Eindrapport RK - Onderzoek ondermijning Harderwijk

In het kader van het project ‘Veilig Buitengebied’ wordt tijdens ons veldwerk een veiligheidsanalyse uitgevoerd, onder meer door een enquête uit te zetten onder ondernemers. Deze is ingevuld door zes ondernemers en 137 bewoners. Dit verschaft (deels in combinatie met interviews) informatie, signalen en vermoedens over de volgende locaties met onder andere drugsproblemen: -

-

-

-

12

De Kleine Akkers. Er wordt gewezen op auto’s met mensen die drugs gebruiken en die in de nacht in de auto slapen. Dit ligt dichtbij een hotspot in Ermelo, namelijk op de Fokko Kortlanglaan met overlast en criminaliteit. De Korhoenlaan en de nabijgelegen omgeving van voetbalvereniging VVOG. Er wordt gewezen op zwaar vuurwerk en op “duistere figuren” die in dure auto’s staan te wachten. Jongeren hangen rond, onder meer op fietspaden en bij een tunneltje onder de Ceintuurbaan door. Het gebied op en rondom de Leuvenumseweg, het Paviljoenplein en de Sonnevancklaan. Er wordt gewezen op rondhangende jongeren en op dealpraktijken in de avond, in een omgeving zonder toezicht. Ook wordt vanuit auto’s gedeald. Er wordt vernieling en intimiderend gedrag gesignaleerd. De Parallelweg. Bij de fiets- en voetgangersbrug over de A28 wordt gesignaleerd dat wordt rondgehangen; het gaat gepaard met vermoedens over alcohol- en drugsgebruik, met drugshandel en ongelikt gedrag.

Dit is waarschijnlijk jargon; op kaarten kunnen we het niet vinden; mogelijk wordt Plantagepark bedoeld.

21

-

De Zuiderzeestraatweg en omgeving (ook delen van de Molenweg en de route naar camping Peperkamp). De signalen betreffen vermogensdelicten, drugsgebruik en overlast.

Drugshandel als verdienmodel Drugsgebruik is volop aanwezig in de gemeente Harderwijk en dealers komen dichtbij; zowel dealers van buitenaf als vanuit de gemeente. Een deel van de dealers is lokaal actief, terwijl anderen bovenlokaal opereren en een regionale functie vervullen op de drugsmarkt. De detailhandel in drugs lijkt mogelijk beginnende criminaliteit, al kan er (door organisatoren c.q. sturende criminelen) om verschillende redenen goed aan worden verdiend: -

-

-

-

Organiserende netwerken kunnen verschillende soorten drugs goedkoop inkopen, invoeren of produceren. De prijs ligt hoog in de illegale detailhandel, waardoor per transactie een ruime winstmarge wordt geboekt. Hoe meer handel, hoe hoger de winst: massa is kassa. Er is veel vraag naar drugs, onder meer onder jongeren, jongvolwassenen, andere verslaafden of gebruikers en toeristen. Er worden in Harderwijk drugs gebruikt en besteld door jongeren én volwassenen. Bovendien is er een vraag naar drugs in de directe en wijdere omgeving, zoals Lelystad, Emmeloord, Barneveld en Nijkerk. Dealers die actief klanten werven en binden (met marketing en dienstverlening), wakkeren de vraag naar drugs aan. Voor zover jongeren of volwassenen in Harderwijk drugs gebruiken gaat het deels om kwetsbare groepen (b.v. jongeren die afhaken op school of die een hulpbehoefte hebben of voor woonruimte zijn aangewezen op sobere huisvesting, zoals een kamer of stacaravan), maar ook om (jong)volwassenen met geld. Dat valt niet op en juist daarom zijn het geschikte klanten voor op winst gerichte dealers. In Stadsweiden worden drugsdeals vermoed en gezien; de op de Breewijd en (na verplaatsing vanaf deze locatie) richting de Emdenmeen. Dit wordt door bewoners gelinkt aan de toename van de verhuur van woningen/kamers aan arbeidsmigranten (zie onderstaand krantenbericht).

Tabel 3.3: Mediabericht over drugshandel in Stadsweiden 13 De politie van Harderwijk lost in augustus 2017 twee waarschuwingsschoten, nadat de man die ze wilden aanhouden een politieagent aanreed. Om 13.50 uur klonken er kort na elkaar twee schoten in de straat. Buurtbewoners dachten heel even aan vuurwerk, maar twee agenten hadden een waarschuwingsschot afgevuurd. Zij hielden twee mannen onder schot. Een van de twee aangehouden mannen woont aan de Emdenmeen. Buurtbewoners zien wel vaker auto's stil staan in de straat en hadden al langer het vermoeden dat werd gedeald. Volgens een buurman zouden de problemen zijn 'overgewaaid' vanuit de Breewijd, een ander deel van de wijk Stadsweiden. Een buurvrouw vertelt dat er in de straat ook woningen aan seizoenarbeiders worden verhuurd. Sinds die tijd is het er onrustig en gonst het in de buurt van de geruchten over drugsdeals.

3.1.3 Drugshandel: lokaal en regionaal Over kenmerken van de drugshandel in de gemeente Harderwijk verschaffen de interviewronde en andere (open) bronnen de nodige informatie. De volgende patronen komen in beeld: a. Mobiele en locatiegerichte drugshandel: (pushende) drugsdealers in de buurt 13

Bron: Algemeen Dagblad, Vermoedelijke drugsdealer rijdt in op agent in Harderwijk, 23 augustus 2017.

22

b. Bovenlokale drugshandel c. Georganiseerde (gelaagde) handel d. Drugspanden Ad a.) Mobiele en locatiegerichte drugshandel: (pushende) drugsdealers in de buurt De drugsdealers zijn per gsm en sociale media elke dag in de week en nagenoeg altijd beschikbaar, ook in de late uren. Het is eenvoudig om achter de bestellijnen te komen. Het aanbod is gevarieerd: softdrugs, harddrugs en andere producten zoals VAPE-sigaretten. De handel in illegale drugs heeft ondermijnende effecten, zoals risico’s op schulden, op verslaving en op verstoring van het studie- en werkritme. Er kan grofweg onderscheid gemaakt worden tussen mobiele dealers en locatiegerichte dealers, al kan dit worden gecombineerd (in een netwerkje of door een dealer). Bij mobiele handel worden de drugs, na bestelling, op locatie bezorgd. In tabel 3.4 staat een voorbeeld van mobiele drughandel vanuit Harderwijk met klanten in de wijde omgeving: van Ermelo tot Nunspeet. Bij locatiegerichte of -gebonden drugshandel zijn dealer en klant al dichtbij elkaar als de deal wordt gesloten. Drugsklanten gaan bijvoorbeeld naar een park of naar het horecagebied/de binnenstad, in de wetenschap dat ze hier dealers treffen waarbij ze drugs kunnen kopen (mogelijk na een berichtje). De handel vanuit drugspanden is locatie-gebonden; zie daarover punt d.

Het tweede voorbeeld in tabel 3.4 beschrijft hoe een dealer die actief was in het horecagebied is aangehouden nadat een horecamedewerker de politie had getipt. Dit laatste voorbeeld wijst op een patroon: de lokale horeca probeert drugshandel buiten de deur te houden, aldus respondenten. Ook in en rondom onderwijsinstellingen worden door (loopjongens van) dealers locatiegericht drugs verkocht. Eén horecazaak (‘Het Kantoor’) is door de burgemeester gesloten vanwege drugshandel, al woedt er een juridische en praktische discussie over de vraag wat zich daar nu precies afspeelde. We kunnen daarover (ook) geen uitsluitsel geven. De politie arresteerde de eigenaar op verdenking van drugshandel, al ging het Openbaar Ministerie niet over tot vervolging bij gebrek aan bewijs. Tabel 3.4: Mediaberichten over drugshandel “Een bedrijfje in harddrugs”14 Een inwoner uit Harderwijk is veroordeeld voor het op professionele wijze leiden van een ‘bedrijfje in harddrugs’. Hij had gebruikers van Ermelo tot Nunspeet die met hem wegliepen. ‘Ik wil alleen drugs van Appie, dan weet ik zeker dat ik het goede krijg’, verklaarde één van hen. De aanklager rekent de Harderwijker vooral zwaar aan dat hij kwetsbare jongeren als loopjongens inzette. Naast een gevangenisstraf (twee jaar, waarvan zes maanden voorwaardelijk), moet hij de staat ruim 120.000 euro terugbetalen.

De Harderwijker had naar eigen zeggen al een schuld van ruim een ton. Aangehouden 18-jarige ‘horecadealer’15 De politie doet in april 2019 naar eigen zeggen ‘een mooie vangst’. Ze vatten in een horecagelegenheid in Harderwijk een 18-jarige man in de kraag voor de handel in drugs. De man is afkomstig uit Harderwijk en is een bekende van de politie. Volgens een wijkagent had hij een brok hasj bij zich toen hij werd gesnapt. “Een medewerker van het café zag verdacht gedrag en belde ons", aldus de agent. ,,Dit soort meldingen komen met enige regelmaat voorbij in de horeca.” Naast de drugs heeft de politie een som geld en een tweetal telefoons in beslag genomen voor het onderzoek.

Ad b.) Bovenlokale drugshandel De mobiele drugshandel heeft al snel een bovenlokaal karakter, zo blijkt in Harderwijk. Dealers van 14

Bron: De Stentor, Populaire drugsdealer ‘Appie’ uit Harderwijk ziet enorme schuld dik verdubbelen. 30 januari 2023. 15 Bron: De Stentor, Drugshandelaar (18) met flinke portemonnee opgepakt in Harderwijk: ‘Mooie vangst’, 14 april 2019.

23

buitenaf (onder meer uit Nijkerk en Amersfoort) bezorgen in Harderwijk, al zijn er ook mobiele dealers uit Harderwijk lokaal en rondom Harderwijk actief. De lokale infrastructuur wordt hiervoor benut: de A28, N-wegen en ‘geschikte’ parkeerplaatsen: makkelijk bereikbaar en beschut. De gemeente Harderwijk is gelegen in een interessant afzetgebied, omdat het een sub-regio is waar hard wordt gewerkt en geld beschikbaar is (ook bij jongvolwassenen): drugsgebruik gaat in bepaalde kringen hand in hand met hard werken en drugsgebruik (vgl. Van der Torre en Wolsink, 2024a). Dealers uit (de kern) Nijkerk en Amersfoort zijn dus actief in Harderwijk en omgeving. Dit was al het geval, maar door enkele aanhoudingen van drugsdealers in Putten is er ruimte gekomen om de drugshandel in de gemeente Harderwijk te intensiveren. De dealers uit Nijkerk en Amersfoort leveren allerhande soorten drugs, zoals cocaïne en synthetische drugs. Ze vervullen een regionale functie, want ze leveren niet alleen drugs in Harderwijk, maar ook in Barneveld, Baarn, Putten, Bunschoten en Spakenburg (Zie Van der Torre en Wolsink, 2024a; Van der Torre en Wolsink, 2024b). Het is een geolied netwerk; zie punt c. Tabel 3.5 geeft een voorbeeld van een dealer (van middelbare leeftijd) uit Amersfoort die actief is in Harderwijk.

Tabel 3.5: Arrestatie van een dealer uit Amersfoort in Harderwijk16 In juli 2022 worden in Harderwijk twee mannen aangehouden voor de handel in harddrugs. De politie grijpt in bij een drugsdeal aan de Boerhaavelaan. Eén verdachte, een 37-jarige man uit Amersfoort, werd direct ingerekend. De andere man vlucht en wordt na een achtervolging aangehouden. Het was een 23-jarige man zonder vaste woon- of verblijfplaats. Vlak voor de arrestaties zag de politie dat een verdachte iets weggooide, vermoedelijk drugs. Met hulp van speurhond Dirk werd een partij drugs gevonden: 41 bolletjes cocaïne, veertien bolletjes heroïne en vijf wikkels cocaïne. Naast de harddrugs werden telefoons in beslag genomen en ruim 1000 euro aan contant geld.

Ad c.) Georganiseerde (gelaagde) handel De drugshandel heeft deels een georganiseerd karakter en is ingebed in grotere of kleinere (familie)netwerken (zie tabel 3.6 voor berichtgeving over een ‘’goed georganiseerd’’ netwerk). Dit blijkt onder meer uit de bijna continue of in elk geval langdurige beschikbaarheid en bereikbaarheid van bepaalde dealers c.q. telefoonnummers of social media-accounts. Dit vergt een zekere organisatiegraad en een focus om geld te verdienen met drugshandel. In een netwerk kunnen panden en bedrijven of bedrijfjes worden benut. Drugshandel kan gepaard gaan met gelaagdheid, getuige een pikorde tussen drugsbezorgers (loopjongens) en aansturende dealers. Binnen netwerken kan criminele druk worden uitgeoefend op uitvoerders (in tabel 3.6 staat een voorbeeld van een aangehouden dealer die in de rechtbank verklaart dat hij opgelucht was over zijn arrestatie vanwege intimidatiepraktijken). Tabel 3.6: Twee mediaberichten over georganiseerde drugshandel in Harderwijk “Goed georganiseerde drugsorganisatie” opgerold17 Met de aanhouding van vijf personen in Harderwijk is een ‘goed georganiseerde drugsorganisatie’ opgerold, meent het Openbaar Ministerie (OM), zo bericht de Stentor in augustus 2020. De twee hoofdverdachten zouden er samen 268.000 euro aan hebben verdiend. De twee hoofdverdachten zijn broers van 25 en 26 jaar uit Harderwijk.

Zeker honderden drugsgebruikers wisten de twee broers goed te vinden. Ze maakten reclame via Whatsapp, boden drugs in drie verschillende kwaliteiten en stuntten met actieprijzen. In panden aan de Willem de Zwijgerlaan, Johan de Wittlaan en Mandemakerstraat in Harderwijk was drugs opgeslagen. 16

De Stentor, Betrapte drugsdealer lijkt agenten te slim af te zijn in Harderwijk, maar dat is buiten speurhond Dirk gerekend, 7 juli 2022. 17 Bron: De Stentor, Broers uit Harderwijk zouden 268.000 euro hebben verdiend met drugshandel: 4,5 jaar cel geëist, 24 augustus 2020.

24

De rechtbank oordeelde dat de drugshandel geen bijzaak was voor de broers, maar een dagbesteding en inkomstenbron; een ‘way of life.’ De broers kregen gevangenisstraffen van 4 en 3,5 jaar. 18 Ook moesten ze hun winst van bijna 200.000 euro terugbetalen aan de Staat. (..) De gemeente Harderwijk wilde de woning van het gezin sluiten waar in 2019 drugs werd aangetroffen.19 Er zou sprake zijn van een ‘familiair drugscircuit’, “omdat het handelen in verdovende middelen nadat de oudere zonen zijn opgepakt, is doorgegaan.” Eén van de andere zonen zou daarvoor verantwoordelijk zijn, met medeweten van een andere dochter en de vader van het gezin. De Raad van State besloot dat de woning niet gesloten mocht worden.20 Drugsdealer uit Harderwijk geïntimideerd en bedreigd 21 Een 25-jarige Harderwijker verklaarde in de rechtbank dat hij graag wilde stoppen met het handelen in drugs, maar dat hij onder druk werd gezet om geld af te betalen. Hij begon met dealen omdat hij schulden had. Maar er liepen dingen mis en zijn opdrachtgevers eisten tienduizenden euro’s van hem. Hij zei te zijn geïntimideerd en bedreigd. Daarom was hij blij dat hij was opgepakt.

Ad d.) Drugspanden Drugshandel kan in handen worden gelegd van uitvoerende loopjongens; als katvangers. Een variant daarop is handel vanuit de woning van een drugsverslaafde; deze verkoopt zelf of wordt overlopen door (loopjongens van) dealers die zijn of haar woning benutten voor drugshandel. We hanteren de term drugspand (in plaats van dealpand), omdat het bij een woning met drugsoverlast niet per se gaat om (systematische) drugshandel. Er zijn ook panden (bijvoorbeeld gehuurd door een drugsverslaafde) met aanloop, gebruik en overlast van drugsverslaafden of drugsgebruikers. Dit trekt echter al snel weer dealers aan. Soms gebruiken meer professionele dealers of netwerken ook panden, inclusief panden waarin ze zelf wonen; bijvoorbeeld voor opslag van drugs of contant drugsgeld. Er zijn heel wat drugspanden in sociale huurwoningen, zo constateren respondenten die hier goed zicht op hebben. Ze schatten het op “enkele tientallen”; dat levert veel overlast, werk en sociale ellende (b.v. schulden, ongezondheid en conflicten) op. 3.1.4 Drugsproductie: enkele vondsten en vraagtekens Volgens respondenten springt in Harderwijk vooral drugshandel in het oog en veel minder drugsproductie. Dit blijkt ook uit de politieregistraties. Sinds 2019 is drie keer ‘vervaardigen harddrugs’ geregistreerd (zie tabel 3.7 voor een voorbeeld).

In oktober 2021 werd een opmerkelijke vondst gedaan, namelijk een operationeel drugslab aan de Weiburglaan in de wijk Stationsomgeving. Agenten gingen hiernaar op zoek nadat een chemische lucht was geroken. In een schuurtje pal naast woonhuis troffen ze een drugslab aan. In het lab werden synthetische drugs geproduceerd en opgeslagen. Tabel 3.7: Mediaberichten over een drugslab en over een hennepkwekerij in Harderwijk Een drugslab in een schuur22 Na een tip doet de politie op 25 februari 2021 in een inval in een woning aan de Weiburglaan in Harderwijk. In de schuur achter het huis troffen agenten een drugslab aan. Nader onderzoek wees uit dat er op deze

18

Omroep Gelderland, Cokebroers moeten de cel in en bijna 2 ton terugbetalen, 21 september 2020. Bron: Omroep Gelderland, Burgemeester wil vader met vier kinderen op straat zetten: 'Stevig signaal afgeven', 9 mei 2022. 20 https://www.destentor.nl/veluwe/raad-van-state-blokkeert-huisuitzetting-drugsfamilie-harderwijkburgemeester-weigert-bewijzen-te-tonen~a6e7a437/ 21 Bron: De Stentor, Huilende drugsdealer uit Harderwijk: ‘Ik ben best wel blij dat ik ben opgepakt’, 4 november 2022. 22 Bron: Algemeen Dagblad, Wie speelde welke rol bij drugslab in Harderwijkse woonwijk? ‘Hij is onder druk gezet, bedreigd’, 27 oktober 2023 19

25

locatie in een paar maanden tijd ruim 100 kilo amfetamine (speed) is geproduceerd, met een straatwaarde van zo’n 115.000 euro.

Een hennepkwekerij en -stekkerij in een bedrijfspand23 Een 45-jarige Deventenaar wordt in februari 2018 opgepakt in Harderwijk. Ook een 22-jarige man uit Alphen aan de Rijn wordt gearresteerd. Zij probeerden weg te komen, nadat de politie bij een bedrijfspand aan de Weiburglaan in Harderwijk arriveerde. Binnen trof de politie een grote hennepkwekerij aan met 670 volwassen hennepplanten en 7000 stekjes.

De vondst van een drugslab is bijzonder in Harderwijk; sinds 2021 geldt dat ook voor vondsten van hennepkwekerijen. Vanaf dat jaar registreert de politie jaarlijks slechts twee keer ‘vervaardigen softdrugs’. In het recente en grijzere verleden (in 2020, 2019 en in het decennium daarvoor) werd met een zekere regelmaat een hennepkwekerij aangetroffen. In 2018 werd bijvoorbeeld een grote hennepkwekerij en -stekkerij (met 670 hennepplanten en 7.000 stekjes) aangetroffen in een (leegstaand) bedrijfspand (zie tabel 3.7). Respondenten kunnen zich vooral geruimde hennepkwekerijen herinneren in de bebouwde kom, al kunnen ze zich goed voorstellen dat er nietontdekte kwekerijen zijn in het buitengebied. Er wordt actie ondernomen om meer zicht te krijgen op wat zich afspeelt op het platteland; zie hoofdstuk 4. Respondenten kennen wel enkele netwerken en kopstukken die actief waren of zijn in de hennepteelt. Er wordt bijvoorbeeld gewezen op een enigszins gedegradeerde crimineel; hij is dermate “achteruit gegaan dat hij nu een hennepkwekerij nodig heeft om rond te komen”. Sinds signalen over ondermijning door specialisten worden verzameld en geanalyseerd valt op “hoe dicht we op prostitutie en hennepkwekerijen zitten”, zo wordt geconstateerd in een groepsgesprek bij de gemeente.

In netwerken rondom (rechts)personen die bij de gemeente in beeld komen, worden met andere woorden aanwijzingen gevonden voor hennepteelt. Het lijkt erop dat de nodige drugsproductie (vooral hennepteelt) onder de radar blijft, al dient uiteraard een slag om de arm te worden gehouden. De opbrengsten van hennepteelt zijn in elk geval riant. Alleen al de 670 (in 2018 aangetroffen) hennepplanten hadden bij één oogst ongeveer €67.000,- opgeleverd, met de optie om vijf keer per jaar te oogsten (Functioneel Parket Afpakken, 2016). Net als in Harderwijk daalt op landelijk niveau de geregistreerde hennepteelt, al blijft de stroomdiefstal ongeveer op hetzelfde niveau. Dit wordt gezien als een indicatie voor een stabiele trend wat betreft hennepproductie.24 Experts (van de politie) geven drie algemene (landelijke) verklaringen voor de afname van het aantal hennepkwekerijen, terwijl er waarschijnlijk niet minder wordt geteeld: 1.) criminelen schermen plantages beter af, waardoor ze bijvoorbeeld niet zijn te detecteren met warmtemetingen en er ook minder stank is; 2.) de prioriteit voor hennepteelt is afgenomen; andere (drugs)delicten, zoals handel of geweld krijgen bijvoorbeeld voorrang; en 3.) burgers maken (onder meer bij Meld Misdaad Anoniem) minder vaak melding van hennepteelt.

Dit kan deels worden verklaard door de betere afscherming van kwekerijen; burgers zien of ruiken het dan immers minder snel. Dit geeft geen uitsluitsel over de situatie in Harderwijk; het ondersteunt wel de inschatting van professionals dat de nodige hennepteelt onopgemerkt blijft.

23

Bron: De Stentor, Deventenaar opgepakt na ontdekking enorme hennepkwekerij in Harderwijk, 23 februari 2018. 24 Bron: Nationale Politie, Nationaal Overzicht Drugslocaties 2022, 2023; Platform Veilig Ondernemen BrabantZeeland, Weer meer drugslabs in 2022, 26 april 2023, geraadpleegd via: https://pvo-brabant-zeeland.nl/weermeer-drugslabs-in-2022-vooral-in-brabant/

26

3.2

Jeugd en jongvolwassenen: straatintimidatie

Respondenten (vooral bewoners) wijzen in klare taal op geweld en intimidatie van jongeren en jongvolwassenen: eerst in de Van Hall-laan en omgeving en later ook en vooral in Stadsdennen, rondom het winkelcentrum. Er zijn verschillende buurtbijeenkomsten georganiseerd, met aanwezigheid van de burgemeester en basisteamchef; er zijn onder andere camera’s geplaatst. In die omgeving domineren of domineerden jongeren en jongvolwassenen op gezette tijden delen van het publiek domein; vooral in de avonduren en ook gedurende nachtelijke uren. Overdag lijkt het vaak een ordelijke locatie voor bewoners, zeker als ze de jongeren met rust laten. Vanaf de middag en in de avonduren ligt dat (bij mooi weer) anders: het is de vanzelfsprekende plek voor jongeren en jongvolwassenen om samen te scholen. In de zomer van 2021 loopt dit in Stadsdennen uit de hand. Een deel van de jongeren en jongvolwassenen gebruikt geweld; vooral intimidatie of selectieve vernielingen, soms fysiek geweld (bijvoorbeeld als ze worden aangesproken). Op hun territorium gaan ze hun gang: “De baas willen spelen. Ze lachen je vierkant uit als de politie komt, want de politie heeft niets gezien”. Volgens respondenten was het een blessing in disguise dat geweldgebruik door jeugdigen in het winkelcentrum tegen volwassenen (nadat jongeren waren aangesproken die door het winkelcentrum fietsten) werd gefilmd.

Dat overtuigde de gemeente en burgemeester van de ernst van de zaak. Het gedrag van de jongeren heeft mede tot doel om criminele activiteiten – zoals drugshandel – af te schermen en te beschermen. Het gedrag leidt onder bewoners tot angst of irritatie. In concreto komt dit door de volgende gedragingen: -

-

-

-

Grove verkeersovertredingen. Er wordt veel te hard en gevaarlijk (roekeloos) gereden op scooters en motors en met auto’s. Wie er wat van zegt, krijgt een grote mond of erger; zie het volgende punt. Vernielingen en strafbare feiten: ook selectief. Er worden vernielingen gepleegd. In de verhalen van respondenten valt op dat vernielers de ene keer zomaar wat doen, maar op andere momenten goed lijken te weten wiens bezittingen ze vernielen. Bewoners die hebben geklaagd krijgen bijvoorbeeld eieren tegen de ruit, of erger, een steen. Ook klommen jongeren op balkons van mensen: “Dan staan ze op je balkon en niet alleen op de eerste etage”. Verstoringen van de nachtrust. De groepen blijven tot laat in de nacht rondhangen. Dit verstoort de nachtrust. Aanvankelijk mogelijk ongemerkt, maar ze gaan ermee door, ook als duidelijk wordt dat mensen daardoor niet kunnen slapen. Het verstoren van de nachtrust lijkt daarmee voor bepaalde jeugdigen ten dele een doel op zich te worden; ze trokken zich er in elk geval weinig van aan. Zwaar vuurwerk. Jongeren en jongvolwassenen beschikken over (veel) zwaar vuurwerk en steken dit af, gedurende het gehele jaar, met een piek in de laatste maanden van het jaar. Dit doen ze voor de lol, maar het wordt ook gebruikt om te intimideren en/of om vernielingen aan te richten (zie tabel 3.8).

Tabel 3.8: Mediaberichten over vuurwerkbommen in Harderwijk Een vuurwerkbom bij een pizza-zaak25 Bij Domino’s Pizza aan de Vondellaan ontploft in september 2022 een vuurwerkbom. Omwonenden worden omstreeks 22.45 uur opgeschrikt door een enorme klap, gevolgd door een dikke rookwolk. (…) De hoek van

25

Bron: Harderwijker Courant, Vuurwerkbom bij Domino’s Pizza in Harderwijk, 6 september 2022.

27

winkelcentrum Stadsdennen, waar Domino’s is gevestigd, staat bekend als hangplek waar geregeld overlast plaatsvindt. Boven het pand zijn appartementen met veelal oudere bewoners. Een vuurwerkbom in een winkelstraat26 Op 23 december 2019 ontploft een vuurwerkbom voor het pand van een brillenzaak, aan De Markt, in de binnenstad. Grote schade vanwege een vuurwerkbom27 Bij de jaarwisseling 2022/2023 blazen drie jonge mannen de uitrijpaal op van de parkeergarage aan de Vuldersbrink, in de binnenstad van Harderwijk. Er ontstaat een grote vuurzee en brand. Het drietal filmde de actie, maar ze werden zelf ook gefilmd. De schade bedraagt 13.000 euro.

Ernstige jeugdoverlast en strafbare feiten blijven niet beperkt tot Stadsdennen, want dit kwam al eerder voor in de Van Hall-laan (in de wijk Tweelingstad) en treft ook bewoners van het Triasplein en omgeving. Dit ligt in de wijk Drielanden: een bewoner maakt (in de gemeenteraad) melding van vuurwerkbommen en een verstoorde nachtrust (zie tabel 3.9). Tabel 3.9: Mediabericht over nachtelijke overlast in Drielanden28 De overlast door hangjongeren rond het Triasplein, De Bogen en Waterpas is ontstaan rond oktober van vorig jaar. Het gaat om een groep jongeren van buitenlandse afkomst, zo vertelde een bewoner in juni 2022 tijdens de vergadering van de commissie maatschappij van de Harderwijker gemeenteraad. Tot na de jaarwisseling is de buurt bestookt met vuurwerkbommen die vaak ook ‘s nachts tussen drie en vijf uur werden afgestoken. Maar ook richt de groep vernielingen aan, worden abri’s gesloopt, ruiten ingegooid en is het afsteken van vuurwerk verminderd maar nog niet geheel stopgezet. Het gaat om een groep jongere inwoners van Harderwijk die gebruik maken van scooters. Geconstateerd is dat ze zich schuldig hebben gemaakt aan het in de gracht gooien van fietsen en parasols in brand hebben gestoken. Door de omwonenden is vaak gebeld met de politie. Maar de jongeren zijn op het moment dat de politie ter plekke komt verdwenen.

Het komt ook voor dat ze blijven staan en zeggen dat ze zich op de openbare weg mogen bevinden en de politie hen niets kan maken. Daarbij wordt gebruikgemaakt van grove taal. Met de inspraak probeert de bewoner te bereiken dat de groep wordt geweerd in de omgeving van het Triasplein. “Wij willen geen nachten meer wakker liggen of ons angstig voelen”, zo betoogde hij. “De gemeente moet maatregelen nemen om het afsteken van vuurwerk te voorkomen.”

3.3

Vastgoed en vakantieparken

Vastgoed: geen gunstige scores en kamerverhuur als verdienmodel Het project Zicht op Ondermijning verzamelt en presenteert data over vastgoed en ondermijning in heel Nederland. In verschillende opzichten zijn de scores (van wijken of gebieden) in de gemeente Harderwijk relatief gezien niet gunstig of ongunstig: 1. Veroordeelde natuurlijke personen met vastgoed Voor de gemeente Harderwijk geldt dat 2,9 procent van de natuurlijke personen met vastgoed (afgezet tegen het totaal aantal verblijfsobjecten) in tien jaar tijd werd veroordeeld (peiljaar: 2020); het gaat om 410 panden.29 Dat is iets minder gunstig dan het gemiddelde in Gelderland (2,7 procent) en iets gunstiger dan de landelijke score (3,1 procent). Twee 26

Bron: Omroep Gelderland, Vuurwerkbom: even zag je geen hand voor ogen in de brillenwinkel in Harderwijk 22 december 2019. 27 RTV Nunspeet, Vuurwerkbom richt voor 13.000 euro schade aan: wie herkent de daders?, 9 februari 2023. 28 Bron: Harderwijker Courant, Gevoel van onveiligheid rond Triasplein, 14 juni 2021. 29 Bron: https://www.zichtopondermijning.nl/. Dat geldt voor alle data bij deze vier punten.

28

gebieden in Harderwijk noteren een duidelijk ongunstiger score wat betreft veroordeelde natuurlijke personen met vastgoed, namelijk het industrieterrein Lorentz (7,6 procent; 10 panden) en de binnenstad (6,5 procent; 70 panden). 2. Veroordeelde rechtspersonen met vastgoed Het percentage verblijfsobjecten in het bezit van een rechtspersoon met een veroordeling in de afgelopen 10 jaar (afgezet tegen het totaal bezit van rechtspersonen in Harderwijk) ligt in Harderwijk met 18,0 procent hoger (ongunstiger) dan in Gelderland (17,4 procent) en Nederland (15,6 procent). De score in Hierden valt op: daar gaat het volgens Zicht op Ondermijning om 80 verblijfsobjecten; de hoge percentuele score – van 83,3% - komt mede door het geringe aantal bewoners. Twee andere gebieden/wijken scoren ook ongunstig: het Slingerbos (50 procent; 20 objecten) en Tweelingstad (23,2 procent; 30 objecten). 3. In familiekringen: vastgoedbezit en verdenking van een drugsdelict Wat betreft het percentage verblijfsobjecten in het bezit van een familielid van een persoon met een verdenking voor een drugsdelict scoort Harderwijk (ook) ongunstiger dan gemiddeld in Gelderland en Nederland. In Harderwijk ligt dit percentage op 4,8 procent, tegenover 3,5 procent in Gelderland en 3,9 procent in Nederland.

De hoogste percentuele scores worden in Harderwijk genoteerd op industrieterrein Lorentz (7,6 procent), industrieterrein Sypel (6,3 procent) en de binnenstad (6,2 procent). 4. Onverklaarbare woningaankopen Het percentage onverklaarbare woningaankopen ligt in Harderwijk op 16 procent (peiljaar 2015). Voor heel Nederland ligt dit percentage beduidend lager, namelijk op 12 procent. Het is in Nederland een patroon dat (witgewassen) misdaadgeld – bijvoorbeeld verdiend met drugsproductie – wordt geïnvesteerd in vastgoed (LIEC, 2019). Bij doorverkoop of verbouwingen van vastgoed kan vervolgens geld worden witgewassen, bijvoorbeeld doordat deels contant wordt betaald. Dergelijke investeringen helpen bij de oversteek van de onderwereld naar de bovenwereld. In de interviewronde wordt dit patroon niet benoemd, al zijn er rondom enkele (rechts)personen wel de nodige vermoedens: het wordt niet of nauwelijks concreet. In de interviewronde worden wel de volgende vastgoedpraktijken gesignaleerd: -

-

-

Er worden woningen gesplitst waarna kamers worden verhuurd, onder meer aan arbeidsmigranten. Dit geeft de nodige overlast; soms klagen bewoners. De woningen die worden verhuurd aan arbeidsmigranten verstoren tot op zekere hoogte de toch al ‘krappe’ woningmarkt: er komt minder betaalbaar vastgoed op de markt voor woningenzoekenden met een (dubbel)modaal inkomen. Het komt voor dat een vergunning wordt aangevraagd voor kamerverhuur (verhuur van zelfstandige wooneenheden) en dat vooraf wordt gemeld dat het pand in technisch opzicht zal voldoen aan de regels. In de praktijk wordt de verbouwing toch anders uitgevoerd, in strijd met de regels. Respondenten constateren dat er weinig bouwinspecteurs (2,5 fte) zijn; bovendien hebben ze veel werk met toezicht op nieuwbouwprojecten. Lange tijd (en tot voor kort) waren er goedkopen panden te verwerven in Harderwijk die geschikt zijn (te maken) voor kamerverhuur: “het is voordelig om deze te kopen en te splitsen”. Dit was en is een goed bonafide verdienmodel. Respondenten constateren dat 29

-

particuliere investeringen in regulier vastgoed en vakantieparken of -woningen kan worden gecombineerd. Er is geen goed zicht op de leefomstandigheden van personen die goedkoop vastgoed huren in wijken in Harderwijk. Voor zover het gaat om arbeidsmigranten is er nog minder zicht op hun werkomstandigheden

Vakantieparken In de gemeente Harderwijk zijn acht vakantieparken. Op de parken staat een grote hoeveelheid (recreatie)woningen of objecten. We typeren de lokale gang van zaken op de acht vakantieparken in de gemeente Harderwijk op basis van vijf vormen van ondermijning die volgens de literatuur30 op vakantieparken plaats kunnen vinden. Op basis van ons veldwerk geven we vervolgens een beknopte toelichting op de betreffende ondermijningsvorm door de gang van zaken in de gemeente Harderwijk te beschrijven: 1. Recreatieparken als vluchtheuvel: kwetsbare personen en personen die om de één of andere reden klem zitten op de reguliere woningmarkt wijken vanwege bijvoorbeeld woningnood uit naar een park om er (illegaal) langdurig te wonen. Over de gemeente Harderwijk: Dit was en is een patroon in de gemeente Harderwijk. Er woonden circa tien jaar terug al veel mensen illegaal op de parken in de gemeente Harderwijk. Toen de gemeente overging tot handhaving of dat overwoog, resulteerde dat in publiek verzet: een “volksopstand”, aldus een respondent. Het leidde tot publieke en politieke druk om wonen toe te staan. Na een transitieproces is dit inmiddels mogelijk, op twee parken na, te weten De Konijnenberg en Het Verscholen Dorp. Op de parken die vandaag de dag een woonfunctie hebben, wonen arbeidsmigranten, andere bewoners of een combinatie daarvan.

De consequentie van de transitie, zo blijkt uit de interviews, is dat de gemeentelijke aandacht naar deze twee parken is verschoven. Het controleniveau lag lang op een laag peil, maar in de zomer van 2022 is (in juni) een integrale uitgevoerd op vakantiepark De Konijnenberg. Er zijn 51 personen aangetroffen die op het park wonen maar niet ingeschreven staan bij de gemeente. Dat is ter plaatse direct alsnog gedaan. Hierdoor kreeg Harderwijk er 42 burgers bij en Ermelo negen.31 Daarnaast heeft de Belastingdienst met 28 personen gesproken over hun betaal- en aangiftegedrag. De Belastingdienst heeft aankondigingen van beslag aangezegd met een totaalbedrag van €336.000,-- euro.32 Los van de vraag of park-bewoners er legaal of illegaal wonen, is het de vraag wie er wonen en hoe deze mensen worden behandeld door de verhuurder of – in het geval van arbeidsmigranten – door een uitzendbureau en/of werkgever. Dit is niet goed in beeld. Op hoofdlijnen wordt geschetst wie er wonen. Het zijn mensen die geen woning kunnen vinden of krijgen (b.v. na uithuisplaatsing, scheiding of gedwongen woningverkoop) en/of personen die liever met rust gelaten willen worden door overheid en (zorg)instanties. Het gaat vooral om ‘stakkers’ (mensen die klem zitten of zaten, totdat wonen een optie werd) en soms om ‘rakkers’, dat wil zeggen personen met antecedenten. Toch valt op dat veel niet bekend is.

30

Zie voor een overzichtsartikel: Van der Torre & Spoorendonk, 2020. Bron: https://www.destentor.nl/veluwe/flinke-buit-aan-belasting-en-extra-inwoners-voor-ermelo-enharderwijk-na-controle-vakantiepark~a5247754/ 32 . Ons Wolderwijd, 1 juni 2022. 31

30

2. Criminele praktijken (o.a. drugshandel, hennepteelt of prostitutie) die buiten beeld blijven vanwege beperkte sociale controle en beperkt overheidstoezicht. Over de gemeente Harderwijk: Dit komt niet of nauwelijks in beeld, al is dat ook omdat veel niet bekend is over de gang van zaken op de parken. Er wordt door respondenten gewezen op ruzies, en op personen met antecedenten, op personen die onder de radar willen blijven en op KvKinschrijvingen op adressen op de parken. In welke mate dit gepaard gaat met criminele praktijken is niet bekend. 3. Vrijplaatsen of enclavevorming: criminele families of netwerken zijn dominant. Over de gemeente Harderwijk: Er wordt niet gesproken over criminele enclaves of vrijplaatsen. Wel denken respondenten dat bewoners op tenminste één park mogelijk onder druk worden gezet of worden geïntimideerd om dingen te doen of te laten, bijvoorbeeld niet inschrijven bij de gemeente. 4. Sobere huisvesting van arbeidsmigranten die – door (rechts)personen en/of omstandigheden – onder druk worden gezet om dergelijke huisvesting te accepteren, mede omdat dit is gekoppeld aan hun werk en inkomen. Over de gemeente Harderwijk: Er worden arbeidsmigranten langdurig gehuisvest op recreatieparken; ook in vakantiewoningen waar dit is toegestaan. Dit voorziet in woonruimte en het vervult een economische functie.

Het is een blinde vlek hoe deze arbeidsmigranten worden behandeld. 5. Criminele investeringen in een park of in vakantiewoningen op een park. Over de gemeente Harderwijk: Dit wordt niet benoemd door respondenten; wel wijzen ze op opportunistische verhuur- en ontwikkelpraktijken op de parken, gericht op stevige winst. Op basis van de verstrekte informatie kunnen we dit niet typeren als ondermijnende praktijken. Het vergt wel scherpte van de gemeente op de gang van zaken, met aandacht voor de wijze waarop bewoners of recreanten worden bejegend. 3.4

Overige fenomenen en blinde vlekken

Naast de hierboven beschreven praktijken komen vier andere fenomenen in beeld: deels als patroon dat opvalt in het straatbeeld als onderdeel van het territoriaal geweld (vuurwerkhandel), maar vooral als blinde vlek (de drie overige fenomenen). Met blinde vlekken wordt bedoeld dat er criminele kansen zijn of dat er criminele praktijken lijken te spelen (bijvoorbeeld omdat enkele bronnen – b.v. respondenten of media – daarop wijzen), maar onduidelijk is wat de stand van zaken is. Twee locaties zijn reeds als een blinde vlek benoemd, namelijk de bedrijventerreinen en de havens. In deze paragraaf komen vier fenomenen aan bod: a. Illegale vuurwerkhandel. b. Misstanden of mensenhandel33 (1): illegale prostitutie c. Misstanden of mensenhandel (2): de leef- en werkomstandigheden van arbeidsmigranten

33

De kern van het strafrechtelijke begrip mensenhandel is dat dwang wordt uitgeoefend op personen, zodat ze een wereld met criminele praktijken in worden gezogen. De afhankelijkheidsrelatie van slachtoffers resulteert in een strafrechtelijk dilemma. Juist bij effectieve dwang is het namelijk uitermate lastig om mensenhandel vast te stellen, want slachtoffers leggen dan bepaald niet snel verklaringen af. Los van het strafrechtelijke fenomeen mensenhandel, kunnen er signalen zijn dat personen onder druk staan en vanwege misstanden in een penibele situatie verkeren.

31

d. Zorgen over zorgfraude Ad a.) Illegale vuurwerkhandel Uit landelijk onderzoek blijkt dat de illegale vuurwerkmarkt omvangrijk is en dat er verschillende soorten handelaren actief zijn (Van Essen, 2014). Op deze markt opereren georganiseerde criminelen (grote partijen, vervoer en opslag) en criminele profiteurs (op en neer rijden en losse verkoop via sociale media en in kleine sociale kring). Uiteraard zijn tussenvormen mogelijk. De illegale vuurwerkmarkt doet denken aan hennepteelt: instappen is eenvoudig; de criminele handel is (in bepaalde kringen) gerechtvaardigd door het idee dat het ‘moet kunnen’ en het motiveert door de beperkte pakkans en aantrekkelijke (en snelle) opbrengsten (Van der Torre e.a., 2017).34 Het gebruik van zwaar vuurwerk is een patroon in de gemeente Harderwijk; het maakt deel uit van systematische criminele praktijken en ordeverstoringen door jongeren en jongvolwassenen (zie paragraaf 3.2). Harde knallen jagen bewoners de stuipen op het lijf en maakt of houdt hun wakker; dit is niet alleen een bijproduct van vuurwerkgebruik, want het is of lijkt ook de bedoeling. Er is een illegale vuurwerkmarkt in de gemeente Harderwijk en omgeving; met crimineel aanbod en met afnemers. Dit overstijgt het niveau van jeugdoverlast en vuurwerkoverlast; het gaat om strafbare feiten met een schadelijk effect op het publieke leven.

Het is daarmee een schoolvoorbeeld van ondermijning. In een rijtjeshuis en in kelderboxen van flats in Harderwijk zijn handelshoeveelheden illegaal (zwaar) vuurwerk aangetroffen. Jongvolwassenen uit Harderwijk verdienen geld met vuurwerkhandel. Het lijkt verbonden met drugshandel; in elk geval gaat het om dezelfde locaties en groepen of netwerken. In tabel 3.11 staan mediaberichten over vuurwerkvondsten in Harderwijk. Tabel 3.11: Mediaberichten over aangetroffen illegaal vuurwerk 500 kilo vuurwerk in een rijtjeshuis in Drielanden 35 In een rijtjeshuis aan de Leembergerhout in Harderwijk haalt de politie in september 2021 ongeveer 500 kilo vuurwerk weg. Het vuurwerk wordt per toeval gevonden door de brandweer die kwam vanwege een melding van een keukenbrand. Het gaat volgens de politie om professioneel en (illegaal) consumentenvuurwerk. De Explosieven Opruimingsdienst Defensie assisteert bij het veiligstellen van het vuurwerk. Twee twintigers met een partij (zwaar) illegaal vuurwerk: in auto en kelderbox36 Twee twintigers uit Harderwijk worden in december 2020 aangehouden na een grote vuurwerkvondst: 840 nitraten en 60 cobra’s. De mannen hadden een deel van het vuurwerk opgeslagen in de kelderbox van een flatgebouw in Harderwijk. De politie houdt de verdachten (21 en 24 jaar) aan tijdens een controle in Ermelo. In de kelderbox lagen 640 nitraatbommen opgeslagen.

Vuurwerkvangst in Slingerbos37 De politie in Harderwijk en Zeewolde neemt in november 2019 bij een onderzoek vele kilo's illegaal vuurwerk en een onbekend geldbedrag in beslag. Er worden twee mannen opgepakt. De vuurwerkvondst van 16 kilo zwaar vuurwerk wordt gedaan in een woning in Harderwijk; in de wijk Slingerbos. De politie deelt de arrestatie op Instagram en wijst op gevaarzetting: “Die grappige paarse rotjes linksonder op de foto hebben de kracht van een handgranaat. En die shell blaast een auto op,’’ schrijft de verbalisant op het 34

Met regelmaat wordt door vuurwerkcriminelen gebruikgemaakt van een infrastructuur die mede is opgebouwd met drugscriminaliteit. Criminelen combineren met andere woorden ‘drugs’ en ‘vuurwerk’. In de interviewronde is dit niet benoemd. 35 Bron: De Stentor, Brandweer vindt 500 kilo vuurwerk na keukenbrandje Harderwijk: ‘Deze buurt is aan kleine ramp ontsnapt’, 18 september 2021. 36 Bron: Noordhollands Dagblad, Harderwijkers opgepakt met zwaar illegaal vuurwerk, 9 december 2020. 37 Bron: De Stentor, Illegaal vuurwerk onderschept in Harderwijk en Zeewolde: ‘Die shell blaast een auto op’, 23 november 2019.

32

Instagram-kanaal. 454 kilo vuurwerk in garagebox in Stadsdennen38 In een garagebox aan de Heijermansstraat in Stadsdennen worden in november 2019 dozen vol illegaal vuurwerk aangetroffen. De politie neemt 454 kilogram vuurwerk in beslag. De eigenaar wordt aangehouden. Op Instagram waarschuwt de wijkagent dat ‘dergelijk illegaal vuurwerk’ levensgevaarlijk is in een woonwijk.

Ad b.) Misstanden of mensenhandel (1): Illegale prostitutie Respondenten en andere bronnen (media) wijzen op de nodige signalen over illegale prostitutie. Mede vanwege de inherent moeilijke bewijslast wordt vaak niet duidelijk of het gaat om seksuele uitbuiting of om vrijwillig niet-vergund sekswerk. In de interviewronde wordt gesignaleerd dat enkele kwetsbare zorgcliënten mogelijk zijn in de prostitutiewereld zijn beland. Eén jonge zorgcliënt lijkt “deels” uit eigen wil sekswerk te verrichten. Een ander signaal betreft kwetsbare huurders die, mogelijk onder dwang en omdat ze de inkomsten goed kunnen gebruiken, hun woning beschikbaar stellen voor prostitutie. Als de gemeente op de hoogte raakt van zo’n signaal, wordt een prostitutiecontrole uitgevoerd. Die huurders spelen een geringe rol; de aangetroffen prostituées zijn geregeld Latijns-Amerikaanse vrouwen, aldus een respondent. De organisatoren van deze illegale prostitutie blijven buiten beeld; seksuele uitbuiting wordt niet vastgesteld. Er wordt wel hulp georganiseerd of aangeboden voor de prostituées. Tabel 3.12 gaat over een in Harderwijk uitgevoerde controle en over de veroordeling van een Harderwijker voor mensenhandel.

Tabel 3.12: Mediaberichten over mensenhandel in de gemeente Harderwijk Illegale prostitutie op twee adressen39 Op twee adressen in Harderwijk wordt in juni 2023 bij een controle illegale prostitutie geconstateerd. Hiervan zal door de politie een bestuurlijke rapportage worden aangeleverd aan de burgemeester. Op één van die twee adressen lag al een last onder dwangsom vanwege dezelfde overtreding. Man uit Harderwijk veroordeeld voor mensenhandel40 De rechtbank veroordeelt in november 2021 een 30-jarige man uit Harderwijk voor mensenhandel en dwang. Hij krijgt een voorwaardelijke gevangenisstraf van 4 maanden. Daarbij moet de man 240 uur werkstraf uitvoeren. Het slachtoffer – een toentertijd 20-jarige vrouw - was vrijwillig werkzaam in de prostitutie toen de man hierachter kwam. In februari 2018 dwong hij haar om dit toe te geven tijdens een gesprek. Dit gesprek nam hij op. De man dreigde haar ouders en haar werkgever te vertellen over haar werkzaamheden in de prostitutie. Daarbij stuurde de man de vrouw berichten, waarin hij zei dat hij verhaal zou halen bij haar ouders als ze hem niet 500 euro per week gaf. Het slachtoffer stond meer dan een jaar lang een deel van de opbrengsten van haar afspraken met klanten aan de man af.

Ad c.) Misstanden of mensenhandel (2): de leef- en werkomstandigheden van arbeidsmigranten In de interviewronde wordt niet duidelijk of arbeidsuitbuiting in de gemeente Harderwijk voorkomt. Het vraagstuk van de arbeidsmigranten wordt in de eerste plaats gezien als een huisvestingsvraagstuk. Huisvesting van arbeidsmigranten is toegestaan op enkele vakantieparken en tijdens ons veldwerk wordt werk gemaakt van een migrantenhotel (met 150 plaatsen), al lopen er juridische procedures. Respondenten signaleren nog steeds illegale bewoning door arbeidsmigranten. Er wordt gewezen op een categorie migranten die langer dan vier maanden in Nederland verblijven en die beschikken over een BSN-nummer, maar die niet in het BRP staan ingeschreven. Hun leef- en werkomstandigheden zijn een blinde vlek. Ook ten aanzien van ‘ingeschreven’ arbeidsmigranten is

38

Bron: De Stentor, Dozen vol illegaal vuurwerk in woonstraat Harderwijk, 13 november 2019. Bron: Harderwijker Courant, Illegale prostitutie op 2 adressen in Harderwijk geconstateerd, resultaat van reeks intensieve controles en acties, 29 juni 2023. 40 Bron: Rechtspraak.nl, Man uit Harderwijk veroordeeld voor mensenhandel en dwang, 8 november 2021. 39

33

weinig bekend over hun werkomstandigheden. Op basis van een aangenomen motie diende er een ‘Klachtenmeldpunt voor arbeidsmigranten ter voorkomen van uitbuiting’ te komen. Ad d.) Zorgen over Wmo-zorg en jeugdhulp Er is veel tijd en energie uitgegaan naar het organiseren van de zorg sinds de decentralisatie in 2015. Er is geen rechtmatigheidstoezichthouder aangewezen voor de jeugdhulp; wettelijk is dit ook niet verplicht, zoals bij Wmo-zorg. Volgens enkele respondenten dient ook het rechtmatigheidstoezicht op de Wmo-zorg een steviger plaats te krijgen in het lokale zorgstelsel. Sterker, het zou nog bijna niet van de grond zijn gekomen volgens een bron. Sinds 2015 is er geen rechtmatigheidstoezicht (een bestuursrechtelijk onderzoek) uitgevoerd in de gemeente Harderwijk naar zorgfraude; het werd dus niet aangetoond. Los van de aangetoonde fraude, is het de vraag of de gewenste resultaten kunnen worden geboekt met de zorg die wordt geleverd aan jeugdigen of twintigers als ze in (of vlakbij) kwetsbare wijken wonen of daar in een voorziening voor beschermd wonen worden geplaatst. Wat kwetsbare (bijvoorbeeld verslaafde) volwassenen betreft kan dezelfde vraag worden gesteld over plaatsing in maatschappelijke opvang. In kwetsbare wijken van Harderwijk is de drugshandel dichtbij; kwetsbare zorgcliënten zijn een doelgroep voor dealers.

Naast deze risico’s op straat zijn er organisatorische en beleidsmatige risico’s. De gemeente Harderwijk is een centrumgemeente voor beschermd wonen en maatschappelijke opvang, maar volgens een bron zijn er twee problemen bij deze zorg: 1) het toezicht op de rechtmatigheid is niet geregeld en 2) mede daardoor is er geen goed zicht op de leefomstandigheden van kwetsbare cliënten. Dit laatste komt (volgens die bron) ook doordat er door klantmanagers en contractmanagers geen vinger aan de pols wordt gehouden. We kunnen de vraag naar de resultaten, kwaliteit en rechtmatigheid van de zorg niet beantwoorden op basis van de gespreksronde. Informatie van Zicht op Ondermijning over pgbzorgaanbieders en veroordelingen schetst een relatief ongunstig beeld. Zie de onderstaande tabel. Tabel 3.13.: Zicht op ondermijning: cijfers over pgb-zorg en veroordelingen Zicht op Ondermijning heeft in kaart gebracht hoeveel cliënten pgb-zorg ontvangen van zorgaanbieders met een veroordeling. De cijfers over de gemeente Harderwijk zijn duidelijk ongunstiger dan het Nederlandse gemiddelde. 4,8 procent van de cliënten in Nederland krijgen zorg van zorgaanbieders met een veroordeling (die zorg leveren middels een pgb); in Harderwijk ligt dit op 13,7 procent (70 cliënten). Er kan ook worden gekeken naar de pgb-zorgaanbieders.

4,1 procent van alle zorgaanbieders in Nederland die pgb-zorg leveren, hebben een veroordeling. Dit percentage ligt in Harderwijk op 4,4 procent (20 aanbieders) Ook vermeldt Zicht op Ondermijning wat per gemeente het percentage gedeclareerde kosten is voor zorg van pgb-zorgaanbieders met een veroordeling. Dit percentage ligt landelijk op 5,2 procent, maar in de gemeente Harderwijk op maar liefst 23,3 procent. Het gaat om bijna twee miljoen euro; exact bedraagt het 1.983.777 euro.

3.5

Afsluiting

Dit hoofdstuk bracht ondermijnende praktijken in kaart. Het volgende hoofdstuk beschrijft vanuit een bestuurskundig perspectief hoe ondermijnende praktijken worden aangepakt.

34

Hoofdstuk 4 De (gemeentelijke) aanpak van ondermijning Inleiding Dit hoofdstuk gaat over de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Paragraaf 4.1 presenteert het coalitieakkoord, het collegeprogramma en beschrijft waarom in 2022 en 2023 de gemeentelijke ondermijningsaanpak in een stroomversnelling is gekomen. Paragraaf 4.2 presenteert en analyseert het Integraal Veiligheidsplan (verder: IVP) 2022-2024. Paragraaf 4.3 behandelt het Plan van Aanpak Ondermijning. Vervolgens gaat paragraaf 4.4 over de gemeentelijke veiligheidsorganisatie. Paragraaf 4.5 presenteert en analyseert de beleidstheorie bij de ondermijningsaanpak; daarbij is de insteek pragmatisch, gericht op het verzamelen van informatie om over te gaan tot actie. Paragraaf 4.6 zoomt in op de gemeentelijke ondermijningsaanpak, met oog voor geboekte vooruitgang en prestaties én bestaande beperkingen. In paragraaf 4.7 worden ingegaan op de externe samenwerking bij de ondermijningsaanpak. Paragraaf 4.8 gaat over de rol van de gemeenteraad. 4.1

Ondermijning: meer dan een veiligheidsprioriteit!?

Het ondermijningsvraagstuk neemt een bijzondere plaats in binnen de gemeentelijke organisatie. Het was of is in veel opzichten het dossier van de burgemeesters en daarmee van veiligheidsambtenaren. De aanpak van ondermijning is de laatste twee jaren in een actiestand geplaatst. Dit leunt weliswaar op de schouders van een klein aantal professionals bij gemeente, politie en RIEC, maar het laat wel zien wat er speelt in de gemeente en waarom het belangrijk is om in actie te komen: met handhaving of een helpende hand. Het coalitieakkoord gaat nauwelijks in op veiligheid, al laat het collegeprogramma zien dat sommige veiligheidsvraagstukken (o.a. drugshandel) worden gezien als een gemeentelijke opgave 4.1.1 Het coalitieakkoord en -programma 2022-2026: veiligheid als thema In het coalitiekoord 2022-2026 (‘Samen bouwen aan de toekomst’) worden tien thema’s behandeld. Wonen, duurzaamheid en economie staan centraal. Veiligheid is niet één van de thema’s. Onder de noemer ‘Zorg en leven’ wordt als sub-thema kort ingegaan op veiligheid en dus neemt het een bescheiden plaats in het coalitieakkoord. Daarbij valt op dat het gaat om ‘sociale veiligheid’. De in het straatbeeld goed zichtbare drugshandel, die nauw is verweven met het drugsgebruik, wordt niet genoemd in het coalitieakkoord.

Dat is anders in het collegeprogramma 2022-2026 (‘Vandaag bouwen aan morgen’): “De aanpak van drugscriminaliteit in de afgelopen jaren heeft geresulteerd in meer aanhoudingen. In de komende periode willen we 10% meer drugsdealers pakken om de drugscriminaliteit een halt toe te roepen.” Het collegeprogramma zet in op aanscherping van de gemeentelijke ondermijningsaanpak: “We geven (ondermijnende) criminaliteit minder kans door aanscherping van beleid, regelgeving, vergunningen, toezicht en handhaving. We ontwikkelen een beter beeld van risico’s, dadergroepen en slachtoffers om preventie scherper in te richten.” Meer concreet zal de zorgfraude worden aangepakt en wordt ingezet op preventie van digitale criminaliteit. 4.1.2 Ondermijning: op de gemeentelijke agenda Door een optelsom van gebeurtenissen, problemen of rapportages is in de afgelopen vijf jaren ondermijning meer en meer op de agenda van de gemeente gekomen: soms werd de term ondermijning gehanteerd maar wanneer dit niet het geval was, bleek uit de inhoud dat het er wel degelijk mee te maken had. De agendering had soms een strikt professioneel en vertrouwelijk karakter, zoals een RIEC-rapportage of advisering door RIEC-medewerkers. Voor een ander deel werden ondermijnende problemen zichtbaar in de gemeente en vervolgens aangekaart door bewoners.

Ook andere vraagstukken werden vanuit de gemeenteraad of binnen de ambtelijke 35

organisatie aan de orde gesteld. Langs verschillende wegen zijn de volgende kwesties sinds 2017 op de gemeentelijke agenda beland: -

Exploitatievergunning. De gemeente Harderwijk voert in 2017 een stelsel in met exploitatievergunningen voor horecabedrijven en de coffeeshop. Dit gebeurt vanwege de vergunningverlening voor de coffeeshop. Het dwingt de gemeente om de horecaondernemers in meer of mindere mate onder de loep te nemen, alvorens een vergunning wordt verstrekt. Er wordt een soort ‘light’ toets uitgevoerd. Het drukte de gemeente met de neus op enkele feiten, want ze bleek niet goed te weten wie nu precies de horecaondernemers of -uitbaters waren en hoeveel zaken ze hadden. Soms kenden ze de ondernemers letterlijk niet; in andere gevallen was weinig bekend over de achtergronden van betrokkenen of over financieringsconstructies. Tot 2017 werden geen kritische vragen gesteld: “Het probleem was dat we het fenomeen ondermijning in 2017 nog niet kenden. (…) Door de komst van het vergunningsstelsel zijn we tegen problemen aangelopen.” De conclusie was dat “aan de voorkant” meer ambtelijke alertheid nodig was op de vraag wie een horecazaak exploiteert. Het resulteerde in aangescherpte werkprocedures bij vergunningverlening en Bibob-toetsing. Aanvragers worden uitgenodigd en krijgen in een gesprek, dus met toelichting, de Bibob-formulieren overhandigd. Respondenten denken dat dit preventief werkt, omdat het er soms op lijkt dat bepaalde personen een Bibob-traject niet aandurven en afhaken.

Toezicht en handhaving op exploitatievergunningen zijn vandaag de dag speerpunten. Er wordt wekelijks horecaoverleg gevoerd tussen vergunningverlening, handhaving, een handhavingsjurist en de horecacoördinator.

-

Illegaal wonen op vakantieparken als gemeentelijk probleem. Politiek en maatschappelijk zijn in deze eeuw twee problemen geagendeerd wat betreft de vakantieparken in de gemeente Harderwijk, namelijk a.) illegale bewoning en b.) de (mogelijke) verpaupering of achteruitgang van parken met een ongunstig toekomstperspectief in de recreatiesector. Ten aanzien van het eerste probleem is het lang zo geweest dat mensen die voor 10 september 1997 op een park waren komen wonen, over een gedoogstatus beschikten om in een vakantiewoning te wonen. Omstreeks 2016 ontstond meer publieke en politieke druk om veel meer mensen legaal op een (vitaal) park te laten wonen. Ook was het de bedoeling om te voorkomen dat kwetsbare personen illegaal en onder slechte omstandigheden op parken zouden worden gehuisvest. In 2016 stelt de gemeenteraad daarom de Structuurvisie Vitale Vakantieparken Harderwijk vast. Het resulteerde in een traject waardoor wonen werd toegestaan op parken in Harderwijk, deels werd dit specifiek gericht op arbeidsmigranten. Uitzondering hierop zijn twee parken, namelijk De Konijnenberg en Het Verscholen Dorp. Op deze twee parken wordt gecontroleerd op illegale bewoning. Al met al is er dus een slag gemaakt met het oplossen van illegale bewoning op de parken.

Daarnaast geven respondenten aan dat het vakantiepark-dossier in 2016 vooral werd gezien als een huisvestingsopgave: het regelen en organiseren van huisvesting op de parken. Vandaag de dag wordt ook door een ondermijningsbril bekeken, met oog voor mogelijke strafbare feiten, zoals uitbuiting (zie het volgende punt).

-

Politieke agendering: een meldpunt voor arbeidsmigranten. In juni 2022 steunt de gemeenteraad een voorstel van de ChristenUnie om, in het kader van de huisvesting van arbeidsmigranten, een meldpunt in te richten waar arbeidsmigranten situaties van misbruik en uitbuiting kunnen melden. Dit vestigt de aandacht op arbeidsuitbuiting. 36

-

Criminaliteit en overlast door jongeren en jongvolwassenen: zichtbare problematiek. Geweld, overlast en intimidatie door jongeren en jongvolwassenen zijn op de politiek-bestuurlijke agenda beland. Deels omdat dit simpelweg zichtbaar is, maar ook omdat dit verschijnsel in klare taal onder de aandacht is gebracht door bewoners: door georganiseerde bewoners (in een wijkplatform, wijkvereniging of buurtteam) en in juni 2022 door een inspreker in een commissievergadering van de gemeenteraad. Respondenten realiseren zich dat er weliswaar overlastpieken zijn, maar dat het gaat om een hardnekkig veiligheidsprobleem.

-

De aanjagende functie van het RIEC. Het RIEC vervult in verschillende opzichten een aanjagende functie van de gemeentelijke ondermijningsaanpak. In 2020 wees een zogenoemd ondermijningsbeeld op criminele fenomenen in de gemeente Harderwijk. Meer recent, begin 2023, constateert een ‘weerbaarheidsscan’ van het RIEC dat er stappen zijn gezet met de aanpak van ondermijning, maar dat die aanpak nog niet is verankerd in de ambtelijke organisatie en in gehanteerde werkprocessen. Ambtenaren melden bijvoorbeeld slechts af en toe een signaal over mogelijke ondermijning. Ook dringt het RIEC aan op verbetering van de aanpak van zorgfraude. Een belangrijk knelpunt dat het RIEC benoemt, is de geringe ambtelijke capaciteit voor - en het aansturen van - de gemeentelijke ondermijningsaanpak.

-

Aanstelling van een regisseur ondermijning.41 Er is, sinds september 2022, een zogenoemde regisseur ondermijning. Eén professional is aangesteld ten behoeve van de ondermijningsaanpak in de gemeenten Harderwijk, Ermelo en Putten. Voor deze regierol is per gemeente acht uur beschikbaar. De ambtenaar die deze functie bekleedt, heeft in de gemeente Harderwijk tevens een aanstelling (van 12 uur) als OOV-ambtenaar. Als we verder in dit rapport spreken over de regisseur ondermijning, bedoelen we telkens deze dubbelfunctie. Deze regisseur is de sleutelfiguur, als onderdeel van een intern en extern professioneel netwerk dat gestalte geeft aan de ondermijningsaanpak. Signalen worden opgehaald en opgepakt; sneller dan voorheen wordt de stap gezet naar gemeentelijke of collectieve actie. Dit heeft binnen de gemeentelijke organisatie het besef vergroot dat actie nodig is: om informatie te verzamelen en om resultaten te boeken.

Resumerend, hebben verschillende omstandigheden of gebeurtenissen geleid tot agendering van ondermijning als gemeentelijk vraagstuk. Harderwijk beschikt bovendien sinds kort over een – netwerk rondom de - regisseur ondermijning dat de aanpak in de actiestand heeft geplaatst. Dit wordt nader beschreven in paragraaf 4.5 en 4.6. Nu zoomen we eerst in op de twee belangrijkste beleidsstukken, namelijk het Integraal Veiligheidsplan en het Plan van Aanpak Ondermijning. 4.2

Het Integraal Veiligheidsplan

Het Integraal Veiligheidsplan 2020-2024 van de gemeenten Ermelo, Harderwijk en Putten wordt in mei 2023 met een periode van twee jaar verlengd, dus tot en met 2026. Het plan benoemt vijf bovenlokale prioriteiten voor de drie gemeenten, plus vier lokale prioriteiten en andere lokale beleidsactiviteiten. Het IVP constateert dat tussen 2016 en 2019 de geregistreerde overlast en aangiftedelicten zijn gedaald (“een positieve hoofdlijn”), terwijl ondermijnende criminaliteit wordt getypeerd als “oprukkend verschijnsel”. We zetten de IVP-prioriteiten op een rij en voorzien deze, 41

De ambtenaar die deze functie bekleedt, heeft in de gemeente

37

voor zover relevant vanuit het gezichtspunt van ondermijning, van commentaar op basis van ons veldwerk: 1. Kwetsbare personen Het gaat om “complexe sociale casuïstiek” van individuen of gezinnen die resulteert in overlast en soms ook geweld. Dit kan samengaan met psychiatrische problemen en met het gebruik van alcohol of drugs. Het gaat om personen die problemen ondervinden en veroorzaken; soms escaleert de situatie snel. Deze problematiek is een “groeiend vraagstuk” dat veel tijd en energie vergt van professionals. Als oorzaak van die groei wordt onder meer gewezen op “extramuralisering” van de zorg en de aanwezigheid van nachtopvang en “meerdere GGZ-instellingen” in het werkgebied. Opmerkingen op basis van ons veldwerk Respondenten zien kwetsbare personen ook als klant (inkomstenbron) van drugscriminaliteit en daarnaast of als personen die mogelijk door criminelen worden gerekruteerd voor of voor het karretje worden gespannen bij criminele activiteiten. Er bestaat met andere woorden een relatie tussen kwetsbare personen en ondermijning: het gevaar bestaat dat criminelen misbruik maken van sociale kwetsbaarheden en deze verergeren. 2. Ondermijning Het plan noemt meerdere ondermijnende fenomenen, zoals drugsproductie en -handel, fraude, witwassen en mensenhandel/uitbuiting.