12. 13574238 Essays Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur. d.d. 07-07-2026
Tekst van het document
Organisatie Inspanning : strategische koers expliciteren; keuzes onderbouwen; middelen, structuren en systemen in lijn brengen met ambities; sturen op samenhang, consistentie en legitimiteit. Opbrengst: stabiliteit en richting; bestuurlijke betrouwbaarheid; legitimiteit naar buiten; het vermogen om continuïteit te waarborgen in een complexe omgeving. Inspanning : speelruimte organiseren; spelambitie formuleren; bestaande spelpatronen ter discussie stellen; experimenten toestaan en beschermen; leren institutionaliseren. Opbrengst: adaptief vermogen in een dynamische omgeving; strategische vernieuwing; strategie als levend proces dat meebeweegt met het speelveld. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 66
6. Tot slot: strateeg in een politieke(re) omgeving De dansende strateeg Het is het einde van de leergang strategisch vermogen in Haarlemmermeer – één van de vier stromen binnen het bredere traject dat we vanuit de NSOB het afgelopen jaar hebben mogen initiëren en begeleiden. In een vergaderzaal in het Dorpshuis van Rijsenhout, één van de vele dorpskernen die de gemeente rijk is, staan de stoelen in een halve cirkel. Enige spanning in de ruimte is voelbaar: dit is het moment waarop deelnemers het podium krijgen en delen wat de leergang met hen heeft gedaan. Eén stoel blijft leeg. De betreffende deelnemer kan er door omstandigheden helaas niet bij zijn. Wel wil ze graag haar leerervaring delen en daarom heeft ze een audiofragment opgenomen als onderdeel van een podcast. Haar stem klinkt uit de speaker: ‘Het is een verhaal met een knipoog’ , begint ze. Ze vertelt over een professional die zich wil ontwikkelen tot strateeg. Met een vaag beeld van dé strateeg en hét strategisch vermogen start zij de opleiding. Ze vertelt verder: ‘Al snel ontdekt ze dat dé strateeg niet bestaat. Er is geen blauwdruk, geen vaste formule. Strategie blijkt geen product, maar een proces. Niet het plan, maar de mensen die strategiseren zijn bepalend.
Waar zij eerst denkt aan een generaal met een verrekijker op een heuvel, leert ze tijdens de opleiding dat de strateeg iemand is die tussen werelden beweegt en overzicht houdt zonder de onderstroom te negeren. Zelfs het niet hebben van een strategie, zo ontdekt ze tijdens een oefening, is óók een strategie. Ze lacht – voor het eerst maakt deze verwarring over wat strategie is haar juist nieuwsgierig.’ Er valt een korte stilte. ‘De stroom aan rommeligheid van alledag is niet verdwenen’, vervolgt ze haar verhaal. Maar strategie ziet ze nu als de manier waarop je beweegt in die stroom. Strategisch vermogen draait niet om controle, maar om afstemming. Niet om zeker weten, maar om goed waarnemen. Ineens voelt het haar vertrouwd. Strategie bleek geen vaste route, maar een manier van bewegen, net zoals dansen. En dansen deed ze al vanaf het moment dat ze kon staan! Weer volgt een stilte; alsof de woorden nog moeten landen. ‘De dansende strateeg, dat ben ik.’ 7 7 Dit is een beknopte weergave van een uitgebreider verhaal. We danken de betreffende deelnemer hartelijk voor de toestemming om dit op deze manier te delen. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 67
We begonnen dit essay met de ontwikkeling die de gemeente Haarlemmermeer doormaakt. Externe dynamieken – maatschappelijk, economisch, bestuurlijk – dagen het strategisch vermogen van de organisatie uit en vragen om een volgende stap. Dat is een proces waarbij oude verhalen over de organisatie opnieuw geladen worden op een manier die past bij wat nu van de organisatie wordt gevraagd – of zelfs helemaal worden losgelaten. Het verhaal van de dansende strateeg laat zien dat die ontwikkeling zich niet alleen voltrekt op het niveau van de organisatie of de verschillende afdelingen en teams, maar juist ook in het denken en handelen van individuele medewerkers. Juist in het ogenschijnlijk onschuldige strategische werk van alledag wordt het strategisch vermogen van de organisatie van een nieuwe impuls voorzien. Dat sluit aan bij een centraal punt van dit essay: strategie is een werkwoord. Het strategisch vermogen van de organisatie draait niet alleen om het maken van goede strategische plannen, maar vooral om de medewerkers die in het operationele werk meer en beter in staat worden gesteld om te strategiseren – en die die handschoen ook daadwerkelijk oppakken. Tegelijkertijd voegt het verhaal van deze dansende strateeg nog een extra dimensie aan dit essay toe. Werken aan strategisch vermogen kan ook “met een knipoog”. Dat lijkt misschien lichtzinnig, maar is dat niet.
Strategie wordt in publieke organisaties al snel omgeven door ernst: lange termijnopgaven, politieke druk, maatschappelijke onzekerheid en schaarste. In Haarlemmermeer gaat het bovendien om forse groeiambities die gerealiseerd moeten worden terwijl de ervaren ruimte – financieel, fysiek, bestuurlijk – steeds krapper wordt. Strategie is in de fase waarin de organisatie nu zit geen luxe, maar een noodzakelijke voorwaarde voor effectief en toekomstbestendig werken aan grote maatschappelijke kwesties. En toch hoeft het werken aan strategie niet altijd alleen maar omgeven te zijn door ernst. Strategen staan ook bekend als vrije geesten die een zeker plezier beleven aan taaie vraagstukken – en dat is niet voor niets zo (Vermaak, 2015). Desalniettemin is het precies het karakter van de opgave die in dit laatste hoofdstuk aanleiding geeft tot het opstellen van een kritisch denkraam voor de toekomstige ontwikkeling van het strategisch vermogen in Haarlemmermeer. Aangezien niet alles meer altijd, overal of tegelijkertijd kan, worden veel kwesties politieker. Daarmee bedoelen we dat er over de afwegingen die gemaakt moeten worden (wat doen we wel, wat doen we later, wat doen we niet, wat doen we anders) hartstochtelijk van opvatting valt te verschillen.
Politiek is daarbij alle strijd en conflict over verschillen in de samenleving en juist over al die afwegingen voor de toekomst verschillen we van opvatting. De advisering over deze opgaven wordt in die zin dus ook politieker, omdat ambtelijke professionaliteit er ook in kan bestaan de verschillen meer zichtbaar te maken en de politiek (college en gemeenteraad) Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 68
te adviseren omtrent de omgang met die verschillen. Dat kan bijvoorbeeld door scenario’s voor te leggen, botsingen tussen opties te agenderen, keuzes voor te leggen of grenzen van systemen te benoemen en daarmee politiek(er) te adviseren (Hill et al, 2026). Politiek(er) adviseren vraagt ook iets van de strateeg die zijn werk doet om tot deze advisering te komen. In dat opzicht is het interessant om te zien dat politiek(er) adviseren vraagt om domeinoverstijgend werken: interferenties tussen beleidsdomeinen en thema’s worden alleen zichtbaar door mensen in de organisatie bij elkaar te brengen vanuit die verschillende domeinen en thema’s. Daarmee zijn belangen verbonden, zowel in de buitenwereld als binnen in de organisatie. Het is dan ook opvallend dat dit onderzoek laat zien dat strategen vooral visieontwikkeling, behalen van doelen en gemeenschappelijke oriëntatiepunten in de organisatie als belangrijkste toekomstige vormen en focuspunten van strategie zien. Natuurlijk zijn dat belangrijke aspecten, maar naar de aard van de opgaven waar Haarlemmermeer voor staat, zou er bij strategen ook aandacht moeten bestaan voor verschillende belangen in de organisatie die samengaan met verschillende beleidsdomeinen, thema’s en daarmee verbonden posities én voor weerbaarheid en veerkracht ten aanzien van ontwikkelingen buiten de organisatie.
De maatschappelijke verschillen nemen immers toe, wat ook de druk op de organisatie kan vergroten. In dit essay hebben we laten zien dat strategie altijd een serieuze en een speelse kant heeft. Bovendien hebben we twee onderscheidende niveaus ten aanzien van strategie uitgewerkt. Ten eerste is er het niveau van de organisatiegraad (individu, team, organisatie) en ten tweede is er het ontwikkelniveau van strategie (ideaalbeeld, huidige situatie, gewenste toekomstontwikkeling). Tot besluit van dit essay zetten we in onderstaand schema uiteen wat in de relatie tussen beide de gevolgen zijn van politiek(er) adviseren en de daarmee verbonden noodzaak dat strategie óók gaat over belangenspel en weerbaarheid – naast visieontwikkeling, gemeenschappelijke oriëntatiepunten en het bereiken van doelen. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 69
Tabel 4. De (gewenste) ontwikkeling van het strategisch vermogen op individueel, team- en organisatieniveau. niVeau indiVidu team organiSatie Ideaalbeeld Strateeg als betekenisgever (speels) én denker (serieus): verbindt analyse, visie en handelen; beweegt tussen perspectieven. Gezamenlijke betekenisgeving (speels) en samenhang (serieus); dialoog over koers; combineren van perspectieven. Strategie als samenhangend verhaal dat richting geeft (serieus) én adaptief (speels) is; balans tussen planning, betekenis en wendbaarheid. Huidige praktijk Sterke nadruk op doen en uitvoeren; strategie vaak impliciet onderdeel van werk; reflectie en explicitering beperkt. Veel samenwerking, maar ook fragmentatie (“ieder zijn eigen domein”); beperkte integrale afweging. Dominantie van gedeelde betekenis - geving en planning; minder aandacht voor macht, positionering en veerkracht. Gewenste ontwikkeling Naast richting geven (visie, doelen, oriëntatiepunten) ook omgaan met conflicterende belangen en ontwikkelen van weerbaarheid in onzekerheid. Sterkere gezamenlijke koersvorming en gedeelde oriëntatie- punten én ook expliciet maken en wegen van uiteenlopende belangen; omgaan met spanningen tussen teams/domeinen en ongemak op stem brengen. Behoefte aan scherpere keuzes, visie en richting (zeker in context van schaarste).
Maar óók strategisch omgaan met externe druk en interne concurrentie om middelen. Tijdens ons onderzoek hebben we de gemeente Haarlemmermeer leren kennen als een organisatie waar strategie vooral een serious business is. Het projectmatig werken is daar misschien nog wel het beste voorbeeld van. Het werken met strakke deadlines, beperkte budgetten en afgebakende mandaten zit in de haarvaten van de organisatie. Waar men dit op andere plekken nog wel eens als ‘drukkend’ of zelfs ‘beklemmend’ ervaart is dat in Haarlemmermeer de mores. Dat serieuze werken aan strategie is een vorm van professionaliteit die diep in de cultuur van de organisatie zit verankerd. Juist dat maakt Haarlemmermeer onderscheidend, zoals we in eerdere hoofdstukken al zagen. In veel organisaties is het zo dat strategen te veel “vrijdenken”, “buitenspelen” Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 70
of “losgezongen zijn”, en zo de verbinding missen met het serieuze werk dat in de rest van de organisatie wordt gedaan. In Haarlemmermeer is het omgekeerde aan de orde: strategie krijgt zo een serieuze invulling dat soms de speelsheid van het niet-doelgerichte, niet-instrumentele ontbreekt. Dat is een kracht. Strategisch vermogen in de publieke sector wordt immers ingezet voor serieuze zaken. Voor jeugdzorg, woningbouw, mobiliteit, energie en leefbaarheid. Dat vraagt om sterk analytisch vermogen, om doelgerichtheid en discipline, en om een efficiënte inzet van tijd en aandacht. In die zin is strategie terecht een serieuze aangelegenheid. Maar het verhaal van de dansende strateeg maakt ook zichtbaar dat ernst alleen niet volstaat. In een context waarin onzekerheid structureel is en waarin niet alles vooraf te plannen of te beheersen valt, bestaat er ook behoefte aan een andere omgang met strategie: strategie als speelse praktijk. Dat is een invulling van strategisch vermogen die meer gericht is op de creatieve disruptie, op het opzoeken van onzekerheid en risico’s, op het ontdekken van nieuwe ideeën en het uitproberen van innovaties. En juist speelsheid biedt ruimte om te experimenteren, om nieuwe perspectieven te verkennen, om het eigen handelen te bevragen zonder direct tot sluitende antwoorden te hoeven komen.
Dit brengt ons bij de vraag hoe nu verder? Haarlemmermeer staat voor grote opgaven in de komende jaren: niet alles kan meer altijd, overal of tegelijkertijd. Vraagstukken omtrent waterkwaliteit en landbouw, maar ook wonen en duurzaamheid, energievoorziening en bedrijventerreinen concurreren om dezelfde ruimte en middelen. Dat vraagt om het maken van strategische afwegingen, bijvoorbeeld over prioritering, combinatie of keuzes. Strategie is dus bepaald geen ‘spelletje’; het gaat over echte dingen, over echte mensen, over echte uitdagingen en opgaven. Daarmee komen we tot bij een spanningsvolle tegenstelling tussen strategie als serieuze aangelegenheid en strategie als speelse praktijk. Hoewel deze benaderingen tegengesteld zijn, hoeven zij elkaar niet uit te sluiten. Het zijn twee registers die beide – wanneer de situatie daarom vraagt – aangesproken kunnen worden. Dat kan met strategen die één van beide registers goed kunnen bespelen of door het creëren van teams waarin beide rollen goed ingevuld worden. Tegelijkertijd gaan deze twee benaderingen van strategisch vermogen niet vanzelf samen. Het zijn immers wezenlijk andere houdingen, die wel naast elkaar kunnen bestaan maar die niet vanzelf tegelijkertijd evenredig worden ingevuld. Serieusheid en speelsheid kunnen en moeten elkaar versterken juist doordat ze zich spanningsvol tot elkaar verhouden.
(Speel)ruimte voor strategie is daarmee niet alleen iets leuks voor erbij maar serieus noodzakelijk. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 71
Referenties Boonstra, J. J. (2020). Spel, speelsheid en verandering. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 75 (1), 23-38. Bryson, J., & George, B. (2020). Strategic management in public administration. In Oxford research encyclopedia of politics . Caluwé, L. de & Vermaak, H. (2011). Leren veranderen. Boom Uitgevers. 2de druk. De Oliveira, V. M. (2021). Hospicing modernity: Facing humanity’s wrongs and the implications for social activism . North Atlantic Books. George, B., & Bryson, J. M. (2025). Strategizing in public management: The concept and its measurement. International Public Management Journal , 1-21. Goffman, E. (1959). Presentation of Self in Everyday Life . Penguin Books Ltd.: London. Goldsmith, M. (2010). What got you here won’t get you there: How successful people become even more successful . Profile books. Hajer, M. A. (2005). Setting the Stage: A Dramaturgy of Policy Deliberation . Administration & Society, 36(6), 624–647. Hart, P. ‘t, & Tummers, L. (2019). Understanding Public Leadership . Red Globe Press. 2de druk. Hood, C. (1991). A public management for all seasons?. Public Administration, 69(1), 3-19. Hill, R., Scherpenisse, J., Ganzeboom, Q. & Schulz, M. (2026). Politiek(er) adviseren: Over politiek-maatschappelijke kwesties ‘voor nu en later’ in de gemeente Haarlemmermeer. Den Haag: NSOB.
Jarzabkowski, Paula, Julia Balogun & David Seidl, (2007). Strategizing: the challenges of a practice perspective. In: Human Relations, vol. 60, no. 1, pp. 5-27. March, J. & J. Olsen (1989). Rediscovering institutions: the organizational basis of politics. New York: Free Press. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 72
Mintzberg, H. (1987). The strategy concept I: Five Ps for strategy. California management review, 30(1), 11-24. Porter, M. E. (1996). What is strategy. Published November, 74(6), 61-78. Rosen, M. (1985). Breakfast at Spiro’s: Dramaturgy and dominance. Journal of Management, 11(2), 31-48. Schram, J., Wijnands, S., van der Steen, M. & M. van Twist (2022a), Strategisch vermogen (h)erkennen. Over het productief maken van strategische spanningen bij de provincie Utrecht. Den Haag: NSOB. Schram, J., van Twist, M., van der Steen, M. & M. van Delden (2022b), In gesprek over strategie. Hoe het strategiseren in de praktijk van Justitie en Veiligheid vorm krijgt. Den Haag: NSOB. Schram, J., Schröer, L., M. van Twist & M. van der Steen (2026), Strategisch ongemak organiseren. Over de ontwikkeling van strategische functies bij de Rijksoverheid. Den Haag: NSOB. Steen, M., van der & Twist, M., van (2018). Strategies for robustness: Five perspectives on how policy design is done. Policy and Society, 37 (4), 491-513. Taleb, N. N. (2007). The black swan: The impact of the highly improbable (Vol. 2). Random house. Twist, M. J. W. (2018). Woorden wisselen: Werken aan een hertaling van besturen, organiseren en adviseren. Management Impact. Twist, M. van, van der Steen, M. & R. Peeters (2007), Balanceren tussen inkapseling en afstoting. Een essay over de strategische functie bij de Rijksoverheid.
Den Haag: NSOB. Twist, M. van, Jong, I. de, Steen, M. van der, & Schulz, M. (2017). Self as tool: Het vermogen om vakkundig jezelf te zijn in politiek-ambtelijke verhoudingen . Den Haag: NSOB. Whittington, R. (1996). Strategy as practice. In: Long Range Planning 29, pp. 731-735. Weick, K. E. (1997). The social psychology of organizing. Longman Higher Education. Weick, K. E. (1995). Sensemaking in organizations . Sage. 3de druk. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 73
Bijlage: Methodologische verantwoording Opzet taalkaartanalyse Ieder perspectief op strategisch vermogen heeft een eigen idioom; een eigen taal. Zo zullen bij planning en implementatie veel woorden gebruikt worden die verband houden met het uitvoeren van een plan: kader, budget, analytisch en resultaat. Bij andere perspectieven passen andere woorden. Het perspectief van gedeelde betekenisgeving legt bijvoorbeeld meer de nadruk op gezamenlijkheid. Voor ieder perspectief hebben wij dertig onderscheidende woorden geselecteerd. Deze woorden, deels ontleend aan het denken over verandermanagement van De Caluwé en Vermaak (2011) maar ook de eerdergenoemde inzichten uit de organisatiekunde van Mintzberg (1987), gebruiken wij om de perspectieven in strategische documenten te identificeren en te analyseren. Daarnaast hebben we de taalkaart aangescherpt op basis van eerder soortgelijk onderzoek bij de provincie Utrecht (zie Schram et al., 2022a). Het achterliggende idee is dat hoe men over strategie denkt ook tot uitdrukking komt in hoe men erover spreekt: in taal, in woorden en zinnen. Dat betekent dat de woorden die in een bepaald document worden gebruikt iets zeggen over welke strategische activiteiten ontplooid worden en die dus ook voortkomen uit of de nadruk leggen op een bepaald strategieperspectief.
De taalkaart, bestaande uit dertig woorden per perspectief, is opgenomen in onderstaande tabel. De woorden ‘experiment(eren) en ‘leider(schap)’ zijn gemarkeerd omdat zowel voor het deelwoord als het samengevoegde woord in de taalanalyse zijn meegenomen. Om de strategieperspectieven te kunnen analyseren hebben we de opdrachtgever gevraagd alle relevante strategische documenten van de gemeente Haarlemmermeer aan te leveren. In totaal gaat dat om 111 documenten die als ‘strategisch’ zijn aangemerkt. De geanalyseerde documenten betreffen onder meer het coalitieakkoord, organisatiekoers- documenten, investeringsagenda, diverse werkplannen, rapportages, raadsvoorstellen en memo’s. Middels het kwalitatieve softwareprogramma ATLAS. Ti hebben we vervolgens een tekstanalyse uitgevoerd: het softwareprogramma scant de ingevoerde woorden op de in de taalkaart aangemerkte woorden. Daar Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 74
komt uit hoe vaak de woorden in de documenten voorkomen, individueel per document en in totaal alle documenten samen. Per gevonden woord is vervolgens handmatig beoordeeld of het gevonden woord ook daadwerkelijk gebruikt wordt zoals in de taalkaart bedoeld. De controle richt zich daarbij op woorden die bijvoorbeeld in titels van documenten voorkomen, bij de inhoudsopgave, tabellen of figuren zijn vermeld of in de naam van projecten zodat die er zijn uitgefilterd. Iets ingewikkelder zijn de woorden die een andere duiding hebben in de tekst dan zoals in de taalkaart bedoeld. Ter illustratie: het woord ‘cultuur’ moet bijvoorbeeld slaan op de organisatiecultuur en niet op de culturele sector. Die antwoorden zijn handmatig uit de analyse verwijderd. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 75
Tabel I. Taalkaart vijf strategieperspectieven met aantal gevonden woorden; n=25.077 uit 111 documenten. Planning en | aantal | ViSionair | aantal | gedeelde | aantal | PolitieK | aantal | VeerKracht/ | aantal imP | lementatie | Keer | leiderSchaP | Keer | BeteKeniSgeVing | Keer | machtSSPel | Keer | caPaciteitScreatie | Keer Mijlpaal | 0 | Idealen | 0 | Groepsdynamiek | 0 | Oppositie | 0 | Leersituatie | 0 Checklist | 3 | Gepassioneerd | 0 | Ritueel | 0 | Depolitiseren | 0 | Fragiel | 0 Informatiesysteem | 5 | Kapitein | 0 | Symboliek | 0 | Tegenwerking | 0 | Reflexief | 0 Marge | 5 | Spraakmakend | 0 | Rituelen | 1 | Tactiek | 0 | Ontvouwen | 0 Doordacht | 6 | Stuurman | 0 | Bottom-up | 1 | Blokkade | 1 | Improvisatie | 2 Analytisch | 8 | Denkbeeld | 2 | Humor | 2 | Gezichtsverlies | 2 | Verrassing | 3 Ondergrens | 8 | Overtuigen | 3 | Brainstorm | 5 | Afdwingen | 3 | Adaptiviteit | 4 Controle | 13 | Enthousiasmeren | 4 | Zingeving | 7 | Compromis | 4 | Maakbaar | 7 Modellen | 16 | Stip op de horizon | 4 | Uitwisselen | 15 | Macht | 6 | Reflecteren | 11 Protocol | 18 | Intuïtie | 4 | Dialoog | 20 | Consensus | 8 | Meebewegen | 13 Concretisering | 19 | Passie | 9 | Verbondenheid | 33 | Onderhandeling | 17 | Onvoorspelbaar | 14 Afbakening | 26 | Verleiden | 12 | Sfeer | 53 | Conflict | 21 | Wendbaar | 18 Effectiviteit | 30 | Overtuiging | 15 | Zinvol | 53 | Strijd | 25 |
Vitaliteit | 25 Efficiency | 30 | Verlangen | 16 | Respect | 61 | Convenant | 27 | Schakelen | 30 Budget | 56 | Vergezicht | 20 | Eigenaarschap | 80 | Concurrentie | 44 | Complex | 32 Ordening | 69 | Droom | 23 | Normen | 95 | Positionering | 51 | Veerkracht | 38 Eenduidig | 76 | Motivatie | 24 | Waarden | 100 | Verlies | 59 | Onbekend | 45 Monitoring | 82 | Inspireren | 53 | Betrokkenheid | 136 | Mandaat | 61 | Anticiperen | 46 Duidelijkheid | 86 | Inspiratie | 73 | Gevoel | 192 | Winst | 102 | Snelheid | 53 Inhoudsopgave→ | 76 Planning en | aantal | ViSionair | aantal | gedeelde | aantal | PolitieK | aantal | VeerKracht/ | aantal imP | lementatie | Keer | leiderSchaP | Keer | BeteKeniSgeVing | Keer | machtSSPel | Keer | caPaciteitScreatie | Keer Pilot | 145 | Leiderschap | 75 | Delen | 272 | Barrière | 105 | Onvoorzien | 57 Implementatie | 175 | Toekomstbeeld | 80 | Contact | 278 | Weerstand | 124 | Adaptief | 89 Regel | 180 | Volgen | 104 | Faciliteren | 278 | Politiek | 140 | Dynamiek | 90 Richtlijn | 186 | Verhaal | 143 | Gezamenlijk | 444 | Deal | 160 | Robuust | 96 Procedure | 191 | Initiatief | 274 | Creëren | 492 | Hinder | 177 | Signalen | 105 Doelstelling | 275 | Perspectief | 313 | Verbinding | 535 | Coalitie | 178 | Experiment | 130 Opdracht | 445 | Verandering | 320 | Netwerk | 742 | Invloed | 278 | Flexibel | 166 Taak | 460 | Ambities | 498 | Aandacht | 826 |
Verbond | 404 | Leren | 214 Resultaat | 466 | Wens | 828 | Participatie | 1155 | Akkoord | 437 | Innovatie | 316 Plan(ning) | 1299 | Richting | 904 | Cultuur | 1226 | Agenda | 449 | Creativiteit | 317 Kader | 1399 | Visie | 940 | Samenwerking | 1272 | Belang | 711 | Kansen | 600 Totaal | 5777 | Totaal | 4741 | Totaal | 8374 | Totaal | 3594 | Totaal | 2521 Inhoudsopgave→ | 77 Figuur I. Aandeel strategieperspectief uitgesplitst per domein; n=25.077 uit 111 documenten. /f.smcp/y.smcp/s.smcp/i.smcp/e.smcp/k.smcp /d.smcp/o.smcp/m.smcp/e.smcp/i.smcp/n.smcp | /b.smcp/e.smcp/s.smcp/t.smcp/u.smcp/u.smcp/r.smcp /e.smcp/n.smcp /c.smcp/o.smcp/n.smcp/t.smcp/r.smcp/o.smcp/l.smcp 17% | 25% | 27% 34% 10% 18% | 17% | 15% 21% | 16% /b.smcp/e.smcp/d.smcp/r.smcp/i.smcp/j.smcp/f.smcp/s.smcp/v.smcp/o.smcp/e.smcp/r.smcp/i.smcp/n.smcp/g.smcp /e.smcp/n.smcp /d.smcp/i.smcp/e.smcp/n.smcp/s.smcp/t.smcp/v.smcp/e.smcp/r.smcp/l.smcp/e.smcp/n.smcp/i.smcp/n.smcp/g.smcp/s.smcp/o.smcp/c.smcp/i.smcp/a.smcp/a.smcp/l.smcp /d.smcp/o.smcp/m.smcp/e.smcp/i.smcp/n.smcp 20% | 28% | 20% | 36% 9% | 10% 18% | 25% | 10% | 24% Planning en implementatie Visonair leiderschap Gedeelde betekenisgeving Politiek machtsspel Vertoon van veerkracht Vragenlijst, survey-feedbackmethode en interviews Waar de taalkaart zich toelegt op strategie op organisatieniveau, is het ook van belang om kennis te nemen van de persoonlijke opvattingen
en ervaringen van medewerkers bij de gemeente Haarlemmermeer aangaande strategie. We maken daarbij een onderscheid naar een conceptuele opvatting van strategie en het werk van strategen, de wijze waarop strategie en het werk van strategen op dit moment in de praktijk van de gemeente Haarlemmermeer vorm krijgt, welke ontwikkelingen er richting de toekomst worden gezien als het gaat over strategie bij de gemeente Haarlemmermeer (waar wil men naar toe en wat is daarvoor nodig) en welke rol men daarbij voor zichzelf en anderen ziet. Hiervoor maken wij gebruik van een vragenlijst. De survey is breed in de organisatie uitgezet via het intranet van de gemeente Haarlemmermeer, zodat niet alleen strategen, maar ook medewerkers die wellicht niet in functietitel strateeg zijn – maar wel een strategische component in hun werk hebben – hun ideeën over strategie kunnen delen. Inhoudsopgave→ | 78 Op deze manier biedt de survey inzicht in hoe strategisch vermogen op verschillende plekken in de organisatie wordt ervaren, geïnterpreteerd en vormgegeven. De vragenlijst bestaat uit 25 vragen, waarvan een deel open vragen en een deel zogeheten rangschik-vragen. Daarbij vragen wij de respondenten om uitspraken op een vierpunts- of vijfpuntsschaal te beoordelen van meest passend naar minst passend en deze antwoorden in die volgorde te rangschikken.
De vragenlijst bestaat uit twee delen: een eerste deel met opvattingen over strategie in algemene zin en een tweede deel met vragen over de specifieke context van de gemeente Haarlemmermeer. Aan het einde van de vragenlijst kunnen deelnemers hun aangeven als ze willen deelnemen aan de interpretatie van de survey in de daaropvolgende feedbackgesprekken. De survey stond open van mei 2025 tot september 2025. Uiteindelijk hebben 59 medewerkers de survey ingevuld, waarvan 30 medewerkers hebben aangegeven verder in gesprek te willen gaan. De medewerkers van de gemeente Haarlemmermeer die de vragenlijst hebben ingevuld komen uit verschillende functiegroepen, organisatielagen en beleidsdomeinen. Onder hen bevinden zich directieleden, teammanagers, strategisch adviseurs, beleidsadviseurs, clustermanagers en professionals uit de uitvoering. Het grootste deel van de respondenten werkt in lijnmanagementfuncties (26 medewerkers, 44%) of in strategisch en bestuurlijk advies (23 medewerkers, 39%). Daarnaast zijn er respondenten uit gebieds- of netwerkrollen (5 medewerkers, 8%), programmatische of projectmatige functies (3 medewerkers, 5%) en informatie & bedrijfsvoering (2 medewerkers, 3%).
Qua domeinverdeling komt de grootste groep uit het fysieke domein (23 medewerkers, 39,0%), gevolgd door bedrijfsvoering (19 medewerkers, 32,2%), bestuur & control (10 medewerkers, 16,9%) en het sociale domein (7 medewerkers, 11,9%). De gemiddelde werkervaring van de respondenten bedraagt 10,2 jaar. Opvallend is dat bijna de helft van de respondenten (42%) geen directe verbinding heeft met de bredere strategische ontwikkeling die de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) in samenwerking met de gemeente Haarlemmermeer vormgeeft en begeleidt. Zij volgen bijvoorbeeld niet de opleiding Strategisch Vermogen (‘Stroom 1’), zijn niet betrokken bij de Community of Practice (‘Stroom 2’), of hebben niet deelgenomen aan het traject Kwesties in de Tijd (‘Stroom 3’). Deze medewerkers hebben de vragenlijst echter wel ingevuld en beschouwen zichzelf daarmee kennelijk als relevant voor strategische vraagstukken. Dit is een betekenisvolle observatie: strategisch handelen en denken concentreert zich binnen de organisatie niet uitsluitend rond formele functies of titels (al heeft 39% van de deelnemers ‘strategisch’ in de functietitel), maar wordt ook daarbuiten herkend en opgepakt. Strategisch vermogen blijkt daarmee niet alleen breed in de Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 79
organisatie van de gemeente Haarlemmermeer verspreid maar laat ook zien dat medewerkers die niet in formele zin een strategische functie vervullen of als ‘strategisch’ zijn aangemerkt zich wel betrokken en verantwoordelijk voelen. De resultaten van de vragenlijst hebben we vervolgens op drie manieren geduid. Allereerst hebben we de (voorlopige) inzichten van de taalanalyse en vragenlijst gepresenteerd tijdens een heidag waar het directieteam en alle cluster managers van de gemeente Haarlemmermeer aanwezig waren. Dit leverde waardevolle eerste reacties op. Vervolgens hebben we op basis van de zogeheten ‘survey feedback-methode’ twee reflectiesessies georganiseerd met medewerkers van de gemeente Haarlemmermeer die ook de vragenlijst hebben ingevuld. In totaal namen aan deze twee reflectiesessies 24 mensen deel. We hebben hen de resultaten van de taalanalyse en vragenlijst gepresenteerd en gevraagd om deze te duiden. Tot slot hebben we ook (individuele) interviews met de directieleden van de gemeente Haarlemmermeer gehouden waarin wij hen gevraagd hebben naar hun perspectief op het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer. Deze gesprekken zijn gebruikt om de antwoorden uit de vragenlijst en de resultaten van de taalkaartanalyse nader te duiden. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 80
Eerder publiceerde de NSOB 2026 Tegen de stroom in Omgaan met waterveiligheid op de lange termijn Teun Toonen, Nancy Chin-A-Fat, Jorren Scherpenisse, Martijn van der Steen, Georgina Kuipers Strijden tussen signaal en systeem Over de worsteling van publieke dienstverleners om structurele opvolging te geven aan signalen Wiljan Hendrikx, Laura Schröer, Quirine Ganzeboom, Marije Huiting, Jesse Dusseljee, Martijn van der Steen Stijl van de staat Over de verleiding van New Public Brutalism en de zoektocht naar responsief gezag Mark van Twist, Jesse Segers Toegankelijk. Toch? Over het wat en hoe van essentiële (gedigitaliseerde) dienstverlening Georgina Kuipers, Annemarie Drahmann, Jesse Dusseljee, Jurgen Goossens, Giel Heeringa, Erna Ruijer Burgers in de pas of passend burgerschap Vier praktijken van democratisch burgerschap Marlies Honingh, Jessie Samwel, Teun Toonen, Henk den Uijl Weten van Wetenschap Een analyse van de beleidsmatige en politieke omgang met onderwijs - onderzoek naar basisvaardigheden Marlies Honingh, Teun Toonen, Jessie Samwel, Nancy Chin-A-Fat, Wiljan Hendrikx, Henk den Uijl Democratie voorbij de machinerie Marlies Honingh Rijksbrede strategie of strategie Rijksbreed? Oplegnotitie bij essay Strategisch ongemak organiseren Jorgen Schram, Laura Schröer, Mark van Twist, Martijn van der Steen Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 81
Strategisch ongemak organiseren Over de ontwikkeling van strategische functies bij de Rijksoverheid Jorgen Schram, Laura Schröer, Mark van Twist, Martijn van der Steen Verbeelding verbindt Over de inzet van ruimtelijke identiteit bij het organiseren van gemeenschapskracht Georgina Kuipers, Gert Jan Geertjes, Quirine Ganzeboom, Tijs van de Vijver, Nancy Chin-A-Fat, Geerten Boogaard Kiezen is (voortdurend) delen Denken over identiteit en de toekomst van de Expertise-unit Sociale Stabiliteit Christiaan van der Kaaij, Jesse Dusseljee, Henk den Uijl, Martijn van der Steen New Public Brutalism? Tegenspel bieden aan de tijdgeest Mark van Twist, Shivant Jhagroe Toegedekte politiek Destructieve dynamieken in de politiek-ambtelijke verhoudingen in Twenterand doorbreken Henk den Uijl, Marije Huiting, Jesse Dusseljee, Mark van Twist 2025 Noblesse oblige De kracht van reflectie aan de top van het openbaar bestuur Yvonne Burger, Georgina Kuipers, Jessie Samwel Verhalen(d) verknopen Hoe je stem geeft aan het stille midden Annemarie van der Wilt, Martin Schulz, Mark van Twist, Bart Brandsma, Olga van Kalles, Pieter van Ree, Coen Smit (On)gehoorzaam bestuur In het onderwijs Henk den Uijl, Marlies Honingh, Jessie Samwel, Eva Kloet Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 82
Ruimte om te bouwen, ruimte om te groeien Quick-scan van de werking van de Utrechtse Aanpak Martijn van der Steen, Marije Huiting, Edwin Buitelaar, Jesse Dusseljee, Hasna el Morabit Volgens het boekje Een bestuurskundige verkenning van langetermijnstrategie voor zeespiegelstijging Martijn van der Steen, Teun Toonen, Robin Hill, Jorren Scherpenisse Ontwerper ontmoet publieke zaak Omgaan met spanningsvolle praktijken van ontwerpende en ambtelijke professionals Andrea Frankowski, Tijs van de Vijver, Myrthe van Delden (N)iets te kiezen Scenario’s voor landelijke coördinatie van de aanpak van huiselijk geweld, kindermishandeling en geweld tegen vrouwen Nancy Chin-A-Fat, Wiljan Hendrikx, Annemarie van der Wilt, Marije Huiting, Laura Schröer, Martijn van der Steen Doe dit (niet) De inbedding van de Gelijke Kansen Alliantie binnen het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Eva Kloet, Robin Hill, Myrthe van Delden, Mark van Twist Neutraliteit tussen zijn en worden Een denkraam voor neutraal handelen door burgemeesters Quirine Ganzeboom, Henk den Uijl, Tijs van de Vijver, Paul Frissen, Martin Schulz (Kilo)meters maken Grip krijgen op de relatie tussen governance en productie in het Hoogwaterbeschermingsprogramma Jorren Scherpenisse, Tom Lubbers, Nancy Chin-A-Fat, Martin Schulz Hoe aanstekelijk kan je het maken Vormen van verspreiding rond het programma DuurzaamDoor Jessie
Samwel, Eva Kloet, Hans Vermaak, Mark van Twist, Martin Schulz Waarden w(o)orden werkelijkheden Hoe taal de sociale zekerheid vormt Mark van Twist, Wiljan Hendrikx, Jesse Dusseljee, Martin Schulz Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 83
De kracht van híer Over de centrale rol van decentraal bestuur Martijn van der Steen, Christiaan van der Kaaij, Joks Janssen Ruimte in regie Adviseren over dilemma’s van netwerkregie in het fysiek domein Yourai Mol, Christiaan van der Kaaij, Jorgen Schram, Martin Schulz Ruimte bieden / richting geven Over de verbouwing van het Haagse stelsel van jeugd- en gezinshulp Annemarie van der Wilt, Tijs van de Vijver, Nancy Chin-A-Fat, Martijn van der Steen ‘De mensen in het land’ Wat burgerschap eigenlijk (nog) is Marlies Honingh, Henk den Uijl, Teun Toonen, Jessie Samwel 2024 Leren tussen consensus en conflict Stileren van strijd in het leren over de ontwikkeling van het landelijk gebied Martin Schulz, Tom Lubbers, Mark van Twist, Andrea Frankowski Breder denken, anders doen Naar een nieuwe institutionele balans voor het energiesysteem van de toekomst Martijn van der Steen, Maarten Otto, Robin Hill, Sander Oosterloo, Quirine Ganzeboom, Georgina Kuipers, Alexander Woestenburg, Martijn Groenleer Waarderen van Variatie Reflectie op de Regio Deals als variant van interbestuurlijk resultaatgericht samenwerken Jessie Samwel, Martin Schulz, Nancy Chin-A-Fat, Martijn van der Steen WIA Verbeteraanpak - Expert Review Martijn van der Steen, Georgina Kuipers Publicaties uit eerdere jaargangen zijn te vinden op www.nsob.nl Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 84
colofon © 2026 isbn nummer 978-90-837127-6-5 ontwerp Ontwerpwerk, Den Haag www.nsob.nl Over NSOB De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) is een hoog waardig onderwijs- en onderzoeksinstituut in het hart van de hofstad. Binnen dit instituut worden wetenschappelijke kennis over en praktijkervaring met het Nederlandse openbaar bestuur met elkaar verbonden. De NSOB organiseert opleidingen, publieke debatten en verzorgt wetenschappelijke en professionele publicaties.