsing van de sluis of door een gemaal . In het Programma Harlingen werkt de gemeente dit samen met Wetterskip en de provincie uit. Ten aanzien van leefbaarheid beschrijft de gemeente dat er weinig milieuproblemen zijn; stank, lucht- en bodemverontreiniging spelen geen grote rol en er zijn geen grote veiligheidsrisico’s. Wel wordt ge- wezen op geluidsoverlast door bedrijven en luchtverontreiniging door de scheepvaart.

In de gebiedsopgave voor het kustgebied schetst de gemeente een toekomstbestendige, nautische en aantrekkelijke kustzone, verbonden met de stad. Dat wil men bereiken door een tweede havenmond te realiseren en beroeps- en recreatievaart bij de Tsjerk Hiddessluizen te scheiden. 4.3 Specifieke regimes Naast de formele beleidslagen zijn er specifieke regimes waarin meerdere overheden en niet‑overheids- organisaties hun belangen bundelen en zichzelf binden aan gezamenlijke doelen. Deze regimes zijn niet BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 31 in één bestuurslaag te plaatsen, maar hebben een grote impact op de ruimte, functies en ontwikkelmo- gelijkheden van de haven van Harlingen. WADDENAGENDA 2025 Overheden, natuurorganisaties, visserijorganisaties en de samenwerkende havens hebben voor het Waddengebied een gezamenlijk perspectief en een koers richting 2050 geformuleerd. Daarvoor is de Agenda voor het Waddengebied 2050270 opgesteld. De Agenda bundel t ambities, doelen en strate- gieën van Rijk en regio en scherpt deze aan waar dat kan. De Agenda schetst voor de Waddenzee, de Waddenkust, de Waddeneilanden en het EemsDollard- gebied een perspectief voor 2050. De hoofddoelstellingen voor de Waddenzee zijn een duurzame bescherming en ontwikkeling van de Waddenzee als natuurgebied en het behoud van het unieke open landschap.

De hoofddoelstelling voor het Waddengebied is dat het in 2050 veilig, vitaal en veerkrachtig is. Veilig door tijdig te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering. Vitaal doordat wonen, werken, onderwijs en zorg mogelijk blijven op de eilanden en langs de kust en doordat economische sectoren excelleren in de context van het Werelderfgoed. En veerkrachtig doordat robuuste natuur en het landschap van wereldklasse de effecten van klimaatverandering, het duurzaam gebruik en nieuwe ontwikkelingen kunnen opvangen. De agenda onderscheidt een achttal thema’s met specifieke aandacht voor de havens langs de Wad- denkust. De Agenda erkent het belang van de havens voor economische ontwikkeling en de werkgele- genheid. Men erkent het belang van de visserij voor lokale gemeensc happen en de rol van de havens bij het aanladen van vis. De innovatiekracht van de visserij moet verbeterd worden; alternatieve brand- stoffen en hernieuwbare energie moet gestimuleerd worden. Tegelijkertijd streeft men naar een ver- schuiving van visserij-activiteiten van de Waddenzee naar de Noordzee en wil men bodemberoerende visserij op droogvallende platen verbieden . Tot slot is er de wens om de visserij meer regionaal in te bedden door te investeren in regionale verwerking.

▪ Leefbaar Waddengebied – Er is meer ruimte nodig voor energietransitie en recreatie en toerisme, maar natuur- en landschapsbeperking werken beperkend daarop. Het is de uitdaging het gebied leefbaar te houden, ook in het licht van bevolkingskrimp. ▪ Overige thema’s: onder de kop overige thema’s komen activiteiten zoals gas-, zout- en zandwinning aan bod. Voor gaswinning geldt dat de bestaande kleine velden enkel vanaf land aangeboord mo- gen worden. Nieuwe mijnbouwactiviteiten voor zowel gas als zout zi jn niet toegestaan hetgeen voor het in de haven gevestigde bedrijf Frisia een beperking is. Zandwinning uit de Waddenzee wordt niet meer toegelaten. Bagger-zand wordt opnieuw in de Waddenzee verspreidt. De Agenda Waddenzee 2050 doet daarnaast enkele belangrijke uitspraken over de beschikbaarheid van de vaargeulen in de Waddenzee. Zo wordt erkend dat de vaargeulen naar de havens, de eilanden en het achterland zijn van cruciaal belang zijn. De economie en leefbaarheid blijven ook op de lange termijn afhankelijk van de bereikbaarheid van de havens. Vaargeulen dienen zo veel als mogelijk aan te sluiten bij de natuurlijke dynamiek en het uitgangspunt is dat diepte en/of breedte van de door de scheepvaart gebruikte geulen niet toenemen.

OVERIGE SAMENWERKINGPROGRAMMA’S “Harlingen; Dijk, Stad, Wad” vormt een belangrijk regime waarin gemeente Harlingen, Wetterskip Frys- lân, provincie en rijk samenwerken aan een integrale aanpak van dijkversterking, havenontwikkeling, BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 32 veerterminal, slib‑ en waterhuishouding en sociaaleconomische opgaven. In het Integraal Ruimtelijk Ontwerp Kustzone Harlingen zijn vier strategische lijnen (“Zoet en zout in balans”, “Robuuste vismigra- tie”, “Havens van de toekomst”, “Het grote Waddenfront”) geformuleerd die richting geven aan inves- teringen en programmering in en rond de haven. In het programma Harlingen worden hierbinnen spe- cifieke onderwerpen zoals dijkversterking, kustzone‑inrichting, zoet‑zoutbeheer en “havens van de toe- komst” integraal worden ontworpen tot 2050. Verder nemen Harlingen en PoH deel aan havennetwerken in Fryslân en het Waddenzeehavenpro- gramma (met onder andere Den Helder, Eemshaven/Delfzijl, Lauwersoog en Den Oever), waar samen- gewerkt wordt rond thema’s als green shipping, energietransitie, natuur en gezamenlijke marktbewer- king. Deze netwerken vergroten de strategische positie van Harlingen richting provincie, rijk en Europa en bieden kansen voor cofinanciering, kennisdeling en gezamenlijke lobby, maar vragen ook dat lokale keuzes in lijn worden gebracht met de gezamenlijke koers van deze regimes.

BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 33 5. De haven van Harlingen: Externe ontwikkelingen en opgaven 5.1 Ontwikkelingen in Europese zeehavens Uit het meest recente European Sea Ports Organisation (ESPO) onderzoek (2024) blijkt dat Europese zeehavens de komende tien jaar ongeveer 80 miljard euro moeten investeren. Dit betreft alleen inves- teringen van havenbeheerders zelf, de investeringen van private bedrijven komen daar nog bovenop. De belangrijkste drijvers van de grote investeringsopgave zijn: ▪ Basisinfrastructuur en nautische toegankelijkheid; ▪ Achterlandverbindingen en digitalisering; ▪ Duurzaamheid en energietransitie. Havens moeten zich ontwikkelen tot energie- en klimaatknooppunten, met onder meer: ▪ Walstroom; ▪ Energie-infrastructuur (elektriciteit, waterstof, e-fuels); ▪ Opslag- en overslagfaciliteiten; ▪ Voorzieningen om circulaire en CO₂-arme industrie aan te trekken. Voor Harlingen betekent dit dat, naast de reguliere onderhoudsinvesteringen, ook aanzienlijke aanvul- lende investeringen nodig zijn. De haven moet niet alleen nautisch goed toegankelijk blijven, maar kan ook beter worden verbonden met het achterland. Daarbo venop komt een groeiende behoefte aan in- vesteringen in energie-infrastructuur en duurzaamheidsmaatregelen. Provincie Fryslân heeft de ambitie om dé circulaire provincie van Nederland te worden.

Dit biedt de haven, als enige Friese zeehaven, een kans om hieraan bij te dragen, waarbij uitbreiding van terreinen en verbetering van de infrastructuur strategische vereisten zijn. De energietransitie en groei van circulaire en duurzame industrieën zorgen voor nieuwe vraag naar technisch, logistiek en specialistisch personeel. Daarnaast vragen digitalisering en automatisering in de haven om nieuwe vaardigheden en hogere kennisniveaus , waardoor de behoefte aan scholing en sa- menwerking met onderwijsinstellingen toeneemt. Voor de andere ervaren sectoren zoals scheepsbouw, visserij en logistiek wordt een toenemende krapte op de arbeidsmarkt voorzien. Tegelijkertijd biedt de positie van Harlingen als enige Friese zeehaven kansen voor versterking van regionale ketens, groei van toeleverende bedrijven en het aantrekken van innovatieve bedrijvigheid. Dit stimuleert vernieuwing bin- nen bedrijven en industrieën en leidt tot bredere, toekomstbeste ndige economische toegevoegde waarde. 5.2 Circulariteit Circulariteit ontwikkelt zich van een beleidsambitie tot een sturend principe in ruimtelijk -economische ontwikkeling. Op Europees niveau vormt het Circular Economy Action Plan een kernonderdeel van de Green Deal, met nadruk op grondstofzekerheid, strategis che autonomie en hoogwaardige recycling.

Ook nationaal is circulariteit verankerd in het Nationaal Programma Circulaire Economie, dat inzet op halvering van het gebruik van primaire abiotische grondstoffen in 2030. Provincie Fryslân positioneert BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 34 zich expliciet als wereldwijde koploper5 in circulariteit, wat de haven van Harlingen in een strategische uitgangspositie brengt. Voor havens betekent circulariteit een verschuiving van lineaire doorvoerhaven naar ketenknooppunt waar grondstoffenstromen worden gebundeld, bewerkt en opnieuw verdeeld. Harlingen kent reeds een sterk profiel als grondstoffenhaven, met circa 95 procent va n de overslag in bouw- en grondstoffen. Daarmee is een belangrijke basis aanwezig. De aanwezigheid van bedrijven als Spaansen en andere bouw gerelateerde ondernemingen biedt mogelijkheden om primaire en secundaire stromen te com- bineren, inclusief retourlogistiek en verwerking van materialen uit de zogenoemde ‘urban mine’. Circulariteit vraagt echter om andere randvoorwaarden dan traditionele bulkoverslag. Denk aan ruimte voor sortering, opslag en bewerking, hogere milieucategorieën voor recyclingactiviteiten en investerin- gen in energievoorziening en logistieke efficiëntie. Ook vergunningverlening kan complexer worden, zeker binnen het Waddenkader en Natura 2000 -regime.

Tegelijkertijd bieden Europese en nationale fondsen, zoals het Innovation Fund en diverse EFRO -programma’s, kansen voor cofinanciering van cir- culaire infrastructuur. 5.3 Energietransitie Veel Europese havens ontwikkelen zich tot energiehubs. Volgens de ESPO Port Investments Study 2024 vormt energie-infrastructuur een van de grootste investeringscategorieën voor de komende tien jaar. De Europese Fit for 55-doelstellingen, de Renewable Energy Directive en de FuelEU Maritime-verorde- ning versnellen de vraag naar alternatieve brandstoffen, walstroom en emissiereductie in havens. Ook het Nederlandse Klimaatakkoord en het Nationaal Plan Energiesysteem benadrukken de rol van havens als schakelpunt in de toekomstige energievoorziening. Daarmee verschuift de rol van havens van logis- tiek knooppunt naar integraal energie- en klimaatknooppunt. Voor Harlingen zijn meerdere aanknopingspunten aanwezig. De levering van brandstoffen aan onder meer de luchtmachtbasis Leeuwarden, de aanwezigheid van de afvalenergiecentrale van Omrin en de komst van een biovergister bieden een fundament voor verdere energiefuncties. Denk aan biogaspro- ductie, levering van duurzame scheepsbrandstoffen zoals bio-LNG of methanol, en mogelijk CO₂-afvang en -transport via maritieme routes richting offshore opslaglocaties in de Noordzee.

In nationaal per- spectief sluit dit aan bij de ambitie om regionale energiehubs te ontwikkelen en industriële clusters te verduurzamen, zoals ook benoemd in het Nationaal Programma Regionale Energiestrategieën. Daarnaast verandert de energievraag in de scheepvaart. De International Maritime Organization (IMO) heeft aangescherpte reductiedoelen vastgesteld voor broeikasgasemissies uit de scheepvaart richting 2050. Dit leidt tot groeiende vraag naar alternatieve bunkervoorzieningen en walstroomfaciliteiten in zee- en binnenhavens. Voor Harlingen, met frequente verbindingen naar de Waddeneilanden en inten- sieve binnenvaartstromen, kan dit kansen bieden om als proeftuin of regionale leverancier van duur- zame maritieme brandstoffen te fungeren. De combinatie van relatief korte vaarroutes en een overzich- telijke schaal maakt implementatie van nieuwe brandstofconcepten goed uitvoerbaar. De energietransitie brengt echter ook ruimtelijke -, technische - en veiligheidsvraagstukken met zich mee. Nieuwe energiedragers zoals waterstof, ammoniak of methanol vragen om aangepaste opslagfa- ciliteiten, veiligheidsafstanden en gespecialiseerde kennis. De Omgevingswet en externe veiligheidska- ders stellen daarbij dui delijke randvoorwaarden. Daarnaast zijn netcongestie en aansluiting op het 5 https://www.fryslan.frl/circulaire-economie.

BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 35 landelijke elektriciteitsnet kritische factoren. Netcongestie is in meerdere regio’s een beperkende factor voor verdere elektrificatie en voor de aanleg van walstroomvoorzieningen. Afstemming met netbeheer- ders en provincie is daarom essentieel om tijdig capaciteit te reserveren. Ook financieel kent de energietransitie een specifieke dynamiek. Investeringen in energie-infrastructuur zijn kapitaalintensief en kennen vaak langere terugverdientijden dan traditionele kade - of overslagin- vesteringen. Tegelijkertijd zijn er nationale en E uropese subsidieregelingen beschikbaar, zoals de SDE++, het Nationaal Groeifonds en Europese Connecting Europe Facility middelen. Toegang tot deze middelen vereist een duidelijke positionering en samenwerking in regionale consortia. De energietransitie raakt daarmee aan meerdere publieke waarden tegelijk: verduurzaming en ecologie, economische toegevoegde waarde, innovatie en kennisontwikkeling, en veiligheid. Voor Harlingen ligt de opgave in het zorgvuldig integreren van energie-infrastructuur in het bestaande havenprofiel, zodat de haven haar rol als regionale economische motor versterkt en tegelijkertijd bijdraagt aan nationale en Europese klimaatdoelstellingen. 5.4 Veiligheid en weerbaarheid Veiligheid ontwikkelt zich van operationele randvoorwaarde tot strategische factor in havenontwikke- ling.

Europese regelgeving zoals de ISPS -code en de NIS2 -richtlijn, die via de Cybersecuritywet wordt geïmplementeerd, verplicht havens tot verhoogde fysieke en digitale beveiligingsmaatregelen. Tegelij- kertijd neemt het geopolitieke risicoprofiel van vitale infrastructuur toe, mede door internationale span- ningen en hybride dreigingen. Dit vraagt om weerbare havens die voorbereid zijn op externe dreigingen en sabotage. Voor Harlingen heeft veiligheid meerdere dimensies. Ten eerste de nautische en fysieke veiligheid: be- trouwbare dijken, veilige havenmond, adequate baggerdiepte en goed functionerende sluizen zijn cru- ciaal voor de bereikbaarheid en continuïteit van de haven. Ten tweede de integriteit en bestrijding van ondermijning. Hoewel Harlingen niet de schaal van Rotterdam kent, tonen landelijke ervaringen aan dat ook kleinere havens kwetsbaar kunnen zijn voor smokkel, ondermijning en criminele netwerken. Struc- turele samenwerking binnen de lokale driehoek en met landelijke diensten blijft noodzakelijk. Een derde dimensie betreft cyberveiligheid. Digitalisering van logistieke processen, energievoorziening en nautische systemen vergroot de efficiëntie, maar ook de kwetsbaarheid. Volgens ENISA en de Euro- pese Commissie behoren havens tot de vitale infrastruc tuur die expliciet onder verhoogde cybersecu- rity-eisen valt.

Investeringen in digitale weerbaarheid zijn daarmee geen keuze, maar verplichting. Daarnaast raakt veiligheid aan maatschappelijke acceptatie. Nieuwe energiedragers of circulaire activi- teiten kunnen zorgen voor perceptierisico’s bij omwonenden. Transparantie, communicatie en partici- patie zijn daarom onderdeel van veiligheidsbeleid. Voor Harlingen betekent dit dat veiligheid expliciet moet worden meegenomen in ruimtelijke keuzes en investeringsbesluiten. Niet als rem op ontwikkeling, maar als voorwaarde voor een robuuste en toekomstbestendige haven. Tot slot neemt het belang van ruimte voor defensie en militaire paraatheid in havens toe. Havens vor- men enerzijds kritieke infrastructuur en daarmee potentiële doelwitten. Anderzijds spelen zij een essen- tiële rol in de militaire mobiliteit. Dit vraagt om g egarandeerde afmeer- en overslagcapaciteit voor mi- litaire schepen, zodat inzet en doorvoer onder alle omstandigheden mogelijk zijn6. Daarnaast vervullen 6 planMER Nationaal Programma Ruimte voor Defensie Deelrapport behoefte VII: Gegarandeerde havencapaciteit Host Nation Support BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 36 havens in het kader van Host Nation Support een sleutelrol in de logistieke afwikkeling van militair personeel en materieel, inclusief de verdere distributie via weg en spoor door Nederland en richting het Europese achterland.

5.5 Achterlandverbinding en netwerk De concurrentiepositie van havens wordt in toenemende mate bepaald door de kwaliteit van hun ach- terlandverbindingen. Europese TEN-T-herzieningen leggen nadruk op multimodaliteit, binnenvaart en verduurzaming van goederenstromen. Voor kleinere zeehavens gel dt dat zij zich moeten positioneren als slimme schakels in regionale netwerken, in plaats van als zelfstandige logistieke grootmachten. Harlingen beschikt over twee belangrijke binnenvaartverbindingen: via het Van Harinxmakanaal richting Friesland en Noord-Duitsland, en via Kornwerderzand naar het IJsselmeer en de Randstad. Opwaarde- ring van het Van Harinxmakanaal naar CEMT-klasse Va biedt kansen voor grotere schepen en efficiën- tere logistiek. Tegelijkertijd vormen brugbediening, capaciteit en sluizen betrouwbaarheidspunten die directe invloed hebben op de aantrekkelijkheid van de haven. Het ontbreken van een spoorverbinding beperkt de modal shift -mogelijkheden. Daarmee is Harlingen sterker afhankelijk van binnenvaart en wegtransport, zoals eerder benoemd zijn deze verbindingen wel van goede kwaliteit . In het kader van klimaatdoelen en stikstofreductie kan verdere versterking van binnenvaartverbindingen een strategische troef zijn. De provincie benadrukt in haar mobiliteitsbeleid het belang van vervoer over water, wat aansluit bij de positie van Harlingen.

Naast fysieke infrastructuur speelt netwerkpositie een rol. Deelname aan het Havennetwerk Fryslân en samenwerking met Waddenzeehavens versterken de lobbykracht richting provincie en rijk. Specialisatie en complementariteit kunnen voorkomen dat havens elkaar beconcurreren op identieke stromen. Voor Harlingen betekent dit dat duidelijke positionering noodzakelijk is: welke ladingstromen en functies passen bij de schaal en ligging van de haven? Achterlandverbindingen zijn daarmee geen technisch detail, maar een belangrijke voortdurende ont- wikkeling voor economische en strategische waarde. Investeringen in bereikbaarheid werken direct door in vestigingsklimaat en toekomstbestendigheid. 5.6 Klimaatadaptatie Klimaatverandering vormt een structurele factor in de ontwikkeling van kusthavens. Volgens het KNMI en het Deltaprogramma wordt rekening gehouden met versnelde zeespiegelstijging en toenemende extremen in neerslag en stormintensiteit. Voor een haven gelegen aan de Waddenzee heeft dit directe ruimtelijke en operationele consequenties. Voor Harlingen betekent klimaatadaptatie in de eerste plaats fysieke aanpassing van infrastructuur. Dijkversterkingen, verhoging van kades en aanpassing van havenmond en sluizen maken onderdeel uit van bredere programma’s zoals “Harlingen, Dijk, Stad, Wad”.

Deze ingrepen bieden koppelkansen voor herinrichting van havengebieden en verbetering van nautische toegankelijkheid. Adaptatie kan zo wor- den gecombineerd met economische versterking. Daarnaast speelt verzilting en waterbeheer een rol, mede in relatie tot het zoet -zoutvraagstuk in het Waddengebied. Integrale oplossingen die natuurontwikkeling, waterveiligheid en havenontwikkeling combineren zijn noodzakelijk om binnen het Waddenkader dr aagvlak te behouden. De Agenda voor BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 37 het Waddengebied 2050 benadrukt expliciet dat economische functies zich moeten voegen naar lange termijn ecologische draagkracht. Klimaatadaptatie raakt tot slot ook aan de license -to-operate van de haven. Bedrijven, financiers en overheden stellen steeds hogere eisen aan klimaatbestendigheid van infrastructuur. Europese taxono- mieregels voor duurzame investeringen vergroten de druk om klimaatrisico’s expliciet te adresseren in investeringsbesluiten. 5.7 Synthese: kansen voor de haven De haven van Harlingen beschikt over meerdere kansen die kunnen helpen bij het veiligstellen van een stabiele en toekomstbestendige positie. De al eerder benoemde strategische ligging aan de Wadden- zee, de aansluiting op binnenwateren via het Van Harinxmakanaal en de multimodale transportcorridors bieden een uitstekende basis voor logistieke groei.

De haven kan de ver bindende schakel zijn tussen zeevaart, binnenvaart en achterlandlogistiek, en dat voor de bredere regio (Kop van Noord -Holland, Fryslân, Groningen, Drenthe, Overijssel). VERLEGGEN PIER/AANPASSING HAVENMOND Vanuit het programma Harlingen zijn er plannen voor de herinrichting van dijken, dammen en de ha- venmond van Harlingen. Hierbij wordt getracht een koppeling te maken met de projecten rond het dichtslibben van De Boontjes en de vaargeul om het onderhoud (baggeren), diepte en toegankelijkheid van de haven beter te borgen. Deze aanpassingen bieden ook meekoppelkansen voor havenontwikke- ling om kades, industrieterreinen en logistieke zones (zoals Nieuwe Willemshaven) toekomstbestendig te herontwikkelen en beter te ontsluiten. Ook kan er ruimte ontstaan voor de verduurzaming van infra- structuur (walstroom, energie ‑hubs, overslagfaciliteiten) en voor effici ëntere koppelingen tussen zee ‑, binnenvaart en weg. POSITIONERING VAN HARLINGEN ALS BOUWGRONDSTOFFENHAVEN VAN NATIONAAL BELANG Een belangrijke kans ligt in de import en overslag van bouwgrondstoffen. Met de toenemende Neder- landse afhankelijkheid van zand en grind uit buitenlandse winningen kan Harlingen zich door de ligging aan zee en beschikbare ruimte positioneren als hub voor d eze materiële stromen. Dit gebeurt nu al en kan gelet op de ontwikkelingen verder versterkt worden.

De prefab -woningfabriek van Spaansen kan een belangrijke rol spelen bij de invulling van de Nederlandse woningbouwopgave. In aanvulling op de levering van p rimaire grondstoffen kunnen in de haven ook product uit de ‘urban mine’ opgewerkt worden tot secundaire bouwgrondstoffen. De grote milieuruimte, de grote van de beschikbare kavels en de naar verhouding lage grondprijzen maken dit een kansrijke activiteit i n Harlingen. Doordat Har- lingen reeds een bouwhub is en er al veel schepen vanuit de haven varen met bouwgrondstoffen, biedt dit ook kansen voor een efficiënte retourlogistiek en daarmee lagere transportkosten. DUURZAME SCHEEPSBRANDSTOFFEN VOOR ZEE- EN BINNENVAART: KRITISCHE MASSA IS AL AANWEZIG De haven kan een belangrijke rol spelen bij het leveren van duurzame scheepsbrandstoffen aan zee- en binnenvaart. Door de diverse afvaarten naar de Waddeneilanden is er in de haven al een kritische massa voor alternatieve brandstoffenlevering aanwezig. Na het vertrek van Vermilion Energy uit actieve gas- winning in de regio wordt het voormalige terrein momenteel herbestemd voor een biogasinstallatie, waarmee duurzame brandstoffen geleverd kunnen worden.

Met de aanwezigheid van een BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 38 afvalverbrandingscentrale is er ook genoeg elektriciteit in de haven voor regionale zero-emissiescheep- vaart en een Clean Energy Hub voor binnenvaart en vrachtauto’s. Ook biedt de aanwezigheid van een afvalverbrandingscentrale van Omrin kansen voor CO₂-afvang en transport via CO₂-tankers naar offshore gasvelden, waarmee Harlingen een rol kan spelen in de CCUS - keten (Carbon Capture, Utilisation & Storage). Warmte die door centrale wordt opgewekt kan worden gebruikt door diverse reeds aanwezige bedrijven of te acquireren bedrijven – bijvoorbeeld in de opwer- king van secundaire grondstoffen tot hernieuwbare bouwgrondstoffen. HAVENCAPACITEIT DEFENSIE EN MILITAIRE PARAATHEID Een belangrijke kans voor de haven ligt in de toenemende investeringen in (haven)infrastructuur op nationaal en Europees niveau, gedreven door de verhoogde investeringen door defensie vanwege de NAVO-norm van 5%. Een deel van deze investeringen richt zich op het versterken, uitbreiden en toe- komstbestendig maken van haveninfrastructuur. Deze ontwikkeling biedt ook kansen voor regionale havens zoals Harlingen. Defensie heeft namelijk behoefte aan voldoende spreiding en uitwijkmogelijkheden over meerdere havens, zodat logistieke operaties robuust en flexibel kunnen worden ingericht.

Dit vra agt om een netwerk van havens die ge- schikt zijn voor militaire op- en overslag, onderhoud en ondersteuning. In dit kader kunnen overheidsinvesteringen worden ingezet om de haven van Harlingen geschikt(er) te maken voor een rol binnen deze militaire logistieke keten. Het gaat hierbij niet om beveiligingsmaatre- gelen, maar om fysieke en nautische infrastructuur, zo als kades, overslagfaciliteiten en vaarwegen. Een concreet voorbeeld is de vaargeul naar Harlingen: indien Defensie gebruik wil maken van de aanwezige scheepswerven, is het essentieel dat de diepgang toereikend is voor militaire en ondersteunende vaar- tuigen. Door tijdig in te spelen op deze ontwikkeling kan Harlingen zich positioneren als een strategisch gelegen haven die kan bijdragen aan militaire logistieke capaciteit. 5.8 Synthese: bedreigingen voor de haven Tegelijkertijd moet de haven van Harlingen rekening houden met diverse bedreigingen. Strikte ecolo- gische en Natura  2000-kaders leggen grenzen aan uitbreiding en intensivering van havenactiviteiten. Juist door gezamenlijk op te trekken met mede overheden wordt geprobeerd de kaders voor watervei- ligheid, klimaatadaptatie, een sterke kustregio en behoud/ontwikkeling van Wa dden‑natuur en land- schap zo in te richten dat deze ook de ontwikkeling van de haven niet blokkeert.

Omdat de Waddenzee en omliggende zones als kwetsbaar en beschermd worden beschouwd, kunnen investeringsprojecten vanuit de logistieke hoek wel te maken krijgen met langdurige toets- en vergunningstrajecten. Klimaatrisico’s zoals zeespiegelstijging, bodemdaling en verzilting kunnen extra investeringen in infra- structuur noodzakelijk maken, zoals kadeverhogingen, dijkversterkingen en adaptieve voorzieningen. Ook de toegang via Kornwerderzand en de Tsjerk Hiddessluizen moet betrouwbaar blijven; verouderde sluizen of onvoldoende onderhoud kunnen de operationele capaciteit en leveringszekerheid ernstig beperken. Daarnaast vormt de concurrentie met grotere Nederlandse havens een reëel risico – en dit risico wordt groter door een bredere Lorentzsluis doordat ook Flevokust Haven en Port of Zwolle (Kampen) zich op dit speelveld kunnen begeven. Schaalvoordelen, betere infrastructuur of nationale prioriteit kunnen lei- den tot verlies van ladingstromen of beperken van nieuwe nichemarkten. De complexiteit van BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 39 vergunningen, toezicht en toekomstige beleidsaanpassingen kan bovendien de flexibiliteit van de haven beperken en vertragingen veroorzaken. Investeringsdruk en exploitatiekosten zijn hoog, zeker bij nieuwe faciliteiten voor bulkstromen, digitalisering, verduurzaming of klimaatadaptatie. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 40 6.

Bouwstenen en toekomstbeelden In hoofdstuk 2 is het Harlingse perspectief scherp gezet: welke publieke waarden de gemeente met de commerciële haven wil realiseren en welke spanningsvelden daarbij ontstaan tussen economie, werk- gelegenheid, ecologie, veiligheid en leefbaarheid. In hoofdstuk 3 is beschreven hoe de haven er nú voor staat, met aandacht voor fysieke kenmerken, economische profiel, financiële positie, de plaats in het netwerk van noordelijke (Wadden)havens en de belangrijkste sterktes en zwaktes. Hoofdstuk 4 schetst vervolgens het institutionele kader rond de haven: de belangrijkste stakeholders, de beleidskaders op Europees, nationaal, provinciaal en gemeentelijk niveau en de specifieke Wadden ‑ en gebiedsregimes (zoals Agenda Waddengebied 2050 en programma Harlingen) die de ontwikkelruimte mede bepalen. In hoofdstuk 5 zijn de externe ontwikkelingen en opgaven uitgewerkt – van circulariteit en energietran- sitie tot veiligheid, achterlandverbindingen en klimaatadaptatie – en zijn de belangrijkste kansen en bedreigingen voor de haven samengevat. Dit hoofdstuk bouwt op hierop voort en werkt toe naar twee toekomstbeelden voor de haven van Harlingen. Dit doen we in een trechterproces (zie figuur 8), wetende dat zo’n toekomstbeeld niet wetenschappelijk scherp ingekaderd kan worden. De basis voor het trechterproces is de analyse in voorgaande hoofd- stukken.

Vervolgens definiëren we een aantal inhoudelijke bouwstenen: thema’s als werkgelegenheid en economische toegevoegde waarde, logistieke ketens, visserij, scheepsbouw, toerisme en recreatie, energietransitie en circulariteit die gezamenlijk het fundament vormen onder de strategische koers. Deze bouwstenen zijn tot stand gekomen op basis van gesprekken met de gemeente, PoH, provincie en een tiental bedrijven, en zijn aangevuld en geverifieerd op basis van de analyse in de vorige hoofd- stukken en de expert judgement van Rebel. Voor elk van de bouwstenen geldt dat er meer of minder (of helemaal niet), en op verschillende manie- ren op kan worden ingezet. Door hier verschillende combinaties te creëren, ontstaan verschillende toe- komstbeelden. We werken in dit hoofdstuk een longlist van vijf toekomstbeelden kort uit. Dit is geen limitatieve lijst van toekomstbeelden, maar het zijn wel vijf te onderscheiden manieren om het toekom- stige narratie van de haven in Harlingen te vertellen. Hierna vindt de a weging van de vijf narratieven plaats aan de hand van vijf criteria: financiële waarde, publieke waarde, ecologische waarde, strategische waarde en realiseerbaarheid. Op basis van deze beoordeling wordt vervolgens een aanbeveling gedaan voor de meest opportune toekomstbeelden.

Deze twee toekomstbeelden bieden inzicht in de mogelijke beleidsinspanningen en de spanningen tussen verschillende waarden. Een keuze voor één van de toekomstbeelden is in dit rapport niet aan de orde, omdat het een bestuurlijke keuze is. Op basis van deze twee toekomstbeelden kan de gemeente straks een bewustere stap zetten naar het hierna op te stellen beleidskader. FIGUUR 8: SCHEMATISCHE WEERGAVE VAN HET TRECHTERPROCES nalyse Bouwstenen oekomst- beelden Narratieven weging anbeveling BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 41 6.1 Bouwstenen en toekomstbeelden De onderstaande figuur visualiseert de bouwstenen die in Harlingen aanwezig zijn. Deze hebben we geïdentificeerd op basis van de analyses in de vorige hoofdstukken. FIGUUR 7: BOUWSTENEN VOOR TOEKOMSTBEELDEN De eerste laag bouwstenen bestaat uit de publieke waarden zoals beschreven in Hoofdstuk 2 . Deze vormen het fundament onder het bestaan en de legitimatie van de haven en geven richting aan be- leidskeuzes. De tweede laag omvat de sectoren die in de haven actief zijn (zie hoofdstuk 3). Deze sec- toren geven concreet invulling aan de publieke waarden en vertegenwoordigen de economische dra- gers en belanghebbenden binnen de haven. De derde laag bestaat uit de externe ontwikkelingen (hoofdstuk 5).

Dit zijn bredere trends en transities – zoals circulariteit, energietransitie en klimaatadap- tatie – die van invloed zijn op de haven en waarop zij strategisch moet inspelen. Samen vormen deze drie lagen het kader waarbinnen, vanuit de huidige situatie en het status quo, wordt toegewerkt naar toekomstig beleid van de gemeente Harlingen. Op basis van de geïdentificeerde bouwstenen, ontwikkelingen in de havensector en inzichten uit ge- sprekken met bedrijven en stakeholders zijn verschillende mogelijke toekomstbeelden opgesteld. Deze zijn, aangevuld met inhoudelijke afwegingen uit vorige secties, uitgewerkt tot vijf unieke toekomstbeel- den.

Hieronder worden de verschillende toekomstbeelden en belangrijkste bouwstenen weergeven: FIGUUR 9: LONGLIST VAN TOEKOMSTBEELDEN Status uo Veiligheid en weerbaarheid Huidige situatie oekomstig beleid gemeente Harlingen Energietransitie irculariteit Werkgelegen- heid Passagiers en recreatie Logistiek en transport Visserij Scheepsbouw Economische toegevoegde waarde Publieke waarden Sectoren Ontwikkelingen Bouw- en grondsto en Duurzaamheid en ecologie Innovatie en kennisontwik- keling Nautisch/ historisch karakter chterlandverbin ding en netwerk limaatadaptatie Innovatieve haven voor de economie van de toekomst Logistieke hub voor Friesland Versterken van gevestigde bedrijven Schakel in duurzame en circulaire grondsto en Gastheer van toerisme en recreatie Economische toegevoegde waarde Werkgelegenheid Innovatie en kennisontwikkeling Logistiek en transport Economische toegevoegde waarde Bouw- en grondsto en irculariteit Energietransitie Bouw- en grondsto en Duurzaamheid en ecologie oerisme en recreatie Nautisch/ historisch karakter Economische toegevoegde waarde chterlandverbinding en netwerk Werkgelegenheid Economische toegevoegde waarde Logistiek en transport Scheepsbouw Bouw- en grondsto en Belangrijkste bouwstenen oekomstbeelden BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 42 6.2 Weging van de toekomstbeelden Deze toekomstbeelden beoordelen we op vijf verschillende aspecten: ▪

Financiële waarde: Deze waarde omvat zowel het rendement voor aandeelhouders (dividend en waardeontwikkeling) als de financierbaarheid van de ontwikkeling, inclusief het rendement op aan- getrokken investeringen. ▪ Publieke waarde: Deze waarde omvat de elementen zoals eerder beschreven in hoofdstuk 2. ▪ Ecologische waarde: Voor de beoordeling van de toekomstbeelden is ecologische waarde als aparte categorie gedefinieerd, in plaats van deze onder publieke waarde te scharen. Deze waarde heeft betrekking op de impact op milieu, klimaat en ecologie (flora en fauna). ▪ Strategische waarde: Deze waarde gaat om de het inspelen op de externe o ntwikkelingen en de aansluiting/aanvulling op provinciaal en landelijk beleid. Daarnaast valt hieronder ook de concur- rentiepositie van de haven. ▪ Realiseerbaarheid: Beoordeelt de complexiteit van de uitvoering in het kader van technische haal- baarheid, governance en stakeholders, maar ook bijvoorbeeld juridische en vergunningsaspecten. De criteria vormen de basis waarop de verschillende toekomstbeelden worden beoordeeld. Deze be- oordeling maakt de spanningen zichtbaar, zowel binnen de afzonderlijke toekomstbeelden als tussen de verschillende toekomstbeelden onderling. Uiteindelijk is het aan de politiek om hierin keuzes te maken. Deze keuzes zullen worden vastgelegd in het nog op te stellen beleidskader.

FIGUUR 10: AFWEEGKADER TOEKOMSTBEELDEN 6.3 Beschrijving en beoordeling van de toekomstbeelden In deze sectie beschrijven we de toekomstbeelden in de vorm van een narratief en geven we aan de hand van kleurcodes de belangrijkste bouwstenen weer. Per toekomstbeeld wordt er ook een beoor- deling en weging gedaan op basis van het afweegkader beschreven in de vorige sectie. Financiële waarde laag hoog Realiseerbaarheid laag hoog Strategische waarde laag hoog Ecologische waarde laag hoog Publieke waarde laag hoog BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 43 TOEKOMSTBEELD 1. INNOVATIEVE HAVEN VOOR DE ECONOMIE VAN DE TOEKOMST Beschrijving van het toekomstbeeld In dit toekomstbeeld staat de haven gepositioneerd als de innovator van Harlingen en Friesland. Hierbij ligt de focus op maximale economische toegevoegde waarde , met nadruk op toekomstbestendige (economische ontwikkelingen). Hierbij is behoud en groei van werkgelegenheid, versterking van de regionale bedrijvigheid, en het aantrekken van nieuwe werkgelegenheid essentieel . De nadruk ligt op groei en versterking van de huidige sectoren zoals scheepsbouw, bouw- en grondstoffen en de logis- tieke bedrijven. De huidige diversiteit van sectoren blijft in dit toekomstbeeld van groot belang.

Hierbij hoort het optimaal benutten en mogelijk uitbreiden van de schaarse ruimte voor bedrijven die veel banen, investeringen en toegevoegde waarde opleveren. Duurzaamheid en energietransitie spelen nog steeds een rol, maar meer als randvoorwaarde en kans om concurrentiekracht en groei te ondersteunen dan als organiserend principe van het totale havenecosysteem. Wat betreft financiën zijn er in dit toe- komstbeeld in mindere mate investeringen nodig voor de gemeente en PoH . Dit toekomstbeeld is vooral gericht op het innoveren van de haven en het versterken van haar toekomstige economische positie. Beoordeling van het toekomstbeeld ▪ Dit toekomstbeeld bouwt voort op de sterke economische basis van de haven van Harlingen in de vorm van werkgelegenheid en toegevoegde waarde. De financiële risico’s in dit toekomstbeeld zijn relatief laag en het rendement voor de gemeente als aandeelhouder hoog, ook in de toekomst. ▪ Qua publieke waarden zet het voornamelijk in op innovatie, economie en werkgelegenheid. Het nautisch karakter en duurzaamheid zijn van ondergeschikt belang. ▪ Dit toekomstbeeld draagt niet per se bij aan de ecologische waarde. Echter zorgt het niet voor verminderde ecologische waarde. ▪ De strategische waarde is groot. In dit toekomstbeeld wordt gezorgd voor toekomstbestendigheid en innovatie van de huidige bedrijvigheid en sectoren in de haven.

Voor de concurrentiepositie van de haven is dit een essentiële voorwaarde. ▪ Wat betreft realiseerbaarheid is dit toekomstbeeld minder sterk. Innovatie van bedrijven ligt gro- tendeels buiten de kracht van de gemeente en PoH. Weging van de waarden Financiële waarde laag hoog Realiseerbaarheid laag hoog Strategische waarde laag hoog Ecologische waarde laag hoog Publieke waarde laag hoog BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 44 TOEKOMSTBEELD 2. LOGISTIEKE HUB VOOR FRIESLAND Beschrijving van het toekomstbeeld In dit toekomstbeeld ligt de nadruk op de logistieke unctie van Harlingen als draaischijf voor goede- renstromen van en naar Friesland en het achterland. De haven focust op bereikbaarheid, overslagca- paciteit en efficiënte verbindingen via zee, binnenvaart en weg. Hiermee versterkt Harlingen haar rol in regionale en nationale logistieke netwerken. Hiermee focust het op de economische toegevoegde waarde voor Harlingen en de regio. Daarnaast wordt in dit toekomstbeeld een impuls gegeven aan verbeterde verbindingen over zee. Dit vormt een extra stimulans voor de bouw- en grondsto en in de provincie Fryslân. Bij deze verbindingen valt te denken aan verbindingen shortsea verbindingen met Scandinavië en de Baltische staten. Ook wordt hier meer samengewerkt met grote partijen in het Noord- Nederlandse achterland die kijken naar specialistische import - en exportmogelijkheden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/4981f7c3-3389-4ed3-be67-327c5d92f3c3?agendaItemId=2616dd4b-4fa2-4e81-963f-4de27420ee06