07.1 Bijlage 1 - Analysedocument commerciële haven Harlingen
Tekst van het document
ANALYSEDOCUMENT BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN
BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 1 ANALYSEDOCUMENT Basis voor publieke sturing op de haven AUTEURS Rebel IN OPDRACHT VAN Gemeente Harlingen PLAATS Rotterdam DATUM 29 april 2026 STATUS Finaal Rebel Wijnhaven 23 3011 WH ROTTERDAM NEDERLAND +31 10 275 59 95 info@rebelgroup.com www.rebelgroup.com BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding en kader 4 1.1 Aanleiding en probleemstelling 1.2 Doel en scope van dit analysedocument 1.3 Methodiek en totstandkoming Deel A: Analyse 2. De haven van Harlingen: Publieke waarden voor de gemeente Harlingen 7 2.1 Publieke waarden 2.2 Publieke waarden staan onder druk 2.3 Spanningsvelden vragen om keuzes 3. De haven van Harlingen: Feiten en positie 10 3.1 Fysieke karakteristieken 3.2 Achterlandverbindingen 3.3 Economisch profiel 3.4 Bedrijven en sectoren 3.5 Overslag en scheepsbewegingen 3.6 Financiële positie 3.7 Noordelijke (Wadden)havens 3.8 Synthese: Sterktes en zwaktes van de haven 4. De haven van Harlingen: context en kaders 18 4.1 Stakeholderanalyse 4.2 Relevante beleidskaders 4.2.1 Europees niveau 4.2.2 Nationaal niveau (rijk) 4.2.3 Provinciaal niveau (Fryslân) 4.2.4 Gemeentelijk niveau (Harlingen) 4.3 Specifieke regimes 5.
De haven van Harlingen: Externe ontwikkelingen en opgaven 33 5.1 Ontwikkelingen in Europese zeehavens 5.2 Circulariteit 5.3 Energietransitie 5.4 Veiligheid en weerbaarheid 5.5 Achterlandverbinding en netwerk 5.6 Klimaatadaptatie 5.7 Synthese: kansen voor de haven 5.8 Synthese: bedreigingen voor de haven 6. Bouwstenen en toekomstbeelden 40 6.1 Bouwstenen en toekomstbeelden 6.2 Weging van de toekomstbeelden 6.3 Beschrijving en beoordeling van de toekomstbeelden 6.4 Conclusie BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 3 Deel B: Randvoorwaarden 7. Financiën 49 7.1 Waar staan we? 7.2 Wat komt er op ons af (externe ontwikkelingen)? 8. Governance 51 8.1 Waar staan we? 8.2 Wat zijn onze handelingsopties? 9. Samenwerking 53 9.1 Waar staan we? 9.2 Wat komt er op ons af (externe ontwikkelingen)? 10. Veiligheid en ondermijning 55 10.1 Waar staan we? 10.2 Wat komt er op ons af (externe ontwikkelingen)? BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 4 1. Inleiding en kader 1.1 Aanleiding en probleemstelling In 2018 is de haven van Harlingen verzelfstandigd tot de vennootschap Port of Harlingen NV (PoH). De oorspronkelijke doelstellingen van de verzelfstandiging van PoH waren destijds om via een zelfstandige haven-NV beter invulling te geven aan publieke én economische waarden.
Concreet gaat het daarbij om: ▪ het behoud en de groei van werkgelegenheid in Harlingen en de regio; ▪ het borgen van continuïteit en groeipotentieel voor het havenbedrijfsleven. Bij de verzelfstandiging zijn drie kritische succesvoorwaarden benoemd om zo meer ondernemers- ruimte te creëren voor de PoH: grip op grond, voldoende financiële ruimte en bestuurlijke vrijheid, zodat de haven gericht kan investeren en ontwikkelen. In 2024 heeft Berenschot de doelstellingen en de verzelfstandiging geëvalueerd en geconcludeerd dat juist op de kritische (succes)voorwaarden grip op grond en financiële ruimte onvoldoende voortgang is geboekt. Ook constateerde Berenschot dat tegelijkertijd een samenhangend gemeentelijk beleidskader ontbreekt dat expliciet maakt welke publieke waarden de gemeente Harlingen met haar commerciële havens wil realiseren en hoe deze waarden moeten worden afgewogen ten opzichte van economische en financiële doelen. De evaluatie laat zien dat de haven financieel en operationeel kwetsbaar is door de beperkte eigen grondposities van PoH en de beperkte investeringsruimte, mede als gevolg van de huidige dividendaf- spraken. Hoewel PoH structureel winst maakt, stijgen de kos ten sneller dan de opbrengsten en is er onder de huidige afspraken weinig ruimte voor PoH om te investeren en daardoor te ondernemen.
Daarmee komt niet alleen de financiële randvoorwaarde, maar ook de ondernemersruimte (bestuurlijke vrijheid) feitelijk onder druk te staan, omdat strategische keuzes sterk worden begrensd door het ont- breken van investeringsvermogen en een heldere aandeelhoudersstrategie. De haven vervult een cruciale rol in de regionale economie, werkgelegenheid en logistieke verbindingen en is daarmee van bovenlokaal belang, maar de publieke waarden zoals ecologie en verduurzaming, innovatie en kennisontwikkeling, veiligheid en leefbaarheid staan onder toenemende druk door ener- gietransitie, ruimtelijke schaarste, strengere Waddenkaders en geopolitieke onzekerheid . De combinatie van kwetsbare randvoorwaarden, een complex governance-veld en het ontbreken van expliciet gemeentelijk havenbeleid maakt dat de oorspronkelijke doelstelling van de verzelfstandiging niet vanzelfsprekend wordt gerealiseerd. Dit vraagt om een duidelijke analyse vanuit de gemeente waarbij publieke belangen en aandeelhoudersbelangen goed tegen elkaar worden afgewogen in een steeds complexer speelveld. Een goed ingerichte governance en een helder beleidskader zijn hierbij essentiële instrumenten om hierin te kunnen sturen en de gemaakte keuzes goed te borgen.
1.2 Doel en scope van dit analysedocument Een belangrijke aanbeveling uit de evaluatie van Berenschot is het opstellen van een gemeentelijk be- leidskader voor de commerciële havens in Harlingen. In september 2025 heeft de gemeente hiervoor opdracht verleend aan Rebel . Het doel van dit analysedocument is het inzicht van de gemeente BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 5 Harlingen in de ontwikkeling van de commerciële haven te vergroten en de handelingsopties te schet- sen waarmee de haven haar publieke en economische rol kan blijven vervullen. Met de haven wordt hiermee expliciet niet de Port of Harlingen NV bedoeld, dat als beleidsinstrument door de gemeente wordt benut om haar havendoelen te b ereiken. Dit analysedocument fungeert daarmee als een nood- zakelijke tussenstap: de analyse scherpt de inhoudelijke vraagstukken aan, creëert gedeeld begrip van de status quo van de haven, opgaven en kansen. Deze analyse staat nadrukkelijk in het verlengde van de verzelfstandiging in 2018 en de destijds gefor- muleerde doelstellingen en randvoorwaarden. Waar de verzelfstandiging beoogde om via een zelfstan- dige NV beter invulling te geven aan publieke waarden en economische ontwikkeling, laat de evaluatie van Berenschot zien dat de uitwerking daarvan stokt op het vlak van grondposities, financiële ruimte en governance.
Dit document verbindt de oorspronkelijke verzelfstandigingsdoelstellingen met de actuele context van energietransitie, circulariteit, Waddenbeleid en provinciale ambities, en biedt bouwstenen om de relatie tussen gemeente en PoH opnieuw te doordenken, vast te leggen onder meer via een te formuleren aandeelhoudersstrategie. Allereerst wordt de context van de haven van Harlingen beschreven. Vervolgens wordt hiermee in dit document toekomstbeelden beschreven die elk laten zien hoe verschillende combinaties van bouwste- nen (zoals werkgelegenheid, economische toegevoegde waarde, circulariteit, logistiek, toerisme en nau- tisch-historisch karakter) kunnen uitmonden in beleidsinspanningen voor de haven. In deel B worden de randvoorwaarden geformuleerd die in alle gevallen nodig zijn, ongeacht het toekomstbeeld. Dit be- treft voorwaarden op het gebied van governance, rolverdeling tussen gemeente en PoH, samenwerking met provincie, rijk en bedrijfsleven, waarborging van economische waarde en werkgelegenheid, en ka- ders rond veiligheid en ondermijning. De scope omvat daarmee zowel een analyse van de huidige situ- atie van de haven van Harlingen, de inhoudelijke koers middels toekomstbeelden, en de institutionele en financiële randvoorwaarden waarbinnen de havenontwikkeling moet plaatsvinden.
1.3 Methodiek en totstandkoming Het analysedocument is tot stand gekomen op basis van een combinatie van kwantitatieve analyse en kwalitatieve input uit gesprekken met stakeholders. Er is gesproken met bestuurders en medewerkers van de gemeente Harlingen, de directie en Raad van Commissarissen van PoH, vertegenwoordigers van de provincie Fryslân, het Wetterskip Fryslân en het Friese havennetwerk, alsook met diverse bedrijven in en rond de haven (onder andere in scheepsbouw, visserij, logistiek en grondstoffen) en andere ha- vens. Deze gesprekken zijn gebruikt om het Harlingse perspectief op publieke waarden, opgaven, kan- sen en bedreigingen scherp te krijgen en om de praktische consequenties van verschillende koersrich- tingen te verkennen. Daarnaast is een uitgebreide documentenanalyse uitgevoerd, waarin onder meer de startnotitie Inte- grale Havenvisie Fryslân, de contourenschets van de Provinciale Omgevingsvisie, het Integraal Ruimtelijk Ontwerp Kustzone Harlingen, de Agenda voor het Waddengebied 2050 en de jaarverslagen en bedrijfs- plannen van PoH zijn geraadpleegd. Deze documenten bieden het beleids- en regelgevingskader waar- binnen de haven zich ontwikkelt en geven richting aan thema’s als nautische en waterveiligheid, ruim- telijke ordening, energie- en grondstoffentransitie, circulariteit en natuur.
Ook landelijke en Europese studies, zoals het ESPO -onderzoek naar investeringsopgaven in Europese havens en het Rli -rapport “Deelnemen zonder dogma’s”, zijn gebruikt om de governance vraagstukken en investeringsopgaven in Harlingen te spiegelen aan bredere trends. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 6 Op basis van deze bronnen is gekozen voor een bouwstenenbenadering, waarin eerst de belangrijkste inhoudelijke bouwstenen worden gedefinieerd (publieke waarden, sectoren, infrastructuur, achterland- verbindingen, veiligheid en weerbaarheid, etc.) en vervolge ns in verschillende combinaties uitgewerkt tot mogelijke toekomstbeelden. In een trechterproces is een longlist van vijf toekomstbeelden samen- gesteld en beoordeeld op onder andere financiële, publieke en strategische waarde, waarna twee toe- komstbeelden worden aanbevolen. Deze twee toekomstbeelden vormen samen met de randvoorwaar- den in deel B de basis voor het nog op te stellen gemeentelijk beleidskader voor de commerciële haven van Harlingen. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 7 Deel A: Analyse 2. De haven van Harlingen: Publieke waarden voor de gemeente Harlingen In dit hoofdstuk werken we het Harlingse perspectief op de publieke waarden van de haven van Harlin- gen uit.
Centraal staat welke collectieve belangen de gemeente met haar commerciële haven wil dienen, hoe deze waarden via de haven van Harlingen tot uitvoering komen en op welke manier zij elkaar soms versterken en soms onder druk zetten. We beschrijven achtereenvolgens de belangrijkste publieke waarden, lichten toe waarom deze waarden onder spanning staan en gaan in op de bijbehorende span- ningsvelden die ric htinggevend zijn voor de keuze op basis van de geschetste toekomstbeelden in Hoofdstuk 6. 2.1 Publieke waarden Een belangrijke reden voor de verzelfstandiging van het havenbedrijf is de gedachte dat hiermee beter de verschillende publieke waarden voor de gemeente Harlingen en haar omgeving tot uitvoering kun- nen komen zoals het aantrekken van specifieke bedrijvigheid. Met publieke waarde wordt hier bedoeld de collectieve belangen van de samenleving (zoals gezondheid, veiligheid, onderwijs) die niet (goed) door de markt of individuen zelf kunnen worden behartigd. De voornaamste waarden bij de verzelfstandiging waren het borgen van economische waarde en werk- gelegenheid naast verduurzaming & ecologie. Deze publieke belangen zijn ook terug te vinden in de missie van de PoH NV: ‘Wij stimuleren het behouden en creëren van waarde en werkgelegenheid in het haven- en industriegebied van Harlingen, en de continuïteit en groeimogelijkheden voor het havenbe- drijfsleven.
Wij doen dit door samen met onze stakeholders een geoliede organisatie en havengemeen- schap te ontwikkelen en te behouden. Als regisseur zorgt NV Port of Harlingen ervoor dat de haven in 2035 hét duurzame maritieme en logistieke hart van Noord-Nederland is.’ Naast deze vier specifiek gedefinieerde waarden zijn er ook twee andere prominente publieke waarden te definiëren die via het havenbeleid kunnen worden uitgevoerd, te weten nautisch/historisch karakter en innovatie en kennisontwikkeling. Deze laatste is een afgeleide van het zoeken naar hoogwaardige werkgelegenheid met de hoogste economische toegevoegde waarde. Tegen deze achtergrond ontstaan vijf publieke waarden die richtinggevend zijn voor het havenbeleid van Harlingen: 1. Economisch toegevoegde waarde. De bedrijvigheid die de bedrijven in de haven opleveren resulteert ook in economisch toegevoegde waarde. Dit zijn enerzijds economische effecten waar de gemeente Harlingen profijt van heeft. Aan de andere kant reikt deze toegevoegde waarde verder naar de provincie en Nederland. 2. Werkgelegenheid. Bedrijven in de haven dragen in grote getalen bij aan de werkgelegenheid in Harlingen en haar omgeving. Daarnaast vragen deze bedrijven ook om specifieke arbeids- krachten om hun bedrijfsactiviteiten uit te voeren. Nieuwe bedrijvigheid in de haven vraagt hier ook om. 3. Duurzaamheid & ecologie.
Verduurzaming en milieu staan voor de omslag van de haven naar een klimaatbestendige, ecologisch verantwoorde exploitatie die past binnen de Natura 2000 ‑ en UNESCO en Waddenagenda kaders van de Waddenzee. Dit betekent dat economische BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 8 ontwikkeling altijd wordt afgewogen tegen effecten op waterkwaliteit, natuur, geluid, licht en emissies, en dat de haven zich ontwikkelt tot energie- en klimaatknooppunt met voorzieningen als walstroom, duurzame brandstoffen, CO₂‑afvang en circulaire grondstofketens. 4. Innovatie en kennisontwikkeling. Het vermogen van de haven om nieuwe technologieën, processen en businessmodellen te omarmen bepaalt in belangrijke mate de ontwikkeling van hoogwaardige werkgelegenheid en daarmee economische toegevoegde waarde. De ze bouw- steen omvat de samenwerking met kennisinstellingen en maritiem onderwijs, de inzet op digi- talisering en automatisering in logistiek en energie, en het aantrekken van bedrijven die voor- oplopen in circulaire economie, energietransitie en maritieme technologie. 5. Nautisch/historisch karakter. Het nautisch/historisch karakter borgt de identiteit van Harlin- gen als traditionele zeehavenstad aan de Waddenzee, met een herkenbaar waterfront, histori- sche bebouwing en sterke maritieme cultuur.
Deze bouwsteen vraagt dat ruimtelijke en econo- mische keuzes in de haven recht doen aan de bestaande havenstructuur, visserij en scheeps- bouw, en tegelijk de aantrekkelijkheid voor bewoners, bezoekers en toeristen versterken door een levendig, toegankelijk en veilig havengebied. De bovenstaande waarden zijn daarmee niet alleen richtinggevend voor bestuur en beleid, maar be- palen ook concreet wat inwoners van Harlingen, de regio en de rest van Fryslân merken van de ont- wikkeling van de commerciële havens en vaarwegen. De publieke waarden die de gemeente met de commerciële haven wil realiseren, hebben directe bete- kenis voor inwoners van Harlingen en de regio. Economische waarde en werkgelegenheid zorgen voor banen op verschillende niveaus, kansen voor lokale ondernemers en stage‑ en opleidingsplekken voor jongeren. Duurzaamheid en ecologie betekenen een schonere haven en minder hinder door geluid, licht en emissies, én beter behoud van de Waddennatuur waar veel inwoners recreëren. Innovatie en kennisontwikkeling bieden perspectief op nieuwe, toekomstbestendige bedrijvigheid en hoogwaar- dige functies, zodat jongeren niet per se weg hoeven voor een interessante loopbaan. Het nautisch historisch karakter versterkt de identiteit en aantrekkingskracht van Harlingen als havenstad, wat bij- draagt aan trots, toerisme en voorzieningen in de stad.
Veiligheid en leefbaarheid ten slotte zorgen ervoor dat de haven een goede buur blijft: een gebied waar veilig gewerkt wordt, waar risico’s van risi- covolle stoffen worden beperkt en waar de impact op omliggende wijken beheersbaar blijft. 2.2 Publieke waarden staan onder druk De hierboven benoemde publieke waarde n die via de haven van Harlingen tot uitvoering (moeten) komen zijn over de tijd veranderlijk, net als de invulling ervan. Bij de grote uitdagingen van deze tijd zoals energietransitie, innovatie en leveringszekerheid komt kijken dat het ene publieke belang zwaar- der zal worden gewogen dan het andere. Verduurzaming kan bijvoorbeeld een impact hebben op de veiligheid in de haven (transport van ammoniak of waterstof) , innovatie vraagt om andere werkgele- genheid, en leveringszekerheid kan vragen dat bepaalde bedrijven of activiteiten voorrang moeten krij- gen in de haven. Hierdoor zullen er tussen de gemeente, provincie, PoH, de bewoners van Harlingen, maar ook de Rijksoverheid, spanningen over verschillende publieke belangen ontstaan. Een belangrijke publieke waarden bij de verzelfstandiging, werkgelegenheid, kent twee kanten. Aan de ene kant zorgt de haven voor veel werkgelegenheid in de omgeving, aan de andere kant vraagt het ook om arbeid.
In de huidige economische situatie is het zo dat er eerder een gebrek aan geschikte arbeid BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 9 is dan een overschot. Werkgelegenheid, economische toegevoegde waarde en het aantal bedrijfsvesti- gingen zijn dus niet vanzelfsprekend gegarandeerd en vragen om actief behoud en versterking. Ener- zijds zullen de ‘traditionele’ bedrijven die zich bezighouden met havenactiviteiten meer uitdaging on- dervinden met het vinden van de juiste arbeid. Anderzijds zullen de innovatieve bedrijven vraag hebben naar hoger opgeleide, specialistische arbeid. 2.3 Spanningsvelden vragen om keuzes De verschillende publieke waarden rond de haven van Harlingen staan niet los van elkaar, maar creëren een stelsel van onderlinge spanningsvelden dat bij iedere koerskeuze opnieuw moet worden gewogen. Het borgen van economische waarde en aandeelhouderswaard e – via overslag, bedrijvigheid en divi- dend – vraagt om ruimte voor groei en investeringen, terwijl ecologie en duurzaamheid door Wadden- en Natura 2000 ‑kaders juist grenzen stellen aan uitbreiding, intensivering en bepaalde typen lading (bijvoorbeeld risicovolle energiedragers).
Ook tussen werkgelegenheid en innovatie ontstaat spanning: nieuwe, innovatieve activiteiten verhogen op termijn de economische en strategische waarde, maar vragen vaak om hoogopgeleide, schaarse arbeid, waardoor bestaande banenprofielen onder druk kun- nen komen te staan. Tegelijkertijd is er een spanningsveld tussen maatschappelijke waarde (veiligheid, leefbaarheid, zicht op de haven als “goede buur”) en de uitvoerbaarheid van investeringen; strengere veiligheids- en milieueisen zijn maatschappelijk gewenst, maar maken projecten complexer, kostbaarder en tijdrovender, wat de uitvoerbaarheid en daarmee de economische en aandeelhouderswaarde kan beperken. De strategische waarde van Harlingen als enige Friese zeehaven en logistiek knoopp unt vraagt ten slotte om duidelijke keuzes: welke publieke waarden krijgen prioriteit als ruimte, investe- ringscapaciteit en bestuurlijke aandacht beperkt zijn, en hoe wordt voorkomen dat het opschalen van de ene waarde (bijvoorbeeld economische of aandeelh ouderswaarde) ten koste gaat van maatschap- pelijke en ecologische waarden of omgekeerd? Bovenstaande voorbeelden laat zien dat een nadere definiëring en uitwerking van de na te streven publieke waarden nog een verdere afweging behoeven.
Deze afwegingen moeten beter inspelen op de verschillende spanningsvelden die in de loop van de tijd zijn ontstaan en daarmee ook het toekomst- beeld van de haven bepalen. Handelingsopties De gemeente werkt in samenwerking met PoH en stakeholders haar publieke belangen voor de haven verder uit met het oog op het nog te stellen beleidskader. De gemeente organiseert deze dialoog tussen stakeholders en zorgt ervoor dat hun belangen ge- hoord en waar mogelijk meegenomen worden. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 10 3. De haven van Harlingen: Feiten en positie 3.1 Fysieke karakteristieken DE HAVEN De haven van Harlingen blinkt uit als regionaal logistiek knooppunt aan het Wad met een sterke positie in bulk, visserij en veerverbindingen, en met een duidelijke duurzaamheidsambitie richting 2035 . De haven van Harlingen heeft een totale oppervlakte van gronden van ca. 100 ha. Daarnaast heeft het een totale kadelengte van 2.300 m. Grenzend aan water is er nog 1.400 m aan taluds dat tot kade gebouwd kan worden. De diep gang van de haven zelf en vaargeul zijn 7,5 meter diep wat ertoe leidt dat hier schepen met een maximale diepgang van 6,5 meter mogen binnenvaren. De meeste kavels in de haven zijn bezet. Alleen op het voormalig LevveL terrein (vlakbij KTF) is nog grond in bezit van PoH dat uitge- geven kan worden.
Tevens speelt de kwestie van de herontwikkeling van circa 13 hectare Vermilion - grond (no 14). FIGUUR 1: OVERZICHT VAN BEDRIJVEN IN DE HAVEN VAN HARLINGEN (BRON: BEDRIJVEN OP DE KAART) VAARROUTE NAAR ZEE De haven van Harlingen is gelegen aan de Waddenzee, in het noordwesten van Nederland. Zeewaardig wordt de verbinding naar de Noordzee en daarmee de wereld gemaakt via de Vaargeul langs Pollen- dam, Blauwe Slenk en Vliestroom. Tussen Vlieland en Terschelling wordt via het Zuider Stortemelk door- gestoken naar de Noordzee. 1 2 3 4 5 6 8 9 11 12 13 14 15 1617 18 1920 21 2223 2425 2627 28 Bedrij Frisia Zout1 Icon achts Holding2 Damen Shiprepair Harlingen3 SCH4 ReststoffenEnergieCentrale5 Pro S Techniek6 KTF7 SFP8 Spaansen9 Oliehandel Klaas de Boer10 Nesta Shipping11 J.R. Ship crew12 De Vlas Logistics13 Vermilion Energy Netherlands14 Kegge Garnalenhandel15 Daalimpex Harlingen 16 FinCo Bunker Terminal Harlingen17 BDS Harlingen18 Meinesz Hout en Plaat19 H.O.V. Harlingen20 ConnectensAqua21 VSO Zwerver III22 Nederlands Loodswezen23 Sleepdienst Tuinman24 SleepdeistnH. Schramm.25 Visserij- en reparatiebedrijf Max26 W rtsill Netherlands27 Visveiling Insula28 7 10 BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 11 FIGUUR 2: OVERZICHT VAARGEULEN IN DE WADDENZEE De vaargeul heeft een vaardiepte van 7,50 meter bij N.A.P.
en is daarmee geschikt voor kleine kustvaart- schepen met een laadvermogen van 5,000 DWT. De maximale afmetingen voor zeeschepen op deze vaarroute is gelimiteerd tot 140 meter lengte en 6,50 meter diepte; er is geen beperking gelegd op de maximale breedte van schepen. Alle schepen met een lengte tot 75 meter en een diepgang tot 6 meter zijn vrijgesteld van loodsplicht. Een Pilotage Exemption Certificate (PEC) kan worden voor schepen tot 125 meter met een diepgang van 6,50 meter. De vaargeul van Harlingen naar zee is onderhevig aan getijdebeweging . Hierdoor vindt er sediment- transport plaats en dient er gebaggerd te worden. Uit de Geul langs de Pollendam, het eerste deel van het vaartraject tussen Harlingen en de Noo rdzee, dient aan Harlingse zijde jaarlijks 60 tot 120 duizend kuub gebaggerd te worden om de geul op diepte te houden. De Blauwe Slenk is qua baggervolumes het meest kritisch; hier dient jaarlijks 300 tot 500 duizend kuub gebaggerd te worden om de onder- houdsdiepte van 7,50 meter bij NAP te handhaven. Naar de toekomst geldt dat er waarschijnlijk meer gebaggerd moet worden om de huidige onderhoudsdiepte te handhaven 3.2 Achterlandverbindingen VAARROUTE NAAR HET ACHTERLAND Vanuit Harlingen zijn er twee hoofdroutes richting het achterland. Ten eerste de route via het Van Ha- rinxmakanaal.
Het Van Harinxmakanaal verbindt de hoofdvaarweg Amsterdam-Lemmer-Delfzijl bij Fo- nejacht, via Leeuwarden, Franeker en Harlingen met de Waddenzee. Via het kanaal worden de Friese binnenhavens (Leeuwarden, Heerenveen, Drachten, Burgum, Schuilenburg, Kootstertille) ontsloten als ook Groningen, de Noord-Duitse zeehavens (Emden, Leer, Papenburg) en verder richting Bremen, Ham- burg en Berlijn.
BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 12 Het kanaal is in 1950 in gebruik genomen en in beheer bij de provincie Fryslân. Het kanaal kan over de volledige lengte bevaren worden door binnenvaartschepen met afmetingen tot 80 x 10 x 2,75 meter (CEMT-klasse IV) met een laadvermogen van circa 1350 ton. Op het trajectdeel Leeuwarden – Fonejacht kan met een ontheffing met schepen van 110 meter lengte, 11,45 meter breedte en 3,20 meter diepgang gevaren worden (CEMT-klasse Va) en dat geldt ook voor het traject Harlingen - Kiesterzijl1. De provincie Fryslân heeft plannen om de volledige vaarweg op te waarderen naar CEMT-klasse Va in een faciliterend profiel. Hiertoe is een uitvoeringsprogramma opgesteld. Opwaardering wordt voorzien voor de langere termijn; problemen zijn bochten bij o.a. Franeker, afmetingen van bruggen (Konings- brug Harlingen, Brug Kiesterzijl, Harinxmakanaalspoorbrug) en een combinatie van capaciteit en afme- tingen (Spoorbrug HRMK). Het Van Harinxmakanaal beschikt in de huidige situatie over beperkte capa- citeit en dat is vooral het gevolg van beperkte bedieningsvensters bij de spoorbrug(gen). De provincie Fryslân heeft ook plannen2 om de in het Harinxma kanaal gelegen Tjerk Hiddessluizen te vergroten en optimaliseren voor een grotere scheepvaartklasse, en tegelijk maatregelen opnemen tegen verzilting en slibvorming.
Ten tweede is er de route over de Waddenzee via de Vaargeul de Boontjes richting het sluizencomplex bij Kornwerderzand. Op deze manier kunnen het IJssel- en Markermeer bereikt worden, waarmee Am- sterdam, Rotterdam, Antwerpen als ook de Rijn bereikt kunnen worden. Een bijkomende uitdaging vormt de ondiepte bij de Zuiderstortemelk, die de doorvaart voor grotere schepen verder beperkt en regelmatig onderhoudsbaggerwerk vereist. Het sluizencomplex bij Kornwerderzand vormt de schakel tussen de Waddenzee en het IJsselmeer. De huidige sluizen dateren uit de jaren dertig en zijn aan het einde van hun technische levensduur; een vernieuwing is voorzien om de doorvaartcapaciteit en betrouwbaarheid voor de toekomst te borgen. In het kader van de bereikbaarheid via de Boontjes loopt daarnaast een pilot gericht op verbetering van de bevaarbaarheid en het optimaliseren van de getijdengebonden doorvaart. LIGGING VAN DE HAVEN De haven van Harlingen is de enige zeehaven van Friesland en ligt pal aan de Waddenzee. Voor schepen is dit een voordeel omdat de haven vanaf zee direct in te varen is. In andere havens zoals in Amsterdam en Moerdijk moeten schepen eerst door een kanaal of rivier varen om de haven te kunnen bereiken. Dat de haven aan de Waddenzee ligt heeft ook een nadeel. De vaargeul in de Waddenzee moet continue gebaggerd worden en heeft een beperkte diepgang.
Dit heeft een beperkend effect op de grootte van de schepen die Harlingen kunnen bereiken. Door de ligging aan de Waddenzee wordt de haven geconfronteerd met strikte milieu - en natuurbe- schermingsregels die voortvloeien uit de Natura 2000-wetgeving en de UNESCO-werelderfgoed status. In dit kader is de Gebiedsagenda Waddengebied 2050 opgesteld, die gericht is op de duurzame be- scherming en ontwikkeling van het Waddengebied als natuurgebied. Voor de haven betekent dit onder meer dat strengere voorwaarden gelden ten aanzien van lichtvervuiling en de uitbreiding van het ha- vengebied. 1 https://www.fryslan.frl/_flysystem/media/Uitvoeringsprogramma%20Van%20Harinxmakanaal.pdf 2 Integraal Ruimtelijk Ontwerp (IRO) Kustzone Harlingen BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 13 3.3 Economisch profiel In 2024 bood de haven van Harlingen werkgelegenheid aan 3.053 werknemers en realiseerde zij een toegevoegde waarde van 370 miljoen euro3. Dit omvat zowel directe als indirecte effecten. Het indirecte effect houdt in dat bedrijven buiten de haven profiteren door bijvoorbeeld het toeleveren aan de be- drijven in de haven maar ook van de connectiviteit die de haven biedt. Dit drukt zich zowel uit in werk- gelegenheid als economische toegevoegde waarde. Daarnaast telt het havengebied volgens de haven- monitor 188 bedrijfsvestigingen.
3.4 Bedrijven en sectoren LOGISTIEK EN TRANSPORT De haven is de plek waar goederenstromen bij elkaar komen en waar logistieke activiteiten in de vorm van overslag, opslag en transport plaatsvindt. In de haven van Harlingen zijn verschillende bedrijven die in deze sector actief zijn of hiervan afhankelijk zijn om voorzien te worden van haar grondstoffen. VISSERIJ Visserij is een andere grote sector in de haven van Harlingen. Door een combinatie van diverse ontwik- kelingen staat de Nederlandse visserijsector sterk onder druk. Naast de aanloop van visserijschepen zorgt de visserij ook voor bedrijvigheid in de haven met bijvoorbeeld de visafslag en verschillende im- porteurs en vervoerders van vis. Inmiddels is Harlingen de grootste aanlandhaven van Nederland voor vis en garnalen. SCHEEPSBOUW Een andere belangrijke specialistische sector in de haven is de scheepsbouw. Met I CON, Damen, en Royal T Shipyards (voorheen: TB Shipyards) zijn er een aantal prominente scheepswerven in de haven op het gebied van scheepsbouw en -reparatie. PASSAGIERS EN RECREATIE De sector passagiers en recreatie omvat alle activiteiten gericht op het vervoer van passagiers, zoals de veerdienst naar Terschelling en Vlieland. Daarnaast liggen in Harlingen ca. 70 bruine vloot schepen die vanuit Harlingen excursies en zeiltochten organiseren.
Ook zijn er in Harlingen ook veel faciliteiten en dienstverlening voor de recreatieve zeilers en toeristen die Harlingen bezoeken. Niet onderdeel van de commerciële haven maar een belangrijke factor is de VBZH (Verenigde Bruine Zeilvaart Harlingen ). De vereniging vertegenwoordigt de circa 70 charterschepen die een vaste ligplaats in Harlingen hebben. Deze schepen voeren commerciële chartervaarten uit op de Waddenzee. De VBZH heeft een samen- werkingsovereenkomst met de gemeente (en Port of Harlingen voor het nautisch beheer). BOUW- EN GRONDSTOFFEN De bouw- en grondstoffensector is sterk vertegenwoordigd in de haven van Harlingen. Meerdere be- drijven zijn actief in de overslag en verwerking van zand, grind en andere bouwmaterialen, met Bouw- bedrijf Spaansen als grootste speler in zowel de haven als Noo rd-Nederland. De haven speelde daar- naast een belangrijke rol in de aanvoer van materialen voor de renovatie van de Afsluitdijk. 3 Havenmonitor, 2025 ZOUT De zoutsector vormt een belangrijke activiteit binnen de haven van Harlingen, met Frisia Zout als cen- trale speler. De zoutwinning en | -productie | worden door het Rijk | als belang rijk gezien , onder meer van- wege de essentiële rol van zout in onder andere winterdienst, industrie en waterbehandeling. Daarmee vervult de sector niet alleen een regionale, maar ook een duidelijke | (inter)nationale functie.
Binnen deze sectoren zijn de volgende | toonaangevende | bedrijven actief : ▪ | Logistiek en transport: HOV, Nesta Shipping, Lineage ▪ | Visserij: Visveiling Insula, Kegge Garnalenhandel, Lenger Seafoods, Meromar Seafoods. ▪ | Scheepsbouw: Damen, ICON achts, TBS Harlingen ▪ | Passagiers en recreatie: Doeksen, bruine vloot ▪ | Bouw- en grondsto en: Spaansen en Frisia ▪ | Zout: Frisia Voor de bouwstenen van toekomstbeelden in hoofdstuk 6 zijn de sectoren bouw- en grondstoffen en zout samengevoegd. 3.5 | Overslag en scheepsbewegingen Wat betreft de goederenstromen bestaat de overslag in Harlingen voor verreweg het grootste deel uit ruwe materialen en grondstoffen. Deze categorie was in de afgelopen jaren goed voor circa 95% van het totale overslagvolume, waarmee de haven van Harlingen hoofdzakelijk als grondstoffenhaven kan worden gekarakteriseerd. Andere structurele grondstofstromen zijn o.a. landbouwproducten in de vorm van aardappelen, brandstoffen, meststoffen en containers voor bijvoorbeeld papierimport, zoutexport, melkproducten en aardappelen. Tussen 2018 en 2024 is de overslag via de zeevaart licht gedaald van 1,8 miljoen ton naar 1,6 miljoen ton. Afgezien van de pieken in 2021 en 2022 is deze overslag relatief stabiel. Hier is goed zichtbaar dat de overslag in getallen gedomineerd wordt door de ruwe mineralen en bouwmaterialen.
FIGUUR 3: OVERSLAG ZEEVAART IN DE HAVEN VAN HARLINGEN (BRON: PORT OF HARLINGEN) Overslag zeevaart (ton) 2,500,000 2,000,000 | Overig Meststoffen 1,500,000 | Ruwe mineralen/-bouwmat 1,000,000 | Metalen & halffabrikaten Aardolieproducten 500,000 | Voedingsproducten - | Landbouwproducten 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN | 14 Ook bij de overslag per binnenvaart is een lichte daling | over de jaren heen | te zien. Waar de overslag in 2018 nog iets meer dan 2 miljoen ton daalde deze naar | 1.8 miljoen ton | in 2024. De overslag tussen 2019 en 2022 was | van een hoger niveau door de | activiteiten van Levve | L voor de Afsluitdijk. | Ook bij de binnenvaart wordt de goederenmix gedomineerd door ruwe mineralen en bouwmaterialen. Er zijn geen exacte cijfers beschikbaar over | de verdeling tussen | de overslag van | zout en bouwmaterialen | . Op hoofdlijnen is bekend dat van de circa 3 miljoen ton die jaarlijks in deze segmenten wordt overge- slagen, ongeveer 1 miljoen ton betrekking heeft op zout en circa 2 miljoen ton op bouwmaterialen. FIGUUR 4: OVERSLAG BINNENVAART IN DE HAVEN VAN HARLINGEN (BRON: PORT OF HARLINGEN) Overslag binnenvaart (ton) 3,000,000 2,500,000 | Overig 2,000,000 | Meststoffen 1,500,000 | Ruwe mineralen/-bouwmat.
Metalen & halffabrikaten 1,000,000 | Aardolieproducten 500,000 | Voedingsproducten - | Landbouwproducten 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Wat betreft de scheepsbewegingen is er een vergelijkbare trend te zien in de overslag als bij de bin- nenschepen en zeeschepen. Tussen 2018 en 2024 zijn deze respectievelijk met 18% en 37% afgeno- men. Een grotere neerwaartse trend is te zien bij de visserij. Zeekotters zien over de jaren een afname van 44% van 2.030 aanlandingen in 2018 tot 1.119 aanlandingen in 2024. Hiermee is te zien dat in de belangrijkste categorie schepen over de jaren heen een forse negatieve trend in bezoeken is geweest. FIGUUR 5: SCHEEPSBEWEGINGEN PER T PE SCHIP IN DE HAVEN VAN HARLINGEN(BRON: PORT OF HARLINGEN) Scheepsbewegingen per type schip 12,000 10,000 | Zeecruise 8,000 | Riviercruise 6,000 | Beroepszeilvaart Binnenvissers 4,000 | Zeekotters 2,000 | Zeeschepen - | Binnenschepen 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 3.6 Financiële positie Ondanks de daling in overslag en scheepsbewegingen opereert PoH sinds de verzelfstandiging struc- tureel winstgevend en keert zij dividend uit aan de Gemeente Harlingen. Een analyse van de jaarcijfers laat zien dat hoewel de inkomsten van de haven tussen 2018 en 2024 met ca. 35% stegen de kosten BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN | 15 BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 16 met 48% toenamen.
Daarnaast waren er enkele financiële tegenvallers, onder andere door het aflopen van de verhuur van terrein aan LevveL en de stijging van kosten in 2022 als gevolg van de toenmalige energiecrisis. Desondanks heeft PoH ook in deze jaren positieve resultaten geboekt. Een uitgebreider overzicht van de financiën wordt gegeven in sectie 7. 3.7 Noordelijke (Wadden)havens Ter duiding van de karakteristieken van de haven van Harlingen wordt hieronder een beknopte beschrij- ving gegeven van andere noordelijke Waddenhavens. Hierbij dienen Groningen Seaports, de Port of Den Helder en de haven van Lauwersoog als referentie. GRONINGEN SEAPORTS Groningen Seaports beheert als zelfstandig havenbedrijf de haven van D elfzijl en de Eemshaven. De haven is sterk gericht op de scheepvaart, industrie en energiesector. In de Eemshaven ligt de focus meer op offshore wind en datacenters, in Delfzijl meer op de chemie en circulaire activiteiten. Qua achter- landverbindingen is Groningen Seaports goed verbonden over weg, spoor en binnenwater. In vergelij- king met de Haven van Harlingen richt Groningen Seaports zich sterker op de energie- en chemiesector, met datacenters als aanvullende, niet-watergebonden activiteit. PORT OF DEN HELDER De haven van Den Helder is voornamelijk een offshore service- en logistieke haven.
Daarnaast is Den Helder ook de thuisbasis van de Nederlandse marine , de visafslag is in 2022 gesloten . Ook gaat vanaf Den Helder de ferry naar Texel. De achterlandverbindingen in Den Helder zijn voornamelijk via de weg. Via de Stevinsluis is het ook per binnenvaart verbonden met het IJsselmeer en via de Koopvaarders- schutsluis met het Noordhollandsch Kanaal (CEMT IV) . Vergeleken met Harlingen heeft Den Helder een duidelijke specialisatie als offshore servicehaven en wordt de haven mede gekenmerkt door de aanwe- zigheid van de Koninklijke Marine. LAUWERSOOG De haven van Lauwersoog is voornamelijk een visserijhaven met beperkte activiteiten in de recreatie en industrie. Daarnaast is de haven het vertrekpunt voor de veerdienst van Wagenborg naar Schiermon- nikoog. In vergelijking met bovenstaande havens en de haven van Harlingen is de haven van Lauwers- oog relatief klein en weinig gericht op de logistieke sector. 3.8 Synthese: Sterktes en zwaktes van de haven STERKTES ▪ De haven van Harlingen is de enige zeehaven van Friesland en vervult daarmee een unieke rol als logistieke toegangspoort tot de provincie. Deze positie wordt versterkt door de aanwezigheid van diverse logistieke bedrijven en maritieme dienstverleners. ▪ Via rederij Doeksen beschikt de haven over een goede verbinding met de Waddeneilanden Ter- schelling en Vlieland.
Deze verbinding is van belan g voor de bevoorrading van de eilanden en het vervoer van inwoners en toeristen. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 17 ▪ De haven is een multifunctionele haven met een divers bedrijvenprofiel. Hierdoor heeft de haven van Harlingen een gunstig vestigingsklimaat door mogelijke ketenvorming en synergievoordelen tussen bedrijven. ▪ Door de – in vergelijking met andere zeehavens – kleinschalige opzet is de haven aantrekkelijk voor kleinere ondernemers en bedrijven die in grotere havens minder gemakkelijk toegang vinden. Dit biedt kansen om juist dit type bedrijven aan te trekken, waarvan er in de provincie Fryslan ook veel van gevestigd zijn. ▪ De haven heeft goede verbindingen over de binnenwateren. De haven van Harlingen is verbonden met de havens in Amsterdam, Rotterdam en Antwerpen , de binnenhavens in Friesland en Gronin- gen, alsook het Duitse achterland. ▪ De haven is goed bereikbaar over de weg en kent, in tegenstelling tot andere havens, geen ver- keerscongestie. ▪ De haven heeft een sterke positie in de overslag van grondstoffen en bouwmaterialen, met toon- aangevende bedrijven die in deze sector actief zijn. Hiermee positioneert de haven zich als grond- stoffenhaven. ▪ De haven heeft een sterke regionale functie en is van groot belang voor de Friese economie en bereikbaarheid.
▪ Via het Havennetwerk Fryslân beschikt de haven over een sterk netwerk in de regio, wa armee er een stevige basis is voor samenwerking met relevante publieke en private partijen. ZWAKTES ▪ De vaargeul naar de haven en de haven zelf heeft een beperkte nautische diepgang van 6.5m. Hier- door is de haven slechts toegankelijk voor schepen met een beperkte diepgang. ▪ Het dichtslibben van de vaargeul en haven zelf vormt een operationele kwetsbaarheid. Zonder con- tinu baggeronderhoud staat de nautische bereikbaarheid onder druk. ▪ De verantwoordelijkheid voor het baggeren van de vaargeul ligt bij Rijkswaterstaat . waardoor de haven afhankelijk is van externe besluitvorming en planning voor het waarborgen van haar bereik- baarheid. ▪ De haven heeft relatief weinig gronden in eigen bezit . Hierdoor is de sturing op de invulling van haventerreinen en de types bedrijvigheid in de haven beperkt. ▪ In de directe omgeving van het havengebied is geen terrein beschikbaar voor uitbreiding. Hierdoor is de groeiruimte beperkt. ▪ De haven is door het ontbreken van een spoorverbinding aangewezen op wegtransport en binnen- vaart, wat het achterlandbereik over grotere afstanden beperkt en maakt de haven minder compe- titief maakt dan concurrenten met een directe spoorverbinding.
▪ De haven van Harlingen is geen haven van nationaal belang en is daardoor minder goed in zicht bij het Rijk en ook niet direct vertegenwoordigd in de Branche Organisatie Zeehavens (BOZ). BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 18 4. De haven van Harlingen: context en kaders 4.1 Stakeholderanalyse De relatie van de gemeente Harlingen ten aanzien van haar commerciële haven kent een lange geschie- denis en is met de verzelfstandiging van het havenbedrijf ingrijpend veranderd. De gemeente is van direct beheerder getransformeerd naar aandeelhouder, beleidsmaker, vergunningverlener én contract- partner van Port of Harlingen ( PoH). Daarmee vervult ze meerdere, soms moeilijk te verenigen rollen tegelijk. PoH is een zelfstandige overheids ‑NV geworden met eigen commerci ële doelstellingen, een langetermijn‑investeringsagenda en nadruk op rendement en ondernemerschap, waardoor de onder- linge verhoudingen en het bestuurlijke en strategische speelveld wezenlijk complexer zijn geworden. Binnen dit speelveld is sprake van een breed palet aan stakeholders, dat voor de koersbepaling en de uitwerking van een beleidskader van cruciale betekenis is. In deze stakeholderanalyse onderscheiden we vijf groepen: ▪ Bestuur & beleid : gemeente Har- lingen, PoH, provincie Fryslân, rijks- overheid (met name IenW en EZK/KGG) en de gezamenlijke Wad- denprovincies.
▪ Beheer, veiligheid & toezicht: PoH (als havenbeheerder en handhaver), Rijkswaterstaat, Wetterskip Fryslân en veiligheids- en toezichtorganisa- ties. ▪ Omgeving & samenleving : om- wonenden, lokale gemeenschap en natuur‑ en milieuorganisaties, die via participatie en gebiedsproces- sen invloed uitoefenen. ▪ Netwerken & samenwerking : havennetwerken in Fryslân en langs de Waddenzee, waarmee Harlingen zich positioneert in bredere logistieke en economische ketens. ▪ Economische gebruikers: havengebonden bedrijven, rederijen en schippers, die met hun lading- stromen, investeringen en werkgelegenheid het economische hart van de haven vormen. De belangen en rollen van deze groepen lopen uiteen en overlappen elkaar soms: waar de provincie stuurt op ruimtelijke ordening, vaarwegen en circulaire economie, stuurt de gemeente op lokale leef- kwaliteit en economische ontwikkeling, terwijl bedrijven voo ral kijken naar bereikbaarheid, ruimte en voorspelbare randvoorwaarden. Dit werd bevestigd in de interviews die zijn gehouden (bijlage). Tevens is uit deze interviews naar voren gekomen dat een aantal stakeholdergroepen niet of mondjesmaat met elkaar in contact staan. Het op te stellen beleidskader moet rekening houden met de diverse belangen van deze stakeholders . De betrokken regionale overheden werken daarbij wel in programma tisch FIGUUR 6: KRACHTENVELD PORT OF HARLINGEN
BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 19 opzicht nu stevige r samen. Daarnaast werkt PoH ook steeds sterker samen met de andere regionale (binnen)havens. In onderstaande paragraven wordt dit stakeholderveld gekoppeld aan de relevante be- leidskaders en specifieke regimes, zodat duidelijk wordt binnen welk institutioneel en maatschappelijk krachtenveld de Harlingse haven zich ontwikkelt. 4.2 Relevante beleidskaders De ontwikkeling van de haven van Harlingen vindt plaats binnen een gelaagd stelsel van beleidskaders, waarin Europese, nationale, provinciale en gemeentelijke regels en ambities elkaar beïnvloeden. Deze paragraaf ordent de belangrijkste kaders van hoog naar laag en duidt kort de betekenis voor de haven. 4.2.1 Europees niveau Europese kaderrichtlijnen en verdragen op het gebied van scheepvaartveiligheid, havenbeveiliging (ISPS‑code), milieubescherming (onder meer MARPOL), natuurbescherming zoals de Natuurherstelver- ordening (NHV), Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn van de Europese Unie , (vastgelegd in het Natura 2000 stelsel) en waterkwaliteit (Kaderrichtlijn water) vormen randvoorwaarden voor nautische toegan- kelijkheid, haveninrichting en bedrijfsactiviteiten. Deze kaders werken door via nationale wetgeving en bepalen daarmee indirect waar en hoe Harlingen kan groeien, verdiepen of verduurzamen.
Een aantal in dit hoofdstuk benoemde nationale wet- en regelgeving vindt zijn oorsprong in E.U.-richtlijnen. Verder stelt de Europese Commissie een aantal verordeningen die richting geven aan de ontwikkeling en ver- duurzaming van de Europese vervoersinfrastructuur. Het gaat hierbij om de Trans -European Transport Netwerk (TEN-T) verordening en de Alternative Fuel Infrastructure Regulation (AFIR) verordening. Een aantal voor de commerciële haven relevante EU richtlijnen worden hieronder toegelicht. NATUURHERSTELVERORDENING (NHV) Deze verordening verplicht lidstaten om ecosystemen niet alleen te beschermen, maar actief te herstel- len, met harde tijdpaden: in 2030 moet een groot deel van de aangetaste natuur in herstel zijn, met verdere stappen richting 2040 en 2050 . De NHV komt bovenop bestaande kaders zoals Vogelrichtlijn, Habitatrichtlijn, Kaderrichtlijn Water en Kaderrichtlijn Mariene Strategie (zieonder), die al direct relevant zijn voor de Waddenzee als Natura 2000‑gebied en Werelderfgoed. NATURA 2000 Natura 2000 is het Europese netwerk van beschermde natuurgebieden, gebaseerd op twee richtlijnen: de Vogelrichtlijn (2009/147/EG) en de Habitatrichtlijn (92/43/EEG).
Deze richtlijnen verplichten lidsta- ten om kwetsbare soorten en habitattypen in een “gunstige staat van instandhouding” te brengen en te houden, door speciale beschermingszones aan te wijzen (SPA’s en SAC’s) en schadelijke activiteiten te voorkomen of te beperken. De commerciële haven van Harlingen ligt direct aan de Waddenzee, die als Natura 2000‑gebied is aangewezen; daarmee valt vrijwel elke ingreep in of nabij de vaargeulen en havenmond onder de Vogel- en Habitatrichtlijn. Voor de haven betekent dit dat activiteiten als bagge- ren en verspreiden van slib, kade‑uitbreiding, nieuwe haveninritten, vernatting of demping, en be- paalde vormen van verlichting en geluid (scheepvaart, installaties) alleen zijn toegestaan als in een passende beoordeling wordt aangetoond dat de instandhoudingsdoelen voor kwetsbare vogelsoor- ten, zeehonden en wad- en zeehabitats niet worden aangetast. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 20 KADER RICHTLIJN WATER Binnen de Europese context is de Kaderrichtlijn Water (KRW) een belangrijk kader voor de commerciële haven van Harlingen. De KRW verplicht lidstaten om de kwaliteit van oppervlaktewater en grondwater – waaronder de Waddenzee en de havenbekkens van Harlinge n – uiterlijk in 2027 op een goede che- mische en ecologische toestand te brengen en verdere achteruitgang te voorkomen.
Voor de commer- ciële haven betekent dit dat activiteiten die invloed hebben op water- en bodemkwaliteit, zoals overslag en opslag van (potentieel) vervuilende stoffen, scheepsreparatie, lozingen, afstromend regenwater vanaf kades en bodemberoerende werkzaamheden (baggeren en verspreiden van slib), aan strikte voorwaar- den zijn gebonden. De KRW begrenst daarmee de ruimte voor bepaalde typen bedrijvigheid en stelt eisen aan de wijze waarop bestaande en nieuwe activiteiten worden ingericht, maar biedt tegelijk een stimulans om te investeren in schonere processen, emissiebeperking, bodembesch erming en zorgvuldige omgang met baggerspecie. EUROPESE KADERRICHTLIJN MARIENE STRATEGIE De Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM ) raakt de commerciële haven van Harlingen vooral via alles wat gebeurt in de Waddenzee: geulen, baggeren, bereikbaarheid en effecten op het mariene ecosysteem. De richtlijn vraagt om een “goede milieutoestand” van de Noordzee en Waddenzee en stuurt daarmee op hoe je in zee - en kustwateren mag ingrijpen, ook voor toegang en nautische diep- gang. De Sustainable Blue Economy‑aanpak is een beleidstrategie gebaseerd op deze richtlijn.
Deze strategie stuurt op economische ontwikkeling van maritieme sectoren – zoals scheepvaart en havens, offshore hernieuwbare energie, visserij, aquacultuur en kusttoerisme – binnen de grenzen van klimaat, biodiver- siteit en circulaire economie. Voor de commerciële haven van Harlingen betekent dit dat Europese be- leidsdoelen niet alleen vragen om groei in havengebonden activiteiten, maar vooral om een transitie naar een emissiearme, circulaire en digitaal georganiseerde haven. De Sustainable Blue Economy ‑stra- tegie en de EU Ports Strategy benadrukken daarbij expliciet de rol van havens als energie‑ en logistieke knooppunten, innovatieplek voor schone technologie en motor voor regi onale werkgelegenheid, bin- nen de milieukaders van onder meer de Kaderrichtlijn Water en de Kaderrichtlijn Mariene Strategie . EU PORTS STRATEG De EU Ports Strategy ziet Europese havens als multifunctionele industriële knooppunten die tegelijk moeten verduurzamen, digitaliseren en hun rol in energie‑ en logistieke netwerken versterken.
Voor de commerciële haven van Harlingen betekent dit dat Europese beleidsperspectieven vooral kansen en eisen leggen op drie punten: als schakel in betrouwbare goederenstromen (bereikbare, efficiënte over- slag en goede achterlandverbindingen), als energiehub (aansluiting op net, walstroom, alternatieve brandstoffen, rol in energietransitie) en als plek waar circulaire en maritieme maakindustrie verder kun- nen groeien. Tegelijkertijd onderstreept de strategie nadrukkelijk het belang van kleine en middelgrote havens; ook havens als Harlingen worden gezien als relevante sc hakels in de verduurzaming van logis- tiek en energie, mits zij investeren in schone infrastructuur, innovatie en goede inpassing in de omge- ving. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 21 EU VISSERIJ BELEID Het EU Visserijbeleid hangt het nauw samen met de Kaderrichtlijn Mariene Strategie , die milieukaders geeft voor een goede milieutoestand van zeeën, waar het visserijbeheer aan moet bijdragen. Harlingen is een belangrijke aanlandhaven voor de Nederlandse visserij, met het grootste volume aangevoerde garnalen en significante visstromen; daarmee is de haven direct afhankelijk van Europese quota, sane- ringsregelingen en innovatielijnen voor de vloot, zoals ook hieronder wordt toegelicht bij het onderdeel nationaal beleid.
TRANS-EUROPEAN TRANSPORT NETWORK (TEN-T) Op Europees niveau is de haven van Harlingen geen onderdeel van het Trans‑European Transport Net- work (TEN‑T) - specifiek binnen de North Sea–Baltic corridor. De TEN-T verordening definieert het TEN- T netwerk en stelt de vereisten vast voor infrastructuur om een samenhangende kwaliteit in de hele EU te waarborgen. Met het TEN-T-beleid beoogt de Europese Commissie de ontwikkeling van een samen- hangende, efficiënte, multimodale en hoogwaardige vervoersinfrastructuur in de gehele EU te bevor- deren. Het netwerk omvat spoorwegen, binnenwateren, korte-afstand zeeroutes en wegen die stedelijke knooppunten, zee- en binnenhavens, luchthavens en terminals met elkaar verbinden. Het TEN -T net- werk wordt vaak gebruikt om de geografische reikwijdte van andere verordeningen te bepalen, zoals de Alternative Fuel Infrastructure Regulation (AFIR) verordening. De TEN -T verordening deadlines per 2030 en 2040 voor het behalen van de vastgestelde infrastructuureisen voor zee- en binnenhavens bin- nen het kernnetwerk. Harlingen is wel strategisch gepositioneerd vanwege haar regionale en maritieme functie als toegangs. De haven heeft daarmee een belangrijke rol in de bereikbaarheid, bevoorrading en logistieke verbin- dingen in Noord-Nederland.
De achterliggende vaarwegen, zoals het Prinses Margrietkanaal, het traject Leeuwarden–Harlingen en de vaarroute Harlingen–IJsselmeer vervullen een functionele rol in het regi- onale vervoer. Het TEN-T-netwerk wordt periodiek herzien, waardoor de samenstelling van het netwerk in de toeko mst kan wijzigen. Hoewel de haven van Harlingen zelf geen onderdeel is van het TEN -T- netwerk, kunnen specifieke projecten die de aansluiting op dat netwerk verbeteren wel in aanmerking komen voor Europese financiering (o.a. via de Connecting Europe Facility (CEF)). Daarbij gaat het om projecten die de bereikbaarheid, multimodaliteit of logistieke functie van de haven versterken en aan- toonbaar bijdragen aan de bredere corridorstructuur. ALTERNATIVE FUEL INFRASTRUCTURE REGULATION (AFIR) De AFIR-verordening van de Europese Unie heeft, onder andere, tot doel om te zorgen voor de mini- male infrastructuur ter ondersteuning van de vereiste acceptatie van voertuigen op alternatieve brand- stoffen in alle vervoerswijzen en in alle EU-lidstaten en voor uitgebreide gebruiksinformatie en adequate betalingsmogelijkheden. De verordening stelt verschillende deadlines , lopend tussen 202 5 en 2035, voor zee- en binnenhavens binnen het TEN-T kernnetwerk voor het beschikbaar stellen van walstroom aan aangemeerde zeeschepen en het uitrollen van bijbehorende infrastructuur voor alternatieve brand- stoffen.
Ook heeft de AFIR-verordening invloed op nationaal beleid, waarbij het, onder andere, stelt dat lidstaten TEN-T-kernzeehavens aan dienen te wijzen die toegang bieden tot bunkerpunten voor vloei- baar methaan. BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 22 4.2.2 Nationaal niveau (rijk) Naast EU wet-en regelgeving gelden nationale milieu en natuurkaders, zoals de implementatie van de Europese Vogel‑ en Habitatrichtlijn in de (voormalige) Wet natuurbescherming en nu in het stelsel van de Omgevingswet, waarmee Natura ‑2000‑gebieden in en rond de Waddenzee juridisch worden be- schermd. Ook wordt de E.U. Natuurherstelverordening vertaald in een nationaal Natuurplan. Ook wor- den er randvoorwaarden gesteld aan emissies, stikstofdepositie en ingrepen in de leefomgeving. Het ministerie van EZK/KGG stuurt via nationale energie ‑ en industrieagenda’s (energietransitie, circulaire economie, maritieme maakindustrie) op de ontwikkeling van energie ‑ en grondstoffenknooppunten, waarop Harlingen als grondstoffen‑ en energieknooppunt kan aanhaken. Hieronder worden de meest relevante beleidskaders beschreven. DE ONTWERP NOTA RUIMTE In september 2025 stelde het Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening de Ontwerp Nota Ruimte vast. Dit document bevat de langetermijnvisie van het Rijk op de inrichting van Nederland tot 2050, met een doorkijk naar 2100 .
De Nota Ruimte geeft belangrijke kaders mee ten aanzien van het haven- en infrastructuur beleid, natuurbeleid (ook in relatie tot de Waddenzee), energiebeleid (in relatie tot bijvoorbeeld Wind op Zee). Infrastructuur en bereikbaarheid De Nota Ruimte benadrukt het belang van sterke en goed benutte netwerken. Bestaande wegen, spoorlijnen en vaarwegen moeten beter worden gebruikt, terwijl er ook wordt geïnvesteerd in nieuwe, versterkende infrastructuur voor transport en energie. Internationale verbindingen via wa- ter, spoor en weg geven Nederland een strategische positie in Europa. Belangrijke corridors en logistieke knooppunten worden beschermd en doorontwikkeld. Daarnaast is aandacht voor leve- ringszekerheid, veiligheid en weerbaarheid tegen externe dreigingen. Als enige zeehaven van Frys- lân en schakelpunt in de vaarweg naar het IJsselmeer en de Noordzee /Waddenzee sluit de com- merciële haven van Harlingen hiermee aan als regionaal logistiek knooppunt binnen de nationale hoofdnetwerken voor transport en energie. Bedrijventerreinen en economie In nationale industrie - en havenclusters krijgen economische en energiefuncties prioriteit. De Nota Ruimte stuurt op efficiënt gebruik van ruimte, energie en grondstoffen. Vooral bedrijventerreinen aan het water en terreinen voor milieubelastende bedrijven zijn schaars en vragen zorgvuldige planning.
Er is aandacht voor regionale netwerken van bedrijven die elkaar versterken. Tegelijk vraagt de overgang naar een circulaire economie en duurzame energie op lange termijn om extra ruimte. Voor regio’s zoals Fryslân wordt ingezet op versterking van wonen en werken, onder meer via innova- tieve industrie, energietransitie en woningbouw. Zo moet ook in gebieden met beperkte groei een toe- komstbestendige economie ontstaan. Noordzee en visserij De Noordzee speelt een centrale rol in de ruimtelijke strategie. Het gebied moet ruimte bieden aan windenergie, scheepvaart, kabels en leidingen, natuur, visserij, defensie, recreatie en zandwinning. Deze functies moeten in balans worden gebracht. Meer specifiek voor windenergie ligt er een opgave om de komende jaren veel windparken bij te bouwen. Er is reeds 4,7 GW operationeel, 5,5 GW in aanbouw en BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 23 tot 2033 staat nog 11,5 GW gepland. De geplande windparken liggen (ver) voor de kust bij IJmuiden en bij Eemshaven. Visserij blijft belangrijk voor de voedselzekerheid van Nederland en Europa. De sector wordt gestimu- leerd om te innoveren, bijvoorbeeld door visserij tussen windparken en door nieuwe vormen van aqua- cultuur. Ook wordt gekeken naar duurzame manieren om natuu r en economische activiteiten te com- bineren.
Klimaat, water en landschap De Nota Ruimte koppelt ruimtelijke ontwikkeling aan klimaatadaptatie. Er is ruimte nodig voor water- keringen, waterberging en zoetwatervoorziening, mede vanwege zeespiegelstijging. Dijkversterkingen en waterprojecten worden gecombineerd met verbetering van landschap en ecologische kwaliteit. DE HAVENNOTA Meer specifiek wordt het zeehavenbeleid door het rijk uitgewerkt in de Havennota, die eind 2020 is vastgesteld. De Havennota beschrijft de plannen voor de toekomst van zee- en binnenhavens tot 2030. Er wordt gesteld dat de Nederlandse havens van groot economisch belang zijn en dat door verbindin- gen met waterwegen, spoor en snelwegen import- en export van goederen mogelijk gemaakt wordt, industrie in de havengebieden kan floreren, de voedsel- en energievoorziening op orde kan blijven en dat havens bijdragen aan vestiging van bedrijven en werkgelegenheid. De Havennota schetst enkele belangrijke ontwikkelingen naar de toekomst toe: een duurzamere scheepvaartsector, afname van fos- siele brandstoffen, groei van de binnenvaart, effecten van klimaatverandering en zeespiegelstijging en snellere, duurzamere en goedkopere overslag door digitalisering. De Havennota erkent vijf zeehavens van nationaal belang, zijnde Rotterdam, Amsterdam, North Sea Port, Groningen Seaports en Moerdijk.
Harlingen wordt gezien als een overige zeehaven, en is volgens het Rijk primair van lokaal of regionaal belang. Deze zeehavens krijgen bij investeringen in bereikbaar- heid steun van lokale en regionale overheden en komen daarmee direct in aanmerking voor MIRT in- vesteringen van het Rijk. REGIODEAL NATIONAAL PROGRAMMA VITALE REGIO’S Via het Nationaal Programma Vitale Regio’s investeert het Rijk wel in de regio. De Regio Deal Noard- west‑Fryslân vormt een belangrijk financieel en inhoudelijk kader voor de commerciële haven van Har- lingen. Via deze programma’s investeert het Rijk, samen met provincie en regiogemeenten, in econo- mie, leefbaarheid en bereikbaarheid in Noord‑Fryslân, waarbij Harlingen als zeehavenstad en logistiek knooppunt expliciet is aangewezen als drager van regionale ontwikkeling. Dit biedt concrete aankno- pingspunten om projecten rond verduurzaming van haven en kustzone, verbetering van bereikbaar- heid over water en versterking van maritieme bedrijvigheid (bijvoorbeeld visserijketen, bouw- en grondstoffenlogistiek) te koppelen aan nationale middelen en afspraken. DE BELEIDSAGENDA GOEDERENVERVOER Begin 2026 stelde het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat de beleidsagenda goederenvervoer vast. Dit beleidsstuk gaat over de integrale aanpak van leveringszekerheid, energietransitie en bestrij- ding van files bij het goederenvervoer.
De beleidsagenda is gebouwd rondom het thema begrip BASIS VOOR PUBLIEKE STURING OP DE HAVEN 24 leveringszekerheid. Het is essentieel dat goederen op tijd, betrouwbaar en onder de juiste omstandig- heden geleverd worden. Daarbij worden vier prioriteiten onderscheiden: multimodaal vervoer, veer- kracht, digitaal en duurzaam. De agenda omhelst alle modaliteiten: weg, water, spoor, buisleidingen, zee en luchtvracht en de knoop- punten om die modaliteiten aaneen te schakelen. Het Rijk focust hierbij primair op de bestande corri- dors, maar bekijkt ook de Corridor Noordoost Nederland (CNO), een initiatief van de provincie Utrecht en de noordelijke provincies. TEN-T wordt gezien als een cruciaal instrument voor een goed functione- rend multimodaal goederensysteem. De beleidsagenda maakt melding dat in zeehavens conform de AFIR-richtlijn walstroom aangeboden moet worden en dat conform FuelEU Maritiem grote container- en passagiersschepen verplicht walstroom gebruikt moet worden. NATIONAAL WATERPROGRAMMA (NWP) Het Nationaal Water Programma 2022-2027 beschrijft de hoofdlijnen van het nationale waterbeleid en het beheer van de rijkswateren en rijksvaarwegen. Nederland heeft te maken met grote wateropgaven die bovendien in de toekomst steeds groter en complexer worden.