12. 13574238 Essays Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur. d.d. 07-07-2026
Tekst van het document
Ieder beeld biedt een eigen kijk op hoe strategie in de praktijk wordt gebracht. Tezamen vormen de vijf beelden een rijk en gelaagd beeld van wat als strategisch vermogen is te duiden. Elk van deze beelden van strategie heeft zijn eigen waarde, kenmerken en herkenningspunten. Daaruit ontstaat ook een eigen taal: onderscheidende activiteiten gaan gepaard met specifieke woorden, waarvan een selectie is weergegeven in onderstaande tabel. Vanuit de taal waarin over strategie wordt gesproken, wordt strategie zelf vormgegeven. Zo passen woorden als checklist, efficiency, kader, mijlpaal en protocol goed bij het perspectief van planning en implementatie; woorden als ambitie, droom, ideaalbeeld, motivatie en vergezicht zijn kenmerkend voor visionair leiderschap. Voor gedeelde betekenisgeving zijn termen als betrokkenheid, brainstorm, eigenaarschap, groepsdynamiek en symboliek typerend. Het perspectief van politiek machtsspel wordt zichtbaar via woorden als belang, conflict, hinder, macht en onderhandelen, terwijl termen als adaptiviteit, complex, fragiel, improvisatie en onvoorspelbaar passen bij vertoon van veerkracht. In eerder, soortgelijk onderzoek bij de provincie Utrecht (zie Schram et al., 2022a) hebben we op die manier een ‘taalkaart’ ontwikkeld om de strategie van de organisatie op papier te analyseren.
Het idee daarbij is dat per strategieperspectief er heel wat kenmerkende taal is te onderscheiden die als het ware ‘signaalwoorden’ vormen voor het Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 42
herkennen van dat specifieke perspectief in de praktijk. Per perspectief hebben we een dertigtal kenmerkende woorden geselecteerd waarmee we in kaart kunnen brengen welk perspectief op papier dominant is (zie bijlage). De analyse laat zien dat de 111 aangeleverde documenten woorden van de verschillende perspectieven in totaal 25.007 keer voorkomen in de geselecteerde documenten. Figuur 5 geeft een overzicht van de uitkomst van de documentenanalyse aan de hand van de taalkaart. StrategiS ch P erSPectief | aantal geVonden woorden (n=111) Planning & implementatie | 5.777 woorden (23,0%) Visionair leiderschap | 4.741 woorden (19,0%) Gedeelde betekenisgeving | 8.374 woorden (33,5%) Politiek machtsspel | 3.594 woorden (14,4%) Vertoon van veerkracht | 2.521 woorden (10,1%) Totaal gevonden woorden | 25.007 woorden Figuur 5. Aandeel strategieperspectieven; n=25.007 uit 111 documenten. Taalanalyse: aandeel strategiepersptieven (n=111) 10,1% Vertoon van veerkracht | 23% Planning en 14,4% | implementatie Politiek machtspel 33,5% | 19% Gedeelde | Visionair betekenisgeving | leiderschap Inhoudsopgave→ | 43 Wat opvalt in schriftelijke uitingen is dat het strategische vermogen bij de gemeente Haarlemmermeer overwegend wordt vertaald in termen van gedeelde betekenisgeving.
Met 8.374 ‘hits’ op woorden vanuit dit perspectief vertegenwoordigt het ‘een derde’ (33,5 %) van alle vijf de perspectieven op strategie. Het woord ‘samen(werking)’ scoort daarbij het hoogst met 1.279 keer herkenning in de 111 geselecteerde documenten. Het strategische perspectief van planning en implementatie volgt op enige afstand met 5.777 woorden en vertegenwoordigt daarmee bijna een kwart (23,0%) van het totaal. Het woord ‘kader’ valt daarbij het meest op doordat het 1.399 keer wordt genoemd in de documenten en daarmee ook het meest voorkomende woord is in de hele taalanalyse. Het perspectief van visionair leiderschap volgt als derde dominante perspectief op korte afstand met 4.741 woordherkenningen, wat gelijkstaat aan 19,0% van het totaal. De andere strategische perspectieven zijn duidelijk minder aanwezig in de taal van de organisatie: het perspectief van politiek machtsspel komt met 3.594 woordherkenningen voor in de documenten (14,4% totaal) en het perspectief van vertoon van veerkracht is met 2.521 woorden (10,1% totaal) het minst vertegenwoordigd. Daarmee kan voorzichtig – want het betreft ‘slechts’ een eerste vingeroefening – worden gesteld dat er zich een duidelijk beeld aftekent van de wijze waarop strategie op papier bij de gemeente Haarlemmermeer vorm krijgt.
Strategisch vermogen krijgt op papier vooral vorm in taal die uitgaat van draagvlak en samenwerking (gedeelde betekenisgeving) met ook aandacht voor duidelijke structuur en houvast (planning en implementatie). Minder wordt gesproken in termen van omgaan met onzekerheid en adaptiviteit (vertoon van veerkracht) en coalitievorming en belangenspel (politiek machtsspel). Dat beeld gaat voor alle domeinen op; kleine accentverschillen uitgezonderd. Natuurlijk zijn de verschillen slechts gradueel en niet anders bedoeld dan indicatief, maar toch levert dit al eerste inzichten op die met de praktijk van strategie te confronteren zijn. 4.2 Strategie als praktijk: de ervaringen van strategen De taalanalyse biedt een eerste aangrijpingspunt voor de vraag hoe er binnen de gemeente Haarlemmermeer over strategie wordt gedacht op papier. Het vertelt echter niet alles. Documenten zijn immers vaak net als een foto een momentopname; ze weerspiegelen een specifiek moment in de tijd. Tegelijkertijd zegt dit nog niets over de context waarin de foto is genomen of de context waarin deze van interpretatie wordt voorzien. Hoewel meerdere documenten naast elkaar – net als een reeks foto’s – een beeld schetsen van het grotere geheel waar ze onderdeel van zijn, blijft het ook statisch; alsof een screenshot wordt genomen van een film.
De documenten zijn daarmee niet Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 44
waardeloos, maar ook niet altijd exemplarisch voor de richting, het tempo en de beleving van een ontwikkeling. Om de foto’s (en dus de documenten) goed te kunnen plaatsen én op waarde te schatten moeten we zicht krijgen op de context waarbinnen deze vorm krijgen. Strategie is immers voortdurend in ontwikkeling en daarmee per definitie dynamisch. Naast de taalanalyse hebben we daarom ook een vragenlijst breed uitgezet in de organisatie om te onderzoeken hoe men in de praktijk hier invulling aan geeft. In de vragenlijst hebben we medewerkers die in functie strateeg zijn of een strategische component in hun werk hebben, bevraagd over de wijze waarop zij naar strategie kijken. De vragen richten zich op het ideaalbeeld van strategie en strategen, de praktijkervaring met strategie in de context van de gemeente Haarlemmermeer en de gewenste ontwikkelrichting van het strategisch vermogen richting de toekomst. De vragenlijst, die bestaat uit 25 vragen, is ingevuld door 59 medewerkers die zich bezighouden met strategie in de gemeente Haarlemmermeer (zie bijlage). Idealiter komen opvattingen over strategie op papier en in de praktijk met elkaar overeen. Ervaring leert echter dat dit niet vanzelfsprekend is.
In de analyse van de vragenlijst bekijken we dan ook hoe de uitkomsten van de taalanalyse zich verhouden tot de opvattingen over strategie bij medewerkers binnen de gemeente Haarlemmermeer: is er een overeenkomst, of blijkt er een papieren werkelijkheid te bestaan, die afwijkt van waar strategie in de praktijk om gaat? I. Een ideaalbeeld van strategie en strategen In de taalanalyse van strategische documenten werd duidelijk dat met name het perspectief van gedeelde betekenisgeving sterk in de organisatie van de gemeente Haarlemmermeer aanwezig is – op enige afstand gevolgd door het perspectief van planning en implementatie. Ook in de vragenlijst die door 59 strategen in de organisatie is ingevuld komt dit perspectief van gedeelde betekenisgeving als eerste naar voren. Wat direct opvalt is dat de verschillen met de andere perspectieven echter veel minder groot zijn dan in de taalanalyse. Als we kijken naar het ‘gewogen gemiddelde’ zien we dat het perspectief van gedeelde betekenisgeving (24,4%) nog steeds wordt gezien als het meest ideale strategieperspectief maar het verschil met het perspectief van planning en implementatie (23,3%) miniem is. En ook het verschil met het perspectief van visionair leiderschap is klein (21,1%).
De perspectieven van politiek machtsspel (16,2%) en vertoon van veerkracht (15%) worden wel herkend maar worden duidelijk minder vaak als ideaaltype van strategie gezien. Interessant wordt het als we niet alleen naar het ‘gewogen gemiddelde’ kijken maar ook de voorkeursverdeling in de analyse meenemen (zie figuur 6). Medewerkers konden namelijk een rangschikking maken van het meest passende strategieperspectief (rang 1) naar het minst passende strategieperspectief (rang 5). In die verdeling worden niet alleen Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 45
de verschillen veel duidelijker zichtbaar, maar blijkt in de rangschikking het perspectief van planning en implementatie zelfs ‘hoger’ uit te komen als passende strategieperspectief dan gedeelde betekenisgeving. Echter, wordt planning en implementatie ook vaker als ‘minst passend’ gezien waardoor het in het gemiddelde uiteindelijk net onder dat van gedeelde betekenisgeving valt. Figuur 6. Perspectief op een goede strategie in rangschikking (rang 1: meest passend – rang 5: minst passend); n=59. In de vragenlijst hebben we niet alleen stilgestaan bij wat een ‘ideaaltype’ stra tegie is, maar ook bij de vraag wat een strateeg idealiter zou moeten doen. Opvallend is dat uit de antwoorden hier een duidelijk verschil naar voren komt). Het perspectief van gedeelde betekenisgeving scoort ook hier ‘gewogen gemiddeld’ het hoogst (24,9%) maar het verschil met het perspectief van visionair leiderschap is nihil (23,7%). De andere perspectieven scoren beduidend lager: vertoon van veerkracht (17,4%), planning en implementatie (17,3%) en politiek machtsspel (16,7%). Interessant is dat uit de voorkeursverdeling het perspectief van visionair leiderschap als meest passend naar voren komt voor strategen, terwijl planning en implementatie juist als het minst passend wordt gezien (figuur 7). Als we de uitkomsten op beide vragen naast elkaar leggen vallen een aantal zaken op.
Allereerst zien we dat het perspectief van gedeelde betekenisgeving gemiddeld genomen consistent het hoogst scoort. Dit was ook zo bij de taalanalyse, maar dat blijkt 0 5 10 15 20 25 Rang 1 Rang 2 Rang 3 Rang 4 Rang 5 Bijdraagt aan het realiseren van onze concrete doelen en ambities Een visie bevat die zorgt voor passie en betrokkenheid bij collega’s Een breed gedeeld oriëntatiepunt biedt voor de mensen in de organisatie Van invloed is op het belangenspel in en rondom de organisatie De weerbaarheid van de organisatie versterkt als zich onvoorziene omstandigheden voordoen Kenmerkend voor een goede strategie is dat deze: Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 46
dus ook als ideaaltype te worden gezien voor zowel strategie in algemene zin voor het functieprofiel van strategen. Een belangrijke kanttekening daarbij is dat als we niet het gemiddelde als uitgangspunt nemen maar specifieker kijken naar voorkeuren (meest passend-minst passend) er in ideaaltypische zin andere perspectieven naar voren komen. Zo wordt het perspectief van planning en implementatie als ideaaltype voor strategie gezien en het perspectief van visionair leiderschap als ideaaltype voor strategen. Wanneer we kijken naar de perspectieven die als minst passend worden geacht, zien we dat het ideaaltype strategie overeenkomt met de taalanalyse, waarin politiek machtsspel en vertoon van veerkracht ook het laagst scoren. Opvallend is dat planning en implementatie – met afstand – als het minst passend wordt gezien als het gaat om het ideaaltype van het functieprofiel van de strateeg. Dit is interessant omdat juist dit perspectief bij het ideaaltype strategie als meest passend naar voren komt. Figuur 7. Perspectief op een goede strateeg in rangschikking (rang 1: meest passend – rang 5: minst passend); n=59. Uit de toelichtingen bij de vragen blijkt wel een verklaring voor deze uitkomsten en verschillen.
Zo merken respondenten op dat strategie in de context van de gemeente Haarlemmermeer altijd gaat om samen met anderen op te trekken – vandaar het dominante perspectief van gedeelde betekenisgeving. Dit is deels een keuze vanuit het oogpunt van (gewenste) 0 5 10 15 20 25 30 Rang 1 Rang 2 Rang 3 Rang 4 Rang 5 Naar mijn mening is een goede strateeg: Een expert met analytische vaardigheden en expertise Een visionair met verhalende kwaliteiten en een sterke intuïtie Een bruggenbouwer met communicatieve vaardigheden en verbindende capaciteiten Een onderhandelaar met een goed politiek instinct en onderhandelingsvaardigheden Een improvisator die de wendbaarheid van de organisatie weet te vergroten Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 47
netwerksamenwerking bij tal van projecten en deelname aan bijvoorbeeld een MRA-regio, maar ook noodgedwongen omdat men zich nu eenmaal heeft te verhouden tot andere grote partijen zoals omliggende steden als Amsterdam en luchthaven Schiphol. Daarmee raakt dit perspectief ook aan de al eerdergenoemde ontstaansgeschiedenis van de gemeente Haarlemmermeer als nieuw ontgonnen gebied te midden van bestaande structuren. Ook merken respondenten op de langetermijnvisie in combinatie met een duidelijk tijdspad én een uitgedachte aanpak belangrijk te vinden. Want, zo is de gedachte, in een context die zich kenmerkt door complexiteit is een helder en doordacht plan gevraagd dat houvast biedt. Dat men een ander beeld heeft bij wat strategen idealiter doen valt ook te verklaren doordat men daar een onderscheid lijkt te maken tussen meer ‘strategisch werk’ en meer ‘uitvoerend werk’: het als strateeg voortouw durven nemen vanuit een duidelijke visie en daarnaar handelen (visionair leiderschap) wordt gewaardeerd en als meest passend gezien terwijl het ‘hands-on’ invulling geven aan dat langetermijnperspectief door strak de deadlines te bewaken (planning en implementatie) wordt minder gewaardeerd. II. Strategie als praktijk De noties over ideaaltypen bieden een eerste kijk op hoe er wordt gedacht over strategie en zeker ook de toelichtingen daarbij zijn de moeite waard.
Temeer omdat deze antwoorden al verbinding maken met de praktijk van de gemeente Haarlemmermeer. In de vragenlijst hebben we via verschillende vragen hier verder op ingezoomd. Zo hebben we respondenten gevraagd wat strategievorming in de (gemeentelijke context van) Haarlemmermeer kenmerkt, wat men als kwaliteiten ziet en welke uitdagingen er zijn. Kenmerkend voor strategie in de context van Haarlemmermeer zijn er drie lijnen die naar voren komen: langetermijnoriëntatie en toekomstgerichtheid, complexiteit van grote opgaven en integraliteit van vraagstukken. Uit de toelichtingen blijkt dat deze lijnen overigens ook sterk met elkaar verweven zijn. De schaalsprong in het woondomein wordt daarbij veelvuldig genoemd als voorbeeld: een dossier dat vraagt om verbinding van de korte met de lange termijn, oog voor een continu veranderende omgeving (extern én intern) en voor de gelaagdheid en verwevenheid van het dossier. De schaalsprong illustreert daarmee volgens diverse respondenten waar strategie in de praktijk vorm krijgt omdat het niet alleen gaat om een economische of ruimtelijke uitdaging in termen van een grootschalige ‘bouwopgave’ maar het ook draait om sociale en landschappelijke kwesties: hoe zijn die – soms botsende uitgangspunten – met elkaar te verbinden? Dit sluit ook aan bij de antwoorden op de vraag wat het werk van strategen in Haarlemmermeer kenmerkt.
Daaruit blijkt dat men met name bezig is met de externe omgeving als het gaat om strategie, door middel van visie uitdragen, beeldvorming beïnvloeden, beleid laten landen en politieke prioriteiten bewaken. Strategie Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 48
gericht op de interne organisatie is duidelijk minder aanwezig. Denk daarbij het ondersteunen van interne processen, het adviseren van beleidsmedewerkers en het professionaliseren van de organisatie. De specifieke kwaliteiten die men strategievorming in Haarlemmermeer toedicht, liggen hiermee in lijn. Zo wordt de langetermijnoriëntatie niet alleen als kenmerk maar ook als grote kracht van de gemeente gezien. Haarlemmermeer is hierin overigens niet uniek: het toekomstgerichte kenmerkt veel strategische functies (zie onder meer Schram et al., 2026). Wel uniek, zeker in gemeentelijke zin, is de geografische positionering van de gemeente Haarlemmermeer onder de rook van Amsterdam en met luchthaven Schiphol binnen de gemeentegrenzen, waardoor deze langetermijnoriëntatie noodzakelijker is dan op andere plekken. Een andere kwaliteit die veelvuldig wordt genoemd en hier verband mee houdt is de stevige externe netwerkfunctie van de gemeente. Op tal van dossiers werkt men samen met publieke en private partijen. Tot slot wordt ook het projectmatig werken in combinatie met actiebereidheid meermaals aangehaald. Waar andere organisaties nog wel eens worden verweten vooral te praten over zaken doet men het gewoon in Haarlemmermeer. Sommigen leggen daarbij de link met de zogeheten Haarlemmermeerse ‘poldermentaliteit’.
Dit is iets wat de gemeente kenmerkt en ook door andere organisaties regelmatig wordt opgemerkt en gewaardeerd, zo stellen respondenten. Strategie in de context van Haarlemmermeer kent ook uitdagingen. Opvallend is dat kwesties die respondenten aangeven in zekere zin een andere zijde weerspiegelen van de eerdergenoemde kwaliteiten. Zo wordt de gewaardeerde toekomstgerichtheid afgezet tegen het ad-hockarakter van veel vraagstukken. Strategen worden regelmatig gevraagd bij te springen bij kwesties die op dat moment politiek-bestuurlijk aandacht vragen. Dit roept het gevoel op weliswaar continu bezig te zijn maar niet zozeer met strategische vraagstukken, als wel met ‘brandjes blussen’. Op korte termijn vaak heel relevant maar op lange termijn ook risicovol. Een respondent legde daarbij de link met het verschil tussen ‘dingen heel goed doen’ en ‘de goede dingen doen’. Een andere notie richt zich op samenwerking. Waar de externe samenwerking vanuit een netwerkoriëntatie geroemd wordt is men over de interne samenwerking aan dossiers kritischer. Sommigen spreken ook wel over ‘eilandjes’, verwijzend naar de wijze waarop afdelingen, teams en individuen werken. Diverse respondenten merken daarbij op dat er weliswaar wordt samengewerkt aan vraagstukken en mensen elkaar vaak snel weten te vinden maar ‘echte samenhang’ op dossiers ontbreekt.
Uit de toelichtingen komt naar voren dat men ambieert integraal te werken, maar dat dit nog vaak betekent dat verschillende perspectieven naast elkaar worden gepresenteerd, vormgegeven in één document; wat toch echt anders Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 49
is dan gezamenlijk aan een vraagstuk werken en verschillende perspectieven integreren in één totaalvisie. Een derde notie raakt aan het eerdergenoemde projectmanagement, wat als kwaliteit van de organisatie wordt gezien. Enerzijds zijn strategen in staat om in korte tijd zeer effectief en efficiënt projecten aan te pakken én op te lossen, zo wordt gesteld. Echter, leidt dit er ook toe dat strategie daarmee ook een zeer ‘hands-on’ karakter krijgt: de ene klus is gedaan en de volgende ligt alweer klaar. Strategie heeft daardoor ook snel de connotatie van slim omgaan met beperkte middelen; tijd, geld en capaciteit zijn schaars. Ruimte voor reflectie ontbreekt. Of die ruimte er daadwerkelijk niet is of dat dit zo alleen wordt ervaren blijkt niet uit de antwoorden en vormt een interessant aangrijpingspunt voor verder gesprek. III. Een toekomstperspectief De gemeente Haarlemmermeer heeft duidelijke ambities als het gaat om de ontwikkeling van het strategisch vermogen. Zo viel eerder in dit essay al te lezen dat men regelmatig spreekt over het groeipotentieel en de nu nog vaak zacht uitgesproken wens om in de toekomst uit te groeien tot de G10-gemeente van Nederland.
In de vragenlijst hebben we dan ook stilgestaan bij het toekomstperspectief; hoe kijken strategen zelf naar de ontwikkelrichtingen en bijbehorende kansen en risico’s als het gaat om het strategisch vermogen? Gevraagd naar waar strategievorming binnen de gemeente Haarlemmermeer richting de toekomst vooral over zou moeten gaan komt naar voren dat het vertalen van maatschappelijke vraagstukken hier een prominente rol in zou moeten hebben (figuren 12 en 13). Strategen zien het immers als de basis van hun werk om kwesties die spelen in de samenleving adequaat op te pakken. Daarbij wordt ook de link gelegd met het realiseren van publieke waarden als overheidsorganisatie. Ook het vertalen van relevante trends wordt als belangrijk onderdeel van strategievorming gezien. Het in kaart brengen van demografische ontwikkelingen en de verbinding met andere domeinen worden meermaals genoemd. Zeker in de context van Haarlemmermeer is dat relevant, zo stellen diverse respondenten, omdat ruimte steeds schaarser wordt. Zo is woningbouw niet los te zien van de ontwikkeling van Schiphol. Andere toelichtingen richten zich meer op technologische ontwikkelingen en het belang om hier tijdig op in te spelen.
Zo wordt AI meermaals genoemd, evenals het doordenken van de mogelijk ook disruptieve gevolgen hiervan op tal van terreinen waar de gemeente verantwoordelijk voor is, maar ook van de impact ervan op de organisatie zelf. Minder waarde wordt toegekend aan het vergroten van politiek-bestuurlijke slagkracht of het verzorgen van de onderlinge samenhang op dossiers binnen de gemeentelijke organisatie. Strategen onderkennen dat in principe alles belangrijk is, maar gelet op de beperkte strategische capaciteit het maken van keuzes belangrijk is. Vanuit Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 50
die optiek zien zij meer waarde in de inzet op de meer externe oriëntatie dan in toepassing in de interne organisatie. Ook speelt mee dat respondenten zich afvragen of aandacht voor de interne organisatie wel bij strategen moet liggen of juist ook door anderen in de organisatie kan worden opgepakt. Het roept dan ook de vraag op wat eigenlijk strategische kwesties zijn? Om richting de toekomst het strategisch vermogen verder te ontwikkelen zien strategen desgevraagd een aantal mogelijke kansen en risico’s. Opvallend vaak genoemd is de aanwezige (dossier)kennis in de organisatie. In de organisatie is veel deskundigheid aanwezig, zo stelt men. Ook werken mensen vaak langere tijd aan dossiers waardoor continuïteit geborgd is. Dat maakt ook interne afstemming eenvoudiger, omdat men elkaar – al dan niet ‘via via’ – weet te vinden als het nodig is. Het plan- en projectmatig werken helpt daar ook bij. Interessant is ook de verbinding die wordt gelegd met het integraal werken waar men in de huidige praktijk vaak kritisch op is. Richting de toekomst ziet men dat anders: dat integraal werken nu nog niet altijd even goed van de grond komt is ook een kwestie van meer doen; de basisvoorwaarden zijn aanwezig. Tot slot wordt ook de sterke netwerkpositie meermaals benoemd waarin Haarlemmermeer een belangrijke spil vormt rond grote vraagstukken.
Als grootste risico ziet men ‘besluiteloosheid’: het niet maken van keuzes of het stellen van prioriteiten. Dit heeft op meerdere manieren een (negatieve) doorwerking, zo stelt men. Allereerst kan het ertoe leiden dat kortetermijndenken de langetermijnoriëntatie overschaduwt, omdat het acute steevast boven het urgente wordt gesteld. Ook met het oog op effectieve en efficiënte inzet van schaarse mensen en middelen kan het risico’s opleveren, bijvoorbeeld doordat op meerdere plekken in de organisatie hetzelfde wordt gedaan maar samenhang ontbreekt. Dit leidt ook tot kwesties rond personeelsmanagement, zo stellen diverse respondenten, omdat het niet maken van keuzes ook het gevoel kan geven als medewerker ‘te bungelen’ in de organisatie. Interessant is dat enkele respondenten juist ook ‘micromanagement’ als risico duiden, wat in zekere zin juist weer een tegenhanger is van het niet maken van keuzes. In de toelichtingen lijkt dat vooral te gaan over de ruimte en het vertrouwen die medewerkers krijgen om te ‘strategiseren’.
Want, zo stellen de respondenten, mogen strategen in de organisatie zich ook daadwerkelijk bezighouden met de lange termijn en visievorming als dat niet aan een concreet project is gekoppeld én wordt dat als zodanig gewaardeerd? Tot slot hebben we ook gevraagd naar wie binnen de gemeente Haarlemmermeer verantwoordelijk zou moeten zijn voor het (door)ontwikkelen van het strategisch vermogen (figuur 8). Daaruit komt naar voren dat medewerkers hierin een rol voor meerdere lagen in de organisatie zien, waarbij aansturing door de directie van de ambtelijke organisatie het meest wordt Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 51
genoemd (25,4%), gevolgd door draagvlak op bestuurlijk niveau vanuit College B&W (22,8%) en daarna eigen initiatief van medewerkers (20,9%). In de rangschikking komt naar voren dat de directie het vaakst als meest passend wordt gezien en de gemeenteraad als minst passend. Dat laatste is opvallend omdat het aantoont dat men de ontwikkeling van het strategisch vermogen vooral iets vindt van de bestuurlijke en ambtelijke organisatie en niet zozeer van de politiek. In de toelichting komt overigens naar voren dat vooral de samenwerking tussen diverse gremia én de samenhang daartussen aandacht behoeven. De ontwikkeling van het strategisch vermogen is niet aan een organisatielaag toe te schrijven; iedereen heeft daarin een rol en verantwoordelijkheid. Figuur 8. Afhankelijkheid ontwikkeling strategisch vermogen (gemiddelde in percentages); n=59. 4.3 Strategie in interactie: tussen papieren werkelijkheid en weerbarstige praktijk Waar leidt dit nu toe? Samenvattend zien we grofweg een aantal lijnen die een aanknopingspunt vormen voor verdieping. Zo komt uit de taalanalyse naar voren dat het perspectief van gedeelde betekenisgeving dominant aanwezig is gevolgd door dat van planning en implementatie. Het perspectief van vertoon van veerkracht zien we daarentegen juist veel minder terug in de documenten.
Binnen de gemeente is het (door)ontwikkelen van het strategisch vermogen vooral a/f_hankelijk van: 25,4% Aansturing door directie ambtelijke organisatie (directie) 22,8% Draagvlak op bestuurlijk niveau (door het college van Burgemeester en Wethouders) 20,9% Eigen initiatief medewerkers (strategen die elkaar weten te vinden) 16,9% Samenwerking met externe partijen (andere gemeenten, de provincie, de MRA, etc.) 13,9% ruimte door politieke vertegenwoordiging (door gemeenteraad) Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 52
Uit de vragenlijst blijken de perspectieven iets anders te worden gewaardeerd. Ook hier geldt dat het perspectief van gedeelde betekenisgeving gemiddeld gezien het hoogste gemiddelde percentage scoort. De rangschikkingsvragen in combinatie met ruimte voor toelichting laten op een aantal punten een ander beeld zien. Nog steeds wordt gedeelde betekenisgeving gewaardeerd in ideaaltypische zin alsook herkend vanuit praktijkervaring, maar lijkt het ook als een ‘basisperspectief’ te worden beschouwd waaruit men verder werkt. Zo wordt opvallend vaak het perspectief van planning en implementatie herkend in de praktijk: men werkt veel project- en planmatig, wat die hoge mate van aanwezigheid verklaart. Tegelijkertijd blijken genoemde valkuilen en risico’s zowel voor de huidige als toekomstige praktijk hier ook verband mee te houden. Zo waarschuwt men ook voor het risico van micromanagement en merkt men op behoefte te voelen voor meer ‘strategische ruimte’ in termen van reflectie. In twee verdiepende groepsgesprekken op basis van de ingevulde vragenlijst met strategen en een ronde gesprekken met leden van de directie hebben we geprobeerd deze inzichten te duiden. Hoewel men, net als in de analyse, verschillend kijkt naar strategie, valt wel op dat men zeer eenduidig een aantal spanningsvelden aanwijst rond de ontwikkeling van het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer. 1.
Ten eerste lijkt er een verschil tussen papier en praktijk te zijn als het gaat om strategie. In de gesprekken geeft men aan de resultaten te herkennen, met name als het gaat om een sterke hang naar gedeelde betekenisgeving in combinatie met planning en implementatie. Tegelijkertijd merkt men ook op meer aan het perspectief van vertoon van veerkracht te doen. Er zit echter een verschil tussen hoe men erover spreekt en naar handelt in de praktijk, in vergelijking met hoe men tekst op papier zet. Reden hiervoor is dat men niet altijd het gevoel heeft dat bestuurders zitten te wachten op dit verhaal omdat het te open, onzeker en daarmee ook kwetsbaar voelt. In de praktijk doet men dan nog wel aan dit perspectief (in de zin van pilots, proeftuinen, experimenten) maar op papier geeft men er andere taal aan die meer uitgaat van het het perspectief van planning en implementatie en het perspectief van gedeelde betekenis - geving. Deze taal biedt immers meer houvast en zekerheid, zo is het idee. Dit is interessant, maar ook ingewikkeld vanuit idee dat taal performatief werkt: we beschrijven niet alleen de wereld met woorden maar scheppen die ook als zodanig. 2. Ten tweede valt het perfectionisme op wanneer het gaat over strategische ontwikkeling.
Dat uit zich zowel in een sterke hang naar structuur en houvast om te voorkomen dat men fouten maakt alsook een grote mate van ijverigheid om het ‘beter’ te doen. Opvallend is dat beide vormen regelmatig doorslaan richting het negatieve in termen van ‘controldrang’ Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 53
enerzijds en ‘ontevredenheid’ anderzijds. Eerder in dit essay bespraken we al een aantal terugkerende beelden en verhalen in de organisatie die bepalend zijn in hoe men over strategie spreekt. Ook daar viel ons al op dat strategen vaak positiever over andere organisaties spreken dan over de eigen organisatie. Trots lijkt niet vanzelf aanwezig. In gesprek blijkt dit genuanceerder te liggen. Men is echt wel trots op bepaalde dingen en men ziet ook dat er veel goed gaat. Tegelijkertijd heerst er ook een sfeer dat het altijd nóg beter moet en ook kan. Dat is prijzenswaardig, maar heeft ook risico in zich dat het snel kan omslaan in scepsis of zelfs cynisme terwijl dat niet nodig is. 3. Ten derde komt in de gesprekken het punt over de bijzondere netwerk- oriëntatie regelmatig ter sprake. In het geval van de gemeente Haarlemmermeer kan je niet om buurgemeente Amsterdam en de lucht - haven Schiphol heen. Dit wordt zowel als een vloek en zegen beschouwd. Het zorgt voor een enorme aantrekkingskracht gelegen naast de hoofdstad en bekend in het gebied als ‘Schiphol-regio’. Het maakt tal van dossiers echter ook buitengewoon ingewikkeld. Haarlemmermeer is een van de snelst groeiende gemeenten van Nederland waardoor ook hier de woningbouwopgave prominent speelt.
Maar met een uitdijende hoofdstad en de luchthaven binnen de gemeentegrenzen is het realiseren van nieuwe onderkomens voor inwoners geen vanzelfsprekendheid. Dat uit zich in onder meer geluidsoverlastvraagstukken, maar ook de parkeerdrukte in Hoofddorp is daar een duidelijk voorbeeld van. In dat interessante, maar ook buitengewoon ingewikkelde en vaak beladen, spanningsveld krijgt strategie vorm. Hier speelt ook de vraag wat voor type gemeente je wilt zijn: zelf leidend en stevig positie kiezend (vanuit ambitie toekomstige G10- gemeente) of toch ook en vooral kijkend naar andere krachtige partijen in de regio en daarin mee te bewegen (vanuit idee ‘slimme volger’ zijn)? 4. Ten vierde komt ook de Haarlemmermeerse Poldermentaliteit regelmatig ter sprake. Dat geldt zowel voor kwesties rond identiteit, waarin inwoners van de gemeente zich niet vanzelfsprekend met elkaar en met het gehele gebied wat binnen de gemeentegrenzen valt verbonden weten. Tegelijkertijd is er op dorps(kern)niveau wel een enorm sterke onderlinge verbondenheid. Daarnaast raakt het ook aan de ‘hands-on’-benadering waarin men erg actiegericht werkt. Dat levert veel op, zo ziet men ook, maar maakt bijvoorbeeld gesprekken over reflectie weer lastiger.
Dit leidt dan ook tot dubbelzinnigheid als het aankomt op ruimte voor strategische vergezichten, die belangrijk worden gevonden maar ook niet de praktische en pragmatische benadering in de weg moeten zitten. 5. Ten vijfde gaan veel van de gesprekken over de zoektocht naar eigenaarschap en verantwoordelijkheid: wie gaat over de ontwikkeling van het strategisch vermogen? Interessant is dat zowel de bestuurlijke top, ambtelijke organisatie als ook individuele medewerkers een belangrijke rol voor Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 54
elkaar zien, maar dat dit in de praktijk ook niet vanzelf blijkt te gaan. Regelmatig leidt die zoektocht namelijk ook tot patstellingen (navelstaren, naar elkaar kijken, op elkaar wachten), maar ook botsingen en frustraties (‘jij zou het toch doen’, ‘waarom wordt het niet opgemaakt’, ‘medewerkers tonen geen initiatief’, ‘leiding heeft geen visie en sturing ontbreekt’). In de gesprekken hierover blijkt het veel genuanceerder te liggen, zo zouden we willen stellen. Bezien vanuit het perspectief van ‘zoektocht naar samenhang’ en de omvorming van een ‘klassiek’ strategisch model (top- down) is dit eigenlijk heel logisch, dat men zoekend is naar wat dit precies vraagt in termen van rollen en verantwoordelijkheden. 6. Tot slot ligt er een vraagstuk rond politiek-bestuurlijke verhoudingen en de rol die verschillende gremia (politiek-bestuur-ambtelijke organisatie) hebben bij de vormgeving van het strategische vermogen. Uit de vragenlijst en aansluitende gesprekken komt naar voren dat men eigenlijk weinig met de politiek doet als het aankomt op ontwikkeling van strategie. Men erkent de democratische waarde en het zijn van het hoogste bestuursorgaan maar is ook zoekende naar welke vragen wel of niet politiek besproken moeten worden en hoe dat goed te doen. Laat staan welke rol de gemeenteraad zou moeten of kunnen hebben bij de vormgeving van het strategisch vermogen.
Een mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat politiek, bestuur en ambtelijke organisatie nu nog vaak gescheiden opereren. Dat geldt in het bijzonder in de verhouding tussen gemeenteraad en ambtenaren. Op dat vlak is nog veel winst te behalen door te kijken waar men elkaar op een goede manier meer en beter kan benutten, vanuit de ambtenaren richting de raad en vanuit de raad richting de ambtenaren (zie ook Hill et al., 2026). 4.4 Samenvattend: samenhang in strategie ontdekken De taalanalyse, vragenlijst, survey-feedbackgesprekken alsook de interviews laten een aantal zaken zien die relevant zijn voor de (door)ontwikkeling van het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer. In het vorige hoofdstuk hebben we een denkraam geïntroduceerd om grip te krijgen op het veelkleurige fenomeen van strategie: hoe wordt over strategie gesproken (‘begripsvorming’), welke beelden van strategie circuleren (‘beeldvorming’) en wie is verantwoordelijk voor de vormgeving van strategie (‘besluitvorming’). We zetten kort uiteen welke inzichten dit oplevert op basis van het empirisch onderzoek: • Begripsvorming: allereerst valt op dat in hoe men over strategie ‘spreekt’ geen duidelijke lijn is te ontdekken.
Hoewel men redelijk eensgezind lijkt in het idee over wat passende strategie is, ontbreekt eenduidigheid in taal (zie ook de notie over het perspectief ‘vertoon van veerkracht’ dat Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 55
‘verpakt’ wordt als het perspectief ‘planning en implementatie’ om resonantie in organisatie te vinden). Daarnaast valt op dat het strategiebegrip vaak nog vaag en ongrijpbaar wordt gevonden. Dat gaat niet alleen om eenduidigheid, maar ook om het feit dat het lastig wordt gevonden om er een specifieke betekenis aan toe te kennen omdat dit als vanzelf keuzes maken betekent – wat vaak weer voelt als kleur bekennen en daarmee potentieel risicovol. Tot slot blijkt dat het strategiebegrip ook vaak een wat negatieve connotatie heeft. Dit komt veelal voort uit verwachtingen die in verleden niet zijn waargemaakt. • Beeldvorming: naast de taal blijken er ook verschillende beelden in organisatie te leven over wat passende strategie is. Dit blijkt ook uit de vragenlijst, waarin uiteenlopende beelden naar voren komen over wat strategie idealiter is, hoe strategie momenteel in de praktijk vorm krijgt en welke ontwikkelrichting wenselijk wordt geacht . Opvallend is dat er een duidelijk verschil is en wordt gemaakt in wat passend is tussen strategie op het niveau van de organisatie (als ‘concernaangelegenheid’) en op het niveau van individuele strategen (als ‘strategisch handwerk’) Zo wordt ‘visionairiteit’ van strategen verwacht terwijl men dit op organisatieniveau juist ook als risico ziet.
Die discrepantie lijkt vooral ingegeven door dossiers die in het verleden niet goed hebben uitgepakt en daarmee voor een bepaalde ‘strategische erfenis’ zorgen. Tot slot valt op dat de balans in verhouding tussen verschillende perspectieven uit evenwicht is. Zo wordt bijvoorbeeld het perspectief van politiek machtsspel en vertoon van veerkracht niet of nauwelijks herkend en erkend. • Besluitvorming: tot slot komt naar voren dat de wijze waarop strategie nu tot stand komt niet altijd even duidelijk en overzichtelijk is. Dit, in combinatie met een sterke aanwezige behoefte aan overzicht en structuur, maken gesprekken hierover lastig, zo blijkt. Overigens herkennen velen wel dat er de afgelopen jaren al een verandering in gang is gezet in het denken hierover: van ‘je gaat erover’ naar ‘je voegt wat toe’. Dit sluit ook aan bij de eerdere notie over de term strategie in functietitel en het hebben van een strategisch component in het werk. Die nieuwe manier van werken en denken over strategie vraagt ook een andere houding van alle lagen in de organisatie. Op individueel niveau vraagt dat van medewerkers om zelf initiatief te nemen, kwesties proactief op te pakken en onzekerheid actief op te zoeken. Op teamniveau vraagt dat om wisselwerking, ruimte voor aanvulling en aanpassing en gesprek entameren om verbinding te kunnen leggen.
Op organisatieniveau gaat dat om het zoeken naar samenhang, congruentie en eenduidigheid zowel extern naar andere partijen als ook intern naar de eigen medewerkers. Dat dit niet vanzelf gaat is logisch en hoort bij de fase waarin de organisatie zit. Dit betekent zoeken, uitproberen en daarvan leren maar Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 56
dus ook accepteren dat het een proces is waar men middenin zit en daarmee ook van iedereen in de organisatie ‘iets’ vraagt. Figuur 9. Zoektocht naar verantwoordelijkheid strategisch vermogen. /o.smcp/r.smcp/g.smcp/a.smcp/n.smcp/i.smcp/s.smcp/a.smcp/t.smcp/i.smcp/e.smcp /s.smcp/t.smcp/r.smcp/a.smcp/t.smcp/e.smcp/g.smcp/i.smcp/s.smcp/c.smcp/h.smcp /v.smcp/e.smcp/r.smcp/m.smcp/o.smcp/g.smcp/e.smcp/n.smcp /i.smcp/n.smcp/d.smcp/i.smcp/v.smcp/i.smcp/d.smcp/u.smcp/t.smcp/e.smcp/a.smcp/m.smcp Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 57
5. Conclusie: (speel)ruimte voor strategie De perfecte P&C-cyclus Het is donderdag aan het einde van de middag. We bevinden ons in een vergaderzaal in het tijdelijke gemeentehuis van Haarlemmermeer. Even verderop in Hoofddorp wordt druk gebouwd aan het nieuwe gemeentehuis, dat groter, duurzamer en toegankelijker zal zijn. In het nieuwe ontwerp is veel aandacht voor lichtinval, sfeer en transparantie. Zo zullen door het vele glas de publieksfuncties, zoals de ontvangstbalies en de raadszaal, vanaf drie kanten goed te zien zijn. Daarmee moet het niet alleen een werkplek, maar ook een ontmoetingsruimte worden voor inwoners, raadsleden, bestuurders en medewerkers van de gemeente Haarlemmermeer. Met z’n tweeën voeren we die middag een aantal verkennende gesprekken met medewerkers van de gemeente, afkomstig uit verschillende rollen en posities, over het strategisch vermogen van de organisatie. De gesprekken beginnen vaak wat aftastend. Maar zodra de medewerkers doorhebben dat we er niet zijn om de organisatie te beoordelen (of zelfs te veroordelen), maar enkel meekijken en desgevraagd meedenken, voelen zij zich meer op hun gemak en ontstaat er echt een gesprek. Zo komen er gaandeweg steeds meer waardevolle inzichten op tafel. Wat opvalt, is dat veel mensen het moment aangrijpen om kwesties op tafel te leggen en kritische kanttekeningen te plaatsen.
Zij zien vooral veel verbeterruimte als het gaat om het strategisch vermogen van de organisatie. Sommigen benadrukken de noodzaak van meer integraal werken, anderen pleiten voor een sterkere langetermijnoriëntatie en weer anderen hebben het over gemiste kansen in het gesprek met de gemeenteraad. Aan het einde van de dag staat er nog één gesprek gepland met een ambtenaar uit het topmanagement. Voordat het gesprek start, maken we als onderzoekers onderling de balans op: in veel gevallen blijkt er een negatieve tendens te zijn als het gaat om het strategisch vermogen. Hoewel de gesprekken open zijn ingestoken, gaat het al snel over wat beter kan. Interessant is dat medewerkers bij navraag ook aangeven dat het niet eens zozeer slecht gaat, maar vooral dat het beter kan én moet. Daar komt bij dat we inmiddels zelf een aantal maanden in de organisatie rondlopen en daar ook allerlei initiatieven zien als het gaat om de versterking van het strategisch vermogen. Die voorbeelden blijken echter niet of nauwelijks terug te komen in de gesprekken. Ons bekruipt dan ook het gevoel dat Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 58
we een deel van het verhaal missen. We besluiten de vraag daarom in het gesprek met de ambtenaar uit het topmanagement expliciet om te draaien: wat zie je als de grootste strategische kwaliteit van de gemeente Haarlemmermeer? De persoon kijkt enkele seconden bedenkelijk voor zich uit: ‘Ik heb nog nooit in een organisatie gewerkt waar de P&C-cyclus zó goed op orde is’. We kijken wat verrast op door deze notie. De ambtenaar vervolgt: ‘In mijn vorige baan werd de gemeente Haarlemmermeer hier ook om geroemd – en dat is niet cynisch bedoeld, dat meen ik serieus. De grap is dat ik alleen niet weet of mensen binnen de organisatie dat zelf eigenlijk ook zo zien. Nou eigenlijk weet ik het wel: ik denk niet dat ze dit als een grote strategische kwaliteit beschouwen; laat staan daar trots op zijn. Sterker nog, ik vermoed dat men het zelfs als toonbeeld van beperkt strategisch vermogen ziet…’ In het gesprek dat volgt vertelt de ambtenaar hoe de voorbereiding van de planning-en-controlcyclus elk jaar opnieuw tot in de puntjes wordt uitgevoerd. We schrijven ijverig mee. Het klinkt inderdaad uitzonderlijk, juist omdat we in andere organisaties vaak horen hoe rommelig en moeizaam dit proces verloopt. Na het interview denken we er nog geregeld aan terug.
Want wat zegt dit eigenlijk over de organisatie? 5.1 Strategie als serieuze aangelegenheid? Het voorbeeld van de ‘perfecte P&C-cyclus’ staat niet op zichzelf. Het past naadloos in het beeld dat ook in andere gesprekken, maar ook in de taalanalyse en de vragenlijst naar voren komt: de gemeente Haarlemmermeer is een organisatie waarin de planmatige kant van het strategisch vermogen uitzonderlijk goed is ontwikkeld. Voor veel betrokkenen is dat zonder meer een geruststellende constatering. Het topmanagement heeft weinig zorgen waar het gaat om vaste momenten in de verantwoordingscycli; de wethouder ervaart op dit vlak relatief weinig frictie met de gemeenteraad; en ook binnen de organisatie zelf biedt deze mate van ordening houvast. Zolang processen als de planning- en controlcyclus soepel verlopen, weten teams wat er van hen wordt verwacht, ontstaat overzicht en wordt grip ervaren op de veelheid aan opgaven en verplichtingen. Tegelijkertijd zat er in de opmerking ook een nauwelijks verhulde dubbel - zinnigheid. De constatering was onmiskenbaar als compliment bedoeld, maar verwees ook naar de wat negatieve connotatie van dezelfde competentie in termen van ‘blauwdenken’, ‘starheid’, ‘rigiditeit’ en ‘bureaucratie’. Terecht of onterecht doet dit wat met de organisatie.
Juist omdat de planmatige kant zo sterk is ontwikkeld, lijken andere dimensies van strategisch vermogen – die zich minder goed laten vangen in cycli, planningen en procedures Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 59
– naar de achtergrond te verdwijnen. Weinig mensen zullen bij het begrip strategisch vermogen spontaan denken aan de P&C-cyclus. Eerder roept strategie associaties op met richting geven, betekenis verlenen, omgaan met onzekerheid, politieke sensitiviteit of het vermogen om in onvoorziene omstandigheden koersvast én wendbaar te blijven. In die zin staat de P&C- cyclus niet symbool voor strategie, maar eerder voor een specifieke manier waarop organisaties proberen strategie beheersbaar te maken. Het wijst daarmee ook een spanningsveld aan. Strategie krijgt in Haarlemmer - meer bij vlagen vooral gestalte in een planmatige, procedurele vorm. Dat sluit goed aan bij wat we eerder strategische dynamiek hebben genoemd. In het geval van Haarlemmermeer is dat een dynamiek waarin voortgang, controleerbaarheid en verantwoording centraal staan. Maar het risico van zo’n sterke planmatige oriëntatie is dat zij ongemerkt sturend wordt. Wat goed georganiseerd is, geldt al snel als strategisch sterk; wat zich moeilijk laat plannen, wordt eerder gezien als vaag, vrijblijvend of zelfs problematisch. In die zin heeft de lof voor de perfecte P&C-cyclus iets dubbelzinnigs. Het is erkenning voor vakmanschap en discipline, maar ook een aanwijzing dat een organisatie uitblinkt in iets wat misschien niet altijd de kern van de zaak raakt.
Een vergelijkbare ambiguïteit zien we in de gemeente Haarlemmermeer bij een term als ‘hands-on mentaliteit’. Hoewel het positief klinkt, wordt het in de praktijk vaak gebruikt om een tekort te benoemen: te weinig reflectie, te weinig afstand, te weinig strategische diepgang. Ook hier geldt dat wat als compliment wordt uitgesproken, tegelijkertijd een impliciete begrenzing bevat. De dubbelzinnige lof fungeert als een kleine opening in het zelfbeeld van de organisatie. Niet omdat de P&C-cyclus onvoldoende zou zijn, maar omdat haar succes de vraag oproept wat er buiten beeld blijft. Het zou een denkfout zijn om hier te concluderen dat de gemeente Haarlemmermeer tekortschiet als het gaat om strategisch vermogen. Wat het vooral laat zien is dat strategisch werken altijd gepaard gaat met zekere spanningen. Organisaties die sterk gericht zijn op een dynamiek van gedeelde betekenisgeving, dragen het risico in zich om te vervallen in veel overleg en weinig daadkracht. Wanneer het strategisch vermogen van een organisatie vooral is gericht op veerkracht, kunnen de vaste kaders ontbreken die nodig zijn voor de planning en uitvoering van het eveneens belangrijke strategische werk. Het laat zien dat krachtige dynamieken in het strategisch vermogen van een organisatie doorgaans zowel de grootste competentie, als de grootste valkuil zijn. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 60
5.2 Spelen met strategie In dit laatste hoofdstuk schetsen we een ontwikkelrichting voor het strategisch vermogen van Haarlemmermeer. Strategie is een serieuze praktijk: het legt verbinding met wetenschappelijke inzichten, is in staat om complexe kwesties te doorgronden en weet de lange met de korte termijn te verbinden. Tegelijkertijd is strategie ook een speelse aangelegenheid: het brengt nieuwe inzichten, schetst creatieve handelingsopties en verkent nog niet gebaande paden. Voor de gemeente Haarlemmermeer is het uiterst relevant om deze twee verschillende kanten van strategie te belichten. Ook omdat, zo toont ook het voorbeeld van de ‘perfecte P&C-cyclus’ aan, het speelse register niet vanzelfsprekend de ruimte krijgt, terwijl de unieke kwaliteiten van de organisatie als het gaat om het serieuze register blijvend op waarde geschat en gekoesterd worden. De kunst is niet om te kiezen tussen een serieuze of speelse aanpak, maar om beide registers te kunnen aanspreken wanneer de context daar om vraagt. Spel laat zich lastig definiëren, want zodra we het proberen vast te leggen in een sluitende omschrijving, dreigt de speelsheid te verdwijnen (Boonstra, 2020). Dat is meteen een wezenlijk kenmerk van spel: wie het volledig in formele regels probeert te vangen, ontneemt het iets van zijn levendigheid. Toch kunnen we wel degelijk een aantal cruciale kenmerken van spel benoemen.
Spel is een vrije handeling. Het heeft geen direct materieel belang en zondert zich in zekere zin af van het gewone leven. Het voltrekt zich in een eigen speelse ruimte, met begrenzingen in tijd en plaats. Een spel heeft een verloop en is tegelijk spannend en ontspannend. Het is vrijwillig: zodra het verplicht wordt, verliest het zijn karakter als spel. Spel is spontaan en intrinsiek gemotiveerd; we spelen omdat we er plezier aan beleven. Om spel kun je lachen. In het spel nemen we vaak een rol aan die ons de vrijheid geeft om iets anders te doen dan in het alledaagse leven mogelijk of gepast is. Strategie bezien vanuit speelsheid brengt daarmee specifieke kwaliteiten in. Kwaliteiten die op het eerste oog wellicht onbelangrijk lijken, maar dat zijn ze allerminst. Spel doet een beroep op creativiteit en verbeeldingskracht en draagt bij aan de creatie van nieuwe ideeën en innovaties. In spel ontdekken en ervaren we de wereld om ons heen. We geven betekenis aan wat we zien en relevant vinden. Spel legt samenhangen bloot, bevordert vindingrijkheid en brengt ons op nieuwe oplossingen. Daarmee draagt het bij aan ons aanpassingsvermogen, ons collectieve bewustzijn en uiteindelijk zelfs aan ons overleven. Op die manier zijn spelen en leren onlosmakelijk met elkaar verbonden. Al spelend leren we hoe we de werkelijkheid kunnen begrijpen en hanteren.
We experimenteren, maken fouten en worden uitgenodigd tot ander gedrag. Spel helpt ons om ons voor te bereiden op de toekomst en Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 61
om te gaan met uitdagingen die ons leven kenmerken. Door iets nieuws uit te proberen leren we omgaan met het onbekende. Hoewel spel geen direct doel hoeft te hebben, fungeert het als oefenruimte voor het omgaan met complexiteit. Wie speelt, leert beter hoe hij of zij zich kan verhouden tot de wereld, zich alternatieve toekomsten kan verbeelden en flexibeler kan inspelen op onverwachte gebeurtenissen. Samenspelen is daarmee misschien wel één van de meest adequate manieren om om te gaan met ambiguïteit en onzekerheid in de wereld om ons heen. Tabel 2. Toepassing strategie als serieuze en speelse praktijk Strategie al S serieuze zaak (‘een analySePerSPectief’) Strategie al S speelse praktijk (‘een interactieP erSPectief’) Focus Betrouwbare resultaten produceren Nieuwe, alternatieve routes verkennen Doel Verhogen kwaliteit beslissingen Dominante opvattingen ter discussie (durven) stellen Werkwijze Deugdelijke weergave van de werkelijkheid Dilemma’s inzichtelijk maken Opbrengst Efficiëntere besluitvorming Leerprocessen stimuleren Logica Bestaande praktijk als vertrekpunt voor verbetering Toekomstige gewenste praktijk als uitgangspunt voor verandering Kwaliteiten Pragmatisch, geordend, volgbaar Creatief, vernieuwend, verrassend Valkuilen Conventioneel, bekrompen, vereenvoudiging Chaotisch, ongestructureerd, grillig 5.3 Ruimte voor strategisch spel Spel en speelsheid klinken mooi,
maar zijn nog niet eenvoudig te organiseren. Het vraagt immers om een serieuze aanpak en bovenal om organisatie. Niet in de zin dat elke vorm van spelen dient te worden ingekaderd, maar wel om het spelen serieus te nemen. Spelen in een professionele context vindt namelijk niet plaats in een volledig afgeschermde ‘safe space’, maar eerder in een ‘brave space’: een ruimte waarin men bereid is risico te nemen, zich uit te spreken en zichzelf ‘op het spel te zetten’. Dat vraagt om het loslaten van wat ons normaal gesproken houvast biedt. Spel veronderstelt het tijdelijk loslaten van 6 C’s die men in het moderne leven graag nastreeft: comfort, convenience, Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 62
consumption, certainty, control en coherence (De Oliveira, 2021). Spel zoekt de fundamentele oncontroleerbaarheid van de wereld op en de speler beleeft juist dáár plezier aan. Wie speelt, accepteert dat niet alles efficiënt, voorspelbaar of sluitend hoeft te zijn. Bij spelen hoort dus ook dat je vies kunt worden of schrammen kunt oplopen. Spel schuurt soms, daagt uit en confronteert. Juist in dat schuren ontstaat leervermogen. Daarbij is het van belang om een duidelijk onderscheid te maken tussen spel en wedstrijd. Waar een wedstrijd primair draait om winnen en verliezen, om competitie en tegenwerking, richt spel zich eerder op samenspel en samenwerking. Spel heeft een opener einde; het gaat minder om de uitkomst en meer om het proces. De nadruk ligt niet op het verslaan van de ander, maar op het samen verkennen van mogelijkheden. In de complexe omgeving van publieke organisaties ligt de grootste kracht uiteindelijk in het goed kunnen verbinden van een serieuze aanpak met speelse praktijken. De verhouding tussen serieusheid en speelsheid is als het om strategisch vermogen gaat niet of-0f, maar en-en. De tegenstelling tussen strategie en spel is schijnbaar: beide registers hebben een eigen kracht en kunnen elkaar in combinatie goed aanvullen.
Een treffend voorbeeld hiervan is de serious game ‘Ticket to Haarlemmermeer’ , waarin collegeleden, raadsleden, ambtenaren en sessiebegeleiders samen voor een denkbeeldig, maar realistisch projectportfolio prioriteiten moeten stellen en de onderliggende waarden van de gewenste keuzes met elkaar onderzoeken. Gedurende het spel worden actualiteiten als de ontdekking van schimmelwoningen of de problematiek van netcongestie onverwacht geïntroduceerd, zodat de dynamiek nog realistischer is en afwegingen nog grondiger met elkaar moeten worden besproken. Het geheim van een setting als deze ligt in de bewuste en goeddoordachte inzet van spel als methode: niet als losstaande activiteit die alleen maar leuk voor erbij is, maar als instrument om strategische vraagstukken te verdiepen en te verrijken. Juist omdat de taaie en soms ook pijnlijke keuzes die elke dag weer gemaakt moeten worden niet worden vermeden, maar op een speelse wijze expliciet worden gemaakt. Dit is een goed voorbeeld van – en tegelijkertijd slechts één van de vele manieren om - een setting te creëren waarin serieusheid en speelsheid elkaar versterken. Het voorbeeld van de serious game laat daarmee ook zien dat strategie als spel niet alleen iets nieuws is dat moet worden toegevoegd aan het strategisch handelen in Haarlemmermeer.
Sterker nog, wie met deze lens van ‘speelsheid’ in de organisatie gaat kijken, zal ontdekken dat er nog wel meer voorbeelden zijn waar het al gebeurt, maar wellicht nog niet altijd zo wordt gezien, gedeeld of gewaardeerd. Dat geldt zowel in termen van speelsheid als van strategische relevantie. Denk bijvoorbeeld aan ProLemma, een bordspel ontwikkeld in opdracht van en door een medewerker van de gemeente Haarlemmermeer, dat Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 63
een goede weergave biedt van wat portfoliomanagement in de gemeentelijke context brengt, maar ook waar rekening mee moet worden gehouden. Op die manier wordt zowel de waarde als de complexiteit en randvoorwaarden van portfoliomanagement spelenderwijs verkend. Inmiddels is het spel al in diverse andere gemeenten gespeeld. Maar ook in het sociaal domein worden op het gebied van participatie en burgerbetrokkenheid nieuwe, andere routes verkend zoals met de zogeheten ‘huis-aan-huisaanpak’ in Graan voor Visch, om leefbaarheid, sociale cohesie en maatschappelijke verbinding te creëren. En ook op het gebied van digitalisering en Artificiële Intelligentie (AI) worden eerste stappen gezet om dat op een interactievere, speelsere manier te doen door ‘dilemmagesprekken’ of ‘over de streep-sessies’ te organiseren. Achterliggend idee hierbij is telkens door niet door alles op voorhand ‘zwaarmoedig’ te maken maar door juist op een positieve, lichtere wijze gesprekken te voeren in de organisatie aan de hand van inspirerende voorbeelden – zoals in het geval van AI de studiereis naar Barcelona – er energie en enthousiasme kunnen ontstaan. Speelsheid brengt daarmee een zekere vorm van lichtheid als het gaat om strategie: het is ook gewoon leuk. Tegelijkertijd is speelsheid niet veel meer dan een leuke ‘add-on’, een toevoeging die je er ook nog even bij doet.
Anderzijds is speelsheid ook niet een vervanging of verdringing van het serieuze en analytische perspectief. Het zijn twee verschillende perspectieven, met ieder hun eigen toegevoegde waarde aan het strategisch vermogen, die elkaar juist ook versterken omdat ieder perspectief iets anders toevoegt: interactie naast analyse. 5.4 Concluderend: strategische (speel)ruimte serieus nemen Bovenstaande voorbeelden laten zien dat ook in organisaties waar strategie vaak een serieuze invulling krijgt, toch ook ruimte kan zijn voor speelsheid. Misschien wel juist door spel serieus aan te pakken. Een klassieke strategische wijsheid luidt dan ook ‘Culture eats strategy for breakfast’ : deze uitspraak herinnert ons eraan dat speelruimte niet vanzelf ontstaat, wanneer de cultuur van de organisatie daar weinig ruimte voor laat. Daarbij geldt een dubbele boodschap. Een waarschuwing: neem het spelen serieus, want zonder duidelijke kaders en betrokkenheid van alle lagen in de organisatie wordt het al snel verdrukt. In zekere zin overkomt het dan hetzelfde als het eerdergenoemde strategiebegrip en loop het risico ‘sleets’ te raken: in het begin is het leuk, krijgt het aandacht en gaan mensen er graag mee aan de slag. Na verloop van tijd daalt het enthousiasme en ook de energie die mensen erin steken neemt af. Sterker nog, de tijd die eraan besteed wordt slinkt en langzaam kantelt de tendens.
Waar het eerst de kern vormde van een nieuw ingeslagen weg, verandert het gaandeweg naar iets wat men ernaast Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 64
doet in iets wat er ook nog bij komt en uiteindelijk zelfs iets wat in de weg zit. Maar er is ook een aanbeveling: neem die spelruimte ook daadwerkelijk serieus, want alleen zo ontstaat de dynamiek waarin speelse praktijken ook kunnen bestaan. Speelruimte is niet leuk voor erbij, maar een noodzakelijke voorwaarde voor een wendbare en lerende organisatie en bestaat alleen bij de gratie dat iedereen die speelruimte ook bewaakt - en van tijd tot tijd betreedt. Spel en speelsheid ontstaan binnen organisaties niet vanzelf. Ze vergen op verschillende organisatieniveaus inspanning en brengen uiteenlopende opbrengsten met zich mee. Dit geldt evenzeer voor strategie als serieuze zaak, want ook daar is inspanning nodig om tot gewenste uitkomsten te komen. Om strategisch vermogen te ontwikkelen, is het essentieel om zowel het serieuze als het speelse register te benutten. Beide registers vragen om specifieke inspanningen en leveren waardevolle resultaten op, die per niveau verschillen. Hieronder schetsen we hoe deze dynamiek zich uit op individueel, team- en organisatieniveau. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 65
Tabel 3. Toepassing strategie als serieuze en speelse praktijk. niVeau Strategie al S Serieuze zaa K (‘een analySePerSPectief’) Strategie al S SPeelSe PraKtijK (‘een interactieP erSPectief’) Individu Inspanning : zich verdiepen in doelen, belangen en context; zorgvuldig analyseren; consistent handelen binnen afgesproken kaders; verantwoordelijkheid nemen voor keuzes. Opbrengst: helderheid over richting en prioriteiten; professionele betrouwbaarheid; gevoel van competentie en grip in complexe situaties. Inspanning : een spelende houding aannemen; onzekerheid verdragen; nieuwsgierig blijven; bereid zijn te experimenteren en te leren van fouten. Opbrengst: spelplezier, betrokkenheid en leervermogen; ruimte voor creativiteit en ontwikkeling; ervaren invloed op het eigen handelen. Team Inspanning : gezamenlijk doelen expliciteren; taken en rollen zorgvuldig verdelen; voortgang monitoren; resultaten bespreekbaar en toetsbaar maken. Opbrengst: onderlinge duidelijkheid en voorspelbaarheid; efficiënte samenwerking; het vermogen om afspraken na te komen en verantwoording af te leggen. Inspanning : investeren in samenspel; ruimte maken voor dialoog, reflectie en verschillen; samen betekenis geven aan wat er gebeurt. Opbrengst: gezamenlijke spelambitie; hogere veranderkracht; creatievere oplossingen en onderling vertrouwen.