Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie.pdf

altijd i.v.m. beperken vogels bij Schiphol). Het vergroten van biodiversiteit helpt ook als natuurlijke gewasbescherming. LTO is zich bewust van de risico’s. Echte zorgen zijn beperkt. Droogte De risico’s voor LTO t.g.v. droogte is gewasschade door te weinig water voor de gewassen en verzilting van de grond. Gewasschade leidt tot een lagere oogst en minder opbrengsten. Het waterschap borgt de doorspoeling van de Haarlemmermeer met voldoende zoetwatertoevoer in perioden van droogte, waardoor zoute kwel geen kans krijgt. Volgens het waterschap is de zoetwatervoorziening voor de komende 50 jaar goed te organiseren, waardoor LTO geen urgente zorgen heeft. De gemeente wilt al verder vooruit denken. Risico’s worden beheerst door het type gewassen en beregening. Tuinders slaan ook zelf water op. (Voor de akkerbouw is dit geen optie omdat hier zeker 10% van het land voor nodig is). Voldoende zoetwater voor beregening lost schade aan gewassen door droogte slechts voor een deel op. Het effect van een goede regenbui is niet kunstmatig te simuleren. Hitte De risico’s voor LTO t.g.v. hitte zijn gewasschade, maar ook een verminderde melkproductie bij de veehouderijen. Planten drogen ernstig uit t.g.v. de zon en kunnen ook verbranden. Gewasschade leidt tot een lagere oogst en minder opbrengsten. Overstromingen

4. Ambitie

Topics: - Ambitie organisati e - Ambitie overheid

De risico’s voor LTO t.g.v. een overstroming vanuit een dijkdoorbraak heeft veel grotere gevolgen dan alle andere klimaatthema’s. Het betekent wellicht het einde van de bedrijven. Wateroverlast Er is geen ambitie of maatlat voor dit thema bij LTO, behalve het blijven delen van kennis en ervaringen en het onderhouden van een goede samenwerking met het waterschap en gemeente. Ambities en wat men acceptabel vindt, is aan de agrariër zelf. Het malen is de taak van het waterschap. Als rol voor de gemeente ziet LTO dat ‘afwentelen’ van overtollig water bij hevige neerslag op de landbouwgebieden voorkomen kan worden.

Droogte Er is momenteel geen ambitie of maatlat voor dit thema bij LTO. LTO merkt dat er vanuit gemeente al een grote rol wordt gepakt en veel over verzilting wordt gesproken. Zoetwatervoorziening is de rol van het waterschap waar LTO goed mee samenwerkt. Momenteel loopt het project Project ‘Rijnland Meet’ met als doel het doorspoelen met zoet water efficiënter te maken. Hitte Er is momenteel geen ambitie of maatlat voor dit thema. Naast het creëren van schaduw op eigen erf voor meer comfort is er weinig handelingsruimte in het landelijk gebied. LTO ziet hier ook geen rol in voor de gemeente of het waterschap. Overstromingen Er is momenteel geen ambitie of maatlat voor dit thema en deze gaat er ook niet komen. De boer kan dit risico niet zelf beheersen en ziet het voorkomen van overstromingen als duidelijke taak van het waterschap. Aanvullend - LTO heeft de ambitie om de waardering van het landbouwgebied te vergroten. LTO verwacht een rol van de gemeente en het waterschap in de bewustwording van het positieve effect van de landbouw t.b.v. klimaatadaptatie (houden veel neerslag vast op akkergrond en infiltreren veel) en het uitdragen van het positieve verhaal van de landbouw. -

5. Opgesteld e ambitie Topics: - Ambitie overheid checken

LTO is erbij gebaat indien subsidies beschikbaar worden gesteld voor het zelf nemen van maatregelen. (Het is daarbij van belang dat de boer zelf invulling kan geven aan ambities of voorgeschreven maatregelen - de boer is graag baas op eigen erf en klimaatadaptatie is maatwerk per perceel). De ambitie is volgens LTO prima. Echter, de landbouw mist en het is de wens deze toe te voegen. Vanuit LTO zijn daarbij belangrijke onderwerpen om te benoemen in de ambitie: o Het stedelijk gebied zou geen regenwater mogen afwentelen op het landbouwgebied, nu niet en in de toekomst niet. o Geef het open (landbouw)gebied extra waardering. Het gebied heeft juist een positieve bijdrage aan de thema’s hitte, droogte en wateroverlast.

6. Algemene afsluiting Topics: - Samenwe rken - Termijn

LTO zet de prettige samenwerking met het waterschap en gemeente graag voort,, met name op het verbeteren van de waardering van de landbouw en de positieve bijdrage van het landbouwgebied aan het klimaat. De mate van betrokkenheid is goed.

1. Algemeen

Topics: - Organisati e - Functie geïntervie wde - Assets organisati e

2. Klimaat

Topics: - Beleving klimaat - Indruk klimaatatl as

Centrale vragen en subvragen Ymere is een sociale woningbouworganisatie in de regio Amsterdam en zet zich in voor goede en betaalbare woningen in de sociale sector. In Haarlemmermeer heeft Ymere ca. 13.000 woningen in beheer. Naast de woningen heeft de organisatie ook parkeerplaatsen en bedrijfspanden. Deze zijn ondergebracht in een aparte BV en vallen buiten het reguliere duurzaamheidsbeleid. De woningen van Ymere bevinden zich met name in Hoofddorp en Nieuw-Vennep. Er is ook een nieuwbouwambitie in de Haarlemmermeer. Er worden ca 300 woningen in Hoofddorp verwacht de komende 5 jaar. Paul Tuijp is regioadviseur in Haarlemmermeer en projectleider voor een aantal deelprojecten in het gebied. Hij is goed op de hoogte van de projecten die er lopen. Paul was tot 4 jaar geleden ook duurzaamheidsadviseur bij Ymere en daarom goed bekend met dit dossier. Het thema ‘klimaatadaptatie’ heeft momenteel beperkte aandacht binnen de organisatie en heeft geen expliciete bestuurlijke aandacht. De aandacht voor het onderwerp is de laatste twee jaar redelijk stabiel gebleven. Momenteel is de energietransitie (klimaatmitigatie) een veel groter, urgenter en actueler onderwerp. Klimaatadaptatie is ondergeschikt aan de hoofdtaak: het faciliteren van goede, betaalbare woonruimte. Desondanks wordt er zeker wel aandacht aan het thema besteed.

Momenteel worden de voorbereidingen getroffen voor een ‘klimaatstresstest’ voor de assets van Ymere om de risico’s in kaart te brengen. De kwetsbaarheid van de assets voor de thema’s hitte, extreme neerslag en overstromingen worden in beeld gebracht. Het thema droogte wordt niet meegenomen. In de stresstest wordt met name

gefocussed op de bestaande knelpunten, niet op de te verwachten knelpunten. N.a.v. de stresstest volgt besluitvorming wanneer Ymere wat gaat doen m.b.t. maatregelen. Daarnaast speelt er (op incidentele basis) op klimaatadaptatie het volgende: - De wijk Watergraafsmeer in Amsterdam (geen gemeente Haarlemmermeer) is bij Ymere momenteel een pilot voor het thema. - Jaarlijks vindt de ‘week van de Duurzaamheid’ plaats waar klimaatadaptatie soms aandacht krijgt. - Er is de ambitie om in 10 jaar 10% van de tuinen en daken te vergroenen. (In de praktijk wordt dit niet gehaald. Men loopt tegen veel beheer&onderhoudsproblemen van groene daken aan). - Er een heel actieve groen-adviseur die de principes van klimaatadaptief bouwen actief inbed in lopende projecten. - Informeren via nieuwsbrieven en bewonersbijeenkomsten, o.a. wijzen op het bestaan van Operatie Steenbreek. Ymere stoot de woningen af (wat niet past binnen een sociale portefeuille) om nieuwbouw (mede) te kunnen bekostigen en de portefeuille langzamerhand te ‘verduurzamen’. Daarmee komen wel woningen met een groot duurzaamheidsvraagstuk (want oud) op de markt bij particulieren met minder slagkracht en middelen dan een woningbouwcorporatie en geeft weer uitdagingen voor de woningvoorraad in het algemeen. De belangrijkste thema’s voor Ymere zijn wateroverlast en hitte. Hitte is relatief nieuw en krijgt meer aandacht n.a.v.

twee klachten van bewoners. Het thema ‘overstromingen’ wordt ook meegenomen in de klimaatstresstest. Het thema ‘droogte’ wordt niet benoemd.

3. Risico’s

Topics: - Welke risico’s - Bewustzij n

Wateroverlast De risico’s voor Ymere t.g.v. wateroverlast zijn herstelkosten door waterschade en ontevreden huurders. Via het binnenkomen van klachten weet Ymere waar zich de wateroverlast bevindt. Daarnaast is er een risico dat nieuwbouwwoningen duurder worden. Ymere is niet verzekerd en draagt zelf de risico’s. Bij de grote projecten zijn de aannemers doorgaans via een CAR-verzekering wel verzekerd. Droogte

De risico’s voor Ymere t.g.v. droogte zijn funderingsproblemen en ontevreden huurders. Funderingsproblemen kunnen leiden tot zeer hoge kosten. Hitte De risico’s voor Ymere t.g.v. hitte zijn ontevreden huurders en het mogelijk aanpassen van woningen (financieel risico). Momenteel lopen er twee klachtenprocedures i.v.m. het langer dan een week aanhouden van zeer hoge temperaturen in twee woningen. Indien de rechter beslist dat Ymere hiervoor verantwoordelijk is, kan dit leiden tot aanpassingen in meerdere woningen. Overstromingen De risico’s voor Ymere t.g.v. overstromingen zijn verlies van assets en/of grote schade aan woningen.

4. Ambitie

Topics: - Ambitie organisati e - Ambitie overheid

In het algemeen brengen alle thema’s het risico op meer klachten met zich mee. Meer klachten betekent ontevreden huurders en een grotere klachtenafhandeling. Wateroverlast Ondergelopen kelders worden niet geaccepteerd. Momenteel worden overlastlocaties ad-hoc gerepareerd. Verder worden verdere ambities opgesteld nadat de resultaten van de stresstest bekend zijn. De verantwoordelijkheid van andere overheden: - Goede riolering gedimensioneerd op de toekomst (Waterschap en gemeente). Droogte Er is momenteel geen ambitie of maatlat voor dit thema. Ymere heeft een zeer beperkte invloed op de droogte (m.u.v. stimuleren infiltratie) en ziet de aanpak van droogte problematiek bij andere overheden liggen. Hitte Er is momenteel geen ambitie of maatlat voor dit thema. Soms wordt verkoeling al betaald. Bij projecten met Warmte Koude Opslag is koeling van de woningen nodig en kan comfort geven. Meestal wordt koeling doorbelast aan de klant. Om het systeem beter in balans te houden is dat niet altijd handig. Daarom is bij een enkel concept koeling gratis aangeboden. Op plotniveau is het voorkomen van hittestress een verantwoordelijkheid van Ymere. Op wijkniveau is gemeente trekker. Overstromingen

Er is momenteel geen ambitie of maatlat voor dit thema. Wellicht volgt dit uit de stresstest. Ymere ziet het voorkomen van overstromingen als duidelijke taak van het waterschap. Aanvullend: - De gemeente kan Ymere helpen door kennisdeling - Het stellen van eisen door de gemeente zou een aanjagende werking kunnen hebben voor Ymere en biedt de kans dat dat Ymere minder op ad hoc basis opereert. (Echter, Ymere is niet verplicht deze te volgen indien wordt ontwikkeld op eigen terrein, tenzij ze in de Woonvisie komen te staan. De nieuwe woonvisie, Woonbeleidsprogramma 2019-2025, is bijna afgerond en ingebracht bij de Participatieraad.) 5. Opgesteld e ambitie

De voorgelegde ambitie klinkt logisch en goed voor Ymere. Ymere zal de ambitie niet kunnen overnemen omdat Ymere een ambitie op organisatieniveau (ook buiten gebied Haarlemmermeer) zal hebben.

Topics: - Ambitie overheid checken

Bij nieuwbouw gaat Ymere graag in gesprek met de gemeente over redelijke nieuwbouweisen t.b.v. het klimaat. Dit gebeurt ook al i.h.k.v. de ontwikkeling van de Woonvisie.

6. Algemene afsluiting

Samenwerking op de lange termijn ziet Ymere op de onderwerpen - Delen van (project)gegevens - Kennisdeling - Woonvisie en formuleren van nieuwbouw-eisen. (Jammer dat klimaatadaptatie nu geen thema van de Woonvisie is). - Verbetering van riolering - Op wijkniveau aanpakken van knelpunten indien er veel complexen van Ymere gehuisvest zijn.

Topics: - Samenwe rken - Termijn

Centrale vragen en subvragen 1. Algemeen

Topics: - Organisatie - Functie geïnterviewde - Assets organisatie

Het interview is afgenomen met Riena Tienkamp, hoofd Staatsbosbeheer Noord-Holland. Staatsbosbeheer is een ‘Rijksdienst met een wettelijke taak’ die direct onder de minister van LNV op nationaal niveau is georganiseerd. De organisatie heeft per provincie een provinciekantoor en een aantal uitvoeringskantoren. Ze beheert in Nederland circa 273 hectare aan natuurgebieden en circa 1900 bijzondere gebouwen die ook een hoge cultuurhistorische waarde kunnen hebben. De organisatie wordt deels gefinancierd door de overheid en provincies, maar moet de inkomsten voor een groot deel (35%) zelf verdienen door middel van o.a. (erf)pacht, toerisme en de verkoop van gekapt hout. De financiële middelen voor onder andere het dagelijks beheer en onderhoud van de natuurgebieden en de recreatieve voorzieningen (zoals bankjes e.d.) is beperkt. De missie van Staatsbosbeheer is drieledig: • Beschermen (van de biodiversiteit), • Beleven (van de natuur door de mens), • Benutten (ook eigen inkomsten genereren). Er wordt veel samengewerkt met de provincie. Het beheergebied van Staatsbosbeheer Noord-Holland volgt de provinciegrenzen. In de gemeente Haarlemmermeer zijn er grofweg drie gebieden van Staatsbosbeheer.

Van noord naar zuid (zie figuur) zijn dit: • De natuurgebieden rondom Spaarndam en Spaarnwoude in de Houtrakpolder (veel veen, wordt voor het grootste deel beheerd door het Recreatieschap, voor een deel door Staatsbosbeheer zelf),

• •

Haarlemmermeerse Bos en omgeving (beheer door het Recreatieschap), Westflank ten (noord)oosten van Nieuw-Vennep (gesnipperd).

Er zijn geen Natura 2000 gebieden in de Gemeente Haarlemmermeer. 2. Klimaat

Topics: - Beleving klimaat - Indruk klimaatatlas

Staatsbosbeheer is een organisatie waarbij de maatschappelijke agenda altijd een belangrijke rol speelt. Toenemende aandacht voor het klimaat is daardoor in de organisatie merkbaar. In het nieuwe Ondernemingsplan 20202025 krijgt het bijvoorbeeld meer aandacht dan in het vorige Ondernemingsplan. Concreet heeft Staatsbosbeheer de doelstelling vanuit het Klimaatakkoord meegekregen om 5000 hectare extra bos te realiseren en veenweidegebieden te vernatten in heel Nederland. De Haarlemmermeer zou geschikt zijn om een deel van deze doelstellingen in te verwezenlijken: • Het gebied is geschikt voor bos en zou gezien de hoeveelheid (toekomstige) inwoners en de druk op de bestaande recreatiegebieden goed een ‘tweede Amsterdamse Bos’ kunnen gebruiken.

•

Nu de gemeentegrenzen zijn opgeschoven tot aan het Noordzeekanaal zijn er ook veengebieden in de gemeente, die geschikt zijn voor vernatting.

De natuurgebieden met bijbehorende biodiversiteit kunnen zich over het algemeen goed aanpassen aan klimaatverandering. De mogelijke risico’s ten gevolge van klimaatverandering zijn ook bekend en te beheersen. Echter, twee extreem droge zomers achter elkaar kan onherstelbare schade aan de natuur geven zeker in veengebieden waar de inklink van veen als gevolg van droogte onomkeerbaar is. Het thema droogte is daarmee het grootste risico voor de organisatie. De kansen die de klimaatverandering biedt, zijn voor Staatsbosbeheer groter dan de risico’s. Enkele voorbeelden: • Hitte zorgt ervoor dat meer mensen verkoeling zoeken wat leidt tot meer bezoekers in de natuurgebieden. De aanleg van meer bos en natuur is een kans om de gevolgen van hitte te beperken. • Meer wateroverlast is een kans om meer water in de natuurgebieden te bufferen. • Toenemende afvoer van de rivieren biedt ruimte voor Deltanatuur. Staatsbosbeheer staat ervoor open om samen de kansen in hun gebieden te verzilveren en zo oplossingen te bieden aan de klimaatrisico’s van andere overheden. Er wordt veel samengewerkt met de Provincie Noord-Holland. Samen met de Provincie heeft elk gebied een Natuurdoeltype toegewezen gekregen waarvan Staatsbosbeheer zijn best doet juist dit type natuur in stand te houden.

Indien een bepaald natuurdoeltype niet meer in stand te houden is door (o.a.) klimaatverandering, wordt het gesprek gevoerd het doeltype aan te passen. Dit is sporadisch. (Bij Natura2000 gebieden is het veel lastiger dit aan te passen omdat hier Europese doelstellingen gelden). De Gemeente Haarlemmermeer is de eerste gemeente die Staatsbosbeheer actief heeft benaderd om het gesprek aan te gaan over het thema klimaatadaptatie. Dit wordt gewaardeerd. 3. Risico’s

Droogte De grootste risico’s ten gevolge van droogte zijn

Topics: - Welke risico’s - Bewustzijn

•

• •

Onherstelbare schade aan de biodiversiteit (met stip op één). De natuur is veerkrachtig, maar twee zeer droge zomers achter elkaar geeft echt problemen. Branden in de veenweidegebieden en Polderkades van veen die uitdrogen. Door de uitdroging zakt de kruin en schuiven ze weg door gewichtsverlies. Er zijn onvoldoende financiële middelen om deze kades goed te onderhouden, zodat af en toe het achterliggende gebied ongewenst volloopt. Dit speelt met name in het beheergebied van HHNK, maar dit risico bestaat ook in de gemeente Haarlemmermeer (Rijnland).

Het Waterschap heeft een grote rol in het beheersen van de droogte. Staatsbosbeheer stimuleert het vasthouden van regenwater in plaats van af te voeren. De laatste jaren gebeurt dit al meer. Daarnaast stimuleert Staatsbosbeheer hoge polderpeilen, dit is goed voor de natuur (tegengesteld belang met de landbouw).

De verzilting door droogte is voor Staatsbosbeheer geen risico. De biodiversiteit past zich hierop aan en indien nodig worden de natuurdoeltypen van gebieden hierop aangepast. (Ten slotte was de oorspronkelijke natuur in de tijd van de Zuiderzee ook veel brakker). Wateroverlast De grootste risico’s ten gevolge van wateroverlast zijn • Schades aan verharde oppervlaktes, zoals wegen en pleinen. Dit is te overzien omdat het niet vaak gebeurd (is). Echter de kosten zijn hoog en er is meestal geen financiering voor herstel. • Schades aan het (cultuurhistorisch) vastgoed. Momenteel wordt een fort waterdicht gemaakt. Voor de biodiversiteit heeft wateroverlast nauwelijks risico’s. De natuur is veerkrachtig en past zich hierop aan. De wateroverlast-opgave is meestal een kans voor de biodiversiteit door de aanleg van meer buffers en groen. Dit geldt zowel voor het buitengebied als in de stad.

Hitte De risico’s ten gevolge van hogere temperaturen zijn zeer beperkt. Het biedt juist kansen voor meer recreatie en de aanleg van meer groen en bossen. Het is wel een aandachtspunt dat met name kwetsbare groepen zoals ouderen deze gebieden ook bij extreme hitte, deze gebieden kunnen bereiken. Overstromingen De risico’s ten gevolge van dijkdoorbraken zijn voor Staatsbosbeheer niet te beheersen. Dit is een verantwoordelijkheid van het Waterschap. Staatsbosbeheer draagt wel haar steentje bij door samenwerking bij dijkversterkingsprojecten, zoals de Markermeerdijken en de Hondsbossche Zeewering om het risico op overstromingen te verminderen. Bij toekomstige dijkversterkingsopgaven is Staatsbosbeheer ook graag betrokken omdat deze projecten kansen biedt voor natuur en recreatie. 4. Ambitie

Staatsbosbeheer heeft geen eigen expliciete klimaatambities op thema’s naast de genoemde 5000 ha nieuw bos en 5000 ha veenvernatting (landelijk). Het is wel de ambitie om Topics: • De kansen te benutten, - Ambitie • Overheden te stimuleren een hoge klimaatambitie te formuleren, organisatie - Ambitie overheid • Samen te werken om klimaatadaptieve maatregelen te nemen. Dit geldt zowel op zowel op provinciaal als landelijk niveau en geldt zowel voor het buitengebied als de stad. Van het Waterschap wordt verwacht dat zij zorg draagt voor de inrichting van een robuust watersysteem in perioden van droogte en van extreme neerslag. Van de Gemeente wordt verwacht om te streven naar een hoge biodiversiteit en recreatieve uitloopmogelijkheden, ook in het stedelijk gebied en bij nieuwbouw. Dit kan door middel van een goed beheer en onderhoud van het bestaande gebied én door Staatsbosbeheer te betrekken bij toekomstige ontwikkelen zoals bv bij de woningbouwontwikkelingen bij Lisserbroek. Zo kunnen bijvoorbeeld kansen om de natuurgebieden te verbinden met het groen in de stad, worden benut. 5. Opgestelde ambitie

Er zijn geen opmerkingen op de ambitie van de gemeente.

Topics: - Ambitie overheid checken 6. Algemene afsluiting

Topics: - Samenwerken - Termijn

Staatsbosbeheer blijft graag op de hoogte. Indien verdere betrokkenheid gewenst is, kan contact worden opgenomen en, naar gelang de beschikbaarheid, kan dit worden ingevuld. Ter afsluiting benadrukt Staatsbosbeheer het belang van het ‘over de grenzen heen kijken’ door alle partijen. De natuur houdt zich niet aan de grenzen van een projectontwikkelaar. Groengebieden moeten juist verbonden met elkaar worden om op een effectieve manier de biodiversiteit te vergroten en de groene recreatie mogelijkheden voor bewoners te vergroten.

1. Algemeen Topics: - Organisatie - Functie geïnterviewde - Assets organisatie

2. Klimaat Topics: - Beleving klimaat - Indruk klimaatatlas

Centrale vragen en subvragen Bart Poelman is adviseur medische milieukunde bij de GGD Kennemerland. Hij houdt zich bezig met de gezondheid van inwoners in relatie tot het binnenmilieu en buitenmilieu. De GGD houdt zich bezig met zowel risico’s voor als bevordering van de gezondheid van de 0,5 miljoen inwoners in Kennemerland en geeft er advies over aan hen. Ook kunnen de inwoners meldingen doen bij de GGD als het gaat om hun gezondheid en de relatie met het binnen- of buitenmilieu. Er is 2,6 fte op medische milieukunde beschikbaar voor een gebied met relatief veel druk op het (leef)milieu met Schiphol, TataSteel e.d. De Veiligheidsregio Kennemerland (VRK), waar de GGD Kennemerland onderdeel van uit maakt, gaat over het voorkomen en beheersen van rampen. Het onderwerp klimaatadaptatie leeft, al enige tijd. Zo is naar aanleiding van de hittegolf in 2006, met landelijk 1200 mensen die hieraan vroegtijdig overleden, het Nationaal Hitteplan opgesteld in 2007 waaraan de GGD heeft meegeschreven. Vroegtijdig overlijden betekent naar inschatting rond de 90-95% van de overledenen nog een aanzienlijke tijd had kunnen leven. Ouderen en mensen met chronische aandoeningen (aan bijvoorbeeld nieren of hart) zijn het meest kwetsbaar. De grootste sterfte vond plaats in zorginstellingen. Daarnaast komt er steeds meer aandacht voor bij (sport)evenementen, al valt daar ook nog winst te behalen.

Bijvoorbeeld in het vooraf doorspreken van scenario’s en actieplan daarbij. Nu wordt nog vaak (te) laat besluiten genomen. Qua klimaatgevolgen is voor de GGD het thema hitte het belangrijkst, want daarbij vallen de meeste doden.

Ook wateroverlast door hevige neerslag kan problemen voor de volksgezondheid geven, zoals ondergelopen kruipruimtes waar schimmels gaan groeien, en luchtwegklachten opleveren. Daarnaast is water vanuit gemengd riool op straat ook een risico voor de volksgezondheid. Bij hitte en wateroverlast speelt ook bereikbaarheid voor hulpdiensten: beweegbare bruggen die buiten gebruik raken door hitte en onbegaanbare wegen door wateroverlast. Gevolgbeperking overstromingen is vooral voor de VRK een uitdaging om hier goed op in te spelen. Droogte speelt (nu) het minst. Duin- of bosbranden kunnen gezondheidsklachten geven. De GHOR, onderdeel van de GGD (geneeskundige hulp opvang rampen) heeft een handboek opgesteld voor evenementen, voor wat te doen bij extreme weersomstandigheden. Wat betreft klimaatadaptatie is een actualisatie van het handboek wenselijk. De GGD wordt ook benaderd voor advies bij evenementen, bijv. door scholen over inplannen van sportevenementen vlak voor de zomervakantie. De GGD is ook door andere overheden benaderd over het thema klimaatadaptatie, zoals door provincie Noord-Holland. Op 17 oktober bij een sessie over klimaatadaptatie bij PNH geweest. In de tweede week van oktober had Bart Poelman een interview met het RIVM, dat bezig is met het opstellen van een handboek groen en water, voor de praktische uitvoering daarvan.

Dit komt voort uit de behoefte vanuit ketenpartners aan concrete, praktische maatregelen. 3. Risico’s Topics: - Welke risico’s - Bewustzijn

Hitte • •

Bereikbaarheid hulpdiensten: defecte beweegbare bruggen Gezondheid: meer bacteriegroei, voedsel wat sneller bederft, oprukken tijgermug en andere muggen die vervelende ziektes overbrengen. Het is een kwestie van tijd dat dat gebeurt: van belang om hier goed op voorbereid te zijn. Ook is er in de Haarlemmermeer en omliggende gemeentes veel hinder van de eikenprocessierups en dit neemt naar verwachting alleen maar toe. Wateroverlast • Bereikbaarheid hulpdiensten: onbegaanbare wegen • Gezondheid: besmettingsrisico’s door water vanuit gemengd riool op straat en lang stilstaand water (bacteriegroei) Overstromingen • Bereikbaarheid hulpdiensten: mensen onbereikbaar voor verlenen hulp, uitval elektriciteitsnet en gasstations • Gezondheid: levering drinkwater, uitbraak epidemieën

Droogte • Meer risico op (natuur)branden Aandachtspunt: huidige capaciteit en budget niet genoeg om op dit soort risico’s te kunnen signaleren en er op in te kunnen spelen. 4. Ambitie Topics: - Ambitie organisatie - Ambitie overheid

Of de GGD ergens expliciet klimaatadaptatie ambities heeft is Bart onbekend. Hij geeft aan dat het in elk geval het belangrijkste thema is ten aanzien van volksgezondheid de komende tijd. Ambities die hij noemt zijn: - Een klimaatadaptieve maatregel meten combineren met/laten doorwerken op ander ambities op het vlak van volksgezondheid. - Heel belangrijk voor de geestelijke gezondheid: Streven naar een groenere leefomgeving, want groen draagt bij aan minder depressies, in het bijzonder in omgevingen met veel geluidshinder. Activiteiten in het groen organiseren om mensen te verleiden. - Vergroten bewustwording en handelingsperspectief t.a.v. gezondheid bij extreem weer Huidige aanpak risico’s: - Hitteplan - Handboek weersextremen voor evenementen - Eikenprocessierups en andere plagen: Bart is van plan de groenbeheerders van alle gemeenten bij elkaar te roepen om het te hebben over omvang van het probleem: hoe veel nesten afgelopen zomer aangetroffen? En over hoe er mee om te gaan. Gem. Bloemendaal heeft 6 ton uitgetrokken met bestrijding eikenprocessierups. Daarnaast: oogartsen gaven signaal dat er 100 (landelijk) mensen met oogklachten tot blindheid aan toe. Dat vertaalt de GGD dan om naar advies: zet je zonnebril op. Via social media en nieuws worden mensen hierover bereikt.

- Park21: hier denkt de GGD graag mee over de inrichting voor effecten op gezondheid, bijvoorbeeld met tiny forests. - Rol GGD is vooral voorlichting geven. Bewustwording vergroten door bijvoorbeeld optimaliseren social media bereik, dis is nog een aandachtspunt Andere overdenkingen/ideeën: - Praktische uitvoeringsvragen zijn lastig, lastiger dan ambities zelf formuleren. - Als GGD meedenken over inrichting water en groen, omdat deze ook gezondheidsrisico’s met zich meebrengen. Denk aan allergieën. Denk aan eikenprocessierups. En met toekomstige klimaatverandering (hittebestendige beplanting).

-

-

Geluidszones (bij Schiphol) plek voor groen? Gezien daar niet gebouwd mag worden… De burger zelf heeft ook goede initiatieven. Waar is die? Die wordt nog gemist op bijeenkomsten. Hoe ga je die betrekken? En hoe ga je laaggeletterden betrekken? De gemeente Haarlemmermeer heeft hier onderzoek naar gedaan en deelt het onderzoek met de GGD. Veel zaken zijn niet wetenschappelijk aangetoond, waardoor zaken niet worden uitgevoerd. Tegelijkertijd hebben we ook vele blunders begaan door maar wat te doen…

Verantwoordelijkheid: de GGD is verantwoordelijkheid voor bevordering van een goede gezondheid en heeft daarbij rekening te houden met klimaatadaptatie. Maar we zijn allemaal verantwoordelijk. We hebben allemaal een rol. Risico’s die zoveel mogelijk moeten worden teruggedrongen zijn: - overstromingsrisico - sterfte door hittestress, daar valt nog winst te behalen (door voorlichting, door woningbouw, door iets te doen aan de warmste plekken) - wateroverlast: infectieziekten door water (bijv. overlast van gemengd riool).

5. Opgestelde ambitie

Voorlichting kan wel helpen in acceptatie (daar zijn we nog slecht in)! Je kan nu eenmaal niet alles tot nul reduceren. Bart mailt nog reactie op het ambitie document.

Topics: - Ambitie overheid checken 6. Algemene afsluiting Topics: - Samenwerken - Termijn

Samenwerken: • Op het gebied van de eikenprocessierups (regionaal) en andere beesten die gezondheidseffecten hebben, bijvoorbeeld groenbeheerdersoverleg in de regio Kennemerland. Of de samenwerkingen tussen natuurorganisaties. Provincie kan rol spelen waar het interregionaal wordt en kan projecten stimuleren • Inrichting van Park21 met gemeente Haarlemmermeer • Inrichten openbare ruimte met groen en water Bart is lid van landelijke werkgroep groen en water van de GGD. Recent ook landelijke werkgroep klimaatadaptatie bij de GGD opgericht. GGD werkt ook samen met de Hogeschool van Amsterdam op het vlak van hitte.

•

•

•

Bouwen: welke maatregelen zijn slim in de gebouwde omgeving? Samenwerken/leren van bouwconvenant en leidraad klimaatadaptatief bouwen provincie Zuid-Holland? Kosten-batenanalyse: Kosten bij de ene club, de baten bij de andere club (bijv. in groen investeren door gemeente, levert betere gezondheid en ..) Omgaan met hitte gaat beter: samenwerking met het Rode Kruis (wel nog: verder aanscherpen hitteplannen), er is een handboek verschenen eind vorig jaar.

We moeten de knelpunten oplossen voordat we er echt grootschalig de nadelen gaan ondervinden, aldus Bart.

Afsluiting interview

Afsluiting Bart komt graag (opnieuw) in contact met de gemeente Haarlemmermeer over de mogelijkheden voor een tiny forest in Park21 (of elders). De subsidie aanvraag bij IVN bepaalt dat er minimaal 5 moeten worden geplaatst; Bart wil voor meerdere gemeenten samen een subsidieaanvraag indienen. Daarbij wordt nog de samenwerking met een school gezocht, want die krijgen er met een tiny forest een buitenlokaal bij. Het idee van de tiny forest is dat deze met inheemse soorten wordt aangeplant en dat hij biodivers is van samenstelling. Bart heeft het gesprek over klimaatadaptatie als positief ervaren, omdat dit een belangrijke uitdaging is waarbij je alle partijen nodig hebt. Bart blijft graag betrokken. Zo heeft Bart ook bij de gemeente Haarlem geholpen met het klimaatadaptatieplan. En bij Beverwijk-Heemskerk bij met de uitvoeringsagenda.

1. Algemeen Topics: - Organisatie - Functie geïnterviewde - Assets organisatie

Centrale vragen en subvragen Het interview is afgenomen met Dave van der Werff (Projectontwikkelaar Delta Development Group) en André Buikema (Manager, Bedrijventerrein Clusterinitiatief). Park20|20 is de eerste full service Cradle to Cradle werkomgeving van Nederland. Het park combineert op een innovatieve wijze duurzame ontwerpen en een optimaal ecologische aanpak. De mens staat centraal bij alles wat er op Park20|20 gebeurt. Het bedrijventerrein heeft een inspirerende, gezonde en productieve werkomgeving. Doordat de werkomgevingen Cradle to Cradle zijn is het mogelijk om de gebouwen volledig af te breken en de onderdelen terug te leveren aan de leverancier. Hierdoor kunnen de onderdelen elders hergebruikt worden. Vanuit de hele wereld toont men interesse in deze aanpak. Het idee is te gebruiken op andere plekken, maar de aanpak is overal anders. Park 20|20 is voornamelijk actief op het bedrijventerrein aan de Taurusavenue in Hoofddorp. Er staan op dit bedrijventerrein nu 7 gebouwen met daarin actieve ondernemers. Het terrein is uit te breiden tot zo’n 10 gebouwen.

2. Klimaat Topics: - Beleving klimaat - Indruk klimaatatlas

Park 20|20 is gearrangeerd op dit niveau en volledig vanuit een klimaat oogpunt opgezet. Dus het onderwerp ‘klimaat’ leeft erg bij het bedrijf en haar werknemers. Onder werknemers begint het thema ook steeds meer te leven, zo werken ze bijvoorbeeld flexibel vanuit huis. Ook op projectniveau is klimaatadaptatie onderdeel van denken en handelen. Zo is Park20|20 bijvoorbeeld op zoek naar welke inheemse planten hier het beste kunnen groeien, is hier een duurzaam irrigatiesysteem voor aangelegd en zijn zonnepanelen geplaatst. De boodschap en gedachte is om beter te zijn voor het klimaat.

Destijds is in het 2008 - Masterplan van Park20|20 al rekening gehouden met de mogelijke risico’s door klimaatverandering. Architect William McDonough heeft het Masterplan ingestoken vanuit Amerikaanse filosofie en een voorsprong willen nemen op het beter voorbereid zijn op klimaatverandering. Allerlei concrete maatregelen zijn genomen vanuit deze gedachte. De gemeente heeft ook samen met de architecten om tafel gezeten. De klimaatatlas van Haarlemmermeer was ook al bekend. Het is een zeer goede stap van de gemeente om dit instrument in te zetten. Het is informatief en kan Park20|20 helpen. Wel zal Park 20|20 nog gebruik gaan maken van eigen adviseurs om maatregelen te implementeren (de uitwerking op detailniveau). Park20|20 geeft aan dat er rekening wordt gehouden met alle vier de thema’s. Ze nemen nu al concrete maatregelen om wateroverlast te verminderen (bv. aanleg van regenwaterbuffers). Het thema droogte krijgt aandacht in de vorm van type beplanting en het aanleggen van irrigatiesystemen. Door de huidige inrichting is een thema als hitte minder aan de orde en wordt er niet of nauwelijks nagedacht over de risico’s ten aanzien van een overstroming. De risico’s wegen dan ook niet op tegen de kansen. Het biedt voor Park20|20 juist de mogelijkheid om dingen te proberen en voorbereid te zijn.

De Gemeente Haarlemmermeer is de eerste gemeente die Park20|20 actief heeft benaderd om het gesprek aan te gaan over het thema klimaatadaptatie. Gemeente Haarlemmermeer is daarom ook nauw betrokken geweest bij het ontwerp en bestemmingsplan van Park 20|20. 3. Risico’s Topics: - Welke risico’s - Bewustzijn

Wateroverlast De grootste risico’s ten gevolge van wateroverlast zijn: • Schade aan panden door instroom van regenwater. Na het zien van de klimaatatlas is er enkel wateroverlast op de plekken gesignaleerd waar nog niet gebouwd is. Het beeld is niet schokkend. Groente tuinen lopen niet onder. Kansen voor nieuwe bedrijven die zich vestigen om innovatief te bouwen en ook te informeren of ze zich bewust zijn van de risico’s. Hitte De risico’s als gevolg van hittestress zijn bekend bij Park 20|20. Door de huidige inrichting en Cradle to Cradle gedachte wordt het risico al aanzienlijk verminderd, door bijvoorbeeld het gebruik van een duurzaam koelsysteem binnen.

Droogte De grootste risico’s ten gevolge van droogte zijn: • Funderingsschade aan panden door uitzakken grondwater. Er is één pand waar inklinking op kan treden. Dit risico is bekend. Het hele dek ligt op palen, dus actief handhaven van de grondwaterstanden vanwege impact op de omgeving vindt men een vereiste. Overstroming Het risico van een overstroming is Park20|20 niet mee bezig. Mogelijk kan in een extreme situatie een overstroming vanwege de doorbraak van een regionale kering tot serieuze problemen leiden. Dit risico is echter zo klein dat zelfs Microsoft (na een uitgebreide analyse) zich heeft gevestigd in de nabije omgeving. De invloeden die een Park 20|20 kan uitoefenen is ook zeer beperkt en meer een overheidstaak (Waterschap). 4. Ambitie Topics: - Ambitie organisatie - Ambitie overheid

Wateroverlast Park 20|20 heeft geen expliciete ambities ten aanzien van wateroverlast. Uiteraard willen ze het graag voorkomen. Vandaar dat er drainagesystemen zijn aangelegd. Ook in ondergrondse parkeergarages zijn ingewikkelde systemen aangelegd. Wateroverlast is niet perse een verantwoordelijkheid van de overheid. Met de ontwikkeling van een pand houd je er rekening mee en is het je eigen verantwoordelijkheid. Zodra je de concrete maatregelen treft in de veronderstelling de wateroverlast te voorkomen en het risico blijft onverminderd dan is het ander probleem en dient er samenwerking op te treden. Informeren, activeren en stimuleren zijn zeer belangrijke acties vanuit de overheid. Er zijn bepaalde omstandigheden waarin het systeem niet functioneert: schaalgrootte is namelijk een issue. Iedereen houdt zich vaak aan de bandbreedtes en denkt vaak in eigen belang. Mensen zijn zelf verantwoordelijk en de overheid moet dat niet teveel sturen, maar wel aanjagen. Hitte Wordt niet als een groot risico ervaren en dus geen specifieke ambities. Park20|20 is blij om te zien dat het effect gering is ten opzichte van de directe omgeving. Aan de andere kant van de dijk is de gevoelstemperatuur namelijk veel hoger. Ook bij hitte moet er door de overheden basisvoorzieningen worden getroffen om het risico te verminderen (zwemwaterlocaties, aanleg voldoende groen etc.).

Droogte Ten aanzien van het eerder genoemde pand waar inklinking kan optreden heeft Park20|20 de ambitie om de ‘lessons learned’ toe te passen bij de volgende ontwikkeling. Nu vooral reactief onderhoud ten aanzien het pand, maar in de toekomst het voornemen om dit voor te zijn. Er ligt een grote verantwoordelijkheid bij overheden ten aanzien van het voorkomen/verminderen van droogte. De voedselvoorziening is bijvoorbeeld afhankelijk van waterbeschikbaarheid. Alle burgers dragen bij, via de belasting, dus verwacht je een bepaalde zekerheid. Er dient kritisch gekeken te worden naar het uitzakken van grondwaterstanden. Park20|20 gaat er vanuit dat, als er percelen worden opgeleverd als bouwrijpe percelen, dat het geschikt is om te bouwen. Met de inrichting dien je als partij zelf na te denken over het type beplanting. In de openbare ruimte dient de gemeente na te denken over wat hier goed gaat functioneren. De overheid zou moeten stimuleren, informeren en mensen mee moeten nemen in het verhaal. Overstroming Park 20|20 heeft geen expliciete ambities ten aanzien van het thema overstroming. Er is wel het één en ander op het terrein opgehoogd, maar niet vanwege de risicobeheersing van een overstroming. Wederom ligt er een informerende verantwoordelijkheid bij de overheden. Lokale overheden zouden ook informatie moeten verstrekken.

Microsoft is ook gevestigd in een polder beneden zeenniveau, dus die hebben het risico vast geanalyseerd. 5. Opgestelde ambitie Topics: - Ambitie overheid checken

6. Algemene afsluiting Topics: - Samenwerken - Termijn

Er zijn geen opmerkingen op de ambities van de gemeente t.a.v. de thema’s wateroverlast en hitte. Bij het thema droogte mist een informerende rol voor een overheid. De bewoners moet je meenemen en zelf het goede voorbeeld geven. De ambities ten aanzien van een overstroming zijn reëel en zoals je ze zou verwachten. Wel is Park20|20 van mening dat we niet meer moeten gaan bouwen op locaties met een hoog risico. Vanuit verzekeraar is dit niet meer te verzekeren. Park 20|20 zou graag aangehaakt willen blijven in dit traject. Park20|20 zou graag een terugkoppeling zien richting alle stakeholders en biedt aan dit bij Park20|20 te organiseren. De samenwerking met de gemeente is al intensief. Het zou goed zijn om dit ook op te bouwen met het Waterschap (nu vooral contact wegens Warmte Koude Opslag of bemaling) en alle stakeholders in een eerder stadium te betrekken. Hopelijk redden we een klimaatbestendige inrichting in 2050.

1. Algemeen Topics: - Organisatie - Functie geïnterviewde - Assets organisatie

Centrale vragen en subvragen Het interview is afgenomen met Marc du Pon (Project Directeur, AM) en Frank Vonk (Conceptontwikkelaar, AM). Marc vertegenwoordigt de gebiedsontwikkeling in Badhoevedorp. Frank zijn achtergrond is landschapsarchitect en heeft meegedacht over hoe Badhoevedorp ontwikkeld moet worden. Hij is ook betrokken bij de ontwikkeling van andere ontwikkelingen door AM, zoals Wickevoort en Nieuw-Vennep West. AM en Bohemen zijn beide projectontwikkelaar en uiteindelijk wordt per januari 2020 AM volledige aandeelhouder. AM geeft vanuit de private kant invulling aan de gebiedsontwikkeling in een aantal projecten in de gemeente Haarlemmermeer. AM heeft als doel te ontwikkelen, stedenbouwkundige architectuur en duurzaam ontwerpen en uiteindelijk natuurlijk geld te verdienen. Het bedrijf is zoekende naar kansen om projectontwikkeling goed aan te pakken en het zou waardevol zijn om concrete maatregelen te kunnen treffen. Badhoevedorp specifiek is een binnenstedelijke ontwikkeling. AM zoekt een goede verhouding met de omgeving en wil ook zichtbaar zijn in het dorp. AM opereert landelijk met een sterke focus op het economisch kerngebied (rondom de vier grote steden).

2. Klimaat Topics: - Beleving klimaat - Indruk klimaatatlas

Het onderwerp ‘klimaat’ leeft in de organisatie. Dit is voornamelijk gericht op het efficiënt omgaan met geld en het voorkomen van kosten in een later stadium. AM is erg praktisch en op zoek naar concrete maatregelen (Toolbox/Tips and Tricks). Wat Nelen & Schuurmans doet, probeert Frank ook uit te oefenen binnen AM. Zo is er een klimaatchecker ontwikkeld (waar moet je in het ontwikkelproces aan denken en wie moet je daarvoor inschakelen). Ingenieursbureaus rekenen aan wat er allemaal mogelijk is. Hierbij probeert AM klimaat te hangen aan de

identiteit van de ontwikkeling (bv. de Groene Zone in Badhoevedorp). AM vraagt op voorhand bewust om stresstest resultaten bij gemeenten om te voorkomen dat er gaandeweg het proces stappen terug gezet moeten worden. Het is vaak mogelijk om zaken nog te veranderen binnen een ontwerp, mits je er vroeg genoeg bij bent. Hierbij probeert AM slim in te spelen op beleid dat gaat komen. De aanjager voor de ontwikkeling in Badhoevedorp was gas-loos wonen. Op een gegeven moment werd duidelijk dat de vraag veel breder was dan energievraagstuk alleen. AM houdt zich daarom bezig met o.a. klimaatadaptatie, circulariteit, mobiliteit. Continuïteit in projecten maakt dat je kan leren van de fouten die je maakt en in een vervolgstadium weer goed kan toepassen. Elk project wat AM doet is vaak maatwerk en hier is helaas geen leidraad voor te schrijven. In Badhoevedorp is er veel samengewerkt met de gemeente, ook op het thema klimaat. Er waren geen richtlijnen, dus die moesten samen gemaakt worden. De risico’s en de stresstestinformatie was beschikbaar via de klimaatatlas, maar het is toch wel een specialisten tool. Dus is er tot op heden weinig gebruik van gemaakt. Het thema wateroverlast is een thema waar het meest rekening mee gehouden wordt. Je wil geen overlast, niet tijdens de bouw en al helemaal niet in het eindresultaat. De focus van AM ligt niet op de risico’s van een overstroming.

Hierin is AM beperkt gezien het handelingsperspectief. AM merkt dat het thema klimaatadaptatie steeds meer aandacht krijgt, maar dat het lastig is om concrete maatregelen mee te nemen in het proces. Elke partij is ermee bezig, maar op zijn/haar eigen manier. Soms werkt het huidige beleid daar ook niet in mee, want AM kan bepaalde ambities door dit beleid niet waarmaken. Er is grote behoefte aan duidelijke eenduidige richtlijnen en concrete handelingsperspectieven. De Gemeente Haarlemmermeer is de eerste overheidsinstantie die AM actief heeft benaderd om het gesprek aan te gaan over het thema klimaatadaptatie. 3. Risico’s Topics: - Welke risico’s - Bewustzijn

Wateroverlast De grootste risico’s ten gevolge van wateroverlast zijn: • Schade aan panden door instroom van regenwater. • Schade gedurende de bouw aan panden en materieel. Na het zien van de klimaatatlas is duidelijk dat er tijdens extreme regen overlast is in het bestaand gebouwd gebied. De discussie is wel hier of je bestaande problemen moet oplossen met nieuwe ontwikkelingen. Uiteraard wil je dit zoveel als mogelijk proberen, echter kan dit niet

altijd. Na het zien van de opgave en de risico’s ziet AM wel de urgentie in om zaken nu op te pakken en de risico’s te verminderen. Hitte De risico’s voor Badhoevedorp zijn, in vergelijking tot de andere kernen in Haarlemmermeer, gering. Badhoevedorp heeft als (kern)kwaliteit dat het vrij ruim is opgezet en veel groenstructuren heeft. De kans hier is om kopers ook een boom aan te bieden wat extra schaduwplekken oplevert en aansluit bij de (kern)kwaliteit van Badhoevedorp. Doordat de oude snelweg vervangen wordt door groenstroken en een nieuw watersysteem is het hittebeeld natuurlijk erg verminderd. Droogte De grootste risico’s ten gevolge van droogte zijn: • Funderingsschade aan (bestaande) panden door uitzakken grondwater. Nieuwbouw gaat dit niet op. • Verslechteren van de waterkwaliteit. • Opbarsting kwel. Er wordt een nieuw watersysteem (Singel) aangelegd in Badhoevedorp. Noodzakelijk om voldoende doorstroming te creëren om de waterkwaliteit te behouden. Er is nog niet nagedacht over de te gebruiken beplanting die goed tegen droogte kan. Hier ligt nog wel een kans. Overstroming Het risico van een overstroming is AM niet actief mee bezig. In de klimaatatlas is het meest extreme scenario opgenomen en enkel een risico bij een doorbraak van een regionale kering. De vraag is waar een dijk doorbreekt en waar het water kan komen.

AM kijkt 20 jaar vooruit en houdt in die zin rekening met veel risico’s. Uiteindelijk werkt het zo dat, zodra de ontwikkeling is afgerond, AM ‘de deur achter zich dichttrekt’. Er wordt wel nagedacht over wanneer iets nog kostenverantwoord is, want het eindeloos ophogen houdt ook een keer op. Hier valt nog veel winst te behalen. AM heeft ook veel belang bij het bouwen op locaties met overstromingsrisico’s en zal nooit adviseren om niet te bouwen in laaggelegen polders. Hierin is de daadkracht van het Rijk nodig, die aangeeft waar wel en waar niet gebouwd mag worden. 4. Ambitie Topics: - Ambitie organisatie - Ambitie overheid

Wateroverlast AM geeft aan dat het niet de verantwoordelijke partij is om te overlast te verminderen. Ze brengen verharding aan in Badhoevedorp, maar compenseren het ook weer met groen en water. Op het sociale vlak ziet AM hier wel een rol voor zichzelf weggelegd. Als je de wateroverlast

elders kan oplossen door hier slim mee te koppelen, dan wil AM zich daar hard voor maken. Wateroverlast is een gedeelde verantwoordelijkheid, niet enkel voor een overheid. AM is in Badhoevedorp verantwoordelijk voor de particuliere percelen en de gemeente voor de openbare ruimte. Daar lopen de paden uiteen. Het begint allemaal bij de coproductie in het stedenbouwkundig plan en hierin kan je de risico’s ook goed vastleggen en verminderen. AM zou pleiten voor goede voorlichting aan bewoners en gaat dat zelf ook doen tijdens de verkoop van kavels. Je wil mensen voorlichten en aan de hand nemen wat ze allemaal meer kunnen doen. Een overheid zal dit op brede schaal moeten doen, en AM ziet hier een rol voor zichzelf weggelegd bij de verkoop van de kavels. Hitte AM vindt dat overheden de verantwoordelijkheid hebben om bij publieke voorzieningen te informeren over de risico’s die men loopt. In de basis heeft een gemeente meer kennis van zaken. Vervolgens is het een samenwerking tussen beide partijen om maatregelen te treffen. Er ligt een gedeelde verantwoordelijkheid bij AM om over dit thema na te denken in stedenbouwkundige plannen. Droogte AM heeft geen expliciete ambities ten aanzien van droogte. In feite is het voornamelijk risicobeperking en slim meekoppelen waar mogelijk.

Dus als er andere beplanting aangelegd kan worden die beter bestand is tegen droogte dan zal dat zeker opgepakt worden. AM verwacht van het Waterschap (en de gemeente) dat het water op peil blijft en van voldoende kwaliteit is. Zoveel mogelijk voorkomen van blauwalg is hier een voorbeeld van. AM heeft hierin zijn verantwoordelijkheid al genomen door grote watergangen in te breiden in het ontwerp en geen doodlopende watergangen aan te leggen. Het monitoren en behouden van de juiste grondwaterstanden is ook een overheidstaak. Overstroming AM heeft geen expliciete ambities ten aanzien van het thema overstroming. 5. Opgestelde ambitie Topics:

Er zijn geen opmerkingen op de ambities van de gemeente. Het zou goed zijn als de gemeente snel stelling neemt en achter de ambities

-

Ambitie overheid checken

staat. Aanvullend is het thema biodiversiteit en behoud van ecologie een belangrijk thema.

6. Algemene afsluiting

AM en de gemeente werken al relatief veel samen. Volgens AM valt er winst te behalen in het vroegtijdig erkennen van de problemen die ze samen moeten oplossen met de overheid. Het zou een veel natuurlijker proces moeten zijn om een actieplan te maken om sneller concrete stappen te kunnen zetten. Dit moet dan aansluiten op het beleid van zowel de betrokken overheden als AM.

Topics: - Samenwerken - Termijn

AM vond het een interessant gesprek. Intern wordt nog niet over alles nagedacht en staan ze niet bij alle risico’s stil. Het voeren van dit gesprek is een belangrijke eerste stap die gezet is. AM zou graag betrokken willen blijven in het proces, want als zij als partij iets kunnen betekenen dan dragen ze graag bij aan voorlichting of concrete oplossingen.

Centrale vragen en subvragen 1. Algemeen

Topics: - Organisati e - Functie geïntervie wde - Assets organisati e

2. Klimaat

Topics:

Elise Bos Eyssen werkt een jaar bij het Recreatieschap Spaarnwoude als programmaadviseur (rechterhand programmamanager). Zij is verantwoordelijk voor bestuurlijke besluitvorming, bewaakt de strategische lijnen, beheert de monitoring van het programma en projecten. Per 1 januari wordt Elise programmamanager, dus eindverantwoordelijke. Marco Riesener, locatiebeheerder van gebieden in o.a. Haarlemmermeer, werkt nauw samen met Elise. Hieronder valt aanleg nieuwe projecten, groot onderhoud en aansturing van het onderhoudsploeg. Het recreatieschap komt voor uit de Wet gemeenschappelijke regeling vanuit gemeenten. Doelen van het recreatieschap zijn als volgt vastgelegd: zorgen voor evenwichtige balans tussen natuur en recreatie, bevorderen openluchtrecreatie, duurzaam in stand houden van het landschap (doelen stammen uit de jaren ’60). Het werkgebied beslaat 4 gemeentes: Amsterdam, Velsen, Haarlem, Haarlemmermeer,Provincie Noord-Hollanddoet ook mee. Omvang van het werkgebied bedraagt ca. 7000 voetbalvelden. Binnen het werkgebied heeft het recreatieschap 2.500 hectare in beheer. Voor Haarlemmermeer gelden de volgende gebieden: Groene Weelde, Boseilanden, Plesmanhek, Buitenschot (groencompensatie voor landingsbanen waarvoor groen moest verdwijnen bij Schiphol), Park Zwanenburg, Park Vijfhuizen, Houtrak, veenweidegebied Dijkland, Westhofbos.

Het recreatieschap doet het beheer van groengebieden maar ook de verharding, zitbankjes en paden. Gebouwen ook. Sommige stukken grond zijn in huur of in erfpacht uitgegeven (aan ondernemers en aan boeren). Het onderwerp ‘klimaatadaptatie’ leeft niet binnen de organisatie. Momenteel wordt gewerkt aan de concept toekomstvisie voor Spaarnwoudepark 2040: energietransitie en klimaatverandering wordt genoemd als in ‘we moeten er iets mee’. Bij nieuwe ontwikkelingen wil het recreatieschap spelregels meegeven voor

-

Beleving klimaat Indruk klimaatatl as

duurzaamheid, maar klimaatadaptatie heeft daarin vooralsnog geen plek. De conceptvisie nu voor bij gemeenteraden en de Provinciale Staten. Deze wordt hopelijk in mei 2020 vastgesteld. Intussen is het recreatieschap bezig met uitvoeringsprogramma met 24 concrete projecten voor de komende 5 jaar. Sommige boeren in het gebied zijn verenigd in Stichting Agrariërs Spaarnwoude (SAS), zij doen weidevogelbeheer, waar ze een vergoeding voor krijgen. Aangewezen als NNN-gebied. Hoe zorg je dat de boeren daar kunnen blijven boeren met klimaatverandering, vernatting om CO2-uitstoot vanuit veenweidegebied te minimaliseren? Integrale aanpak voor toekomstbestendig boeren is hierbij nodig. Het recreatieschap is nog niet bekend met of benaderd over de risico’s van klimaatverandering. Ze zijn wel aanwezig bij de MRA-landschap bijeenkomsten. Ook wordt als dat nodig is met waterschap samenwerking opgezocht over watersysteem, waarbij gebruik gemaakt wordt van koppelkansen.

3. Risico’s

Topics: - Welke risico’s - Bewustzij n

Algemeen: Risico’s die je in de klimaatatlas en die zijn opgetekend tijdens de validatiesessie door ambtenaren van Rijnland en Haarlemmermeer, ziet voor Spaarnwoude & Haarlemmerliede worden herkend. Wateroverlast Hevige buien zijn voor het recreatieschap nu al een probleem. Herstel festivalterreinen wordt de laatste jaren moeizamer. Vanwege het feit dat een bui op het maaiveld blijft staan en het een modderboel wordt, is het nu al vaak moeilijk om (in najaar) de terreinen gereed te krijgen voor de evenementen voor het jaar daarop. Parkeerterreinen bij evenementen vormen een probleem. Maatregelen: rijplaten leggen, maar die kun je niet overal neerleggen. Met Strong Viking Run zijn er nog tractoren ingezet die auto’s uit de modder moesten trekken. Droogte De Oude Zeedijk en de Lagedijk zijn veendijken in beheer van recreatieschap. Ook fietspaden beheren ze (maar dan is er niet per se iets aan de hand). Dijken kunnen gevoelig zijn voor droogte. Bij de fietspaden wordt al gezien dat ze scheuren hier en daar, mogelijk door verdroging en/of bodemdaling. Recreatieschap heeft een aantal jaar veel te weinig geld gehad om beheer uit te voeren. Bij populieren naast fietspaden zie je ook scheuren. Populieren trekken veel water (50% van de bomen). Waar een bruggetje overgaat op een fietspad, daar kan het ook gaan scheuren.

Bruggetjes zijn onderheid, daaromheen zakt het weg, kan gevaarlijk worden (mensen vallen). Panden op houten palen hebben ze ook in beheer.

Aandachtspunt bij droogte: verzilting van het water. Soortenrijkdom zou kunnen veranderen door droogte, dit wordt echter niet gemonitord. Ook een voordeel: gras groeit minder hard door de droogte. Minder maaien is dan nodig en levert in die zin financiële voordelen. Mooie bloemen blijven dan staan, recreant kan genieten. Hitte Voor het recreatieschap levert hittestress vooralsnog geen probleem. Er is veel schaduw in recreatiegebieden. Recreatieschap verhuurt ook veel terreinen aan festivals zoals Mysteryland en Awakenings (Houtrak). Tijdens warme dagen wordt hitte vooral door ad hoc maatregelen het hoofd geboden zoals met meer schaduwplekken, gratis water (vanuit organisatie festival wordt dan overleg geïnitieerd met GGD, politie, gemeente en recreatieschap). Grasvelden verbranden ook sneller (maar je toch herstellen na een festival). Overstromingen Recreatieschap voorziet hier vooralsnog geen risico’s. Recreatieschap heeft dijken in beheer, zoals de Lagedijk. Wijze van beheer is de taak van het recreatieschap en monitoren de taak van het hoogheemraadschap van Rijnland. 4. Ambitie

Topics: - Ambitie organisati e - Ambitie overheid

5. Opgesteld e ambitie Topics: - Ambitie overheid checken

Wateroverlast Recreatieschap is dit jaar begonnen met drainageleidingen leggen. Dit gaat gefaseerd. Begonnen met evenemententerreinen (grote inkomstenbron recreatieschap. Wanneer zou je het willen oplossen, de knelpunten? Hangt af van de kans dat het gebeurt. Monitoren hoe het gaat is van wezenlijk belang. Ben je dan voldoende inspanning aan het leveren? Ondertussen al zoveel mogelijk mee koppelen met bestaande projecten. Idee: H&S zou mooi overloopgebied zijn voor overtollig regenwater. Het is er veel vochtiger, ook door bodemsamenstelling (veen) dan in het oorspronkelijke Haarlemmermeer (dat is beter ontwaterd) klei en Cruquius (is zand). Hitte Eens met de ambities. Noot: open landschap wil je ook behouden dus daar geen schaduw. Droogte Wat mist in de ambitie is de verslechtering van de waterkwaliteit en zouter worden.

Wateroverlast Voeg toe: blijvend functioneren van Schiphol. Tennet masten in gebied, verantwoordelijkheid van netbeheerder maar liggen wel in gebied van recreatieschap. Parkeerterreinen: zijn nu vaak verhard: ambitie voor groene parkeerplekken.

6. Algemene afsluiting Topics: - Samenwe rken - Termijn

Het recreatieschap heeft het interview ervaren als een eyeopener en heel nuttig. Het recreatieschap wordt graag vaker betrokken bij het onderwerp klimaatadaptatie en bij de inrichting van een gebied met overwegend groen karakter zoals ze bij Park21 (weliswaar zijdelings) betrokken zijn. Worden graag nauw betrokken bij opstellen bij uitvoeringsagenda. Afstemming is nodig. Er is nog geen sense of urgency. An de andere kant is recreatieschap zelf veel buiten. Maar nog niet planmatig, strategisch. Behoefte om dat samen handen en voeten te gaan doen. Alex Janssen is betrokken vanuit gemeente Haarlemmermeer. Beheer & onderhoud en uitvoering: het is niet altijd bekend wie wat beheert bij de gemeente Haarlemmermeer. Dat belemmert samenwerking. Toekomstvisie voor Dijkland (veenweidegebied), van daaruit hebben ze graag dat er iemand vanuit de gemeente aanschuift voor inbreng expertise (integrale opgave).

Centrale vragen en subvragen 1. Algemeen

Topics: - Organisati e - Functie geïntervie wde - Assets organisati e

2. Klimaat

Topics: - Beleving klimaat - Indruk klimaatatl as

PWN (N.V.) Waterleidingbedrijf Noord-Holland is een waterleidingbedrijf in de provincie Noord-Holland. Het bedrijf produceert drinkwater voor ca. 800.000 aansluitingen in de provincie en beheert tevens het waterleidingnet, met ca. 16.000 km aan leidingen. Daarnaast beheert PWN duingebieden in de provincie. Rijkswaterstaat beheert de oppervlaktewateren die PWN als bron voor drinkwater gebruikt. PWN is verantwoordelijk voor o.a. de zuiveringsinstallaties, infiltratiegebieden, leidingnet en pompstations Het duingebied wordt gebruikt ter zuivering van het water (in infiltratiegebieden bij Castricum). Het bedrijf beheert, kortom, zowel het groene als blauwe sector en zorgt voor gezond en betrouwbaar drinkwater ook in Gemeente Haarlemmermeer. Fieke Vlaar is 1 ½ jaar werkzaam bij PWN als junior projectleider. Haar functie is onderdeel van een verscheidenheid aan functies die een nevenrelatie hebben met klimaatadaptatie. In totaal zijn naar schatting vijftien van dergelijke functies binnen PWN te vinden. Het thema klimaat raakt zowel het groene als de blauwe sector van PWN, waardoor het een belangrijke rol speelt in de organisatie. PWN is zich goed bewust van de gevolgen van veranderende en extremer wordende weersomstandigheden.

De klimaatatlas van Hoogheemraadschap van Rijnland en Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier is bekend bij PWN, PWN heeft zelfs een klimaattegel 'opwarming drinkwater PWN' ingebracht in de klimaatatlas van HHNK en bijgedragen aan de tegel 'opwarming drinkwater' van het Hoogheemraadschap van Rijnland. De klimaatatlas van gemeente Haarlemmermeer was nog niet (bij Fieke Vlaar) bekend als losstaande klimaatatlas.

Binnen PWN is een verscheidenheid aan functies die zich bezighouden met klimaatadaptatie. Er zijn geen directe functies binnen de organisatie voor de thema klimaatadaptatie, het thema wordt echter organisatiebreed gedragen: • Assetengineers hebben een directe relatie tot klimaatadaptatie en denken/praten/werken mee met ontwikkelingen in- en extern op gebied van o.a. gebiedsontwikkeling en innovaties • In het duingebied bij Castricum is een project uitgevoerd in samenwerking met HHNK om sleuven in de zeereep te realiseren, waardoor in samenhang met de wind de duinenrij op een natuurlijke manier opgehoogd wordt (in 2010 ook Overveen gerealiseerd) • Het aanbrengen van pvc-leidingen in plaats van gietijzeren leidingen. PVC kent een langere levensduur en hebben een lagere milieu impact aangaande lekkages en leidingbreuken: warmt water in pvc-leidingen minder snel op dan in gietijzeren leidingen? • In de organisatie is een innovatiemanager werkzaam die o.a. het innovatietraject begeleidt en informatieoverdracht mogelijk maakt voor educatieve doeleinden • Rapport PWN Klimaatadaptatie 2019: het rapport behandelt (intern) de belangrijkste ontwikkelingen omtrent dit thema. Dit rapport is aan het bestuur gepresenteerd met inachtneming van budgetten voor specifieke klimaatadaptieve maatregelen.

De onderzoeken en maatregelen worden betrokken bij de samenstelling van het jaarplan • Opstellen wettelijke afstand drinkwaterleiding tot warmtebronnen (warmtenetten en kabels). PWN is betrokken bij onderzoek naar een veilige afstand waterleiding tot warmtevervoerende leidingen.

3. Risico’s

Topics: - Welke risico’s - Bewustzij n

Hitte Hitte is een belangrijk risico voor de drinkwaterleidingen en de kwaliteit van drinkwater. Hierbij wordt niet gedoeld op de (gevoels-)temperatuur bovengronds, maar op de temperatuur ondergronds. Wegens de laatste ontwikkelingen in kader van energietransitie wordt de ondergrond steeds drukker en komen er steeds meer warmte afgevende leidingen in de grond. Daarnaast warmt de ondergrond ook op door warmere temperaturen. Dit effect is groter in steden door het hitteeilandeffect. Dit heeft negatieve invloed op de opwarming van de waterleidingen. Tevens kunnen installaties die energie voorzien voor het zuiveringsproces uitvallen. Wateroverlast Plasvorming door clusterbuien in infiltratiegebieden zorgt voor kortere weg naar de