RV Instemmen met het Verstedelijkingsconcept Metropoolregio Amsterdam versie 3 (eindversie) (2021.0003112).pdf
Tekst van het document
15
2.1
De kracht van de MRA De MRA is een metropool van grote klasse met een
De verschillende delen van de regio hebben hun eigen
menselijke maat. De inzet voor de verdere verstedelijking
specifieke economische profiel en deze profielen tellen op
van de metropoolregio is om de identiteit en kwaliteiten
tot een compleet economisch spectrum, dat talent opleidt
van de MRA te versterken. Gecombineerd met de
en aantrekt en op een aantal terreinen op een wereldwijd
urgente, complexe en omvangrijke opgaven waar we voor
speelveld opereert. Het is op dit moment echter vooral
staan, betekent dit dat we inzetten op een meerkernige
het aaneengesloten stedelijk gebied van Amsterdam en
ontwikkeling in een leefomgeving die in alle opzichten
de Zuidflank dat profiteert van de schaalvoordelen die
gezond, veilig en aantrekkelijk is.
een metropoolregio met zich meebrengt. Andere delen
De rijkdom van verscheidenheid Verscheidenheid bepaalt de kracht van de
van de MRA kennen hun eigen specialisatie, maar die specialisaties doen nog te weinig met elkaar.
Metropoolregio Amsterdam. Van de eeuwenoude
Regionaal en internationaal sterk verbonden
binnensteden van Amsterdam, Haarlem en Weesp tot de
De Metropoolregio Amsterdam is een sterk verbonden
groene wijken in Hoofddorp en Almere; van grootstedelijk
regio. De stedelijke regio functioneert als één grote
tot suburbaan en dorps; van stranden bij Zandvoort en
stad – als een samenhangend daily urban system – met
Wijk aan Zee tot de heidevelden bij Hilversum en Bussum.
2,5 miljoen inwoners, 300.000 bedrijven en 1,5 miljoen banen. Veel mensen werken in een andere stad dan waar
Weinig metropolen ter wereld kennen zo’n
ze wonen. Inwoners kennen hun favoriete plekken om
verscheidenheid op relatief kleine afstand als de
te winkelen, te stappen, te sporten of uit te waaien. Die
Metropoolregio Amsterdam. En die gaat veel dieper
plekken kunnen verdeeld zijn over de hele regio, alhoewel
dan alleen in de landschappelijke en stedelijke
grote bevolkingsgroepen ook zijn aangewezen op werk en
verschijningsvorm. Binnen de MRA geeft de bevolking
voorzieningen in een beperkter gebied.
iedere stad en elk dorp zijn eigen couleur locale. Ook de afkomst van de bewoners in de regio weerspiegelt
De metropoolregio omspant het gebied waarbinnen
verscheidenheid, met maar liefst zo’n 180 nationaliteiten.
het meeste woon-werkverkeer plaatsvindt. Tegelijkertijd
Een breed scala aan bedrijven en instellingen maakt
heeft de metropoolregio ook een sterke band met de
alledaagse diensten en producten permanent
direct omliggende regio’s. Ook daar wonen mensen die in
beschikbaar. Andere weten met hun innovaties en
de MRA werken, zijn bedrijven gevestigd die producten
producties de ogen van de wereld op zich gericht. De
en diensten leveren aan de inwoners en bedrijven in de
Metropoolregio Amsterdam wil de meest inventieve regio
MRA en is op het gebied van vrije tijd onderling veel
van Europa zijn met de best opgeleide bevolking.
verkeer. Het gebied dat als dagelijks systeem (Daily Urban System) functioneert is dan ook groter dan het MRA-
16
samenwerkingsgebied. In functionele zin is er sprake van een steeds sterkere uitstraling van de metropool in alle windrichtingen: naar Noord-Holland Noord met Alkmaar en Hoorn, naar de Leidse regio en verder richting Rotterdam-Den Haag, naar Utrecht, Amersfoort en Zwolle. Als een van de belangrijkste economische groeimotoren en het belangrijkste sociale en digitale knooppunt van Nederland doet de metropoolregio mee in de internationale top en is de regio ook internationaal sterk verbonden. Via de luchthaven Schiphol, de haven en internationale treinen, via digitaal knooppunt AMS-IX en via de sociale netwerken van de inwoners. Belangrijk is daarbij de verbinding met andere stedelijke regio’s in Noordwest-Europa, zoals het Ruhrgebied, Frankfurt, Hamburg, Berlijn, Brussel, Parijs en Londen.
Meerkernige structuur in een aantrekkelijk landschap De metropoolregio heeft een internationale oriëntatie, en weet die te combineren met de menselijke maat en hoge leefkwaliteit. Een belangrijke bijdrage daaraan levert de meerkernige structuur van de metropool, met Amsterdam als kernstad en op korte afstand een aantal nieuwe en historische steden en karakteristieke dorpen. Daartussen bevindt zich een aantrekkelijk en bijzonder gevarieerd landschap met veel open water. Het herbergt een veelheid aan waarden en kansen en is essentieel voor een hoge leefkwaliteit, maar staat op sommige plaatsen wel onder druk. In als zijn veelzijdigheid vormt het landschap een aaneengesloten gebied. Dankzij die structuur blijven de afzonderlijke steden herkenbaar en vormt afbeelding 2 Stedelijk netwerk Nederland (op basis van NOVI)
het landschap een uitgestrekt recreatiegebied dat voor iedereen in de regio dichtbij is, hoewel op dit moment niet altijd toegankelijk.
17
In verhouding met andere metropoolgebieden
van Nederland. Recent valt in de Haarlemse regio de
in de wereld is in de MRA sprake van relatieve
dynamiek op van start-ups en scale-ups op het gebied van
sociaaleconomische gelijkheid. Dat neemt niet weg dat
circulaire economie, gezondheid en toegepaste innovatie.
ook hier sprake is van een toenemende ongelijkheid in
In Waarderpolder Haarlem Business Park is Bouwlab
de verdeling van inkomensgroepen over de regio, en van
gevestigd: een nationaal erkend fieldlab als innovatiehub
gebiedsgebonden gezondheidsachterstanden. Over
voor nieuwe bouwtechnologieën.
de hele linie is de leefkwaliteit hoog, maar niet iedereen profiteert daar in gelijke mate van.
Zeven deelregio’s met eigen, unieke kwaliteiten
IJmond De IJmond kenmerkt zich door een grote verscheidenheid aan woonkwaliteiten. Van stedelijk tot dorps wonen, van betaalbaar tot duur. De woonomgeving wordt omrand
De Metropoolregio Amsterdam is ingedeeld in zeven
door waardevolle landschappen: de kust, de ruige
deelregio’s die elk hun eigen unieke kwaliteiten hebben
natuur van de duinen, de landgoederen, de Stelling van
en die tezamen de kracht van de MRA bepalen .
Amsterdam en het Oer-IJ.
Zuid-Kennemerland
Het gebied vormt de nautische toegangspoort van de
De deelregio Zuid-Kennemerland biedt de MRA een
MRA. Dankzij de ligging aan het Noordzeekanaal is het
uniek en aantrekkelijk vestigingsklimaat met ruime
een centrum van productie, ontwikkeling en innovatie. De
mogelijkheden voor recreatie en een hoogwaardig
deelregio huisvest ook de opleiding in de maakindustrie.
woon- en leefmilieu, dankzij de ligging aan de kust en
Daarmee is het de ‘techport’ van de MRA. De ambitie
de aanwezigheid van de historische stad Haarlem. De
van de IJmond is om Techport beter nationaal bekend te
bevolking is relatief hoog opgeleid en onder hen bevindt
maken, naar analogie van brainport Eindhoven. IJmond
zich een groeiend aantal expats. De badplaatsen en de
heeft een sleutelpositie in de bouw en onderhoud van
natuur aan de kust (Nationaal Park Zuid-Kennemerland,
offshore-windenergie en is daarmee ook de ‘groene
de landgoederenzone in de binnenduinrand en het
stekker’ van de MRA. Daarnaast kent de deelregio een
recreatiegebied Spaarnwoude) vormen een trekpleister
sterke logistieke sector, een regionaal georiënteerde
voor een groeiend aantal bezoekers.
zorgsector, innovatieve tuinbouw en dienstverlening. Bijzondere kwaliteiten voor toerisme en recreatie zijn de
De economie kenmerkt zich door een groot aandeel
Beverwijkse Bazaar, de kustplaatsen, het Nationaal Park
zzp’ers en mkb’ers in de zakelijke dienstverlening,
Zuid-Kennemerland en het recreatieschap Spaarnwoude.
detailhandel en de creatieve en digitale sector. Daarnaast kent Zuid-Kennemerland een hoog aandeel (semi)
Zaanstreek-Waterland
overheidsorganisaties (provincie, rechtbank, onderwijs
De kwaliteit van Zaanstreek-Waterland is ruimte om te
en zorg). Onderscheidend zijn culturele voorzieningen
leven middenin authentiek landschap. Wonen in de stad
afbeelding 3
zoals een aantal grote musea, het horeca-aanbod en de
of in het landelijk gebied, met scholen en voorzieningen
Zaantheater
positie van Haarlem als een van de beste winkelsteden
nabij, altijd nabij water, groen en recreatiemogelijkheden,
18
en goed bereikbaar via openbaar vervoer of auto. Het
beschikt over bijzondere laboratoriumfaciliteiten op het
energieke regionale bedrijfsleven is gefocust op voedsel,
gebied van luchtvaart, voeding en diergezondheid.
(hout-)bouw, maakindustrie, circulaire economie en energietransitie en een ambitieus techniek- en ICT-
Gooi en Vechtstreek
cluster. Er wordt intensief samengewerkt tussen onderwijs
Gooi en Vechtstreek is de groenblauwe verbinder van
ondernemers en overheid om daarmee de kwaliteit aan
de dichtbevolkte stedelijke regio’s Amsterdam, Almere,
elkaar toe te voegen.
Amersfoort en Utrecht. Met hoogwaardige voorzieningen is de deelregio een prettige plek om te wonen, werken
Het is niet alleen kwaliteit, het is ook identiteit die
en recreëren. De woonomgeving is organisch gegroeid.
Zaanstreek-Waterland onderscheidt; Hollandser
Dit heeft geleid tot een grote variatie in kernen, elk met
dan Hollands. Daardoor heeft de deelregio een
een eigen identiteit, en woonmilieus. Het hart van de
grote toeristisch-recreatieve betekenis. Prachtige
Media Valley ligt in Gooi en Vechtstreek. Sectoren zoals
veenweidegebieden met eeuwenoude dijken en molens,
ICT, artificial intelligence, creatieve industrie, zorg en
weilanden rondom historische lintdorpen. De regio heeft
recreatie vormen eveneens belangrijke onderdelen van
een historie van economische en stedelijke ontwikkeling.
de economie.
In de 19e en 20e eeuw is de bedrijvigheid in de regio gemoderniseerd, maar sterk ondernemerschap, doe-
Het landschap is speciaal en heel divers. Er is bos, heide en
mentaliteit en innovatiekracht bleven.
open weiland. Er liggen historische buitenplaatsen en er is veel water, zoals het Naardermeer, het plassengebied, het
Almere-Lelystad
IJmeer en het Gooimeer. Verschillende gebieden hebben
De steden op het nieuwe land kennen een unieke
een nationaal of zelfs internationaal beschermde status.
stedenbouwkundige opzet. Het landschap en de steden
De verscheidenheid aan landschapstypen en de kwaliteit
zijn tegelijk en in samenhang ontworpen. De samenleving
daarvan, in een relatief klein gebied in de verstedelijkte
is al sinds het begin krachtig verbonden is met de andere
Randstad, maken Gooi en Vechtstreek uniek.
delen van de regio, zowel als het gaat om werk en stedelijke voorzieningen als in verhuisbewegingen. De
Amstelland-Meerlanden
natuurontwikkeling voor de kust levert een zeer bijzonder
Deze deelregio heeft een stevige economische
recreatie- en woonlandschap op en verrijkt daarmee het
positie binnen de MRA, mede dankzij Schiphol en
palet aan milieus in de MRA.
Greenport Aalsmeer. Vervoer en opslag, groothandel, detailhandel en overige zakelijke diensten zijn de
Het economisch profiel is nog vol in ontwikkeling. De
grootste economische sectoren. Vanwege deze
economische structuur kenmerkt zich in toenemende
sterke concentratie van (internationale) economische
mate door logistiek, ICT, techniek, circulaire economie,
activiteit heeft Amstelland-Meerlanden een grote
afbeelding 4
energietransitie, food, toerisme en recreatie. Op De
aantrekkingskracht op werkgelegenheid vanuit heel
Heide en bos in het Gooise landschap
Steiger en De Vaart in Almere zijn inmiddels belangrijke
Nederland. Het aantal arbeidsplaatsen is groter dan
clusters in de circulaire economie ontstaan en Lelystad
19
de beroepsbevolking. Dat heeft zijn weerslag op de
Hoep, de weidsheid van de Bovenkerkerpolder tot
bedrijven trekken het talent aan dat het menselijke
woningbehoefte. De plancapaciteit is groot. Naast
nieuwe en te ontwikkelen landschappen als PARK21 en de
kapitaal vormt voor de groeiende kenniseconomie. Een
generieke woningbouwknelpunten is de aanwezigheid
Westeinderscheg.
belangrijk positie daarbinnen hebben startups en de techsector.
van Schiphol een extra uitdaging voor het bouwen van de wenselijke nieuwe woningen.
Amsterdam Amsterdam is van oudsher een centrum van
Met name binnen en nabij de ring/A10 heeft Amsterdam
De deelregio biedt diverse hooggewaardeerde
internationale handel. Grote stromen mensen,
alle kenmerken van een hoogstedelijk woonwerkmilieu,
woonmilieus. Van stedelijke appartementen tot historische
goederen, informatie en geld komen er samen. De
met een hoge bebouwings- en bevolkingsdichtheid
kernen en dorpse en landelijke woonmilieus, aangevuld
aantrekkingskracht is vandaag de dag onverminderd
en een grote diversiteit aan functies. Zo zijn er tal van
met hoogwaardige culturele voorzieningen en liggend
groot, ook dankzij de cultuurhistorische rijkdom van de
internationaal vermaarde culturele instellingen gevestigd.
in een rijkgeschakeerd landschap. Van buitenplaatsen
binnenstad met zijn grachtengordel en de internationale,
Buiten de ring liggen uitgestrekte, modernistische
langs de Amstel, recreatie bij de Westeinderplassen,
vrijzinnige ambiance. Amsterdam trekt hierdoor niet
tuinsteden waar steeds meer werkfuncties en
Ouderkerkerplas, Diemerscheg en in het Amsterdamse
alleen drommen toeristen, maar het heeft de handelsstad
voorzieningen neerstrijken. Het omringende landschap
Bos, natuurschoon in de Amstelscheg met de Ronde
ook gemaakt tot een centrum van kennis, onderzoek en
dringt via groene scheggen tot diep in het stadslichaam
innovatie. De universiteiten, scholen en kennisintensieve
door.
afbeelding 5 Amsterdam
20
2.2
Urgentie van een integrale aanpak De combinatie van de hoge leefkwaliteit, de menselijke
Dat betekent niet dat oplossingsrichtingen voor de
maat en de internationale oriëntatie is een krachtige
verschillende opgaven één kant op wijzen. Ruimtelijke
kwaliteit, maar het vergt flinke inspanningen om deze voor
keuzes en keuzes in de tijd zijn en blijven noodzakelijk.
iedereen in de MRA in stand te houden. Zeker in het licht
Het betekent wel dat die keuzes gemaakt moeten
van de demografische en economische groei die wordt
worden vanuit een samenhangend, integraal, MRA-breed
verwacht.
perspectief. Dat we opgaven zo veel mogelijk combineren in integrale projecten en gebiedsontwikkelingen.
De afgelopen jaren, zeker vóór de coronacrisis, plukte
Pregnante voorbeelden zijn de leefkwaliteit rond Schiphol
de MRA in economisch opzicht de vruchten van haar
(paragraaf 3.1 en 4.6), de ontwikkeling en verduurzaming
internationale aantrekkingskracht. Maar die economische
in het Noordzeekanaalgebied (paragraaf 4.1) en de
groei gaat niet overal even hard en niet iedereen profiteert
sterke relatie tussen de stedelijke ontwikkeling (wonen,
er in gelijke mate van. De woningmarkt staat onder
werken, voorzieningen) en de ontwikkeling van het
hoogspanning en de tekorten op de arbeidsmarkt lopen
mobiliteitssysteem. Keuzes hiervoor werken door in
op. De sociaaleconomische verschillen binnen de regio
andere delen van de MRA en daarbuiten, en in de kwaliteit
nemen toe. Dat is onwenselijk – omdat de plek waar je
van de leefomgeving. De ontwikkelingen zullen dan
woont niet van invloed mag zijn op de kansen die je krijgt,
ook in samenhang met het MRA-schaalniveau worden
maar ook omdat praktisch en middelbaar opgeleide
uitgewerkt.
vaklieden onmisbaar zijn voor een goed functionerende
Om tegemoet te komen aan alle urgenties zijn
metropoolregio.
substantiële investeringen nodig, van publieke zijde maar zeker ook van private zijde. Veel van die investeringen
Tegelijk hebben we te maken met een in hoog tempo
moeten al op korte termijn, voor 2030, worden gedaan.
veranderend klimaat en een biodiversiteit die in een paar
Maar daarvoor hebben (internationale) investeerders, net
decennia achteruit is gehold. De gezondheid van de
als bewoners, wel het vertrouwen nodig dat de MRA ook
woonomgeving staat op veel plekken onder druk. Het zijn
op lange termijn voor iedereen een veilige, gezonde en
processen die met spoed actie vereisen.
aantrekkelijke leefomgeving blijft bieden. De keuzes in dit Verstedelijkingsconcept zijn daarop geënt. Bij keuzes
De urgentie werkt door in de volle breedte van de
voor de korte termijn houden we steeds oog voor de lange
verstedelijking. We zien iedere ontwikkeling als een kans
termijn. We kijken zo’n dertig jaar vooruit, of nog veel
om de leefomgeving gezond, veilig en aantrekkelijk te
langer als het om de effecten van de klimaatverandering
houden of te maken. Groot of klein, binnen of buiten de
gaat. Zo voorkomen we dat we vóór die tijd weer nieuwe
stad. Die kansen zijn niet vrijblijvend: de urgentie is hoog
maatregelen moeten nemen, en de kosten uiteindelijk nog
opgelopen, elke kans moet worden gegrepen.
hoger zullen uitpakken.
21
2.3
Onze ambities
Verstedelijking is meer dan het bouwen van woningen
Ambities
en bedrijfsruimten alleen. We bouwen complete
•
De hele metropoolregio laten profiteren van de groei
steden met een hoge leefkwaliteit. Dat betekent dat
•
Voldoen aan de kwalitatieve en kwantitatieve
aan bouwlocaties, zeker de grotere, ook investeringen verbonden kunnen zijn in infrastructuur, voorzieningen,
behoefte aan woon- en werkmilieus •
Diversiteit en verbondenheid in de economie versterken
de openbare ruimte en de energievoorziening. Andersom stellen het groenblauwe netwerk en systemen voor
•
Meer balans brengen in wonen en werken
mobiliteit, water en energie voorwaarden aan de
•
Zorgen voor een gezonde leefomgeving
ontwikkeling van woon- en werkgebieden.
•
Bereikbaarheid en bereisbaarheid in de MRA
Bij alle stedelijke ontwikkelingen willen we de
•
De uitstoot van broeikasgassen terugdringen
kans aangrijpen om de regio klimaatadaptiever,
•
Doorontwikkelen van het metropolitane landschap
natuurinclusiever en waterrobuuster te maken, het
•
De regio klimaatadaptief inrichten
specifieke profiel van de omgeving te versterken en
•
De biodiversiteit vergroten
bevorderen
het sociaal-maatschappelijke evenwicht in de MRA te verbeteren. Stad en landschap hangen nauw samen. Het aaneengesloten, gevarieerde en waterrijke landschap is een belangrijke troef van de metropoolregio en is onmisbaar voor een gezonde, veilige en aantrekkelijke leefomgeving. Landschappelijke structuren zetten zich door in de stad, soms verscholen en soms uitgesproken. Verschillende functies van het landschap (zoals natuur, recreatie, water) kennen haarvaten al in de woonbuurt. Ambities voor stad en landschap zijn daarom nauw verbonden.
22
De hele metropoolregio laten profiteren van de groei De bevolking en de economie van de MRA blijven
sociaaleconomische kansen in kwetsbare wijken door een betere bereikbaarheid van banen.
de combinatie van leefkwaliteit, menselijke maat en
Voldoen aan de kwalitatieve en kwantitatieve behoefte aan woon- en werkmilieus
internationale oriëntatie, en de kenmerkende diversiteit.
Rijk en regio hebben afspraken gemaakt over de bouw
Om dat te bereiken, zetten we de meerkernige structuur
van 175.000 woningen tot 2030 en onderzoeken
van sterke steden en dorpen in een sterk landschap verder
de mogelijkheid om in die periode nog eens 45.000
kracht bij.
woningen te bouwen. Na 2030 lijkt de behoefte aan
groeien. We willen die groeipotentie inzetten om de onderscheidende kwaliteiten verder te versterken:
nieuwe woningen af te nemen, maar de prognoses kennen Met de inzet op meerkernige ontwikkeling combineren
flinke bandbreedtes. Vooralsnog wordt uitgegaan van een
we verschillende ambities. We verminderen de druk
bouwopgave van 75.000 woningen tussen 2030 en 2040
op de woon- en werklocaties in de Amsterdamse
en nog eens 75.000 woningen tussen 2040 en 2050.
agglomeratie en beperken de groei van de spitspendel richting Amsterdam. We benutten de kwaliteiten van
De verwachte economische groei, uitgedrukt in
alle steden en dorpen in de MRA en komen tegemoet
arbeidsplaatsen (banen groter dan 12 uur per week),
aan woningbehoeften per deelregio. We houden de
bedraagt zo’n 250.000 tot 2040. Waar eerder werd
menselijke maat in stand en we behouden zoveel mogelijk
verwacht dat vergrijzing zou zorgen voor afvlakkende
de open landschappen tussen de stedelijke gebieden in.
groei, is de verwachting momenteel dat tussen 2040 en
Zo creëren we tegelijk gunstige ruimtelijke voorwaarden
’50 de werkgelegenheid in dezelfde mate doorgroeit. We
voor de grote duurzaamheidsopgaven van deze tijd: de
willen hier ruimte voor vinden, passend bij de aard van de
mobiliteitstransitie, klimaatadaptiviteit, waterrobuustheid,
bedrijvigheid.
biodiversiteit en schone energie. De te ontwikkelen woon- en werkmilieus moeten passen Het is daarbij onze ambitie om door
bij de kwalitatieve vraag. Die gaat in toenemende mate
verstedelijkingskeuzes ook bij te dragen aan een
uit naar gemengde (hoog)stedelijke woonwerkmilieus.
verbetering in wijken waar een combinatie van ruimtelijke
De vraag naar nieuwe woningen komt vooral van
condities en sociaaleconomische kenmerken van de
starters op de woningmarkt en huishoudens die een
bevolking zorgen voor lagere kansen op een aantal
kwalitatieve stap in hun wooncarrière willen maken.
kernonderdelen van het leven: welvaart, gezondheid en
Daaronder bevinden zich ook senioren die passende
welzijn. Daarbij denken we aan menging en verbeteren
woonruimte zoeken, en als ze die gevonden hebben een
van wijken door woningbouw en transformatie, het
eengezinswoning achterlaten. De MRA, in het bijzonder
verbeteren van sociaal-maatschappelijke kansen, sociale
Amsterdam, trekt bovendien veel jonge mensen uit
cohesie en leefbaarheid in kwetsbare wijken door onder
binnen- en buitenland aan. De nieuwbouwvraag lijkt
andere voorzieningenplanning, en verbetering van
zich na 2030 te concentreren op (hoog)stedelijke
23
milieus, met een groot aandeel woningen voor
De kenniseconomie gedijt in gemengde milieus, omdat
Niet ieder bedrijf leent zich voor menging met
één- en tweepersoonshuishoudens die dichtbij
die de interactie en kennisuitwisseling bevorderen.
woningbouw. Voor deze bedrijven, die wel belangrijk zijn
voorzieningen, werk en openbaar vervoer willen wonen.
Maar we willen ook productiebedrijven inpassen in
voor de werkgelegenheid in de MRA, blijven voldoende
Tot 2030 zijn naast appartementen ook relatief veel
de stad, in ‘productieve wijken’. Transformatie van
ongemengde bedrijventerreinen nodig. Nieuwe plannen
eengezinswoningen in woonwijken nodig.
bedrijventerreinen met grootschalige woningbouw
voor woningbouw die leiden tot transformatie en verlies
vergroot de sociaaleconomische opgave om voldoende
aan bedrijventerreinen kunnen als voldoende ruimte voor
De betaalbaarheid van woningen is daarbij een
ruimte op de locatie of in de nabijheid te behouden voor
bedrijvigheid beschikbaar is.
steeds belangrijker aandachtspunt. Door de stijgende
lokaal voorzienende bedrijven en werkgelegenheid voor
woningprijzen zijn betaalbare woningen in toenemende
met name praktisch geschoolden. Dat is een voorwaarde
mate vooral in de randen van de MRA te vinden.
om te zorgen dat de reis tussen woon- en werkplaats
Diversiteit en verbondenheid in de economie versterken
Voor een evenwichtige (sociale en economische)
voor praktisch geschoolden niet te lang en/of te kostbaar
‘Diversiteit’ en ‘verbinding’ zijn de leidende principes voor
ontwikkeling is het belangrijk dat in de hele regio
wordt. Bedrijfsruimte voor kleinschalige maakbedrijven
een meerkernige economische ontwikkeling. Regionale
voldoende betaalbare woningen van voldoende kwaliteit
en stadsverzorgende bedrijven is (net als sociale
economische profielen dragen bij aan de verscheidenheid
en omvang beschikbaar zijn. Dit geldt met name voor
woningbouw) afhankelijk van betaalbare huurprijzen
die de MRA kenmerkt. Schaalvoordelen op het niveau
de binnenstedelijke locaties nabij ov-knooppunten,
en wordt daardoor niet vanzelf door marktpartijen
van de stad komen voort uit onderlinge nabijheid
stadsharten en de grote ontwikkellocaties. Voldoende
gerealiseerd. Ook vraagt het aandacht in de sfeer van de
van economische activiteiten, waarbij een natuurlijke
betaalbaar aanbod is niet alleen te realiseren door
regelgeving.
verdeling ontstaat tussen grotere steden met een diverse
nieuwbouw, maar ook door het betaalbaar houden van de
economische structuur en meer gespecialiseerde,
bestaande voorraad.
kleinere steden. Amsterdam en omliggende gemeenten vormen in deze meerkernige structuur het economisch dominante kerngebied. Schaalvoordelen op het niveau van de metropoolregio komen voort uit sterke verbondenheid: fysiek, sociaal en economisch. Een groot deel van de gemengde woonwerkgebieden zal ook in de toekomst in en om Amsterdam zijn geconcentreerd. Om de hele metropoolregio te laten profiteren van de groei van de werkgelegenheid, versterken we de vestigingsmilieus elders in de regio. Dat doen we door ook daar in te zetten op gemengde woonwerkmilieus met een eigen onderscheidend profiel en een wenkend ontwikkelingsperspectief, voortbouwend op de bestaande economische karakteristiek.
afbeelding 6 - De MRA voorziet in een rijk scala aan complementaire werk- en leefmilieus (bron: Mensen Werk, Hoe geven we ruimte aan de toekomst van werk? (2018), Spontaneous City)
Met deze ambitie bouwen we ook door op het innovatieecosysteem in de MRA, waarin het bedrijfsleven,
24
kennis- en onderwijsinstellingen en de overheid elk hun rol hebben. De koers die de economie heeft ingezet, is die richting circulariteit en digitalisering. Stromen en kringlopen bepalen meer en meer de structuur van de regionale economie. Reststoffen van het ene bedrijf kunnen worden benut door een ander bedrijf, of door particulieren. Dat kan gaan om grondstoffen, restwarmte, CO2, afvalwater. We houden rekening met de mogelijkheid dat voorzieningen voor de circulaire economie en de traditionele economie gedurende enige tijd naast elkaar zullen bestaan, wat een tijdelijk extra ruimtebeslag tot gevolg heeft. De innovatiekracht van de regio is hard nodig bij de omslag naar een circulaire economie. Hetzelfde geldt voor de digitalisering. Kennisontwikkeling en -toepassing zijn in de huidige praktijk al nauw verbonden. Stimulering is vooral wenselijk in de afstemming tussen onderwijs
Haveneconomie Het havenindustrieel cluster zorgt voor stuwende werkgelegenheid, waarmee geld over de grens wordt verdiend en die een grote multiplier voor de lokale economie kent. De haven fungeert als doorvoerhaven van hoogwaardige producten, vestigingsplaats van hoogwaardige industrie en bedrijven, proeftuin voor nieuwe bedrijvigheid en als ecosysteem met interacterende bedrijven, kennisinstellingen en publieke partijen. Om die rol te kunnen blijven spelen is recent geïnvesteerd in het vernieuwen van de zeesluis. Het havengebied is voor een blijvend sterke positie op het internationale toneel en voor zijn spilfunctie in de nationale economie niet meer alleen afhankelijk van volumes, maar juist ook van de duurzaamheid van de bedrijfsvoering en de innovaties die daarbij horen. In de energietransitie is een belangrijke rol weggelegd voor de haven, vanwege de aanwezigheid van grote energievragers en de traditionele, maar eindigende doorvoerfunctie voor grondstoffen zoals kolen. Ook in de overgang van een fossiele, lineaire economie naar een circulaire economie is een belangrijke rol weggelegd voor het havengebied. De haven kan met zijn innoverend vermogen de transities in de bredere regionale economie aanjagen. We willen dat het havencomplex zijn sterke internationale concurrentiepositie behoudt en bijdraagt aan een duurzame economische ontwikkeling.
Daarvoor, en om de gezondheid en leefkwaliteit in de MRA te verbeteren, is verduurzaming noodzakelijk. Ook hechten we bijzondere waarde aan de specifieke werkgelegenheid die de haven biedt: praktische banen, binnen de geografische reikwijdte van veel inwoners.
en arbeidsmarkt. Nieuwe generaties werkenden hebben skills nodig die passen bij een circulaire en gedigitaliseerde economie. De inzet op diversiteit en verbondenheid zal tot slot hand
Meer balans brengen in wonen en werken
lager autobezit en een lagere werkgeversvergoeding
in hand gaan met het versterken van de internationale
Bij de expliciete keuze voor een meerkernige ontwikkeling
voor woon-werkverkeer. Daardoor weegt de afstand
positie van de MRA. Door de verdere ontwikkeling van de
is een evenwichtige ontwikkeling van de metropoolregio
in tijd, geld en moeite relatief zwaarder voor hen dan
haven, de luchtvaart, het internationale treinverkeer en
het doel. Op dit moment is in de metropoolregio sprake
voor hoger opgeleiden. Toch wonen deze groepen door
het digitale knooppunt AMS-IX. Bij deze ontwikkelingen
van een onevenwichtige ruimtelijke verdeling tussen de
processen op de woningmarkt vaker dan theoretisch
zetten we in op verduurzaming en het verbeteren van de
locaties waar mensen werken en wonen. Dit is een gevolg
opgeleiden buiten de kernagglomeratie, met relatief
gezondheid en leefbaarheid in de omliggende gebieden.
van een disbalans tussen een meerkernige ruimtelijke
weinig lokale banen waardoor ze naar die voor hen in
spreiding van wonen en een ruimtelijke concentratie van
pure reistijd en brede bereikbaarheid minder goed
banen.
bereikbare kernagglomeratie moeten reizen voor hun baan. Binnen de kernagglomeratie, waar juist meer banen
Vooral praktisch en middelbaar opgeleiden zijn om
zijn dan beroepsbevolking, zijn banen voor praktisch en
verschillende redenen minder goed in staat en bereid
middenopgeleiden bovendien vaker te vinden op de
om ver, lang en tegen hoge kosten te reizen voor hun
minder goed per openbaar vervoer bereikbare locaties.
baan. Zij hebben doorgaans een lager inkomen, een
25
Woonwerk balans
concurrentiekracht te versterken en bedrijven te
Deze aanpak vraagt om maatwerk per gebied én om een
verleiden zich te vestigen
MRA-brede integrale uitwerking, beide op het snijvlak
Wonen en werken op transformatielocaties waar
van wonen, economie en bereikbaarheid. Deze integrale
met lagere inkomens aan de ene kant, en theoretisch
mogelijk te mengen in productieve buurten of wijken,
uitwerking omvat:
opgeleiden met gemiddeld hogere inkomens aan
en bedrijventerreinen te reserveren nabij plekken
1.
de andere kant.1 Deze disbalans leidt er ook toe dat
waar veel werkgebieden worden getransformeerd
groepen en bedrijfssectoren in beeld brengen van
Deze ruimtelijke disbalans in de metropoolregio leidt tot een flinke woon-werkpendel die de vervoersongelijkheid versterkt tussen praktisch en middelbaar opgeleiden
werkgevers in de kernagglomeratie en praktisch en
•
•
Het voor verschillende opleidingsniveaus, sociale
De nabijheid en bereisbaarheid te verbeteren tussen
de huidige verhouding banen/beroepsbevolking,
middelbaar geschoolden elkaar moeilijker of niet kunnen
woon- en werklocaties met deelauto’s, auto-fiets en
functiemix wonen-werken-voorzieningen en
vinden.
auto-ov combinaties voor autogebonden reizigers
bereikbaarheidsprofiel, geredeneerd vanuit de
en het streven naar betaalbare en beschikbare Het is onze ambitie om deze disbalans en ongelijkheid
alternatieven van lopen, (e-)fiets en openbaar vervoer
waar mogelijk te verminderen. De uitdaging is om via een
met aandacht voor de fijnmazigheid van het netwerk
deelgebieden én het grotere systeem 2.
Het bepalen van de ambities van deelregio’s en stadsharten voor de doorontwikkeling van deze
slimme onderlinge afstemming tussen keuzes in locaties
functiemix en het bereikbaarheidsprofiel, dat
van wonen en werken en hun onderlinge bereikbaarheid
Aan de andere kant kan de Verstedelijkingsstrategie
bij te dragen aan meer balans tussen wonen in werken
mogelijke arbeidstekorten tegengaan in cruciale
in alle deelregio’s, in termen van de verhouding van het
beroepen en competitieve sectoren in de
aantal banen ten opzichte van de beroepsbevolking.
kernagglomeratie (het oranje gebied op de kaart) met
functiemix van de verschillende woonwerkmilieus in
meer woonmogelijkheden voor praktisch en middelbaar
relatie tot het (toekomstig) bereikbaarheidsprofiel
De bijdrage van de Verstedelijkingsstrategie bestaat aan
geschoolden met een laag- of middeninkomen in
en vestigingsklimaat met handvatten voor
de ene kant uit maatregelen om op decentrale locaties
de steden en kernagglomeratie. Dit betekent dat de
met een hoge concentratie van praktisch en middelbaar
betaalbare woningvoorraad op peil moet worden
opgeleiden (de blauwe gebieden op de kaart):
gehouden en waar mogelijk vergroot dient te worden.
ambities van deelregio’s en stadsharten op basis van
• •
laatste ook in relatie tot veranderingen in het bereikbaarheidssysteem 3.
Het bepalen van een typologie voor de ‘optimale’
gebiedsontwikkeling en bereikbaarheidsinterventies 4.
Het invullen en waar nodig aanscherpen van de
Het bestaande werk te behouden en te integreren in
Daarnaast vraagt het in de paarse gebieden op de kaart
de typologie voor de ‘optimale’ functiemix, woon-,
ruimtelijke transformatiegebieden
om gerichte maatregelen die fijnmazige, betaalbare en
vestigings- en bereikbaarheidsklimaat
De condities voor werkgelegenheidsgroei te
veilige verbindingen tussen de woon- en de werkplek
verbeteren door de decentrale economische
helpen verbeteren.
profielen te versterken, daarmee specialisatie en
1
Vervoersongelijkheid betekent dat voor praktisch en middelbaar opgeleide inwoners van de MRA zowel binnen de MRA als geheel, als binnen de diverse deelregio’s de kosten voor het reizen
tussen woonplek en werkplek in termen van tijd, geld en moeite hoger zijn dan voor theoretisch opgeleide inwoners in de MRA, voor velen vermoedelijk zelfs in die mate dat het een drempel oproept voor arbeidsparticipatie.
27
Bereikbaarheid in de MRA bevorderen: toegankelijk en betaalbaar
mensen gemakkelijk maakt om hun reis van deur tot
kan zijn dat de milieueffecten en het ruimtebeslag van
deur te organiseren, op betaalbare wijze en beperkt
de spoorbaan toenemen. Negatieve effecten op het
Door de groei van de metropoolregio zal ook de mobiliteit
afhankelijk van een eigen auto. En we willen ook dat
binnenlandse en het regionale treinverkeer moeten
in, van en naar de MRA toenemen. Die toenemende
het goederenvervoer minder afhankelijk wordt van de
worden voorkomen. Daarnaast betekent het niet vanzelf
mobiliteit moet passen in het streven naar een gezonde,
vrachtauto, met name in de stadsdistributie. Door logistiek
dat hiermee de milieueffecten en het ruimtebeslag van de
veilige en aantrekkelijke leefomgeving. Economische
en goederenvervoer slimmer en duurzamer te maken, ook
luchtvaart afnemen. De vrijkomende luchtvaartcapaciteit
centra blijven bereikbaar, en tegelijk mag de reisafstand
met logistiek en goederenvervoer over water, kan deze
kan tenslotte ingenomen worden door vluchten op lange
tussen de woning aan de ene kant, en de werkplek
sector andere ambities ondersteunen.
afstanden. Hier moet een evenwicht in worden gevonden.
worden. We willen dat deze dagelijkse mobiliteit voor
In de internationale verbindingen heeft het vliegverkeer
Om de ontwikkeling van een veilig, gezond en duurzaam
iedereen toegankelijk en betaalbaar blijft. Met name
een belangrijke rol. We willen het vliegverkeer op korte
metropolitaan mobiliteitssysteem te bevorderen,
onder praktisch geschoolden is de bereisbaarheid een
afstanden terugdringen door meer ruimte te creëren
benaderen we het mobiliteitssysteem als één
aandachtspunt.
voor internationale treinen op het spoorwegnet. Schiphol
samenhangend systeem van verschillende modaliteiten
kan daardoor verder groeien als een internationaal
voor personen- en goederenvervoer: spoor en openbaar
De Verstedelijkingsstrategie en de ontwikkeling
knooppunt voor het treinverkeer. Om de ruimte op het
vervoer, weg, waterweg, fiets en lopen. De ontwikkeling
van het mobiliteitssysteem leiden in hun onderlinge
spoor te creëren, is het nodig om Hoofddorp en Schiphol
van binnenstedelijke woningbouw in gemengde milieus is
wisselwerking tot een mobiliteitstransitie. Ambitie is
te verbinden met het metronetwerk van Amsterdam.
een krachtige ondersteuning van deze ambitie.
een duurzame, gezonde en slimme mobiliteit, die het
De consequentie van meer internationaal treinverkeer
en voorzieningen aan de andere kant, niet te groot
afbeelding 7 Mobiliteitssysteem als één samenhangend systeem station Bijlmer-Arena
28
Analyse leefomgeving en gezondheid RIVM
Zorgen voor een gezonde leefomgeving In de MRA zijn er grote verschillen in de lokale gezondheidssituatie. Zo zijn er verschillen tussen gebieden waar de leefomgeving relatief gezond dan wel ongezond is, en tussen gebieden waar relatief veel dan wel weinig mensen wonen die kwetsbaar zijn voor fysieke en mentale gezondheidsrisico’s. Dat blijkt uit een analyse die het RIVM heeft uitgevoerd voor het Verstedelijkingsconcept. Onze ambitie is om iedereen in de MRA een gezonde leefomgeving aan te bieden door te investeren in een omgeving die inwoners beschermt tegen milieudruk en die de mentale en fysieke gezondheid bevordert. Deze ambitie laat zich het meest voelen in keuzesituaties in gebieden waar een oververtegenwoordiging van mensen met een kwetsbare gezondheid stapelen met ongezonde leefomgevingsfactoren, of waar de ruimtevragers met een negatieve impact op gezondheid concurreren in ruimtegebruik met interventies ter bevordering van de gezondheid. De primaire aandachtsgebieden zijn de rood-oranjeroze gebieden op de kaart. Hier wonen relatief veel mensen die kwetsbaar zijn voor fysieke en mentale gezondheidsrisico’s in een relatief ongezonde omgeving. Om de gezonde leefomgeving te versterken is een combinatie van ruimtelijke maatregelen ter bescherming én bevordering van de gezondheid hier op zijn plek, met name ook als er veel nieuwbouw is gepland.
In de paarse gebieden waar een ongezonde omgeving het belangrijkste probleem is, maar relatief weinig
afbeelding 8 Thema’s gezondheid beschermen en bevorderen
mensen wonen, is gezondheidsbescherming de primaire uitdaging. In de gele gebieden wonen relatief veel kwetsbare mensen, maar is de omgeving relatief gezond.
29
Hier is gezondheidsbevordering en het verminderen van
woonomgeving als aantrekkelijke en toegankelijke
stabiele energievoorziening waarborgt. Meer dan in het
deze kwetsbaarheid van belang. In de groene gebieden
recreatie- en natuurgebieden. Vooral in de rode, roze en
verleden zal dat sturend zijn voor verstedelijkingskeuzes.
waar relatief gezonde mensen in een gezonde omgeving
paarse gebieden, waar ruimteclaims ter bevordering van
De energietransitie werkt door in de industrie, die ook in
wonen, is het zaak deze gezonde omgeving te behouden
de gezondheid concurreren met andere ruimteclaims,
de energievoorziening meer circulair zal gaan werken, en
ondanks verstedelijkingsdruk.
vraagt dit om een zorgvuldige afweging.
in de mobiliteitstransitie.
Beschermen van de gezondheid betekent in de
In algemene zin is ook de ontwikkeling van (snel)
We willen bevorderen dat in de bouw materialen worden
eerste plaats maatregelen tegen geluidsbelasting en
fietspaden en openbaar vervoer bevorderlijk voor de
gebruikt die bij de productie weinig tot geen CO2
luchtvervuiling in de woon- en leefomgeving. Daarbij kan
gezondheid. Verder kan maatschappelijke participatie
-uitstoot veroorzaken, of die zelfs CO2 opslaan, zoals
gedacht worden aan het verminderen, verduurzamen
de gezondheid bevorderen. Daarvoor is de nabijheid
hout. Bosaanleg helpt om CO2 op te slaan. En ook het
of verplaatsen van geluid- en fijnstofbronnen zoals
van werk en opleiding relevant, net als ontmoeting en
terugdringen van de bodemdaling levert een reductie op
industrie en luchthavenactiviteiten, en het verlagen van
sociale cohesie. Aandachtspunt daarbij is dat segregatie
van de uitstoot van broeikasgassen.
de maximumsnelheid op autowegen in de nabijheid
en gentrificatie in wijken de oorzaak kunnen zijn van
van huidige en toekomstige woonlocaties. Maar ook
vermindering van sociale cohesie en ontmoeting, en een
bescherming tegen wateroverlast en hittestress zijn
negatieve invloed hebben op de mentale gezondheid. Tot
Doorontwikkelen van het metropolitane landschap
belangrijk in het beschermen van de gezondheid,
slot geldt dat ruimtelijke inrichting veelal niet voldoende
Dankzij de meerkernige stedelijke structuur van de
net als de verkeersveiligheid. Er ligt een relatie met
zal zijn. Voor daadwerkelijke gedragsverandering en
MRA is het landschap nooit ver weg. Onze ambitie is dat
de energietransitie en circulaire economie, die
gezondheidsbevordering is ruimtelijk beleid in combinatie
vanaf iedere woning binnen vijftien minuten fietsen een
enerzijds nodig zijn voor een structureel schonere en
met sociale maatregelen nodig.
aantrekkelijk en toegankelijk landschap bereikbaar is.
gezondere omgeving, maar waarvan de infrastructuur
Zo levert het landschap een belangrijke bijdrage aan de
veiligheidscontouren). Tenslotte is er een sterke relatie
De uitstoot van broeikasgassen terugdringen
tussen gezondheid en een slechte woningkwaliteit
We werken toe naar een schone MRA, circulair en
om een rondje te sporten of een dag op het water door
(schimmel, rotte fundering), die ook kan leiden tot
fossielvrij. Met name in het terugdringen van de
te brengen. De behoefte aan recreatie in landschap
energiearmoede. Daarmee zijn gerichte acties om via
uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen kan
nabij de steden groeit als de steden drukker worden. Dat
inzet op verduurzaming van woningen in bepaalde
de Verstedelijkingsstrategie veel betekenen. Dat is
maakt aandacht voor beleving, de recreatieve functie,
wijken niet alleen van belang om de energietransitie te
noodzakelijk om verdere klimaatverandering en de
toegankelijkheid en stad-landverbindingen (de scheggen
stimuleren, maar ook om gezondheidswinst te behalen.
daaruit voortvloeiende effecten op de veiligheid en
en stadsranden) op zijn plaats bij ruimtelijke ingrepen die
de gezondheid van de leefomgeving tegen te gaan.
invloed hebben op het landschap.
plaatselijk nadelige effecten kan hebben (milieu- en
leefkwaliteit en de menselijke maat. Of het nu is om stil te genieten van de natuur of om een festival te bezoeken,
Een ruimtelijke inrichting die uitnodigt tot bewegen,
Het energiesysteem staat voor een fundamentele
ontspannen en ontmoeten en tot actieve vormen van
vernieuwing. Duurzame energiebronnen zoals wind,
Het landschap draagt bij aan de identiteit van het
mobiliteit (lopen en fietsen) bevordert de gezondheid.
zon en geo- en aquathermie zullen fossiele bronnen
gebied, is een drager van cultuurhistorische waarden,
Belangrijk daarin zijn functiemenging (de nabijheid
vervangen. Dat vraagt om een geïntegreerd hybride
biedt ontspanning en is productief als landbouwareaal.
van dagelijkse voorzieningen, werk en opleiding en
energiesysteem; een systeem dat gebruik maakt van
Het aaneengesloten landschap is essentieel voor het
voorzieningen voor ontspanning) en de nabijheid
verschillende duurzame bronnen, dat kleinschalige
herstellen van de biodiversiteit. Een sterk landschap
en kwaliteit van groen; zowel groen in de directe
energiewinning tot op buurtniveau integreert en een
functioneert bovendien als leverancier van een aantal
30
Terugdringen van de bodemdaling De bodemdaling in veenweidegebieden (Waterland, Amstelscheg, Vechtstreek) is een gevolg van het oxideren van veen. Daarbij komen broeikasgassen zoals CO2 vrij. De bodemdaling in droogmakerijen ontstaat door een combinatie van inklinkende kleigronden en oxidatie van veen. Dalende bodems kunnen ook gevolgen hebben voor onder meer het grondgebruik, het beheer van infrastructuur en de kwaliteit van houten funderingen. Het tempo waarin veen oxideert heeft te maken met het grondwaterpeil dat nodig is voor het huidige agrarische grondgebruik. Naarmate de grond natter is, daalt de bodem trager. Het huidige peilbeheer in veel agrarische veenweidegebieden, waarbij slootwater wordt weggepompt om de bodem voldoende droog te houden voor agrarische productie, draagt bij aan het tempo van de bodemdaling. Een optie om de bodemdaling in veenweidegebieden tegen te gaan, is om het grondwaterpeil structureel te verhogen. Dat heeft al gauw gevolgen voor het grondgebruik. Dat zou daarop afgestemd moeten worden, hetzij door een aangepaste agrarische bedrijfsvoering, hetzij door een keuze voor natuur of recreatie, of een combinatie van de drie. Technische oplossingen (zoals drukdrainage of onderwaterdrainage) zijn ook denkbaar en worden momenteel onderzocht op hun kansen en mogelijke effecten.
Welke oplossing voor welk veenweidegebied het meest in aanmerking komt, wordt uitgewerkt in integrale gebiedsprocessen met alle betrokken partijen, zoals in Laag-Holland en het Groene Hart. In deze integrale gebiedsprocessen wordt gezocht naar oplossingen die de bodemdaling tegengaan en op maatschappelijk draagvlak kunnen rekenen. Ook in de Amstelscheg werken gebiedspartijen samen aan een integraal Gebiedsperspectief, waarin dit onderwerp wordt meegenomen. Eerste oorzaak van de bodemdaling in Flevoland is het inklinken van klei. Dat is een natuurlijk proces dat op termijn tot stilstand komt. Daarnaast is er sprake van lokale veenpakketten die dicht op het oppervlakte zitten. Oxidatie van deze veenpakketten heeft (naast de inklinking) daling tot gevolg. Bepaalde vormen van intensieve akkerbouw kunnen op een aantal plekken op termijn niet meer haalbaar zijn. Hier moet worden gezocht naar ander gebruik van deze gronden.
groenblauwe diensten die stuk voor stuk van belang zijn voor een gezonde, veilige en aantrekkelijke leefomgeving, zoals schone lucht, waterwinning voor de drinkwaterproductie, waterbuffering, verkoeling, energie en de mentale gezondheid die verbonden is aan een groene omgeving. De landschappelijke waarden en groenblauwe diensten vragen allemaal aandacht en onderhoud, willen we ze op de lange duur kunnen handhaven en versterken. Het behoud van de doorgaande landschappelijke structuur, de ontwikkeling van de landschapseenheden die daar deel van uitmaken en een landschapsinclusieve verstedelijking hebben een cruciale rol in het borgen van een goede leefkwaliteit voor iedereen in deze groeiende metropoolregio.
De regio klimaatadaptief inrichten Het klimaat verandert snel. Dat betekent een grotere toevloed van water via de rivieren, een stijgende zeespiegel, extreme buien, maar ook perioden van hitte en extreme droogte. Ruimtelijke ontwikkelingen van nu krijgen gedurende hun levensduur te maken met een wezenlijk ander klimaat. In de tweede helft van deze eeuw zal de klimaatverandering waarschijnlijk accelereren. Dat maakt de urgentie van een klimaatadaptieve inrichting des te groter. Er zal steeds kortere tijd zijn om keuzes te maken, ontwikkelingen voor te bereiden en maatregelen uit te voeren. Wachten met klimaatadaptieve maatregelen leidt ertoe dat we binnen afzienbare termijn de ruimtelijke inrichting en het watersysteem in veel landelijke en stedelijke gebieden opnieuw moeten aanpassen, willen we de metropoolregio leefbaar houden en mogelijke schade beperken.
31
In gebieden met veel economische waarde, waar veel mensen wonen en werken, is dat ingewikkeld en kostbaar. Enkele jaren voor je uitschuiven of alleen rekenen met mogelijke scenario’s tot 2050 resulteert al snel in miljarden euro’s aan extra investeringen in de ruimtelijke inrichting van met name stedelijk gebied en in het watersysteem. Kortom: hoe eerder we beginnen met aanpassen, hoe beperkter de uiteindelijke totaalkosten. Bij ruimtelijke plannen en projecten moeten we direct
Terugdringen hittestress Hitte vormt een steeds groter gezondheidsrisico, vooral in stedelijk gebied. Vanwege de klimaatverandering komen hittegolven steeds vaker voor. Bij een hittegolf ontstaan temperatuurverschillen tot wel acht graden tussen stedelijk en landelijk gebied. Reductie van hittestress werkt door in de inrichting van nieuwe en bestaande stedelijke gebieden, in het bijzonder bij stedelijke verdichtingsprojecten. Voorbeelden van verkoelende maatregelen zijn het creëren van meer schaduw in de stad en meer ruimte voor groen en bewegend water, zowel in het openbaar domein (parken, plantsoenen, groenstroken) als in het private domein (inwoners en bedrijven stimuleren om daken, gevels of verharde tuinen te vergroenen). Op een groter schaalniveau kunnen stedenbouwkundige keuzes helpen om verkoelende wind uit het buitengebied diep de stad in te laten waaien.
al de gehele levensduur in beschouwing nemen en kijken naar de verre horizon van 2100. Dat betekent dat ruimtelijke ontwikkelingen ook op korte termijn moeten worden getoetst aan alle scenario’s voor de lange termijn. Daar zitten onzekerheden in. We weten niet precies hoe snel de klimaatverandering gaat verlopen en hoe zwaar de effecten zullen zijn. Een klimaatadaptieve regio moet met
De biodiversiteit vergroten
stootje kan zonder direct aan waarde te verliezen. Zo’n
die onzekerheden weten om te gaan. Zo kunnen ingrepen
De MRA onderscheidt zich van de meeste andere
robuuste ecologische droge en natte structuur is een
vermeden worden die op lange termijn tot grote extra
metropolen door de aaneengesloten landschappelijke
voorwaarde voor het herstel van de biodiversiteit en voor
risico’s of kosten zullen leiden, en blijven verschillende
structuur, waardoor nabij de stedelijke gebieden steeds
een duurzame stedelijke en ruimtelijk-economische
ontwikkelpaden open.
goed bereikbare en waardevolle landschappen te
ontwikkeling.
vinden zijn. Zee, strand, duinen, bos, heide, veenweiden, Elke ontwikkeling draagt zo bij aan een klimaatadaptieve
moerassen, polders en de grote meren – ze kennen
We werken toe naar een situatie waarbij de aandacht
regio2 . Dat is een regio waar:
allemaal eigen en belangrijke natuurwaarden. Tezamen
voor planten en dieren als vanzelfsprekend is ingebed
•
Risico’s van overstroming beperkt zijn
vormen ze een leefomgeving voor duizenden plant- en
in ieders leefomgeving en in de planning, het ontwerp,
•
Voldoende ruimte is om water vast te houden en te
diersoorten. Die landschappelijke en ecologische variatie
de ontwikkeling en het beheer van steden, dorpen en
bergen, ook in periodes van hevige neerslag of grote
neemt niet weg dat de biodiversiteit in de loop van de
landschappen. De natuur loopt zo vanaf de achtertuin
toevoer
twintigste eeuw dramatisch is afgenomen. Die afname
in de stad en het dorp naar de natuurgebieden door de
Men niet afhankelijk is van meer drinkwater en
is de laatste jaren afgeremd, maar nog steeds ligt er een
hele MRA. Zo versterkt de natuur zich in alle haarvaten
zoetwater dan beschikbaar is, ook niet bij langdurige
grote herstelopgave.
van de samenleving en kunnen inwoners profiteren van
•
droogte •
2
de gezondheidseffecten van een groene en biodiverse
Stedelijke gebieden voldoende
Op lange termijn moet het ecologische systeem zodanig
verkoelingsmogelijkheden bieden bij extreme hitte
veerkrachtig en robuust zijn, dat de natuur tegen een
omgeving.
Bij de transitie naar een klimaatadaptieve regio kan gebruik worden gemaakt van de resultaten uit het proces van de Deltaprogramma’s Ruimtelijke Adaptatie en Zoetwater.
32
3. Verstedelijkingsconcept Ambities worden concreet in het Verstedelijkingsconcept. Het laat zien hoe we de meerkernige ontwikkeling in een gezonde, veilige en aantrekkelijke leefomgeving willen vormgeven. Niet alles kan overal. We zijn zuinig op bestaande waarden en kwaliteiten van de leefomgeving. De wisselwerking tussen stedelijke ontwikkeling en de systemen van water, energie en mobiliteit stelt voorwaarden. Maatregelen ondersteunen verschillende ambities tegelijkertijd, maar er ontstaan ook schuurpunten die om keuzes vragen. Bij verstedelijking komen vele aspecten samen. In dit hoofdstuk wordt het Verstedelijkingsconcept uiteengezet in de drie hoofdlijnen van het concept: 3.1
Meerkernige ontwikkeling met menselijke maat
3.2
Groenblauw netwerk in en om de stad
3.3
Systemen voor de toekomst
33
Verstedelijkingsconcept 2050
N N
schaal 1:100.000
schaal 1:100.000 0 5.000 0
10.000
5.000
15.000
20.000
10.000
15.000
20.000
3.1
Meerkernige ontwikkeling met menselijke maat Aan de basis van het Verstedelijkingsconcept staat de
wordt de relatie gelegd met de bestaande wijken, in
inzet op een meerkernige ontwikkeling. Daarmee geven
de paragraaf ‘Stedelijke vernieuwing en beheer’. Het
we uitwerking aan de ambities van een evenwichtige
hoofdstuk over de meerkernige ontwikkeling sluit af met
groei van de woningmarkt en de werkgelegenheid en het
een paragraaf over de ontwikkeling van Schiphol in relatie
voorzieningenniveau en het voldoen aan de kwalitatieve
tot de verstedelijking.
en kwantitatieve vraag: het ontwikkelen van complete steden en samenlevingen.
De ontwikkeling van wonen, werken en voorzieningen vindt plaats in wisselwerking met de systemen van
Nog steeds zal een groot deel van de behoefte aan
mobiliteit, ecologie, water en in toenemende mate ook
woningen en arbeidsplaatsen voortkomen uit de
energie. Deze systemen stellen voorwaarden aan de
Amsterdamse agglomeratie en daar ook worden
stedelijke ontwikkeling en andersom zijn met name de
opgevangen. Maar een fors deel landt ook elders,
grote bouwlocaties ook afhankelijk van investeringen
in aanvulling op de behoefte die uit de deelregio’s
in deze systemen. Door de woon- en werkmilieus
zelf voortkomt. Door een samenhangende verdeling
klimaatadaptief en natuurinclusief te ontwikkelen, dragen
van woningbouw, arbeidsplaatsen en voorzieningen,
ze ook bij aan de doelstelling van een gezonde, veilige en
versterken we de afzonderlijke delen van de
aantrekkelijke leefomgeving.
metropoolregio.
Ontwikkeling van woon- en werklocaties
Dit hoofdstuk beschrijft in de eerste paragraaf welke
De druk op met name de woningmarkt vertaalt zich in
woon- en werklocaties worden ontwikkeld en onder
onze afspraak om 175.000 woningen te bouwen tot 2030
welke voorwaarden, met een nadruk op de locaties waar
en 325.000 tot 2050, afgestemd op de kwalitatieve
samenwerking tussen Rijk en regio voor nodig is. De
woningbehoefte. Daarbij worden de mogelijkheden
daaropvolgende paragrafen geven weer hoe we, onder
verkend om tot 2030 de woningbouw te versnellen met
meer met deze woon- en werklocaties, willen bouwen
nog eens maximaal 45.000 woningen. Deze gezamenlijke
aan de samenleving: via een divers woningaanbod in de
ambitie om 220.000 woningen te realiseren vraagt om
hele regio, via strategische economische ontwikkellijnen
een hoog bouwtempo.
en de inzet op een grotere kansengelijkheid. Vervolgens
35
Meerkerninge ontwikkeling met menselijke maat Verstedelijkingsconcept 2050
N N
schaal 1:100.000
schaal 1:100.000 0 5.000 0
10.000
5.000
15.000
20.000
10.000
15.000
20.000
Uit onze ambities vloeit een accent voort op de
Plancapaciteit woningbouw in de MRA tot 2030
ontwikkeling van gemengde milieus nabij knooppunten en haltes van openbaar vervoer. Daaronder vallen bijvoorbeeld de ontwikkeling van stationsomgevingen, te transformeren bedrijventerreinen en nieuwbouwgebieden die al sinds lang geprojecteerd zijn als onderdeel van Haarlemmermeer, Almere en Lelystad en die bijdragen aan de doorgroei van deze nieuwe steden tot complete steden. Een klein deel van de woningbouwproductie vindt plaats in uitbreidingswijken. Woningbouw bij kleine kernen en aan dorpslinten blijft binnen de geldende regimes mogelijk om de leefkwaliteit in deze kernen en linten in stand te houden: het behoud van winkels, openbaar vervoer en/of andere voorzieningen. Een deel van de bouwproductie voor bedrijfshuisvesting tot slot vindt plaats op ongemengde bedrijventerreinen. Veel ontwikkellocaties kunnen door gemeenten gerealiseerd worden, zonder dat Rijk-regio-samenwerking nodig is. Maar dat geldt niet voor alle ontwikkellocaties. Prioriteit voor Rijk-regio-samenwerking hebben: •
De ontwikkeling in de nabijheid van knooppunten in en om Amsterdam
•
De ontwikkeling in zeven stadsharten (Almere, Haarlem, Hilversum, Hoofddorp, Lelystad, Purmerend en Zaanstad)
•
Een aantal grote ontwikkellocaties in Almere, Haarlemmermeer, Zaanstad en Amsterdam waar de mogelijkheden voor versnelling worden onderzocht
•
De grote stedelijke vernieuwingsgebieden in Amsterdam, Lelystad en Zaanstad
•
Behoud van voldoende ruimte voor bedrijventerreinen in het Noordzeekanaalgebied
Totale MRA opgave tot 2030 Opgave: 175.000 woningen Ambitie: 220.000 woningen
Stadsharten 53.000 woningen plannen binnen 1.200m contour van stations
reguliere woningproductie Amsterdam 70.000 woningen overige reguliere woningproductie o.a. Amstelveen en IJmond 52.000 woningen Potentiële versnellingslocaties tot 2030 Ambitie: 45.000 woningen
afbeelding 9 - Verdeling MRA woningbouwopgave
37
Openbaarvervoerslocaties
centrumgebieden te versterken, in aanvulling op de
Versnelling grote ontwikkellocaties
De ontwikkelingsmogelijkheden aan knooppunten en
banengroei die uit de deelregio zelf voortkomt. Daarvoor
Met oog op de grote woningbehoefte wordt gezocht
haltes van het openbaar vervoer zijn mede afhankelijk
zijn aantrekkelijke hoogstedelijke woonwerkmilieus
naar mogelijkheden om de bouwproductie tot 2030
van de positie in het mobiliteitssysteem. We maken
nodig op korte afstand (maximaal vijftien minuten lopen)
te verhogen tot 220.000 woningen door realisatie op
onderscheid in:
van een intercitystation of ander hoogwaardig ov-
een aantal grote locaties te versnellen .3 Rijk en regio
1.
Multimodale knooppunten: (hoog)stedelijk gemengd
knooppunt, die aansluiten op het economische profiel
verkennen de mogelijkheden om nog eens maximaal
woonwerkmilieu direct bereikbaar met bus, trein én
van de omgeving. De versnelling van de woningbouw
45.000 woningen in de MRA al voor 2030 te bouwen,
metro, met aanwezigheid van of potentie voor een
in de stadsharten en regionale centra tot 2030 is een
verdeeld over vijf ontwikkellocaties:
stevig economisch programma
belangrijke randvoorwaarde voor een aantrekkelijk
•
Haven-Stad in Amsterdam
Stadsharten: (hoog)stedelijke gemengde
vestigingsmilieu, naast een helder economisch profiel (zie
•
Achtersluispolder in Zaanstad
woonwerkmilieus met veel stedelijke voorzieningen,
ook de paragraaf ‘Ruimtelijk-economische Strategie’).
•
Almere Pampus
•
Amsterdam Zuidoost/Duivendrecht
•
Hoofddorp centrum en westflank Haarlemmermeer
2.
direct bereikbaar via bus en trein of metro en met de 3.
4.
potentie voor groei van economisch programma
Voor zeven stadsharten zijn integrale gebiedsplannen
Regionale centra: stedelijke gemengde
gemaakt, met een samenhangende aanpak en
woonwerkmilieus met stedelijke voorzieningen,
uitvoeringsstrategie voor zowel de toe te voegen
Om de versnelling op deze vijf locaties waar te maken,
direct bereikbaar via bus en trein of metro en met de
bebouwing als de bestaande voorraad en de openbare
moet aan randvoorwaarden worden voldaan. Dat
potentie voor een licht economisch programma
ruimte. Dit gaat om Almere, Haarlem, Hilversum,
betekent dat niet alleen de woningbouw wordt versneld,
Haltes: stedelijk woonmilieu direct bereikbaar via trein
Hoofddorp, Lelystad, Purmerend en Zaanstad. Deze
maar ook andere maatregelen en projecten die daar één
of metro met potentie voor een licht commercieel
integrale plannen omvatten:
op één aan verbonden zijn, bijvoorbeeld op het gebied
programma. De dichtheid kan variëren. Naarmate de
•
Blijvend investeren in de leefbaarheid, de
van mobiliteit, energie, klimaatadaptatie of gezondheid.
ontmoetingsfunctie en aantrekkingskracht
In de transformatiegebieden vraagt het uitplaatsen van
afstand naar de halte groter wordt, zal de dichtheid soms minder worden, waardoor er ook suburbane
•
Een forse en versnelde woningbouwproductie
bedrijven een gedegen voorbereiding. Hier zullen kosten
woonmilieus in de invloedssfeer van ‘haltes’ worden
•
Een noodzakelijke impuls aan de economische
mee gemoeid zijn.
profilering, economische structuurversterking en
gerealiseerd
extra banen
Ook de bereikbaarheid vraagt om forse investeringen.
Met name de woningbouwontwikkeling in de stadsharten
•
Het klimaatbestendig maken
Vanwege de lange doorlooptijd van grote
en de regionale centra in de MRA is van belang bij de
•
Het benutten en optimaliseren van de ov-
infrastructuurprojecten zoals nieuwe metrolijnen, zullen
bereikbaarheid en het langzame verkeer
deze op z’n vroegst pas medio jaren dertig tot ontlasting
De toegankelijkheid van groen in en om deze
van het mobiliteitsnetwerk kunnen leiden. Afhankelijk
woningbouwlocaties
van de uiteindelijke snelheid van de verstedelijking kan
ambitie om de economische groei evenwichtig over de regio te verdelen. Naar verwachting is met ruimtelijk-
•
economisch beleid de locatiekeuze van zo’n 10% van de banengroei op ov-locaties te beïnvloeden. De inzet
In het Verstedelijkingsakkoord worden afspraken gemaakt
dit mogelijk in een bepaalde periode tot knelpunten
is om dit beïnvloedbare aandeel te benutten om deze
over de Rijk-regio inzet op deze gebiedsplannen.
leiden. Om bereikbaarheidsproblemen te voorkomen, is
3
Hierover zijn afspraken gemaakt in het BO-MIRT van najaar 2020.
38
afbeelding 10 Stadsharten (uit Programma Bereikbare Steden, waar ook de stadsharten in Noord-Holland Noord onderdeel van uitmaken )
39
afstemming in de tijd van woningbouw en infrastructuur
die wel belangrijk zijn voor de werkgelegenheid
Ook het havenindustrieel complex staat onder ruimtelijke
noodzakelijk. Daarbij kan gedacht worden aan
in de MRA, blijven ongemengde en gezoneerde