Bijlage 1. 240625 Def_OmgevingsvisieHarderwijk-gecomprimeerd

Deze ontbrekende schakels worden in de basisstructuur opgenomen op basis van bodem- en watersystemen aangevuld met historische belangrijke structuren. Deze basisstructuur wordt vastgelegd in de omgevingsvisie en is van strategisch belang en daarmee richtinggevend voor nieuwe ontwikkelingen. De structuur krijgt absolute prioriteit en wordt leidend in de gemeente. Dat betekent dat nieuwe ontwikkeling bijdragen aan dat netwerk. Dat zal proportioneel zijn. Dat wil zeggen dat we van initiatiefnemers van nieuwe bouwplannen zullen eisen dat ze een bijdrage leveren aan de basisstructuur. Wanneer het een gebiedsontwikkeling is kan dat soms ook vormgegeven worden binnen de ontwikkeling. Kan dat niet of is het plangebied te klein dan kan dat door financieel bij te dragen aan het basisstructuurfonds (zie paragraaf 6.6).

IV: herkenbare historische structuurdragers

1.

Algemeen

2.

Stad van de toekomst

3.

ALLIANTIE MENS EN MAATSCHAPPIJ

III: sociaal netwerk

SUPER MARKT

ALLIANTIE BEBOUWING EN INFRASTRUCTUUR

II: gezonde en veilige leefomgeving

NATUURLIJKE ALLIANTIE

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

I: natuurlijk systeem als basis 23

Basisstructuur

DEEL A | basis

3.2.

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

Natuurlijk systeem

Hoofdgroenstructuur Voor het natuurlijk systeem is een hoofdgroenstructuur op gemeentelijk niveau van belang. De groen- en waterstructuren in Harderwijk zijn veelal per wijk ontwikkeld. Hierdoor hebben veel wijken een eigen groenstructuur die veelal niet goed met elkaar of de directe omgeving verbonden is waardoor een structuur op het niveau van het gehele stedelijke gebied ontbreekt. Tevens ontbreekt een verbinding tussen de stad en omliggende natuurgebieden. De structuur van de bodem is leidend voor het bepalen van deze structuur. De omgevingsvisie richt zich op een doorgaand stelsel van natuurlijke verbindingen op stadsniveau die een belangrijke functie hebben voor gezondheid en leefbaarheid van de stad (schone lucht, verkoeling, bewegen en ontmoeten). Deze bestaat uit: • Randmeer - Stad - Veluwe zones verbinden de stad met de Veluwe en de Randmeren, ook deze combineren bestaand groen- en/of waterstructuren tot een stedelijk niveau. Deze zones zijn naast een recreatieve natuurverbinding ook van ecologische betekenis, ze vormen de natuurlijke gradiënten tussen Veluwe en Randmeer. • Buitengebied Horst - Stad - buitengebied Hierden staan hier haaks op en verbinden de waardevolle open landschappen aan weerszijden van Harderwijk met elkaar. Ze voeren zoveel mogelijk over en langs bestaande groen- en/of waterstructuren.

We zijn innovatief en tonen lef De A28 is hard nodig voor onze bereikbaarheid. Tegelijkertijd vormt het een barrière tussen Veluwe, stad en Randmeren. Om die barrière te slechten wordt onderzocht of bijvoorbeeld ter hoogte van het stedelijk gebied van Harderwijk de snelweg overkluisd of onder het maaiveld gebracht kan worden of wellicht dat een heel ander tracé wenselijker is. Daarmee kan de barrière verminderd worden en wordt het Wolderwijd via de stad meer verbonden met de Veluwe als onderdeel van de basisstructuur. Nieuwe woongebieden Park Ceintuurbaan en Slenck&Horst maken onderdeel uit van de ontwikkeling van het ‘Bosfront’ waar het stedelijk gebied opgaat in de natuurlijke omgeving en andersom. Het slechten van de barrière versterkt de verbinding maar is voorwaarde voor de ontwikkeling van het Bosfront. Een concrete oplossing is nog niet uitgewerkt en vergt veel studie van verschillende partijen zoals provincie en Rijk. Ook een combi van oplossingen is denkbaar. De biodiversiteit in verschillende gradiënten in de overgangszone van Veluwe naar Randmeren krijgen dan meer kans.

1.

Algemeen

2.

Stad van de toekomst

3.

Waterstructuur Algemeen geldt voor de hoofdoppervlaktewaterstructuur dat deze zichtbaar is. Kunstmatige oplossingen worden zoveel mogelijk voorkomen en verdwenen historische watersystemen/beken worden waar mogelijk hersteld en/of verbeterd. De kustzone is onderdeel van de basisstructuur. Bij het Zeepad ligt dat voor de hand maar ook Wijde Wellen, Strandeiland. Lorentz en Mheenlanden wordt gezocht naar een goede overgang tussen land en water waar bij de inrichting meer rekening wordt gehouden met verschillende habitats.

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

24

Basisstructuur

DEEL A | basis

3.3.

DEEL B | thema uitwerking

Gezonde en veilige leefomgeving

3.5.

Aan de basisstructuur kunnen andere functies worden toegekend. De gemeente wil iedereen stimuleren tot een gezonde leefstijl door veel te bewegen in de buitenlucht. Voor een gezonde en veilige leefomgeving wordt met de basisstructuur een veilig, uitnodigend fiets- en wandelpadennetwerk in combinatie met beweegroutes, fietsknooppuntennetwerk, speeltuin en sportveldjes gecreëerd. Deze basisstructuur verbindt ontmoetingsplekken met elkaar zoals de sportclusters Sypel, Strokel, Slingerbos, Rumels en nog te realiseren Waterfront (Dolfinariumeiland). Daarmee wordt een aantrekkelijk woon-, werk- en leefklimaat bewerkstelligd. Dit helpt om zowel de lichamelijke als de geestelijke gezondheid te bevorderen.

3.4.

DEEL C | gebiedsuitwerking

Sociale samenhang

Door bovenstaande structuren ontstaan knooppunten. De knooppunten bevinden zich nu al meestal rondom wijk- en buurtcentra, sportclusters en plekken zoals de binnenstad met verschillende (maatschappelijke) voorzieningen en stadsparken zoals Sypel, de Rietmeen, het Crescentpark, Wijde Wellen én Strandeiland. Door fijne verblijfsgebieden in een parkachtige omgeving te ontwikkelen, wordt ontmoeting gefaciliteerd en gestimuleerd. Daarmee ontstaat meer sociale cohesie in de wijk of de buurt. Als mensen elkaar ontmoeten, gaan mensen elkaar kennen. Dat verkleint onbegrip en maakt het gemakkelijker om af en toe een beroep op elkaar te doen en samen initiatieven te ondernemen. Concreet betekent het dat in wijken waar dergelijke ontmoetingsplekken ontbreken, ze in of aan de basisstructuur worden toegevoegd of bestaande functies meer multifunctioneel worden gemaakt met aandacht voor culturele verschillen in bevolkingsgroepen. Iedere gemeente kent het probleem van mensen die zich soms tijdelijk of soms langdurig zelf niet kunnen redden. Door de sterke vergrijzing, de individualisering en de toegenomen verschillen (cultureel, opleiding, tussen generaties) is het steeds lastiger voor mensen die ondersteuning nodig hebben om zich staande te houden en een beroep te doen op een ander. Met het creëren van voldoende ruimte voor ontmoeten proberen we de ontstane kloof tussen mensen te dichten.

Het elkaar weer leren kennen is een belangrijk onderwerp in het zoeken naar welbevinden.

DEEL D | realisatie

inhoud

Historische structuurdragers

Behoud van het erfgoed, in het historisch centrum, op andere plekken in Harderwijk met een historische achtergrond én in Hierden en buitengebied, wordt steeds meer gewaardeerd, zowel door eigen inwoners als toeristen. Het gaat om het totaalplaatje van het fysieke erfgoed, de verhalen erachter, de ambachten en het actueel gebruik in deze tijd. Harderwijk kent een rijke historie en dat zien we in de historische kernen van Harderwijk en Hierden. Ook in de verbindingen met andere dorpen en steden zijn die structuren goed zichtbaar. De Zuiderzeestraatweg is bijvoorbeeld al bijna 200 jaar een belangrijke regionale historische verbindingsweg. Ook de oude route Leuvenumseweg/Mecklenburglaan is, hoewel doorsneden door de A28 nog herkenbaar als wat ooit de verbindingsweg was naar Deventer. De ruimtelijke structuur van dorpen en steden is er door bepaald. Veel historische bebouwing is gericht op deze weg. Zoals een groot aantal landgoederen, kazernecomplexen, boerderijen, villa’s, woonhuizen, fabrieken etc. De route koppelt verschillende tijdsbeelden, landschappen, oude stadjes, dorpen en woongebieden langs de rand van de Veluwe.

1.

Algemeen

2.

Stad van de toekomst

3.

Met het vastleggen en versterken van een structuur met belangrijke elementen voortkomend uit het rijke verleden ontstaat meer waardering voor de omgeving, identiteit van plekken, buurten en wijken en hun historische context. Deze structuren uit het verleden zijn samen met de natuurlijke systemen leidend voor het bepalen van de basisstructuur.

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

25

Basisstructuur

DEEL A | basis

3.6.

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

Basisstructuurkaart

Op de basisstructuurkaart op de volgende pagina zijn de lagen van het natuurlijk systeem; de gezonde en veilige leefomgeving; het sociaal netwerk en herkenbare historische structuurdragers te zien. Deze structuur vormt de kern van het herstel van het natuurlijke systeem en draagt tegelijkertijd bij aan het welbevinden van inwoners.

1.

Algemeen

2.

Stad van de toekomst

3.

 Nu  Impressie van basistructuur

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

26

Basisstructuur

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

BASISSTRUCTUUR OMGEVINGSVISIE - LEGENDA BASISSTRUCTUUR Legenda OMGEVINGSVISIE - LEGENDA VISIEKAART ALGEMEEN

OMGEVINGSVISIE - LEGENDA BASISSTRUCTUUR mei 202

SYSTEEM GROEN EN LANDSCHAPNATUURLIJK MOBILITEIT EN INFRA

1

1

1

1 Hoofdgroenstructuur 1 2

2

2

3

3

4

4

5

5

6

6

stroomweg 2 Oppervlaktewater 2 3 NATUURLIJK rondweg Kustzone 3 3 NATUURLIJK 4 80 km/h Open en 4 waardevol landschap 4 5 50 km/h Randmeer 5 5 6 30 km/h Veluwe 6 6

7

7

8

studiegebied

GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING GEZONDE E 1 GEZONDE E Indicatieve fiets- en 1 wandelpadenstructuur

9 (recreatie) > toegevoegd uit kaart SOCIAAL NETWERK voorzieningen 1 STEDELIJKE ONTWIKKELING

1 2 3

1 2 21 SOCIAAL N Ontmoetingsgebied wijkniveau 3 SOCIAAL N 32 Sportcluster 4 43 Stadspark

Ontmoetingsgebied binnenstad WELBEVINDEN

HIST STRU

4

4 HISTORISCHE STRUCTUURDRAGERS

5

15 Historische structuur 1 6

6

HIST STRU

7 8 (ontmoet. binnenstad) Omgevingsvisie Harderwijk 2040

27

9 (zorgcluster > witte bolletjes)

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

DEEL D | realisatie

inhoud

28

DEEL A | basis

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL B | thema uitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

4. Thematische benadering Bodem

Algemeen

Natuur en groen

klimaatverandering

Klimaatverandering

gezonde leefstijl en -omgeving sociale verbinding

natuur en groen

rv oo

2040

aa tv oo

st en ers van n o onze inw

mobiliteit en infrastructuur

onderwijs, werk en inkomen

rop

Harderwijk

vi nd

kwetsbare inwoners

keling

ruimte voor ondernemen

wik nt

bodem

is de drage

uu rli j

k

water

e

em ste sy

ro

Ieder thema wordt afgesloten met een zogenaamde themakaart. Wanneer je deze 13 themakaarten op elkaar legt ontstaat een onoverzichtelijk geheel en ontstaan er conflicten in ruimtegebruik. Daarom wordt dit hoofdstuk afgesloten met de visiekaart waarin de hoofdkeuzes zichtbaar zijn gemaakt.

Water

e lb we Het

Om het Harderwijk en Hierden van 2040 te schetsen worden alle aspecten van de fysieke leefomgeving thematisch beschreven. Ieder thema begint met een opsomming van principes. Deze ontwerpprincipes worden gehanteerd bij locatieonderzoeken, het toetsen van initiatieven van derden en bij het opstellen van beleids- en gebiedsuitwerkingen, programma’s of plannen. Een deel van deze principes zijn op hoofdlijnen geborgd in de basisstructuur; in de gebiedsgerichte benadering in hoofdstuk 5 wordt de komende jaren in overleg met inwoners en belanghebbenden verder uitgewerkt wat dat op gebiedsniveau concreet kan gaan betekenen. De thematische en gebiedsgerichte benadering vormen samen de omgevingsvisie. Realisatie van onderdelen uit de omgevingsvisie wordt mogelijk verder uitgewerkt in programma’s zoals bedoeld in de Omgevingswet.

Het nat

4.1.

ruimtelijke kwaliteit en erfgoed

wonen

Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

voorzieningen

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen

UITWERKING THEMA’S Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Visiekaart

29

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

4.2.

Natuurlijke alliantie

4.2.1.

Natuurlijk systeem is dragend voor de ontwikkeling

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

Waarom….

inhoud

Bodem

De natuurlijke alliantie zijn de onderwerpen van de lange termijn. Ze veranderen beperkt en langzaam en toch hebben we door menselijk handelen invloed op de systemen. Inmiddels is geleerd dat die veranderingen ons welbevinden bedreigt: achteruitgang van biodiversiteit maakt het ecosysteem kwetsbaar waarbij de mens aan het eind van de keten staat. De gemeente staat daarom een duurzame ontwikkeling in al haar handelen voor (zie pagina 14, Global Goals). Duurzaamheid is daarmee een leidend principe in ons handelen. Dat betekent dat de gemeente in 2030 minimaal de landelijke doelstellingen volgt en de doelstelling voor de energietransitie in 2050 klimaatneutraal, 100% circulair en klimaatrobuust is. Daarnaast zet de gemeente zich in voor het behoud en versterken van de natuur; voor het creëren van een groene oase, gebouwen en openbare ruimte; een prima leefgebied voor kleinere dieren (insecten, vogels en kleine dieren) tussen de Randmeren en de Veluwe. Bodem- en watersystemen zijn lange termijn processen. Het aanpassen daarvan zijn langdurige en vaak kostbare processen. Door klimaatverandering en ingrepen in het verleden is het noodzakelijk om deze systemen sturend te laten zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen. Uitgangspunt voor ontwikkelingen is de bodemkaart (zie Stadsatlas). Deze geeft richting aan de verdere keuzes die gemaakt worden.

…voor het natuurlijk systeem Het eerste principe is dat we in verdere ruimtelijke ontwikkelingen rekening houden met de bodem om daarmee duurzamer te bouwen, liefst zonder technische ingrepen. Met het realiseren van de basisstructuur herstellen we het natuurlijk verloop van de dekzandgronden van de Veluwe via de stadsweiden en de stadslanderijen richting het water van de Randmeren. Daarnaast volgt de basisstructuur de ondergrond in noord/zuid richting zoals in het verleden de Zuiderzeestraatweg en de spoorlijn dat al deed. In de bestaande stad geldt het principe dat bij herstructurering/transformatie natuurlijke systemen in acht worden genomen en daar waar mogelijk hersteld worden. Door rekening te houden met bodem en watersystemen creëren we een duurzamer Harderwijk en Hierden waarin het systeem bestand is tegen de effecten van klimaatverandering en inwoners beter gevrijwaard blijven van

wateroverlast, de beschikbaarheid van voldoende schoon zoet water, e.d. Door het beperken van energie- en grondstoffenverbruik wordt de ecologische voetafdruk verlaagd, waarmee Harderwijk haar bijdrage levert aan een meer evenwichtig systeem rekening houdend met de wereld om ons heen.

…voor het welbevinden van onze inwoners Eeuwenlang heeft de mens en meer precies hebben Harderwijkers en Hierdenaren rekening gehouden met de bodem. De vesting werd gebouwd op een uitloper van het dekzandrug van de Veluwe en ook Hierden lag achter een strandwal op zo’n uitloper. De bodem- en (grond) watersystemen leveren ‘natuurlijke diensten’ waarmee de bewoners in hun levensonderhoud voorzien zoals drink- en waswater. visserij, akkerbouw, veeteelt en bosbouw. Ook bij het bouwen van woningen en transport over land/water is men afhankelijk van de draagkracht van deze systemen. Zo werd ook de spoorlijn precies op de rand van deze stevige bodem aangelegd. Later is dat losgelaten en werden steeds vaker technische oplossingen bedacht om het bouwen mogelijk te maken. Op de kaart is ook te zien dat het Harderwijkse grondgebied de laatste decennia flink is vergroot met het opspuiten van gronden in de Randmeren. Hier zijn Lorentz Haven en Waterfront aangelegd. Door rekening te houden met de natuurlijke systemen wordt ook de biodiversiteit hersteld en gestimuleerd. Het versterken van groene structuren werken positief op de gezondheid en het welbevinden van mensen.

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Water

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

30

DEEL A | basis

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

Voor 2040 betekent dat voor de natuurlijke alliantie: 1. Het hoofdprincipe is dat het natuurlijke systeem (water en bodem) de basis is en daarmee ruimtelijk structurerend is bij nieuwe ontwikkelingen. Daarbij wordt gekeken hoe structuren kunnen worden hersteld en naar de draagkracht van de bodem, (grond)watersysteem en natuur (ecologie). klimaatverandering NATUURLIJKE ALLIANTIE

sociale verbinding

natuur en groen

2040

ruimte voor ondernemen

vi nd

st en ers van onze inwon

mobiliteit en infrastructuur

kwetsbare inwoners

Natuur en groen Klimaatverandering

Gezonde leefstijl en -omgeving onderwijs, werk enOntmoeting, inkomenverbinding en samenhang

rop

Harderwijk

aa tv oo

e lb we Het

bodem

is de drage rv oo

uu rli j

k

water

e

em ste sy

keling wik nt

3. De gemeente Harderwijk in 2050: • 100% circulair is; • klimaatrobuust is; • klimaatneutraal is; waarbij de gemeente zich inzet om: • minimaal landelijke doelstellingen te volgen; • de natuur te behouden en waar mogelijk te versterken; • de biodiversiteit te verbeteren; • over te schakelen op duurzame landbouw.

Water

gezonde leefstijl en -omgeving

ro

2. Als prioritaire maatregel wordt een robuuste groen- en waterstructuur in de basisstructuur vastgelegd waarin deze ten behoeve van biodiversiteit, het oppervlaktewatersysteem én klimaat adaptieve maatregelen zoals wateropvang en voorkomen van hittestress wordt geïntegreerd én geborgd.

Bodem

Het nat

2040

DEEL B | thema uitwerking

ruimtelijke kwaliteit en erfgoed

wonen

Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen

voorzieningen

Omgevingskwaliteit

Onder de Natuurlijke alliantie worden in de volgende paragrafen onderstaande thema’s besproken: » bodem; » water; » natuur en groen; » klimaatverandering.

Wonen

Voorzieningen

UITWERKING THEMA’S

Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

2040 Omgevingsvisie Harderwijk 2040

31

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL D | realisatie

DEEL C | gebiedsuitwerking

inhoud

4.2.2. Bodem 4.2.2.1. Draagkracht van de bodem is bepalend voor de functie In de gemeente is geen stukje grond onbenut. Dat betekent dat wanneer we aan een perceel een nieuwe bestemming toekennen dat altijd ten koste van de oude bestemming gaat. Tegelijkertijd is veel van het Harderwijks grondgebied prachtige natuur van de Veluwe of oppervlaktewater van de Randmeren. Toch zeggen we in onze visie dat we de bodem leidend willen laten zijn voor de ontwikkeling.

Bodem

Water

compost aanmoedigen

... voor het natuurlijk systeem

Klimaatverandering

Dat wil zeggen dat we bij iedere transformatie eerst in beeld willen hebben hoe de bodem is samengesteld, of er ‘vergeten’ watersystemen bestaan en of we dat kunnen herstellen binnen de transformatie.

De bodem is basis van onze voedselproductie. De agrarische sector in onze gemeente heeft een marginaal bestaan en intensieve veehouderij staat onder druk vanwege de stikstofproblematiek. Tegelijkertijd wil de gemeente inwoners meer betrekken bij de voedselketen met stadslandbouw op een biologisch en ecologisch verantwoorde wijze.

2040

Gezonde leefstijl en -omgeving

zandige rivierafzetting

... voor het welbevinden van onze inwoners

Natuur en groen

zeeklei

stuwwal

keileemrug

● bodem sturend ● sponswerking ● bodemleven ● bodemsanering ● ● Wolderwijd oever met gradiënten ● ● kringlooplandbouw ●

Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Principes ten aanzien van bodem zijn: • Bodemsystemen zijn sturend in ruimtelijke ontwikkelingen.

Wonen

• Natuurlijke sponswerking van de bodem herstellen/versterken: verminderen bodemafdekking en meer stedelijk groen.

Voorzieningen

• Stimuleren van multifunctioneel ruimtegebruik.

BODEM

• Duurzaam bodemgebruik en beheer stimuleren en toepassen.

Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen

2040

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Visiekaart

32

thema’s die bestaan uit verschillende onderwerpen. Per onderwerp wordt er een beschrijving gegeven wat DEEL C | gebiedsuitwerking | thema voor uitwerking DEEL D |de realisatie DEELkaart A | basis er op de te zien is en waarDEEL deB kaart gebruikt kan worden. Daarna wordt op hoofdlijnen

inhoud

methodiek beschreven om de kaart te genereren. Tot slot worden de attributen beschreven. 4.2.2.2. Bodemsysteem sturend In de afgelopen decennia zijn we de hechting met de bodem kwijtgeraakt en zijn we met allerlei technische oplossingen de relatie tussen functie en bodemsoort kwijtgeraakt. De keerzijde van technische is dat die – medevan onder de De Bodematlas maakt oplossingen bodeminformatie de invloed van klimaatverandering – kwetsbaar zijn gebleken en niet erg duurzaam. Zuid-Holland vanuit DoorProvincie bodem en water (weer) sturend teopenbaar laten zijn in de toegankelijk ruimtelijke ordening, kunnen ook in de toekomst (met een ander klimaat) blijvenbodemkaarten leven, wonen éénwedigitale omgeving. Het verzamelt en werken. In een veilige omgeving, met een gezonde bodem en voldoende en en water. sorteert deze pervolgttype ondergrondkwaliteit. schoon De gemeente Harderwijk daarmee het landelijke besluit (bron: Kamerbrief water en bodem sturend, Den Haag, november 2022). echter Verschillende praktijkervaringen hebben Door het principe ‘bodem sturend te maken in de ontwikkeling’ wordt de relatie aangetoond het hersteld. kaartmateriaal moeilijk te tussen bodem en functiedat waar mogelijk De bodem is drager voor functies. Verschillende bodemtypen (on)mogelijkheden voorDit gebruik. interpreteren is voor descheppen niet-bodemspecialist.

heeft Een kleiige bodemsoort is bijvoorbeeld geschikt voor akkerbouw, een zandige te maken met bouwmogelijkheden. het hoge detailniveau van de kaarten bodemsoort geeft goede De tabel geeft de verschillende bodemsoorten aan met hun kwaliteit. Kennis over de bodemsoorten geeft en gebrek aan inhoudelijke kennis over het inzicht in gebruik daarvan. Daarom vormt de bodemsoortenkaart de basis voor bodemsysteem van de niet-bodemspecialist. Iedere de themakaart.

2

Achtergrond

Bodem

Water

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving

Ondergrondkwaliteiten waar rekening mee gehouden dient te worden bij ruimtelijke ontwikkelingen.

ondergrondkwaliteit (zie figuur 1) vraagt om specifieke

De bodem moet vitaal en efficiënt geordend worden. De druk op de ruimte in kennis om de data informatie te vertalen. de bodem is inmiddels enorm hoog,naar we leggen allerlei infrastructuur aan in deDe bodem (riolering, elektriciteits- en glasvezelnetwerken, warmte/koude systemen, provincie staat voor duurzaam, veilig en efficiënt gasleidingen, ondergronds parkeren, drink- en grondwateronttrekkingen, etc.).

gebruik van de bodem en ondergrond. Hierbij hoort

Tegelijkertijd is onze ruimte beperkt en wordt daarom efficiënt landgebruik het integraal afwegen van de bodem en ondergrond gestimuleerd: zonnepanelen leggen we graag op daken, woningen bouwen we hoger de bodem ontwikkeling meer te ontzien (er blijft openbaar groen) en bijom daarmee ruimtelijke enmeer-gebruik (‘3Dmultifunctioneel ruimtegebruik is het streven. Daaronder valt ook dat onnodige Ordening’). Om het vakgebied beter aan te sluiten op bodemafdekking wordt verminderd en wordt ingezet op meer stedelijk groen.

ruimtelijke en maatschappelijke vraagstukken is een

De komende jaren richten we ons hierbij op de volgende opgaven: thematische indeling Deze • De gemeente neemt de regie op deontwikkeld inrichting van de (figuur ondergrond1). en legt dat vast in het omgevingsplan. indeling verdeelt en vertaalt de ondergrondkwaliteiten • De gemeente gaat natuurinclusief (kringloop) bodemgebruik en -beheer in thema’s voor ‘de leek’ beter begrijpelijk zijn stimuleren en zelf die toepassen. • De gemeente draagt bij aan: en/of meer aanspreken. De signaleringskaarten zijn » het vasthouden van water; opweerbaarheid deze thema’s. »gebaseerd een verbeterde tegen droogte;

Gebruik van de kaarten

beter inzicht in grondwateronttrekkingen (in samenwerking met waterschap en provincie); » inzetten op waterbesparing door bewoners en bedrijven (o.a. door communicatie). De gemeente draagt bij aan het realiseren van schoon en gezond water door een goede invulling van de zorgplichten ten aanzien van afvalwater (rioolbeleid) - door maatregelen in het kader van de Kaderrichtlijn Water (KRW) - bijzondere aandacht voor grondwaterbescherming in en rond het drinkwaterwingebied. De gemeente draagt bij aan het realiseren van ruimte voor water, o.a. door gebiedsgericht ruimte te maken voor vasthouden, bergen en afvoeren van water (mede op basis van de uitkomsten van de uitgevoerde klimaatstresstest).

»

•

•

Uiteraard blijft de gemeente Harderwijk bij al deze opgaven samenwerken met anderen: provincie, waterschap, Omgevingsdienst Veluwe (ODV), buurgemeenten en bewoners en bedrijven.

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

33

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

4.2.2.3. Duurzame landbouw en beheer Intensieve landbouwmethoden leiden op veel plekken tot degradatie van de bodemkwaliteit waarbij de bodem nog nauwelijks nutriënten of water vasthoudt. Duurzame landbouw is bijvoorbeeld natuurinclusieve kringlooplandbouw of regeneratieve landbouw. Met natuurinclusieve kringlooplandbouw kan de bodemkwaliteit worden verbeterd. Natuurinclusieve kringlooplandbouw heeft verwantschap met regeneratieve landbouw. Natuurinclusieve kringlooplandbouw is een productiemethode waarbij natuurlijke hulpbronnen worden versterkt in plaats van uitgeput. Ook bij het inrichten en onderhoud van de openbare ruimte worden natuurinclusieve kringloopmethoden toegepast met natuurinclusieve ontwerpen. Regeneratieve landbouw richt zich vooral op verbetering van de bodemkwaliteit. Praktijken die onder de noemer van deze vorm van landbouw worden toegepast, zijn onder andere: geen of minimale bodembewerking, gebruik van bodembedekkers, gewasrotatie en toepassing van biologische gewasbescherming (ipv chemische bestrijdingsmiddelen). Er wordt bijvoorbeeld minder gemaaid om grassen meer diep te laten wortelen en op bepaalde plekken worden veldbloemen ingezaaid om daarmee insecten meer habitat te bieden. De gemeente gaat deze vorm van bodemgebruik/beheer stimuleren en waar mogelijk zelf toepassen. 4.2.2.4.

Beperken onnodig landgebruik en stimuleren multifunctioneel gebruik Voor bebouwd gebied betekent het sturend zijn van bodemsystemen dat de effecten van klimaatverandering bepalend zijn bij locatiekeuze en inrichting van gebieden voor woningbouw. Dat houdt in dat er geen bebouwing komt op locaties met negatieve effecten voor noodzakelijke waterberging en ingezet wordt op een klimaatadaptieve en natuurinclusieve bebouwde omgeving. In de openbare ruimte worden materialen toegepast die zorgen dat de bodem zo min mogelijk wordt afgedekt. In de bodem wordt water geïnfiltreerd of geborgen om wateroverlast te voorkomen en de effecten van langdurig droge perioden te beperken. In Harderwijk doen we dat in de basisstructuur. Tegelijkertijd is de loop van het grondwater van belang omdat in delen van de bebouwde kom van Harderwijk het grondwater vrij hoog kan komen te staan.

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

Bodem

Water

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang

4.2.2.5. Sponswerking bodem vergroten Een van de maatregelen om de effecten van de klimaatverandering te beperken is de sponswerking van de bodem vergroten. Dat kan niet overal in dezelfde mate omdat dit afhangt van de doorlatendheid van de bodem en de grondwaterstand. Daarom is er een afkoppelkansenkaart ontwikkeld die aangeeft in welke gebieden er nog kansen liggen om meer regenwater lokaal te verwerken (in de bodem, in het groen of in het oppervlaktewater). Door middel van educatie en voorlichting worden bedrijven en particulieren gestimuleerd af te koppelen en bij nieuwe ontwikkelingen gescheiden systemen als uitgangspunt te hanteren. 4.2.2.6. Gradiënten buitengebied Het buitengebied tussen randmeren en de Veluwe kent veel verschillende bodemtypes. Dat maakt deze overgang vanuit ecologisch oogpunt interessant om biodiversiteit te bevorderen. Om een duidelijke scheiding tussen Hierden en Harderwijk te behouden wordt een ecologische verbindingszone gerealiseerd tussen Veluwe en randmeren.

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

34

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

4.2.2.7. Wolderwijd/Veluwemeer Een vaak vergeten bodem is de bodem van de Randmeren. Voor Harderwijk is dat met name het Wolderwijd. De kwaliteit van het water van het Wolderwijd is goed, zeker in vergelijking met de zuidelijke Randmeren of het Markermeer. Het Wolderwijd en het Veluwemeer hebben een sterk recreatieve functie en worden ook door de beroepsvaart gebruikt. Instandhoudingsdoelen voor verschillende soorten (o.a. Roerdomp, Grote Karekiet, Kleine Zwaan, diverse soorten duikeenden) worden gerespecteerd en onderzocht moet worden welke maatregelen worden genomen om de aantallen voor deze soorten te laten toenemen. Het principe “Het natuurlijk systeem is de drager voor de ontwikkeling” zoals beschreven in paragraaf 1.3.1 wordt hierbij aangehouden. In de tijd van de Zuiderzee is de bodem voor de Veluwekust aangezand. Na de aanleg van de Flevopolders zijn de Randmeren ontstaan, gekenmerkt door ondiepe waterplassen. Deze ondiepe waterplassen hebben aan de Veluwse zijde een vloeiende overgang van water naar land. Harderwijk staat er voor open om samen met betrokken partners (o.a. Gastvrije Randmeren, Rijkswaterstaat, Provincie Flevoland, natuurbeheerders, etc.) te verkennen of, en zo ja, welke maatregelen wenselijk zijn waarbij de Natura 2000-doelen prioritair zijn.

In onderzoek kan worden bekeken hoe instandhoudingsdoelstellingen en herstelopgaven zich verhouden tot wensen vanuit de oever- en waterrecreatie.

DEEL D | realisatie

inhoud

Bodem

Water

Harm van der Geest / De Stentor

DEEL A | basis

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

35

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

OMGEVINGSVISIE - LEGENDA BODEM BODEM

Legenda

1 Ophoging en vergraving 2 Zeeklei 3 Laagveen 4 Dekzandvlakte 5 Dekzandrug Rivierterras 6 Stuifzandduin 7 Stuwwal 8 Strandwal 9 Beekdal Hierdense beek 10 Niet11 draagkrachtige bodem

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

36

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

4.2.3. Water 4.2.3.1.

Watersysteem is leidend voor de ontwikkeling Bodem

Harderwijk heeft al bijna 8 eeuwen iets gehad met water. Begonnen als een nederzetting op de plaats waar een zanderige uitloper van het Veluwemassief in de Zuiderzee stak. Direct aan zee en toch 3 meter hoog en droog. En op die zandrug een beekje met goed Veluws grondwater. Restanten hiervan zijn nog terug te vinden in het Hortuspark, bij de Sypel en langs de Graaf Ottolaan. Aan de flanken van het Veluwemassief ontspringen deze beken doordat diep grondwater uit de bodem opwelt (kwel). De zee en de grachten boden eeuwen lang bescherming tegen vijanden. De zee speelde een belangrijke rol bij de handel (Hanzestad) en de bedrijvigheid (Visserij). Soms werd datzelfde water bedreigend bij springvloed of storm met schipbreuk en overstroming tot gevolg. Ook veroorzaakte vervuild water in de open riolen en slechte hygiëne vreselijke ziekten.

Water

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving

beleefbaar maken

Ontmoeting, verbinding en samenhang

... voor het natuurlijk systeem De stadsbeek is verdwenen uit de binnenstad, de Zuiderzee werd IJsselmeer, het vuile afvalwater gaat naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie, de zeespiegel stijgt, de bodem daalt, de verstedelijking neemt toe en het klimaat verandert. In de komende decennia krijgen we in toenemende mate te maken met enerzijds drogere zomers en anderzijds nattere winters met meer en zwaardere regenbuien en een toenemende kans op wateroverlast. En dus gaan watersystemen leidend zijn in ons handelen zodat we ook in 2040 droge voeten houden.

● regenwater vasthouden ● ecologisch robuust oppervlaktewater ● ● kwalitatief hoogwaardig water goed benutten ● ● bescherming van drinkwatergebieden ● ● schoon zwem- en recreatiewater ●

Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

... voor het welbevinden van onze inwoners In het moderne Nederland zien we water vaker als vriend dan als vijand. Altijd schoon drinkwater en op veel plaatsen betrouwbaar schoon zwemwater zijn daarvan voorbeelden die door de meeste mensen als vanzelfsprekend worden gezien. Dat er achter die vanzelfsprekendheid een wereld aan organisaties en techniek schuil gaat wordt vaak niet beseft. Zo zorgen de drinkwaterbedrijven voor de omzetting van grondwater of oppervlaktewater naar drinkwater, de waterschappen voor peilbeheer voor landbouw en natuurbeheer en ook voor de zuivering van afvalwater naar een kwaliteit die op natuurlijk oppervlaktewater geloosd kan worden.

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Voorzieningen

WATER

Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen

2040

Visiekaart

37

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

Met de aanleg van de spoorlijn, de A28 en de Groene Zoomweg zijn een aantal hoger gelegen lijnstructuren in de stad aangebracht die op sommige plaatsen haaks op de natuurlijke helling liggen. Bovendien zijn er in het verdere verleden sloten langs wegen gedempt voor de aanleg van fietspaden of riolering. Uit wateroverlastberekeningen blijkt dat met name een aantal gebieden ten zuidoosten langs de spoorlijn gevoelig zijn voor wateroverlast door een combinatie van genoemde factoren.

Bodem

Water

Principes ten aanzien van water zijn:

Natuur en groen

• Water is sturend in ruimtelijke plannen waarbij het watersysteem: » voldoende robuust moet zijn om problemen ten gevolge van de klimaatverandering op te kunnen vangen; » ecologische systemen in het stedelijk water voldoende kansen geeft; » veiligheid bij de inrichting voldoende aandacht krijgt. » daarnaast het optimaal evenwicht tussen de verschillende functies natuur, recreatie, beleving en economie van het water in en rondom Harderwijk blijft behouden. • Eigenaren van gebouwen en percelen zijn in principe zelf verantwoordelijk voor de verwerking van overtollig regenwater en grondwater. • Verminderen gebruik drinkwater. • Er zijn drie aangewezen zwemwaterlocaties: Palmbosweg, Strandeiland en Dolfinariumeiland. • Regenwater vasthouden waar het valt: water langer vasthouden en minder snel afvoeren. Door bijvoorbeeld in te zetten op het afkoppelen en hergebruiken van hemelwaterafvoer van het rioleringssysteem. • Vervuiling van grond-, oppervlakte- en drinkwater en bodem voorkomen of beperken. • Schoon en vervuild water gescheiden houden.

Klimaatverandering

oudelandkaarten.nl

2040

4.2.3.2. Water is sturend Het hoofdprincipe voor waterbeleid is dat water leidend is bij ingrepen in de fysieke leefomgeving. Dus bij nieuwe initiatieven wordt onderzocht hoe het watersysteem wordt behouden, hersteld en waar mogelijk versterkt, waarbij: 1. het watersysteem voldoende robuust moet zijn om problemen ten gevolge van de klimaatverandering op te kunnen vangen; 2. ecologische systemen in het stedelijk water voldoende kansen geeft; 3. veiligheid bij de inrichting voldoende aandacht krijgt. Bij elke ruimtelijke ontwikkeling wordt daarom in een vroeg stadium getoetst hoe om te gaan met oppervlaktewater (recreatie), grondwater, kwel, hemelwater en afvalwater en wordt onderzocht hoe waterstructuren ingepast kunnen worden in overige infrastructuur (wegen en groen). Het doel is om een gezond, veerkrachtig, kwalitatief goed, aantrekkelijk en op de toekomst berekende watersysteem/waterketen7 te creëren dat aansluit bij de natuurlijke 7. De waterketen is volgens medische wetenschappers de belangrijkste uitvinding waarmee de gezondheid en de levensverwachting van de inwoners in stedelijke gebieden enorm is verbeterd: zuiver drinkwater en geen contact met ziekteverwekkend afvalwater.

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

38

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

omstandigheden op en om het Harderwijks grondgebied. Daarbij willen we oppervlaktewater als belangrijk onderdeel van het karakter van Harderwijk behouden. Water is daarnaast multifunctioneel en heeft samen met het groen een belangrijke recreatieve betekenis. De gemeente streeft er naar het optimaal evenwicht tussen de verschillende functies natuur, recreatie, beleving en economie van het water in en rondom Harderwijk te behouden. In Harderwijk wordt daarom het natuurlijk (water)systeem als leidend principe gehanteerd. Wateropvang wordt in de basisstructuur gecombineerd met andere ruimtevragers zoals sportveldjes en hoofdgroenstructuur. De gemeente anticipeert op droge zomers en natte winters met natuurlijke dynamiek. Vergroenen van de openbare ruimte en met name volwassen groen helpt bijvoorbeeld tegen wateroverlast: het houdt water vast op bladeren en laat dat verdampen en neemt geïnfiltreerd water op via de wortels. De historische vestinggordel rond de binnenstad maakt onderdeel uit van het vasthouden van water en functioneert als waterretentiebekken. Bij nieuwe ontwikkelingen worden bovenstaande principes gehanteerd als ontwerpeisen. 4.2.3.3. Afvalwaterketen De afvalwaterketen bestaat uit een systeem van aansluitingen (woningen en bedrijven), kolken, riolen, gemalen, transportriolen, randvoorzieningen en een rioolwaterzuivering installatie.

Vanuit het watersysteem komt het water in de afvalwaterketen, voor een deel gebeurt dit via de afvoer van huishoudelijke afvalwater (afkomstig uit de kraan). Vanuit de afvalwaterketen kan op verschillende manieren (overstorten en het RWZI effluent) water worden teruggebracht in

DEEL C | gebiedsuitwerking

het watersysteem. In onderstaand figuur is de relatie tussen afvalwaterketen en watersysteem schematisch weergegeven. Het omkaderde gedeelte is de afvalwaterketen, op verschillende momenten is er een overgang naar het watersysteem. Het streven is om de hemelwaterafvoer los te koppelen van het rioleringssysteem waarmee riooloverstorten worden voorkomen. Het schema laat ook zien dat Harderwijk onderaan de keten zit en daarmee afhankelijk is van de gemeenten Ermelo en Putten. In afspraken met de waterbeheerders zal iedere gemeente haar uiterste best moeten doen om overstorten te voorkomen en dus hemelwaterafvoer los te koppelen van het

DEEL D | realisatie

inhoud

rioleringssysteem. Harderwijk zal waarschijnlijk ondanks de inspanningen een overstort in stand moeten houden omdat particulieren niet verplicht zijn af te koppelen. Bodem

4.2.3.4. Grondwater en kwel In de laaggelegen gebieden rondom het Veluwe Massief treedt kwel op. In feite betreft dit hemelwater dat in hoger gelegen gebieden is gevallen, in de bodem zakt en onder de grond ‘de heuvel afstroomt’. Op bepaalde punten, vooral aan de voet van ‘de heuvel’, komt dit grondwater weer aan het oppervlak in de vorm van natte gebieden met hoge grondwaterstanden (kwel) en kleinschalige oppervlakkig waterafvoer zoals sprengen, bronnen en beken.

Putten

Ermelo

Harderwijk

Waterschap

hemelwater

hemelwater

hemelwater

zuivering

afvalwater

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties

Afvalwaterketen

afvalwater

Water

Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

afvalwater

Wonen

grondwater

grondwater

grondwater

overstorten

overstorten

overstorten

hemelwater

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen

oppervlaktewater WATERSYSTEEM

effluent

grondwater Visiekaart

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

39

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

Een voorbeeld van zo’n kwelgebied in Harderwijk is Drielanden. Dit gebied kent hoge grondwaterstanden en overtollig water werd voorheen via greppeltjes, slootjes en beekjes naar het Wolderwijd afgevoerd. Om een voldoende droog gebied te verkrijgen voor woningbouw zijn singels met sprengkoppen aangelegd waarmee grondwater wordt ingevangen en afgevoerd. Het water dat hier vrijkomt is van relatief hoge kwaliteit. Als met de vaststelling van de omgevingsvisie water en bodem sturend worden, is deze systematiek niet langer de gehanteerde methode. Het algemene principe dat de gemeente hanteert, is dat eigenaren van gebouwen en percelen zelf verantwoordelijk zijn voor de verwerking van overtollig grondwater, tenzij dit in het belang van de leefbaarheid of volksgezondheid niet haalbaar en niet doelmatig is. Dit geldt specifiek voor de bebouwde omgeving. Hierbij wordt geen onderscheid gemaakt naar gebiedstypen. De zorgplicht geldt dus ook voor de gemeente zelf als gebouw- en perceeleigenaar. 4.2.3.5. Verontreinigingen in de bodem Verspreiding van bestaande bodemverontreinigingen door grondwaterstromen moet worden voorkomen. Bodemonderzoek moet daarom onderdeel zijn van ruimtelijke ontwikkelingen en daarin moet aangetoond worden of er sprake is van verontreiniging en hoe wordt voorkomen dat dit zich verspreidt.

In kwelgebieden zijn verhoogde concentraties arseen aangetroffen in zowel grond als grondwater. In de bodembeheernota is aangegeven hoe hier mee om te gaan. Het is van belang om daarbij extra aandacht te hebben bij de intrekgebieden. Intrekgebieden zijn gebieden waar het infiltrerende (regen)water vele jaren later gebruikt gaat worden als grondwaterbron voor drinkwater. Intrekgebieden in relatie met de drinkwatervoorziening zijn ook sturend bij het toewijzen van groen/blauwe structuren in de stad en afkoppeling van (schoon) regenwater. 4.2.3.6. Grondwaterfluctuatiezone In het gebied dicht langs de voormalige Zuiderzeeoever is de grondwaterstand van nature hoog en zijn door de mens door de eeuwen heen afwateringsystemen gegraven om de grondwaterstand te kunnen beheersen. Op de hoge zandgronden zat en zit het grondwater zo diep dat deze ‘nooit’ vlak onder maaiveld zal komen. De zone daartussen wordt de grondwaterfluctuatiezone genoemd (zie themakaart Water). In deze zone zit het grondwater momenteel nog voldoende diep voor de functie grondgebonden wonen, maar mocht de grondwaterstand structureel gaan stijgen, dan ontbreken de voorzieningen om

inhoud

Bodem

Water

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang

overlast door hoge grondwaterstanden te voorkomen. Deze zone loopt in de stad Harderwijk ruwweg parallel aan de spoorlijn en buigt oostelijk af richting Hierden Dorp. Het grondwatersysteem in onze gemeente wordt sterk beïnvloed door de Flevopolder aan de ene zijde en de robuuste ‘zoetwaterbel’ onder het Veluwemassief. Bij initiatieven in deze zone geldt het principe van de eigen verantwoordelijkheid zoals beschreven bij grondwater. 4.2.3.7. Infiltratie Sommige delen van de stad lenen zich voor infiltratie. Infiltratie is het proces waarbij regenwater in de bodem wordt opgenomen in de onverzadigde zone. Dat wil zeggen in de laag tussen maaiveld en grondwater. Het openbaar gebied én ook tuinen van particulieren moeten zoveel mogelijk worden ingericht zodat het water in de bodem kan zakken. Verhardingen met asfalt, bakstenen en tegels moeten zoveel mogelijk voorkomen worden of waterdoorlatend zijn. 4.2.3.8. Oppervlaktewater In principe wordt kwalitatief hoogwaardig water zo goed mogelijk benut. Daarnaast geldt het principe dat oppervlaktewater functioneel is en niet kunstmatig in stand wordt gehouden (makelaarswater).

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

40

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

In het buitengebied en rondom dorp Hierden is een stelsel aanwezig van kleinschalige droog gevallen bermsloten. Hoewel er sloten bij zijn waar jarenlang geen water van betekenis in te zien is, zijn deze sloten de enige manier om overtollig water uit het gebied af te voeren als het wel een keer nodig is. Dat kan zijn na uitzonderlijk zware wolkbreuk of na een langdurige periode van constante neerslag in combinatie met hoge grondwaterstanden. De aangewezen beschermingszones natte landnatuur kunnen met betrekking tot waterafvoer of water vasthouden hierin ook een rol spelen. Met de Hierdense beek kent de gemeente een unieke beek gevoed met regenwater van de Veluwe. Hoger in het systeem wordt deze beek nog gebruikt voor rioolwater overstorten. Bovenstrooms -en ver buiten de gemeentegrensbevinden zich een beperkt aantal noodoverstortlocaties. Alleen bij extreme neerslag kan via deze overstorten sterk verdund ongezuiverd rioolwater op de beek wordt geloosd. Gemeenten en waterschap streven er naar om het op riolering aangesloten verhard oppervlak terug te dringen om dergelijke overstorten op oppervlaktewater (of de bodem) te voorkomen. 4.2.3.9. Waterkwaliteit Stadswateren Een goede kwaliteit van het oppervlakte water kan alleen worden verkregen door voedingsarm en helder water.

Zodra te veel voedingstoffen (nitraten en fosfaten) in het water voorkomen ontstaat al snel de bekende groene soep door algen of kroos. De voedingsstoffen komen in het water door landbouwactiviteiten (buitengebied), riool overstorten, uitwerpselen van watervogels, hondenpoep, brood (eendjes voeren), lokvoer en bladval. Het is praktisch onmogelijk om stadswater helder te krijgen door het treffen van een enkelvoudige maatregel. Naast het terugdringen van de riooloverstorten zou dat ook minder populaire -en lastig te handhaven- maatregelen zoals het verplichten tot het opruimen van hondenpoep langs de stadwateren en het verbieden van het voeren van eenden getroffen moeten worden. Met een riooloverstort of inspoeling van uitwerpselen van honden en watervogels komen ook ziektekiemen in het water die onzichtbaar zijn. Het wordt daarom met klem afgeraden om in stadswateren te zwemmen, ook al ziet het water er schoon uit en/of groeien er waterplanten in. 4.2.3.10. Zwemwater Droogte in combinatie met hitte kan leiden tot verslechtering van de kwaliteit van het oppervlaktewater terwijl de behoefte aan recreatie in/op/langs

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

We zijn innovatief en tonen lef Het water uit Drielanden wordt via een ondergrondse leiding onder de A28 door geleid om (in plaats van water uit het randmeer) de singelpartij “de Weibeek” door te spoelen en op peil gehouden. Aan twee zijden vloeit water uit de Weibeek het Wolderwijd in: langs de Rietmeen en bij zorgcentrum “Randmeer”. Van laatstgenoemde wordt een deel opgepompt om de Diepegracht en de Friesegracht op peil te houden, en vanuit deze gracht wordt het weer verder opgepompt voor peilbeheersing van de Couperussingel. Als dit niet gedaan zou worden zou het waterpeil in deze wateren mee variëren met de natuurlijke grondwaterstand. Bepaalde delen van de singels/grachten zouden daardoor zelfs periodiek droog kunnen vallen. Dat is om diverse redenen ongewenst (beeld en stank). Zowel de Friesegracht als de Couperussingel zijn doodlopende waterlichamen. Gedurende een groot deel van het jaar zakt water in de bodem en wordt weer grondwater (infiltratie). Praktisch betreft het dus stilstaand water, hetgeen niet bevorderlijk is voor de waterkwaliteit en -beleving (indikeffect). Dat laatste geldt ook voor de havenarmen Vissershaven en de Lelyhaven. De enige verversing die daar plaatsvond is in de vorm van plaatselijke neerslag en uittredend kwelwater.

De Friesegracht en de genoemde havenarmen zijn in 2017 via een lange ondergrondse duiker met elkaar verbonden om zo enige doorstroming en verversing op gang te houden. Dit was vooral noodzakelijk in het licht van ontwikkeling “Waterfront-Zuid”. Door de ontwikkeling van de wijk Drielanden komt er gebiedseigen water beschikbaar voor dit doel. Een groot deel van het kwalitatief hoogwaardig water uit Drielanden zal dan door de stad heen worden omgeleid (lees gepompt) en uiteindelijk via de genoemde havenarmen naar het Wolderwijd wegstromen.

inhoud

Bodem

Water

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

Voorzieningen

oppervlaktewater toeneemt. Een toenemende onbalans tussen seizoenen: neerslagoverschot t.o.v. neerslagtekort en een toenemende onbalans tussen vraag en beschikbaarheid van schoon zoetwater. Door een hoog nutriëntengehalten in de Veluwerandmeren in combinatie met ecologische factoren moet rekening gehouden worden met een omslag van helder naar troebel oppervlaktewater. Door de opwarming van het oppervlaktewater ten gevolge van de klimaatverandering kunnen vaker periodes met algenbloei

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

41

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

(blauwalg) optreden waardoor het water op dat moment niet geschikt is als zwemwater. Door de klimaatverandering moet er rekening mee worden gehouden dat knelpunten met de waterkwaliteit vaker op gaan treden. Provincie Gelderland ziet toe op de naleving van de Europese zwemwater richtlijn en de waterbeheerders bepalen welke locaties geschikt zijn als aangewezen zwemwaterlocatie. Op deze locaties wordt de waterkwaliteit gedurende het zwemseizoen gecontroleerd. In Harderwijk zijn er drie aangewezen zwemwaterlocaties: Palmbosweg, het strandeiland en het Dolfinarium strand. Verder zijn er net buiten onze gemeente op korte afstand nog twee zwemwaterlocaties in de buurt: Strand Horst en Harderstrand. Dit zwemwater wordt gemonitord en de kwaliteit is daarmee geborgd. De gemeente streeft naar een goede zwemwaterkwaliteit aan alle strandjes aan de Randmeren.

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

We zijn innovatief en tonen lef Drinkwater is een onmisbare grondstof en het is van belang dat daar spaarzaam mee wordt omgegaan. De gemeente zet daarom in op verduurzaming ten behoeve van drinkwaterbesparing. Dit doet de gemeente door haar eigen gebouwen te verduurzamen, door klimaatadaptieve inrichting van het stedelijk gebied om droogte en hittestress te voorkomen, door berging van water in tijden van hevige neerslag en door het minimaliseren van verharding en het vergroenen van bestaande verharding waardoor meer regenwater kan infiltreren in de bodem (vasthouden). Daarnaast zal de gemeente sturen in waterverbruik bij bouwplannen. Stedelijke uitbreiding vergroot de watervraag, maar waterbesparende maatregelen kunnen deze stijging afvlakken.

4.2.3.11. Drinkwater De provincie is leidend in de bescherming van grondwater bestemd voor de openbare drinkwatervoorziening. De gemeente volgt het beleid dat hiervoor in de provinciale omgevingsvisie en -verordening wordt opgenomen en neemt de ruimtelijke beschermingsregels van de provincie over die gelden voor de gebieden aangewezen als: waterwingebied, grondwaterbeschermingsgebied, koude-warmteopslagvrije zone, boringsvrije zone en intrekgebied. Op de bijgevoegde kaart van de gemeente zijn de verschillende beschermingszones voor drinkwater die gelden te vinden. Onder de zorgplicht valt ook het beschermen van de infrastructuur en de productiemiddelen (zoals pompen) die nodig zijn voor de levering van drinkwater aan inwoners. Ten behoeve van de gezondheid van onze inwoners streven de gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijf Vitens naar een duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening. Dat betekent dat: • inwoners en bedrijven zich bewust zijn van drinkwatergebruik en verspilling tegengaan; • inwoners en bedrijven zich bewust zijn van de consequenties van het wonen en werken binnen een grondwaterbeschermingsgebied/ intrekgebied en hun invloed op de drinkwaterkwaliteit; • dat functies binnen drinkwaterbeschermingsgebieden geen negatieve invloed hebben op de drinkwaterkwaliteit.

inhoud

Bodem

Water

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Wonen

Voorzieningen Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen Visiekaart

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

42

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL D | realisatie

inhoud

OMGEVINGSVISIE - LEGENDA WATER

WATER Legenda

1 Oppervlaktewater 2 Historische beek 3 Beekdal Hierdense beek 4 Waterscheiding 5 Infiltratiegebied 6 Grondwaterfluctuatiezone 7 Waterwingebied 8 Grondwaterbeschermingszone 9 Intrekgebied 10 Kwelgebied Hogere concentraties arseen 11

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

43

DEEL A | basis

DEEL B | thema uitwerking

DEEL D | realisatie

DEEL C | gebiedsuitwerking

inhoud

4.2.4. Natuur en groen 4.2.4.1.

Groen als essentieel onderdeel van de leefomgeving

Natuur en groen leveren een belangrijke toegevoegde waarde aan de leefomgeving voor mensen en dieren. Een waarde voor het welbevinden van onze inwoners, werkers en bezoekers die lastig in geld is uit te drukken. Natuur en groen leveren ons enorm veel diensten, gratis en voor niks (zie afbeelding op de volgende pagina).

Bodem

Water

Natuur en groen

... voor het natuurlijk systeem Natuur en groen zijn essentieel voor opgaven als biodiversiteit, klimaat, circulariteit, gezondheid en energie. Denk bijvoorbeeld aan de productie van voedsel en grondstoffen, klimaatadaptatie zoals het opvangen van water en bieden van verkoeling, leefgebied voor (kwetsbare) dier- en plantensoorten, recreatief gebruik en bijzondere natuurwaarden.

Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang

... voor het welbevinden van onze inwoners Natuur en groen hebben een zeer positief effect op het welbevinden van de mens: het biedt de beleving van rust, seizoenen en schoonheid. Groen en natuur nodigen uit tot bewegen en ontmoeten, werken stress verlagend, mensen worden er blij van, medicijngebruik en ziekteherstel nemen af en prestaties van werknemers en leerlingen nemen toe in een groene omgeving!

2040

● meer én natuurlijker groen ● biodiversiteit ● groene (be)leefomgeving ● ● Hierdens cultuurlandschap ● stadslandbouw ● verticaal groen ● ● natuurinclusief bouwen ●

Inwoners in kwetsbare situaties Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen Omgevingskwaliteit

Principes ten aanzien van natuur en groen zijn:

Wonen

• Natuur en groen zijn volwaardige functies bij ruimtelijke ontwikkelingen. • Natuurinclusief handelen is de nieuwe norm.

Voorzieningen

NATUUR EN GROEN

• We zorgen voor voldoende natuur en groen volgens het 3-30-300 principe. • Verbetering van de biodiversiteit in ons groen en onze natuur is prioritair.

Ruimte voor ondernemen

• Versterk het groene en natuurlijke karakter binnen de basisstructuur. • We werken samen aan een waardevolle groene (be)leefomgeving.

Omgevingsvisie Harderwijk 2040

Mobiliteit en infrastructuur

2040

Visiekaart

44

DEEL C | gebiedsuitwerking

DEEL B | thema uitwerking

DEEL A | basis

4.2.4.2. Natuur en groen als volwaardige functies Natuur en groen zijn een volwaardige functie bij politieke en economische afwegingen. Samen met inwoners en ondernemers gaat de gemeente hiermee aan de slag. Door: 1. samen te werken aan natuur waarin het unieke natuurlijk systeem als basis dient; 2. samen te investeren in meer en natuurlijker groen en; 3. samen in te zetten op natuurlijker samenwerken en beleven.

DEEL D | realisatie

4.2.4.4. Het vergroten van de biodiversiteit Wat is nou precies biodiversiteit ten opzichte van groen en natuur? Deze begrippen worden veel door elkaar gebruikt maar hebben een eigen betekenis. Niet al het groen is natuur en niet alle natuur is groen. Zo omvat natuur ook fauna, maar weer geen cultuur- en productiegewassen. En zo is ‘biodiversiteit’ niet alleen de verscheidenheid aan ecosystemen, maar ook de verscheidenheid aan soorten en genen binnen deze soorten. Biodiversiteit is een belangrijk onderdeel binnen natuur en groen. Biodiversiteit – ook wel ‘biologische diversiteit’ genaamd – is de verzamelnaam van de uitzonderlijke variatie aan ecosystemen, leven op aarde en variatie binnen al het leven op aarde. Ons groen en onze natuur vormde ooit een enorme rijkdom aan biodiversiteit, maar steeds meer soorten verdwijnen door direct toedoen van de mens, of indirect door bijvoorbeeld klimaatverandering. Zo vormden en vormen al deze soorten samen een toren, en ‘wij’, de mens, zijn hier ook onderdeel van. Elke keer wanneer er een soort verdwijnt of zelfs uitsterft, valt er een blokje uit de toren waardoor de toren steeds instabieler wordt. De ‘biodiversiteitstoren’ brokkelt steeds verder af met als gevolg dat ecosystemen omvallen of op sommige plekken zelfs verdwijnen. Dit is van grote invloed op de mens en het functioneren van de mens, aangezien de mens

4.2.4.3. Omdenken Groen is ook laten! Waar groen is, is niet zo maar ‘ruimte’ meer voor iets anders. Groen is geen restruimte of sluitpost, maar volwaardig onderdeel van de ruimtelijke ordening. En natuurlijk gaat Harderwijk niet op slot, maar bij ontwikkelingen dient de kwaliteit van natuur en groen naderhand minstens zo hoog te zijn als voordat deze ontwikkelingen plaatsvonden.

Van ‘de heeft onshard nodig’ Omdenken: vannatuur ‘de natuur heeft ons nodig’ naar ‘wij hebben de natuur hard nodig’. naar ‘wij hebben de natuur hard nodig’.

Groen

Natuur Ecosystemen (gemeenschappen)

3. Natuurlijk samenwerken en beleven

Soorten (populaties) Natuurlijke processen en structuren

Water

Natuur en groen Klimaatverandering Gezonde leefstijl en -omgeving Ontmoeting, verbinding en samenhang Inwoners in kwetsbare situaties

Omgevingskwaliteit

Biodiversiteit

2. Meer en natuurlijker groen

Bodem

Arbeidsmarkt, onderwijs, inkomen

Alles buitenshuis dat levend plantmateriaal bevat (van geveltuin tot weidegrond tot Veluwebos)

1. Uniek natuurlijk systeem als basis

inhoud

Wonen

Voorzieningen

Genen

Mobiliteit en infrastructuur Ruimte voor ondernemen

GEBIEDEN (de mazen)

Basisstructuur dende structuren, blz 16) BEBOUWD GEBIED (blz 20)

BUITENGEBIED (blz 22)

BESCHERMD GEBIED (blz 24) Mheenlanden

Omgevingsvisie Harderwijk 2040 Hierden

Bron: PBL (PBL/mei17, www.clo/108304) Bewerkt door gemeente Harderwijk

Visiekaart

45

DEEL B | thema uitwerking

afhankelijk is van diensten die ecosystemen ons leveren. Een hogere soortenrijkdom, en daarmee een hogere biodiversiteit betekent dat de toren waar wij onderdeel van zijn stevig kan blijven staan. Het vergroten van biodiversiteit in ons groen en onze natuur is dus van levensbelang! Wanneer gesproken wordt over ‘het vergroten van biodiversiteit’ wordt bedoeld ‘diversiteit van genen, soorten, ecosystemen, e.d.’. En daarnaast wordt onder biodiversiteitsverlies ook (vooral) bedoeld het verlies aan natuur als zodanig (oppervlaktes, biomassa, populaties). Het functioneren van ecosysteemdiensten is namelijk afhankelijk van een robuuste en voldoende kwalitatieve hoeveelheid natuur. Met andere woorden: populaties en hun leefomgeving moeten robuust genoeg zijn om te kunnen overleven.

DEEL D | realisatie

DEEL C | gebiedsuitwerking

inhoud

ECOSYSTEEMDIENSTEN

CULTURELE DIENSTEN

PRODUCTIEDIENSTEN hout, vezels, genetische bronnen voedsel

Bodem

symbolische waarde Water

water voor overig gebruik

natuurlijk erfgoed groene recreatie

Natuur en groen

wetenschap en educatie

drinkwater

Klimaatverandering

biomassa voor energie

REGULERENDE DIENSTEN

verkoeling in de stad

bodemvruchtbaarheid

bron: PBL

DEEL A | basis

koolstofvastlegging

bestuiving

kustbescherming reinigend vermogen bodem, water, lucht

bodemerosie

plaagonderdrukking

waterberging

absorptie geluid, wind en visuele verstoring

De natuur levert allerlei diensten aan de mens. Dat kunnen dan drie soorten diensten zijn: voorzienende, zoals het leveren van schoon drinkwater, regulerende zoals natuurlijke plaagbestrijding en culturele ecosysteemdiensten. Voorbeelden van dat laatste zijn natuur als bron voor inspiratie of educatie en natuur als decor voor recreatie.