CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

07.1 Bijlage 1 - Analysedocument commerciële haven Harlingen

1a. Beeldvormende commissie - Raadszaal 17 juni 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Analysedocument commerciële haven22.518 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

Om dit te be- werkstelligen moet de infrastructuur in de haven verbeterd worden en bijvoorbeeld meer (kade)ruimte gerealiseerd worden. In de toekomst kan dit ook betekenen dat er grotere schepen ontvangen moeten worden wat om extra investeringen in de infrastructuur en toegang tot de haven vragen. Beoordeling van het toekomstbeeld ▪ Dit toekomstbeeld vraagt om grote investeringen die zich pas op een lange termijn terugverdienen. De financierbaarheid van zulke investeringen is lastig en het terugverdienen hiervan is afhankelijk van commerciële partijen en erg gevoelig voor economische ontwikkelingen. ▪ Qua publieke waarde heeft dit toekomstbeeld enerzijds grote waarde in de zin van economische ontwikkeling en werkgelegenheid voor de regio en de verbinding van Friesland met overzeese be- drijven. Aan de andere kant draagt het niet per se bij aan innovatie en kennisontwikkeling. ▪ In dit toekomstbeeld is minder aandacht voor de ecologische kant van de publieke waarden . Een grotere logistieke functie kan juist een negatief effect hierop hebben. ▪ Dit toekomstbeeld verbetert de concurrentiepositie van de haven en speelt het in op de ontwikke- ling van achterlandverbindingen. Echter sluit het niet erg aan bij provinciaal of nationaal beleid. ▪ De haven is voor dit toekomstbeeld afhankelijk van veel verschillende partijen, zowel bedrijven als overheden als financiers.

Dit maakt het moeilijker te realiseren. Weging van de waarden Financiële waarde laag hoog Realiseerbaarheid laag hoog Strategische waarde laag hoog Ecologische waarde laag hoog Publieke waarde laag hoog BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 45 TOEKOMSTBEELD 3. SCHAKEL IN DUURZAME EN CIRCULAIRE GRONDSTOFFEN Beschrijving van het toekomstbeeld In dit toekomstbeeld ontwikkelt de haven zich tot hét circulaire knooppunt van Friesland en belang- rijke drager van de provinciale ambitie als koploper in de circulaire economie. De haven richt zich op het aantrekken en faciliteren van circulaire en duurzame bedrijvigheid (zoals recycling, en biobased), met bijbehorende investeringen in energie ‑ en materiaalinfrastructuur, walstroom en ruimte voor nieuwe circulaire ketens. Hiermee versterkt zij haar positie als grond- en bouwsto en haven maar draagt zij ook actief bij aan de energietransitie. Hieruit volgt dan ook het nastreven van het publieke belang van duurzaamheid en ecologie. De andere publieke zullen naar verwachting hieruit te volgen. Naast werkgelegenheid zal de circulaire focus ook bijdragen aan de regionale economische veerkracht en zal Harlingen een nadrukkelijkere rol krijgen als duurzaam energieknooppunt. In dit toekomstbeeld is nauwe samenwerking met Provincie Fryslân essentieel.

oor de financiën betekent dit toekomstbeeld dat er mogelijk grotere, kapitaalintensievere en risicovollere investeringen nodig zijn in extra gronden en energie- en circulaire infrastructuur om deze nieuwe vormen van bedrijvigheid te faciliteren. Beoordeling van het toekomstbeeld ▪ Dit toekomstbeeld vraagt om grotere en risicovollere investeringen, dit maakt het voor de aandeel- houder en PoH onzekerder. Ook hier is er een grote afhankelijkheid van externe partijen. ▪ Naast de directe effecten op de duurzaamheid valt te verwachten dat dit op de lange termijn ook een positief effect heeft op de economie, werkgelegenheid en innovatie in de regio. ▪ De ecologische waarde in dit toekomstbeeld kent twee kanten. Enerzijds draagt het bij aan de kli- maatdoelstellingen en verduurzaming van de haven. Anderzijds betekent het dat er meer en mo- gelijk gevaarlijkere stoffen in de haven overgeslagen gaan worden. ▪ De strategische waarde van dit toekomstbeeld is hoog omdat het inspeelt in op de al belangrijke grond- en bouwstoffen sector in de haven toekomstbestendig maakt. Ook is er veel regionaal en nationaal beleid dat stuurt op circulariteit waarbij de gemeente en haven kunnen aansluiten. ▪ Dit toekomstbeeld is goed realiseerbaar, omdat het sterk aansluit op regionale, nationale en Euro- pese beleidsdoelstellingen, waardoor toegang tot subsidies en financiële steun makkelijker is.

De aanwezigheid van circulaire bedrijvigheid in Fryslân versterkt de haalbaarheid. Weging van de waarden

BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 46 TOEKOMSTBEELD 4. GASTHEER VAN TOERISME EN RECREATIE Beschrijving van het toekomstbeeld Dit toekomstbeeld zet de haven neer als aantrekkelijke plek voor toerisme en recreatie, met aandacht voor het nautisch en historisch karakter van Harlingen. De haven fungeert als visitekaartje van de stad, met ruimte voor passagiersvaart, recreatieve scheepvaart en verblijfskwaliteit aan het water. Economi- sche e ecten zitten vooral in indirecte bestedingen en stedelijke aantrekkelijkheid. Binnen dit toe- komstbeeld past ook het aantrekken van (rivier)cruisevaart en bijvoorbeeld een veerverbinding met zuidelijk Noorwegen. Dit toekomstbeeld draagt bij aan diversificatie van havenactiviteiten maar sluit tegelijkertijd minder aan bij de kernopgaven rond industrie, logistiek en grondstoffen. Dit vraagt wel om gemeentelijke investeringen in de kwaliteit van de openbare ruimte, bereikbaarheid en voorzienin- gen, en om een zorgvuldige afweging met bestaande havenfuncties . Daarnaast zijn de economische baten relatief seizoensgebonden en indirect, wat dit t oekomstbeeld minder robuust maakt vanuit ha- venperspectief. Beoordeling van het toekomstbeeld ▪ Dit toekomstbeeld heeft naar verwachting beperkte financiële impact op zowel PoH als de aandeel- houder.

Hoewel de toeristische sector in algemene zin financieel interessant is, is deze niet vol- doende structureel om als haven primair op in te zetten. ▪ Dit toekomstbeeld zet onvoldoende in op de publieke waarden, alleen economische toegevoegde waarde en bijdrage aan het nautisch en historisch karakter is een duidelijk resultaat. ▪ Qua ecologie biedt dit toekomstbeeld geen meerwaarde maar heeft het ook geen negatief effect op de ecologie. ▪ Strategisch gezien is het een belangrijk onderdeel van de haven en kan het zeker van toegevoegde waarde zijn. Echter zijn er belangrijke re segmenten in de haven die een belangrijker onderdeel en drijver van de haveneconomie zijn. Daarnaast zijn er ook belangrijkere ontwikkelingen waarop de haven moet inspelen om toekomstbestendigheid te garanderen. ▪ De realiseerbaarheid van dit toekomstbeeld is hoog , er zijn namelijk weinig veranderingen en in- vesteringen nodig. Het bouwt grotendeels voort op bestaande functies, infrastructuur en marktont- wikkelingen binnen de haven. Weging van de waarden Financiële waarde laag hoog Realiseerbaarheid laag hoog Strategische waarde laag hoog Ecologische waarde laag hoog Publieke waarde laag hoog BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 47 TOEKOMSTBEELD 5.

VERSTERKEN VAN GEVESTIGDE BEDRIJVEN Beschrijving van het toekomstbeeld In dit toekomstbeeld staat het ondersteunen en optimaliseren van bestaande bedrijven en sectoren centraal. De haven richt zich daarbij expliciet op het versterken van de huidige kernsectoren: logistiek en transport, scheepsbouw en de bouw- en grondsto ensector. Dit wordt bereikt door in te zetten op het verbeteren van randvoorwaarden, zoals bereikbaarheid, ruimtegebruik en dienstverlening. Daar- naast kan worden ingezet op het versterken van het kennis - en innovatie-ecosysteem, bijvoorbeeld door het aantrekken van onderwijsinstellingen, onderzoeksactiviteiten en kenniscentra, met name ge- richt op de belangrijke sector zoals scheepsbouw en grondstoffen. In dit toekomstbeeld ligt de nadruk op stabiliteit en continuïteit, met mindere aandacht voor nieuwe markten of transities. Dit draagt bij aan het behoud en de versterking van economische toegevoegde waarde en werkgelegenheid in de regio. Daarnaast zijn er beperkte investeringen nodig, aangezien er wordt voortgebouwd op bestaande activiteiten. Hoewel dit zekerheid biedt voor gevestigde spelers en de huidige diversiteit van de bedrij- vigheid benut, wordt er niet per se ingezet op externe ontwikkelingen zoals energietransitie en circula- riteit. Beoordeling van het toekomstbeeld ▪ Dit toekomstbeeld is financieel veilig.

Er zijn weinig investeringen nodig maar er is ook niet direct zicht op toekomstige financiële groei. ▪ Voor de publieke waarden geldt hetzelfde. Economische toegevoegde waarde en werkgelegenheid blijven in stand. Op gebied van de andere publieke waarden wordt geen vooruitgang gemaakt. ▪ In dit toekomstbeeld blijven de ecologische effecten naar verwachting grotendeels ongewijzigd. Door te blijven inzetten op bestaande bedrijven bestaat het risico dat verduurzaming en innovatie achterblijven, waardoor milieubelasting niet of slechts beperkt afneemt. ▪ Dit toekomstbeeld ligt dicht tegen het status quo aan en speelt daarmee te weinig in op externe ontwikkelingen. Daarnaast wordt er weinig gepositioneerd richting de toekomst en is er kans dat de haven achterblijft ten opzichte van andere havens. ▪ De realiseerbaarheid van dit toekomstbeeld is relatief hoog, aangezien slechts beperkte verande- ringen en investeringen nodig zijn. Tegelijkertijd sluit het toekomstbeeld beperkt aan op bestaande beleidskaders, waardoor de regionale en nationale verankering minder sterk zijn. Weging van de waarden

BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 48 6.4 Conclusie In de afweging uit de vorige sectie komen toekomstbeeld 1 (innovatieve haven voor de economie van de toekomst) en toekomstbeeld 3 (schakel in duurzame en circulaire grondstoffen) als beste naar voren. Deze toekomstbeelden benutten zowel de bestaande economische kracht van de haven (werkgelegen- heid, diverse bedrijvigheid, grondstoffenhaven) en spelen expliciet in op de grote ontwikkelingen en transities rond energietransitie en circulariteit. Beide beelden sluiten bovendien goed aan op provinciaal en nationa al beleid, waardoor zij perspectief bieden op samenwerking en mogelijke (co)financie- ring/subsidiering. Hiermee zijn zij ook beter uitvoerbaar en financieel verdedigbaar dan de alternatie- ven. Ten slotte bieden deze twee toekomstbeelden een herkenbare balans tussen economische ontwik- keling en publieke waarden (ecologie, duurzaamheid, lange‑termijn toekomstbestendigheid), terwijl de andere beelden óf te dicht bij de status quo blijven, óf te eenzijdig zijn (alleen logistiek, alleen toerisme) om als leidend principe voor de havenontwikkeling te dienen. Echter, de aanbeveling v oor bovenstaande toekomstbeelden zijn een advies en niet een definitieve keuze voor een specifiek toekomstbeeld of beleid. Uiteindelijk is het aan de politiek om hierin de keuze te maken.

Deze aanbevelingen dienen alleen om inzicht te geven in de mogelijke beleidsinspanningen en de afweging tussen de verschillende ontwikkelrichtingen. Daarnaast betekent een beleidsinspanning op het ene toekomstbeeld niet dat sectoren uit andere toekomstbeelden, zoals de visserij, worden uit- gesloten van toekomstig beleid of geen aandacht meer krijgen.VERSCHILLEN TUSSEN DE TOEKOMSTBEELDEN De twee toekomstbeelden verschillen vooral in de mate en aard van sturing. Toekomstbeeld 3 zet in op het versterken van de belangrijkste sector in de haven van Harlingen: grond- en bouwstoffen. Door deze sector expliciet te verbinden aan circulariteit wordt zij toekomstbestendig gemaakt en sluit de haven aan bij de Friese ambities op het gebied van de circulaire economie. Hiermee wordt niet alleen voort- gebouwd op bestaande economische sterktes, maar wordt ook nadrukkelijk invulling gegeven aan pu- blieke belangen op het gebied van duurzaamheid en grondstoffentransitie. Toekomstbeeld 1 kiest een ander vertrekpunt. In dit toekomstbeeld blijven de ‘traditionele’ publieke waarden van de haven – werkgelegenheid en economische toegevoegde waarde – leidend. De wijze waarop en de sectoren waarin deze waarden worden gerealiseerd, zijn hierbij van ondergeschikt belang.

De ensie-uitgaven als impuls en onzekerheids actor Zoals benoemd in hoofdstuk 4 en 5 nemen defensie-uitgaven momenteel toe door het verhogen van de NAVO-norm en geopolitieke spanningen. Havens kunnen aanspraak maken op deze uitgaven omdat zij een belangrijke rol spelen voor het transport van militair materieel en personeel. Op korte termijn biedt dit mogelijkheden voor investeringen in haveninfrastructuur en uitbreiding van de capaciteit van havens. Voor Harlingen betekent dit ook kansen voor de scheepswerven als mogelijk alternatief of aanvulling op Den Helder. Echter is deze ontwikkeling sterk situatiegedreven en reikt deze in de tijd minder ver dan de hierboven beschreven toekomstbeelden. Daarom hebben wij ervoor gekozen om defensie niet als onderdeel van de toekomstbeelden mee te nemen. Bovendien kan in een escalatiescenario defensie haventerreinen of het havenbedrijf vorderen, wat juist een nadelig effect kan hebben op de havenont- wikkeling en de realiseerbaarheid van toekomstbeelden. Het uitgangspunt is het zo optimaal mogelijk benutten van de beschikbare ruimte en het | innoveren | en intensiveren van havengebonden activiteiten die bijdragen aan werkgelegenheid en economische groei.

Deel B: Randvoorwaarden Ongeacht het gekozen toekomstbeeld zijn er randvoorwaarden die | van belang zijn | zijn voor de haal- baarheid en | effectiviteit van het beleidskader dat | als het vervolg | op dit document geschreven gaat worden. De evaluatie van Berenschot laat zien dat juist op het gebied van grondposities, financiële ruimte en governance knelpunten zijn die de ontwikkeling van de haven beperken. Dit benadrukt het belang van duidelijke randvoorwaarden op het gebied van financiën, | governance, de samenwerking tussen de gemeente en PoH, en de borging van de veiligheid in de haven. Deze randvoorwaarden vor- men het fundament waarbinnen de beleidsinspanningen gerealiseerd moeten worden. In de volgende hoofdstukken worden deze randvoorwaarden besproken. 7. | Financiën 7.1 Waar staan we? Sinds de verzelfstandiging maakt PoH structureel winst en keert het dividend uit aan de aandeelhouder. De middelen komen daarmee terecht in de begroting van de gemeente Harlingen en dienen ter dekking van de activiteiten van de gemeente. Het financiële belang van het dividend van PoH is beperkt. Afgezet tegen de totale gemeentelijke lasten van circa €80–85 miljoen per jaar vormen de dividendinkomsten slechts een klein onderdeel van de totale gemeentelijke opbrengsten.

Bij de verzelfstandiging is geen dividendbeleid vastgesteld, in 2020 is een dividendregeling ingevoerd met als uitgangspunt dat gemeentelijke haven gerelateerde activiteiten budgetneutraal zijn, vastgesteld op circa €750.000 per jaar. Winst tot dit bedrag wordt volledig uitgekeerd en bij hogere winst deels, maar in de afgelopen jaren bleef de uitkering onder deze grens, waardoor geen sprake was van bud- getneutraliteit. In de dividendregeling is de bepaling opgenomen dat de regeling in 2025 wordt herzien. Het eventueel aangepaste dividendbeleid is onderdeel van de – nog op te stellen – aandeelhouders- strategie, die als beleidsinstrument verder wordt uitgewerkt binnen het beleidskader. Over de financiën hebben wij verder de volgende constateringen: ▪ | De winst na belastingen varieerde over tussen 2018 en 2024 tussen de 670.000 euro in 2024 en 960.000 euro in 2020. ▪ | De omzet groeide tussen 2018 en 2024 met 35% van 4,4 miljoen euro in 2018 naar 6,0 miljoen euro in 2025. ▪ | Daarentegen groeiden de kosten sneller dan de omzet. Deze namen toe met 48% van 3,4 miljoen euro in 2018 naar 5.0 miljoen euro in 2024. ▪ | Deze kostenstijging is een logisch gevolg van de toegenomen investeringen. Als gevolg hiervan nemen de kosten toe door hogere afschrijvingen en rentelasten. ▪ | De EBITDA marge daalde hierdoor van 27% in 2018 naar 22% in 2024.

Omdat de haven van Harlingen een relatief kleine zeehaven is, is zij kwetsbaar voor economische schommelingen en commerciële tegenvallers. Daarnaast is het belangrijk om de inkomsten te BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN | 49 BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 50 diversifiëren tussen scheepvaart- en huurgebonden bronnen om deze schommelingen op te vangen. In Harlingen is deze balans beperkt: slechts 18% van de opbrengsten komt uit huur- en erfpacht. Daardoor blijft de haven kwetsbaar voor economische en commerciële tegenvallers. In een vergelijking van inkomsten en uitgaven met andere vergelijkbare havens zijn ook zichtbare ver- schillen. In de verzelfstandigde havens van Den Helder, Groningen en Moerdijk maken de huur - en erfpachtinkomsten een groter deel uit van de totale inkomste n dan in Harlingen. Afhankelijk van de haven varieert dit aandeel tussen de 35% en 60% van de totale inkomsten. Echter, deze havens doen niet of nauwelijks aan dividenduitkering aan de aandeelhouder waardoor er meer investeringsruimte overblijft. De conclusies in de rapportage van Berenschot over de financiën zijn treffend; er is onder de huidige afspraken weinig ruimte voor PoH om te investeren en daardoor te ondernemen.

Samengevat is er sprake van een dilemma: enerzijds zijn de dividendopbrengsten voor de gemeente op dit moment on- voldoende om de havengerelateerde kosten te dekken, anderzijds beperken de dividenduitkeringen PoH in de mogelijkheid te investeren en te ondernemen. In vergelijking met andere havens wijkt de haven van Harlingen wat betreft dividendbeleid af. Van de Nederlandse zeehavens draagt alleen de haven van Rotterdam structureel dividend af. Recent is dit dividendbeleid herzien. 7.2 Wat komt er op ons af (externe ontwikkelingen)? Bij ongewijzigd beleid geldt dat de financiële positie van PoH zich naar verwachting niet positief zal ontwikkelen. Als de ontwikkeling van omzet en kosten zich op dezelfde manier doorzet is ook dividend- uitkering in de toekomst niet gegarandeerd. Dit vraag t om betere financiële voorwaarden om het in- vesteringsvermogen en de financiële slagkracht van de haven te verbeteren. Niets doen is daarmee geen reële optie. De twee toekomstbeelden vragen ook om verschillend investeringsvermogen voor PoH. In beide toe- komstbeelden moet er de komende jaren fors geïnvesteerd blijven worden in het onderhoud van de haven. In toekomstbeeld A moeten er aanpassingen of uitbreidingen g edaan worden aan de haven gedaan worden om de ambities omtrent circulariteit waar te maken.

De verschillende infrastructurele projecten die op de planning staan voor komende jaren bieden hierbij aanvullende mogelijkheden voor groei. Daarnaast zijn er ook projecten op de lange termijn in ontwikkeling die grote koppelkansen bie- den. Hierbij valt te denken aan het verplaatsen van de damwand en het verleggen van de Tjerk Hiddes- sluizen. Deze projecten en ontwikkelingen zijn van belang voor beide toekomstbeelden. Tot slot vragen baggerwerkzaamheden in de haven steeds blijvende inspanning en steeds meer geld. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 51 8. Governance 8.1 Waar staan we? Geconstateerd wordt dat de bevindingen van het Berenschot rapport ten aanzien van de governance nog steeds spelen. Harlingen staat hierin niet alleen. In het door de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (RLi) opgestelde rapport “Deelnemen zonder Dogma’s”7 wordt expliciet enkele complice- rende factoren en knelpunten genoemd ten aanzien van de governance. Zo zijn bij veel deelnemingen het beleidsinhoudelijk belang en het aandeelhoudersbelang lastig samen te brengen, en vermindert de focus op de financiële positie de aandacht voor langetermijnopgaven.

Dit leidt, in de analyse van de Rli, tot een viertal knelpunten: ▪ Onvoldoende aandacht voor strategische opgaven van deelnemingen; ▪ Te grote afhankelijkheid van personen en informele afstemming; ▪ Te weinig structurele afstemming tussen de drie hoofdrolspelers (deelneming, aandeelhoudende overheid, beleidsverantwoordelijke overheid); ▪ Tekort aan langdurig beschikbare kennis voor effectieve samenwerking met deelnemingen. In meer of mindere mate n spelen deze knelpunten óók in Harlingen. Op papier staan de governance verhoudingen en de rolneming van gemeente en P oH goed beschreven. Deze formele rolbeschrijving en bijbehorende mandaten worden in de praktijk echter niet altijd nageleefd. Door de korte lijnen tussen de PoH en de gemeente zijn informele overlegstructuren snel mede bepalend voor besluitvorming die eventueel later via formele lijnen worden vastgelegd. Hierdoor kan er sprake zijn van onduidelijkheden in de governance (wie gaat waarover, en wat is het mandaat van wie) die op papier wel zijn vastgelegd. Dit effect wordt versterkt door het ontbreken van een aandeelhoudersstrategie. 8.2 Wat zijn onze handelingsopties? Om bovenstaande situatie aan te pakken zal de gemeente een bewuste keuze moeten maken ten aan- zien van de governance verhouding tussen haar en PoH.

Deze governance verhouding staat niet op zichzelf: elke Nederlandse haven opereert in een dynamisch veld waarin ruimtelijke, economische, kli- maatgerelateerde en milieuontwikkelingen elkaar snel opvolgen. Hiervoor hebben we Toekomstbeel- den opgesteld, de governance moet hierbij passen. Voor Harlingen komt daar de schaalgrootte bij: een 7 RLi - Deelnemen zonder dogma's – oktober 2025 Handelingsopties De gemeente verbetert haar begrip van de financiën en financiële verslaglegging van PoH. De gemeente stelt als onderdeel van een aandeelhoudersstrategie een nieuw dividendbeleid op. De gemeente zet (nog meer) in op meer samenwerking met partijen/overheden die betrokken moeten worden bij grote investeringen. De gemeente evalueert haar grondposities en erfpachtbeleid en onderzoekt de mogelijkheden om meer grond bij PoH in eigen bezit te krijgen. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 52 relatief kleine gemeente met grote vraagstukken. Daarnaast is Harlingen een relatief kleine haven met een grote betekenis voor de regio. Flexibiliteit is belangrijk om in te kunnen spelen op en dynamisch veld waarin ruimtelijke, economische en klimaatgerelateerde ontwikkelingen elkaar snel opvolgen. Dit vraagt om zorgvuldige keuzes in de mate van sturing door de gemeente.

Deze keuzes moeten altijd volgend zijn op inhoudelijke overwegingen: welke publieke waarden worden nagestreefd, en welk toe- komstbeeld? En wat zijn de financiële randvoorwaarden hiervoor? Nadat hierover duidelijkheid is, dient een governancevorm gevonden te worden die de kans maximaliseert dat de doelen bereikt worden. Daarvoor zijn er diverse handelingsopties. Deze laten zich rangschikken op een schaal die loopt van volledige vrijheid voor PoH tot maximale aansturing door de gemeente. Binnen die bandbreedte zijn meerdere opties te onderscheiden, ieder met eigen consequenties voor rolverdeling, zeggenschap en toezicht. Een keuze tussen deze opties moet landen in het nog op te stellen beleidskader na afstemming met de betrokken stakeholders en een kaderstellende uitspraak van raad en college én, zoals gezegd, op de gemaakte inhoudelijke keuzes. Essentieel is daarbij dat de gemeente in haar relatie met PoH bewustere keuzes maakt, met een profes- sionelere en formelere rolneming. Regelmatig bestuurlijk driehoeksoverleg tussen college, directie en Raad van Commissarissen is daarbij belangrijk. De gemeenteraad moet duidelijker dan nu kaderstellend opereren en de bandbreedte bepalen waarbinnen het college opereert. Ook is het een teken van goede governance periodieke wisseling van bestuurders door te voeren, zowel op het niveau van RvC als voor de directeur bestuurder van het PoH.

Omdat het bestuur van een havenbedrijf steeds vaker geconfron- teerd wordt met uiteenlopende vraagstukken en geen kennisgat te creëren kan ook de directie uitbereid worden. Handelingsopties Gemeente Harlingen stelt een governance code document op waarin mandaat, rol en afspraken nog verder worden uitgewerkt. Afhankelijk van de keuzes wordt er een sterkere overlegstructuur ingericht tussen PoH en de ge- meente op het gebied van aandeelhouderschap en andere formele relaties. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 53 9. Samenwerking 9.1 Waar staan we? Met het op afstand plaatsen van het havenbedrijf ten opzichte van de politiek en het streven naar gro- tere bestuurlijke autonomie zijn in de afgelopen jaren knelpunten ontstaan in de samenwerking tussen de gemeente Harlingen en PoH. De huidige verhouding is onvoldoende toegerust op de opgaven waar de haven en het havengebied voor staan. Juist nu vraagt de verdere ontwikkeling van de haven om een heldere, zakelijke en transparante governance -structuur waarin rollen, verantwoordelijkheden en be- sluitvorming expliciet zijn vastgelegd. De gemeente vervult daarbij een tweevoudige rol. Enerzijds is zij verantwoordelijk voor de lokale be- leidsontwikkeling en ruimtelijke keuzes in en rond het havengebied.

Anderzijds is de gemeente een cruciale schakel richting de provincie Fryslân en, via de provincie, richting het Rijk en Europese pro- gramma’s. Deze tweede rol vraagt om een actievere en strategischere invulling dan tot nu toe het geval is en waar binnen het POVI al aan gewerkt wordt. De provincie heeft de contourenschets voor haar Omgevingsvisie expliciet benoemd dat Harlingen een bovenregionaal en multimodaal knooppunt is, met een strategische functie binnen het Friese en Europese vaarwegennet. Dit betekent dat keuzes over het havenbeleid van Harlingen niet alleen lokaal van aard zijn, maar raken aan provinciale belangen op het gebied van economie, mobiliteit, energie en ruimte. Een herijking van de samenwerking tussen gemeente en PoH is daarmee onlosmakelijk verbonden met een herpositionering van de gemeente Harlingen in haar relatie met de provincie. De gemeente zal zich expliciet moeten verhouden tot de in ontwikkeling zijnde provinciale beleidskaders en tegelijkertijd haar eigen belangen en ambities daarin duidelijk moeten articuleren. 9.2 Wat komt er op ons af (externe ontwikkelingen)? De noodzaak tot intensievere samenwerking wordt versterkt door de externe ontwikkelingen die op de haven afkomen. In het POVI is vastgelegd dat havens een sleutelrol spelen in de transitie naar een fossielvrije en circulaire economie en in het beter benutten van vervoer over water.

Op het gebied van circulair is Fryslân in 2025 benoemd als wereldwijd koploper8. Harlingen speelt een rol in het Blue Delta programma; met name om kansen rond maritieme technologie, circulaire materia- len, logistiek over water en (her)ontwikkeling van haven - en bedrijventerreinen richting meer circulaire bedrijvigheid. Voor Harlingen geldt daarbij een bijzondere positie: de haven ligt in het Waddengebied en in het klei- gebied Westergo, waar economische ontwikkeling nadrukkelijk moet worden verbonden met natuur, waterveiligheid en landschappelijke kwaliteit. In de startnotitie voor de i ntegrale havenvisie van de provincie Fryslân wordt ingezet op meer samen- hang, specialisatie en onderlinge afstemming tussen Friese havens. Deze visie vormt een belangrijk ka- der voor toekomstig beleid. De deelname van Harlingen in het Havennetwerk Fryslân is hierbij van groot belang, evenals de samenwerking met de provincie Fryslân bij het opstellen van de Friese havenvisie. Het netwerk staat sterk richting provinciale en landelijke overheid. 8 Zie https://friesland.circularity-gap.world/ BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 54 Door meer verbondenheid tussen de zeehaven Harlingen en achterlandoperatie verstevigt de positie van havens in het maritiem netwerk. Vanuit het Havennetwerk Fryslân is één van de speerpunten hierop gericht. In de ideale situatie is er regie op het achterland.

Hierbij is er optimale afstemming tussen havens, zijn deze goed ontsloten en zijn haventerreinen goed ontwikkeld. Hierbij zit het juiste bedrijf op de juiste plek9. De grote opgaven rond energietransitie, strategische autonomie en leveringszekerheid overstijgen bo- vendien het schaalniveau van de gemeente. De provincie vervult hierin een regisserende rol, onder meer bij ruimtelijke afwegingen, vaarwegbeheer en economische programmering. Zonder een goed georga- niseerde samenwerking met de provincie bestaat het risico dat kansen op provinciale en rijksmiddelen onbenut blijven of dat lokale ambities onvoldoende aansluiten bij bovenlokale keuzes. 9 Zie ook het Jaarplan POH 2025 Handelingsopties De gemeente zet, in nauwe afstemming met de PoH, de bestaande structurele overlegvormen in om met omliggende gemeenten en provinciale beleidsafdelingen, steviger te sturen op strategi- sche afstemming en gezamenlijke programmering. De uitkomsten van deze overleggen krijgen een expliciete plek in het governance-document van de haven, waarbij ook de relatie met provinciale kaders en de integrale havenvisie van Fryslân wordt verankerd.

De gemeente maakt samen met PoH en de provincie afspraken over de rolverdeling, besluitvor- ming en overlegstructuur, zowel op bestuurlijk niveau, zodat de havenontwikkeling van Harlingen consistent en in samenhang met het provinciale beleid kan worden vormgegeven. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 55 10. Veiligheid en ondermijning 10.1 Waar staan we? Veiligheid en ondermijning in de haven is een belangrijk en veelbesproken onderwerp in Harlingen. De haven is onderworpen aan de ISPS -code van de IMO. Hierin staat voorgeschreven aan welke veilig- heidseisen de haven moet voldoen. Dit zijn bijvoorbeeld het a fbakenen van het havengebied met hek- ken, het controleren van personen, en het screenen van vracht en voertuigen. De implementatie van de ISPS-code heet in Nederland de Havenbeveiligingswet, hierop wordt toezicht gehouden door het ILT. Verder moet de haven zich ook houden aan de wetten die vallen onder de omgevingswet omtrent bijvoorbeeld risicovolle industriële activiteiten en opslag. Ondermijning heeft een ontwrichtend effect op mensen en de omgeving. Daarom vraagt dit om aan- vullende, lokale maatregelen die dit tegengaan. In aanvulling op wet - en regelgeving kunnen er door de lokale driehoek, in dit geval burgemeester, veiligheidsregio en havenmeester, afspraken gemaakt worden over de veiligheid in de haven.

Hieronder valt bijvoorbeeld verscherpt toezicht door politie en handhaving in de haven. Onder het thema veiligheid valt niet alleen de veiligheid op lokale schaal, zoals in en rond het haven- gebied. Een haven moet ook weerbaar zijn tegen cyberdreiging, sabotage, terrorisme en andere opzet- telijke verstoringen van vitale processen en infrastruct uur. De gemeente vervult hierin, met de burge- meester als onderdeel van de lokale driehoek, een belangrijke rol in de regie en coördinatie van de openbare orde en veiligheid. 10.2 Wat komt er op ons af (externe ontwikkelingen)? De geopolitieke onrust in de wereld,specifiek Oekraïne en het Midden-Oosten, heeft naast economische gevolgen ook het toegenomen belang van veiligheid onderstreept. Ook is sprake van een meer aanwe- zig bewustzijn van het belang (en de kwetsbaarheid) van de infrastructuur op de bodem van de zee. Criminele organisaties blijven voortdurend op zoek naar manieren om verdovende middelen en andere illegale goederen Nederland binnen te smokkelen. De ervaringen van de afgelopen jaren laten zien dat zij daarbij nergens voor terugschrikken. Dit vraagt om constante alertheid en intensieve samenwerking en informatie-uitwisseling met ketenpartners en andere havens. In het licht van toenemende externe dreigingen worden havens zowel belangrijker als kwetsbaarder.

Enerzijds zijn havens een belangrijk knooppunt voor militaire goederen en eenheden en moet dit ook door de zeehavens gefaciliteerd kunnen worden. Anderzijds zullen saboterende activiteiten gericht zijn op kritieke infrastructuur waar zeehavens een belangrijk onderdeel van zijn. Hiermee vormen zij een mogelijk doelwit van mogelijke dreigingsactoren. Ook hiervoor geldt dat alertheid en informatie - af- stemming met veiligheidsinstanties en andere havens steeds belangrijker worden. De havenmeester vervult hierin een essentiële rol. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 56 PoH zet om deze reden ook scherper in op cyberveiligheid, onder meer vanwege de nieuwe Europese NIS‑2‑richtlijn, die in 2025 via de Cybersecuritywet wordt ingevoerd. Deze richtlijn verplicht ook PoH als essentiële dienstverlener tot risicobeheersmaatregelen op het gebied van cybersecurity. Handelingsopties De lokale driehoek stelt jaarlijks een veiligheidscode op. De gemeente ondersteunt samenwerking met andere havens en gemeentes op gebied van veilig- heidsvraagstukken. Bijlage 1 | Bronnen en gesproken partijen BRONNENLIJST 1. | Europese Unie - Verordening 2024/1679 (Trans-Europese Transportnetwerken (TEN-T) 2. | Europese Unie - Verordening 2023/1804 (Verordening voor de uitrol van infrastructuur voor alternatieve brandstoffen) 3.

| Europese Unie - Verordening 2023/1805 (Gebruik van hernieuwbare en koolstofarme brand- stoffen en schone energietechnologieën voor schepen) 4. | Europese Unie - Richtlijn (EU) 2022/2555 (Maatregelen voor een hoog gemeenschappelijk ni- veau van cyberbeveiliging) 5. | European Sea Ports Organisation (ESPO) - Port Investments Study 2024 - The Investment Pipe- line and Challenges of European Ports 6. | Rijksoverheid – Ontwerp - Nota Ruimte (2025) 7. | Rijksoverheid – Havennota (2020) 8. | Rijksoverheid - Programma Noordzee 2022-2027 9. | Rijksoverheid - Beleidsagenda goederenvervoer (2026) 10. Rijksoverheid - Sectoragenda Maritieme Maakindustrie (2023) 11. Rijksoverheid – Nationaal Waterprogramma 2022- 2027 12. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat - Agenda voor het Waddengebied 2050 (december 2020) + uitvoeringsprogramma Agenda (maart 2023). 13. Ministerie van Klimaat en Groene Groei - Achtergronddocument over het belang van zoutwinning – (juli 2025) 14. Routekaart en zoekgebieden Wind op Zee - https://windopzee.nl/onderwerpen/waar-staan- komen-windparken/ 15. Rli - Deelnemen zonder dogma's (oktober 2025) 16. WKR – Kiezen of verliezen, Naar een industrie die past in een toekomstbestendig Nederland (2026) 17. Provincie Fryslân - Startnotitie Integrale Havenvisie Fryslân (maart 2025) 18.

Provincie Fryslân - Contourenschets | (+ bijlagen) Provinciale Omgevingsvisie Fryslân | (24 juni 2025) 19. Gemeente Harlingen - Integraal Veiligheidsplan (20 december 2023) 20. Programma Harlingen - Integraal Ruimtelijk Ontwerp Kustzone Harlingen (2023) 21. Port of Harlingen – Havenvisie Port of Harlingen 2019–2035 22. Port of Harlingen. (diverse jaren). Jaarverslagen en bedrijfsplannen Port of Harlingen. 23. Groningen Seaports. (diverse jaren). Jaarverslagen Groningen Seaports. Delfzijl/Eemshaven: Groningen Seaports. 24. Havenbedrijf Moerdijk. (diverse jaren). Jaarverslagen Port of Moerdijk. Moerdijk: Havenbedrijf Moerdijk. 25. Port of Den Helder. (diverse jaren). Jaarverslagen Port of Den Helder. Den Helder: Port of Den Helder. 26. Berenschot – Toekomstperspectief zand en grind (november 2023) BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN | 57 BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 58 GESPROKEN BEDRIJVEN EN PARTIJEN 1. College - Gemeente Harlingen 2. Beleidsambtenaren - Gemeente Harlingen 3. Gedeputeerde Economie, recreatie en toerisme - Provincie Fryslân 4. Gedeputeerde Natuur, infra en wadden - Provincie Fryslân 5. Beleidsambtenaren - Provincie Fryslân 6. Beleidsambtenaren - Wetterskip Fryslân 7. Directeur - Port of Harlingen 8. Voorzitter RvC - Port of Harlingen 9. Manager Strategic Business Development en Secretaris Directie en RvC - Groningen Seaports 10.

Hoofd strategie – Haven Moerdijk 11. BDS Harlingen 12. Royal T Shipyards 13. Damen Shipyards 14. Frisia 15. Omrin 16. Nesta Shipping 17. Visveiling Insula 18. HOV Harlingen 19. Spaansen BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 59 Marc van der Steen +31 6 10 32 51 00 Marc.vandersteen@rebelgroup.com Jesse Bijleveld +31 6 30 98 51 11 Jesse.bijleveld@rebelgroup.com Enno Gerdes +31 6 34 49 18 64 Enno.Gerdes@rebelgroup.com Wouter van der Geest +31 6 22 85 66 62 Wouter.vandergeest@rebelgroup.com Rebel Wijnhaven 23 3011 WH ROTTERDAM NEDERLAND +31 10 275 59 95 info@rebelgroup.com www.rebelgroup.com

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/4981f7c3-3389-4ed3-be67-327c5d92f3c3?agendaItemId=2616dd4b-4fa2-4e81-963f-4de27420ee06