12. 13574238 Essays Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur. d.d. 07-07-2026
Tekst van het document
vaak met verlangen naar de ruimte die Haarlemmermeer te bieden heeft. De gemeente faciliteert deze vraag actief, of het nu gaat om woningbouw, infrastructuur of economische ontwikkeling. Dat geldt in het bijzonder voor Schiphol en het bijbehorende logistiek-economische cluster, dat waar mogelijk wordt gefaciliteerd en ingepast. En ook richting de toekomst wordt deze dienstbare rol nadrukkelijk herkend. In strategische gesprekken verschijnt Haarlemmermeer regelmatig als oplossingsruimte voor opgaven van anderen. De schaalsprong van twintigduizend woningen wordt niet alleen gezien als een lokale opgave, maar als bijdrage aan de regionale en nationale woningnood. Evenzo wordt de energietransitie opgevat als iets waarin Haarlemmermeer, met zijn ruimte en infrastructuur, een substantiële rol kan spelen ten behoeve van omliggende gemeenten, waaronder Amsterdam. Strategisch opereren krijgt zo de vorm van ruimte bieden, mogelijk maken, meewerken en vaak ook meebewegen met anderen. 3. Kleur geven aan een leeg canvas Haarlemmermeer is van oudsher gewend aan ruimte. Dat geldt in fysieke zin, maar – door de bijzonder aantrekkelijke ligging van de gemeente – ook in financiële en economische zin. De polder biedt niet alleen hectares grond, maar ook ontwikkelruimte: mogelijkheden om te groeien, te schuiven en toe te voegen zonder dat direct schaarste of verdringing optreedt.
Ook het ‘gebrek aan historische ballast’ speelt hierin een duidelijke rol. Waar in andere delen van het land het verleden vaak de toekomst bepaalt doordat er bijvoorbeeld archeologische vondsten zijn gedaan, beschermde natuurgebieden zijn aangewezen of bestemmingen voor grond zijn afgesproken, geldt dat in Haarlemmermeer niet of nauwelijks, doordat het land ‘relatief nieuw’ is. Die overvloed aan ruimte maakt het dan ook mogelijk dat uiteenlopende functies zich lange tijd relatief moeiteloos naast elkaar konden nestelen. Wonen, werken, logistiek, infrastructuur en bedrijvigheid vinden ieder hun plek, vaak zonder elkaar direct te bijten of in de weg te zitten. Deze ruimtelijke generositeit heeft gevolgen voor het strategisch handelen. Waar ruimte overvloedig is, ontstaat minder vanzelfsprekend de noodzaak om scherpe keuzes te maken. Spanningen kunnen worden opgelost door uit te wijken, op te schuiven of simpelweg uit te breiden. Zo manifesteert het strategisch vermogen van Haarlemmermeer zich hier vooral als openheid. Openheid voor initiatieven vanuit de samenleving en de economie, voor plannen die zich aandienen en ingepast kunnen worden. Het lege canvas nodigt uit tot inkleuren, waarbij de rol van de organisatie vooral bestaat uit het mogelijk maken, faciliteren en ordenen van wat zich aandient. 4.
Ogen gericht op de toekomst Een vierde aspect van de poldermentaliteit komt voort uit wat ook wel als een boerenwijsheid wordt gezien: ‘meer doen met minder’. De polder van Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 17
Haarlemmermeer heeft een vruchtbare kleigrond en wordt vanaf het eerste moment dan ook benut door agrariërs om gewassen te telen. Met name aardappelen doen het goed. Hoewel oogsten over het algemeen slagen en hard werken rendeert, zijn de boeren altijd op hun hoede dat het ook een keer tegen kan zitten en een oogst door ziekte, ongedierte of weersomstandigheden kan mislukken. Dit zorgt ervoor dat boeren enerzijds altijd bezig zijn met het denken over vernieuwing door processen te optimaliseren of nieuwe groeimarkten te openen. Dit denken leidt er ook toe dat men voortdurend nadenkt over hoe risico’s zo veel mogelijk kunnen worden afgedekt en hoe zo effectief mogelijk kan worden omgegaan met de beschikbare middelen als het wel goed gaat. Eén oog is dan ook altijd gericht op morgen, vanuit het adagium dat ‘het verleden geen garanties voor de toekomst geeft’. Dit denken zien we ook vandaag de dag terug in Haarlemmermeer. Bijvoorbeeld rond het Schiphol-cluster, waar een grote potentie ligt in het zijn van een mondiale hub en daarmee ook een interessant afzetgebied en een bron van grote werkgelegenheid, maar waar tegelijkertijd ook allerlei spanningen aanwezig zijn als het gaat om woon- en leefklimaat en natuur en landschap. 5. Meervoudigheid als vorm van samenhang De gemeente Haarlemmermeer kent geen eenduidige identiteit.
In tegen - stelling tot veel andere steden en regio’s in Nederland, waar de identiteit van een gebied en zijn inwoners zich in de loop der eeuwen heeft gevormd tot een herkenbaar profiel. Ondanks de nadruk die we hier leggen op de historie van de gemeente, is Haarlemmermeer relatief jong en kent het een ontwikkelingsgeschiedenis die bestaat uit verschillende ontwikkelingsgolven: van de vestiging van de eerste boeren, tot de bouw van de verschillende Vinex-wijken rond de afgelopen eeuwwisseling. Dat heeft nog niet geleid tot één herkenbare of dominante identiteit, maar veeleer tot een verzameling van verschillende identiteiten die naast elkaar bestaan. En die zich, niet geheel onbelangrijk, ook nog steeds ontwikkelen. Die meervoudigheid is ook zichtbaar in de ruimtelijke en functionele fragmentatie van de polder. Wonen, werken, logistiek, landbouw, infrastructuur en natuur liggen niet ingebed in één samenhangend ontwerp, maar bestaan grotendeels naast elkaar. Daarmee bestaat ook dé Haarlemmermeerder niet. Heeft men dan helemaal geen eigen identiteit? Wel degelijk, maar dan op dorpsniveau. Identificatie vindt voornamelijk plaats op het niveau van de kern waar mensen wonen: men is Rijsenhouter, Zwanenburger of Hoofdorper, en pas in tweede instantie inwoner van Haarlemmermeer. De grootte van de gemeente in oppervlakte lijkt ook hier een rol in te spelen.
Om van bijvoorbeeld Spaarnwoude naar Buitenkaag te reizen met de auto, moet men 35 kilometer afleggen, waar men ongeveer een halfuur over doet. Die uitgestrektheid van Haarlemmermeer maakt dat het ontwikkelen van een gezamenlijke identiteit lastig is. Lokale verbondenheid met de kernen blijkt ook in deze fase van groei diepgeworteld Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 18
en voor veel inwoners betekenisvol. Deze constellatie heeft directe gevolgen voor het strategisch opereren van de gemeente. Strategisch vermogen bestaat hier minder uit het formuleren en uitdragen van één integraal verhaal over wat Haarlemmermeer is of moet worden, en meer uit het mogelijk maken dat verschillende werkelijkheden naast elkaar kunnen bestaan. Strategie krijgt de vorm van schakelen tussen logica’s, eerder dan van richting geven vanuit een samenbindende identiteit. 2.3 Strategie in tijden van schaarste De context waarin Haarlemmermeer opereert, verandert. Waar lange tijd sprake was van overvloed – aan fysieke ruimte, aan budgettaire ruimte en aan organisatiecapaciteit – schuift de gemeente geleidelijk richting een situatie van schaarste. De fysieke, letterlijk beschikbare ruimte raakt voller, financiële marges worden smaller en de uitdagingen waar de gemeente voor staat, worden groter en complexer. Zo stapelen opgaven zich op: woningbouw, bereikbaarheid, energietransitie, leefbaarheid, gezondheid en klimaatadaptatie vragen allen gelijktijdig om aandacht. De omstandigheden waarin het strategisch handelen vorm krijgt, zijn daarmee fundamenteel anders dan in het verleden. Dit werkt ook door binnen de gemeentelijke organisatie: men moet meer met minder doen.
Het zorgt ervoor dat gesprekken over effectiviteit en efficiency nog steeds worden gevoerd, maar een ander karakter krijgen: vaker ingegeven vanuit noodzaak dan uit luxe. Die toenemende druk geldt overigens niet alleen voor het ambtelijk apparaat, maar ook voor bestuurders en raadsleden. Zo hebben ook zij steeds vaker te maken met dossiers die niet alleen inhoudelijk ingewikkeld zijn, maar ook domeinoverstijgend en gemeentegrensoverstijgend (‘de Metropoolregio Amsterdam als uitgangspunt’). Het zorgt voor de paradoxale situatie dat keuzes nog zorgvuldiger dienen te worden gemaakt maar dat dit wel moet gebeuren onder hoge tijdsdruk en in rekenschap met externe partijen en belangen. In die veranderende context geldt dan ook steeds nadrukkelijker het bekende adagium: what got us here, won’t get us there (Goldsmith, 2010). De kwaliteiten die Haarlemmermeer groot hebben gemaakt – uitvoeringskracht, maakbaarheid, dienstbaarheid en overvloedige ruimte – verliezen hun vanzelfsprekendheid. Dat betekent niet dat deze kwaliteiten an sich hun waarde hebben verloren. Integendeel: het zijn juist deze krachten die de gemeente hebben gebracht waar zij nu staat. Maar wat eerder werkte, geeft geen garantie voor de toekomst. Sterker nog, onder nieuwe omstandigheden kan dit zelfs gaan schuren. Krachten kunnen valkuilen worden wanneer zij blijven functioneren alsof de context onveranderd is.
Dit blijkt ook uit de Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 19
gesprekken die we voeren. Velen zien dat de context waarin de gemeente opereert door de jaren heen sterk is veranderd. Tegelijkertijd is ook niet geheel duidelijk wat dit precies betekent. Dient men iets anders te doen en anders te werk te gaan? En zo ja, wat is dat dan precies? Of moet men juist doen wat men altijd deed en vooral ‘stug doorgaan’? Daarbij speelt ook nog mee dat het niet alleen zoeken is naar wat de huidige context vraagt, maar dat men ook vooruitkijkt en zich afvraagt wat dit richting de toekomst betekent. Dat brengt ook onzekerheid met zich mee, want wat past en werkt nog wel en wat niet? We onderscheiden in dat kader enkele spanningen rond de eerder geduide vijf aspecten van de zogenoemde ‘Haarlemmermeerse poldermentaliteit’. De eerste spanning raakt het primaat van doen. Waar doen lange tijd de belangrijkste vorm van denken was, rijst nu de vraag wat er gebeurt wanneer denken zelf een noodzakelijke vorm van handelen wordt. In een context van verweven opgaven en beperkte middelen volstaat harder werken niet altijd meer. Zonder reflectie op samenhang, richting en de lange termijn dreigt uitvoeringskracht fragmentarisch te worden ingezet, waardoor het grotere geheel uit beeld raakt. De vraag wat en hoe dan wel speelt hier sterk. Toch is het antwoord hier nog niet zo eenvoudig te geven.
In eerste instantie zou je kunnen stellen dat men dan wellicht ‘minder moet doen’ en ‘meer moet denken’. Dat klinkt mooi, en wellicht zelfs logisch, maar past niet bij de cultuur die haar juist kenmerkt en krachtig maakt. Tegelijkertijd leren steeds meer dossiers dat enige vorm van reflectie niet alleen wenselijk, maar ook noodzakelijk is om toekomstbestendig beleid te (blijven) ontwikkelen. Een tweede spanning betreft de sterke dienstbaarheid aan de externe omgeving. Haarlemmermeer is gewend te faciliteren en oplossingen te bieden voor opgaven van anderen. Maar wat gebeurt er wanneer die externe omgeving structureel begint te overvragen? Wanneer regionale, nationale en maatschappelijke agenda’s zich opstapelen, ontstaat het risico dat de prioriteiten van buitenaf worden bepaald. Dienstbaarheid kan dan omslaan in overbelasting, waarbij eigen ambities en afwegingskaders onvoldoende houvast bieden. Sterker nog, het kan er zelfs toe leiden dat die houding van eerst kijken naar anderen en dan pas naar zichzelf een negatief effect heeft. Als bijvoorbeeld de ambitie echt is om zich richting een G10-positie te ontwikkelen als gemeente, dan telt niet zozeer hoe anderen zich ontwikkelen, maar moet de eigen ontwikkeling én kracht daarin centraal staan. Het alleen afwachten en volgen kan immers daarbij de eigen positie ondergraven.
Ook het werken met een ‘leeg canvas’ verandert van karakter. Zolang ruimte overvloedig is, kan spanning worden opgelost door uit te wijken of toe te voegen. Naarmate het canvas voller raakt, wordt die strategie minder effectief. Nieuwe ontwikkelingen concurreren steeds vaker met bestaande Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 20
functies en met elkaar. In een context van schaarste groeit de behoefte aan richtinggevende keuzes en het stellen van grenzen – juist daar waar het strategisch repertoire lange tijd vooral gericht was op het, zonder al te grote eigen voorkeuren, mogelijk maken van ontwikkelingen. Het dwingt tot het maken van keuzes. Dit is niet vanzelfsprekend in een context waarin dit voorheen niet aan de orde was. Tegelijkertijd is het wel noodzakelijk. Enerzijds omdat niet alle hete hangijzers ongemoeid kunnen blijven. Anderzijds omdat juist in een context van schaarste de concurrentie toeneemt. Op het moment dat je zelf geen keuzes maakt, maken anderen die wel; wat op termijn ook weer (in)directe gevolgen voor de eigen organisatie kan hebben. Een vierde spanning richt zich op de notie van de ogen gericht op de toekomst. Eerder refereerden we al aan de boeren die vanaf het begin in de Haarlemmermeer-polder actief zijn. De aardappeltelers zijn daarvan een mooi voorbeeld om ook de keerzijde ervan te duiden. Hoewel oogsten vaak slagen, bevestigen de keren dat de oogst wel mislukt de risico’s die altijd aanwezig zijn. Het benadrukt het belang van noodzakelijke innovatie (‘angst voor de wet van de remmende voorsprong’) maar wellicht nog meer de essentie van risicobeheersing (‘verleden geeft geen garanties voor de toekomst’).
Innovatie en risicobeheersing zijn echter niet direct krachten die vanzelf goed samengaan. Sterker nog, door ze samen te voegen ontstaat een terughoudende innovatiestrategie – niet een recept dat als vanzelf tot succes leidt. Tegelijkertijd zien we dit wel ook terug in de gemeente Haarlemmermeer. Aan de ene kant leeft een sterke behoefte aan innovatie, inspelen op toekomstige ontwikkelingen en kansen pakken, terwijl aan de andere kant ook een drang heerst om risico’s in te perken, onzekerheden weg te nemen en ‘in control’ te willen zijn. Dossiers die in het verleden niet succesvol zijn geweest of zelfs tot grote problemen hebben geleid, worden vaak aangehaald om te wijzen op wat er mis kan gaan – en dus ook voorkomen moet worden. Dit is te begrijpen, maar zorgt er ook voor dat het mijden van risico’s de overhand neemt en daardoor ook risico’s ontstaan omdat elke vorm van innovatie en ontwikkeling een zeker risico met zich meebrengt. Tenslotte staat de meervoudigheid onder toenemende druk. De scheiding van functies, verantwoordelijkheden en kernen heeft lange tijd efficiëntie en realisatiekracht opgeleverd. Maar bij opgaven die steeds sterker met elkaar verweven raken, kan die fragmentatie het zicht op samenhang belemmeren. Waar ontwikkelingen elkaar beïnvloeden of blokkeren, schiet een louter ‘naast-elkaar-benadering’ tekort en ontstaat de behoefte aan integrerend werken.
Bovendien groeit Haarlemmermeer wel, maar niet op alle vlakken even hard. Met de ontwikkeling van kernen als Hoofddorp en Badhoevedorp naar grootstedelijke gebieden, dreigen kleinere kernen als Rijsenhout of Zwanenburg juist onder druk te komen te staan. Andersom geldt dat met Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 21
een toenemende schaal en complexiteit van vraagstukken “het dorpse” niet altijd meer als vanzelfsprekend de aandacht kan krijgen. Waar lange tijd de meervoudigheid niet alleen als een belangrijk kenmerk maar ook als kracht werd gezien, kan dat discours snel veranderen. Zeker in tijden waarin niet langer alles zondermeer kan en de nadruk nog meer komt te liggen op zuinig omgaan met de beperkte middelen, ligt een discussie op de loer over bijvoorbeeld kosten- en batenallocaties. De meervoudigheid helpt dan niet, maar zit eerder in de weg. Juist deze spanningen zetten het meervoudige karakter van Haarlemmermeer onder druk. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 22
Tabel 1. Vijf aspecten van de “Haarlemmermeerse poldermentaliteit.” PolderPrinciPe Kracht ValKuil BijBehorende metaforen Doen als primaire vorm van denken Grote uitvoeringskracht; in staat om onder hoge druk snel en veel te realiseren. Reflectie op het grotere geheel raakt ondergeschikt; eigen visie en langetermijnperspectief blijven onderontwikkeld. Rotterdam van Noord-Holland; Mario-kart; handen uit de mouwen; beter chaotisch beginnen dan georganiseerd stil zitten Dienstbaarheid aan de externe omgeving Groot faciliterend vermogen; sterk in het oplossen van vraagstukken van anderen en het leveren van bijdragen aan uiteenlopende opgaven en transities. Externe agenda’s verdringen eigen ambities; prioriteiten worden van buitenaf bepaald en werken overrompelend. Overloopgebied; Calimero; volggemeente; de getemde waterwolf; kleine broertje van Amsterdam; meedeinen met de getijden Kleur geven aan een leeg canvas Groot vermogen om ruimte te creëren voor nieuwe ontwikkelingen en functies; openheid voor initiatief vanuit samenleving en economie. Bij toenemende druk en schaarste ontbreekt houvast om grenzen te stellen en richtinggevende (politieke) keuzes te maken. Haarlemmermeer als leeg canvas; de land-leeuw; gemeente van onbegrensde mogelijkheden Ogen gericht op de toekomst Groot bewustzijn voor toekomstige ontwikkelingen.
Voortdurend zoeken naar innovatiemogelijkheden zowel vanuit potentiële kansen gedacht maar ook noodzakelijk met het oog op tijdig risico’s kunnen ondervangen. Bij complexe vraagstukken is niet alles te voorzien en te beheersen. Innovatiedrang kan ook doorslaan in regelzucht of risicomijding – met alle gevolgen van dien. Innovatienoodzaak; boerenwijsheid (‘aardappeldenken’); wet van de remmende voorsprong; perfecte P&C-cyclus; in control zijn; halfuurtjes Meervoudigheid als vorm van samenhang Ieder draagt vanuit eigen kracht bij aan het geheel. Efficiëntie en realisatiekracht door een duidelijke scheiding van functies en verantwoordelijkheden. Bij verweven en complexe vraagstukken ontbreekt integraliteit en zicht op hoe ontwikkelingen elkaar versterken of blokkeren. Identiteitscrisis; dé Haarlemmermeerder bestaat niet; eilandjescultuur; wij-zij denken; fragmentatie (Speel)ruimte voor strategie Inhoudsopgave → 23 2.4 Samenvattend: ontwikkelen strategisch verhaal De patronen die in het strategisch handelen van Haarlemmermeer zichtbaar worden, zijn niet van gister. Het zijn in de tijd gevormde en ingesleten manieren van denken en doen, die niet alleen zichtbaar zijn in structuren en werkwijzen, maar ook in de taal en beelden die binnen de organisatie circuleren. Metaforen spelen daarin een belangrijke rol.
Ze helpen om de complexe werkelijkheid begrijpelijk te maken en bieden taal om opgaven te duiden. Tegelijkertijd zijn metaforen normerend (ze bepalen wat ‘logisch’ is om te zien) en performatief (ze beïnvloeden welk handelen vanzelfsprekend lijkt voor de toekomst). Zo vormen ze niet alleen de werkelijkheid, maar bevestigen en versterken ze die ook. In deze zin werken metaforen in een organisatie volgens het principe van een self-fulfilling prophecy: ook als beelden niet (direct) waar zijn, kunnen ze door ze vaak genoeg te herhalen vanzelf ook waar worden. Dat hoeft niet problematisch te zijn: sterke metaforen kunnen richting geven en mobiliseren. Maar wanneer metaforen sleets raken, te simpel worden, of oude logica blijven reproduceren terwijl de context verandert, kunnen ze strategische vernieuwing juist in de weg zitten. Dit is vooral relevant wanneer een organisatie op zoek is naar een nieuw verhaal of een nieuwe manier van werken. Al helemaal omdat hier nog een taalkundig mechanisme speelt: ontkenningen bevestigen het frame dat men juist probeert te vermijden. Het woordje niet werkt niet. Wie zegt “denk niet aan een roze olifant” roept precies dit beeld op. Dus ook de ontkenning van een metafoor activeert juist de mentale kaart die men probeert te doorbreken (van Twist, 2018).
Om dit te illustreren, nemen we twee veelgehoorde metaforen die tijdens de eerste gesprekken binnen dit onderzoek met regelmaat naar voren komen. Een eerste veelgehoorde metafoor is die van het spel Mario Kart en de vergelijking met de ambtelijke organisatie. Medewerkers bewegen zich als het ware ieder in hun eigen autootje door de organisatie. Iedereen rijdt hard, probeert vaart te maken en op tijd de finish te halen. Een toonbeeld van ‘zelforganisatie’ en ‘zelfsturing’ zou je met een waarderende blik kunnen stellen. En ook het adagium ‘beter chaotisch starten dan georganiseerd stilzitten’ past hier. Tegelijkertijd is er ook een andere kant: onderweg zijn er botsingen, soms wordt er (bewust) een banaanschil op de weg gegooid, wat anderen in verlegenheid brengt of zelfs uitschakelt, en sommige auto’s halen de finish uiteindelijk nooit. Het beeld is daarmee herkenbaar, maar ook wat ongemakkelijk. Het legt scherp bloot hoe vraagstukken parallel worden opgepakt, hoe competitie kan ontstaan en hoe toeval mede bepaalt welke opgaven succesvol worden afgerond. Tegelijkertijd normaliseert deze metafoor ook een werkelijkheid waarin afstemming beperkt is, een gedeelde koers ontbreekt en snelheid belangrijker lijkt dan samenhang. Het Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 24
succes van opgaven wordt zo minder het resultaat van bewuste strategische keuzes, en meer van toevallige aandacht en individuele inzet. En, niet geheel onbelangrijk, is een gevoel van gezamenlijkheid of groepsprestatie is in deze metafoor niet aan de orde. Want net als in het gelijknamige spel geldt ook hier ‘ieder voor zich’. Een tweede metafoor die regelmatig aan bod komt, is die van Haarlemmermeer als ‘het kleine broertje van Amsterdam’. Dit beeld komt niet alleen voort uit de geografische ligging (‘onder de rook van de hoofdstad’) maar ook uit de onderlinge verhoudingen in termen van politiek-bestuurlijke macht, financiële middelen en maatschappelijk aanzien. Soms wordt in dat kader ook wel gesproken over het ‘Calimero-gevoel’, verwijzend naar het terugkerende idee dat de gemeente wordt benadeeld ten opzichte van de hoofdstad, maar ook ten opzichte van andere grotere spelers zoals Schiphol of de Metropoolregio Amsterdam. Hoewel de metafoor ook positief kan worden gebruikt, met het oog op de groeipotentie van Haarlemmermeer of zelfs met een knipoog kan worden opgevat(‘zij hebben de hoofdstad, wij hebben Hoofddorp’) valt op dat dit in gesprekken zelden het geval is. Veeleer wordt de metafoor gebruikt om te duiden dat anderen de dienst uitmaken en dat ‘wij’ (van Haarlemmermeer) structureel aan het kortste eind trekken.
Ook dit beeld is niet uit de lucht gegrepen en raakt aan reële ervaringen van schaal, machtsverhoudingen en afhankelijkheid. Bovendien vindt het aansluiting bij het beeld dat de gemeente zich wel heel dienstbaar – door sommigen zelfs als onderdanig omschreven – naar de externe omgeving opstelt. Maar door het steeds opnieuw te benoemen, en daar vervolgens ook naar te handelen, wordt het ook versterkt. De metafoor bevestigt een positie van relatieve machteloosheid en kan een slachtofferrol legitimeren, waarin klagen, jezelf kleiner maken en het zoeken naar erkenning centraal komen te staan. Deze twee veelgehoorde metaforen, die we als voorbeeld nemen om een bredere tendens te tonen, zijn krachtig omdat ze iets zichtbaar maken wat anders moeilijk te benoemen is. Tegelijkertijd schuilt daarin ook een risico. Want wat voortdurend aandacht krijgt, groeit. Door dezelfde beelden steeds opnieuw te gebruiken, worden bestaande patronen bevestigd en verdiept, in plaats van bevraagd. Daarmee kunnen metaforen onbedoeld onderdeel worden van het probleem dat zij proberen te duiden. Om te voorkomen dat dit een vicieuze tendens in gang zet, is het belangrijk daar tegenwicht aan te bieden.
Niet alleen of zozeer door bestaande metaforen ter discussie te stellen, omdat daar juist weer het risico in schuilt dat ontkennen eerder bevestigend werkt, maar vooral door nieuwe, andere beelden en verhalen te ontwikkelen. Dit sluit ook aan bij de volgende fase waar Haarlemmermeer zich nu voor gesteld weet: de huidige context vraagt om een herijking van het verhaal over Haarlemmermeer, en om een bijpassende invulling van strategisch vermogen. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 25
Daarbij is het ook nodig om ruimte te maken voor andere beelden die beter aansluiten bij een werkelijkheid van schaarste, verweven opgaven en gedeelde verantwoordelijkheid. Het gaat om een verhaal dat helpt om niet alleen hard te werken, maar ook gezamenlijk richting te bepalen; niet alleen te reageren op wat zich aandient, maar ook bewuster te kiezen wat wel en niet wordt opgepakt. Deze verhalen zijn niet op één plek in de organisatie geconcentreerd, maar circuleren door de hele gemeente. Ze zijn geworteld in de unieke sociaalgeografische geschiedenis van Haarlemmermeer en werken door in het dagelijks handelen van medewerkers op alle niveaus. Ongeacht hoe de strategie van Haarlemmermeer precies is geformuleerd, geven deze verhalen mede richting aan wat de strategie in de praktijk doet. Juist omdat de poldermentaliteit als belangrijke culturele pijler binnen de gemeente Haarlemmermeer van grote invloed is op de zogeheten ‘strategiedynamiek’ in de organisatie: alle inspanningen die voortdurend plaatsvinden om de strategische plannen in de praktijk te brengen, levend te houden én door te ontwikkelen.
Voordat we aan de hand van de resultaten uit ons empirisch onderzoek preciezer ingaan op hoe deze dynamieken in de organisatie doorwerken en worden ervaren, schetsen we eerst een conceptueel kader dat helpt te begrijpen hoe strategiedynamiek in de volle breedte van de organisatie vorm krijgt. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 26
3. Strategie in beweging: zoektocht naar samenhang De ‘ongenode’ gast Aan het einde van een gesprek over een wijkproject wordt er door een aantal aanwezigen nagepraat. Een van de aanwezigen neemt ons apart, want hij wil graag nog wat ‘kwijt’: enige tijd geleden vond de kick- offbijeenkomst over het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer plaats in het dorpshuis Zwanenburg-Halfweg. Een interessante en waardevolle bijeenkomst met veel herkenning, begint hij het gesprek. Maar hij is daar wel ‘ongenodigd’ aanwezig geweest, zo biecht hij op. Een verrassende onthulling. Zeker gezien er ruim tachtig mensen waren uitgenodigd en sommigen zelfs enigszins verbaasd leken dat zij waren aangemerkt als ‘strateeg’. Hij had echter geen uitnodiging voor deze bijeenkomst ontvangen. Best gek, zo vindt hij zelf, omdat de organisatie juist van de inzichten die hij, en in het bijzonder het team dat hij aanstuurt, kan gebruiken om tot betere strategische overwegingen te komen. Pas in de ‘buitenwereld’, in de wijken, parken en winkelstraten van Haarlemmermeer wordt beleid immers concreet, zo merkt hij op. ‘Ik heb nog nooit een visiedocument de sociale cohesie zien verhogen’ . Als de gemeente echt het strategisch vermogen zou willen vergroten zou zij er goed aan doen om daar dan ook met een open blik naar te kijken, merkt hij op.
Het zou toch zonde zijn als we graag echt een keer iets anders willen doen, maar dat we dan in dezelfde valkuilen blijven stappen. ‘Hoe is dat gezegde ook alweer: als je doet wat je deed, krijg je wat je kreeg?’ Deze korte scène raakt aan een bredere vraag die in dit hoofdstuk centraal staat: wat verstaan we eigenlijk onder strategie, wie mag zich strateeg noemen, en waar komt strategie in de praktijk tot stand? Strategie is een ambigu begrip dat zich niet eenduidig laat definiëren. In dit hoofdstuk verkennen we met behulp van de literatuur strategie vanuit verschillende invalshoeken: hoe wordt over strategie gesproken (‘begripsvorming’), welke beelden van strategie circuleren (‘beeldvorming’) en wie verantwoordelijk is voor de vormgeving van strategie (‘besluitvorming’). In deze volgende fase van het onderzoek zijn we opnieuw de strategieliteratuur ingedoken om langs deze dimensies conceptuele lenzen te vinden die helpen om het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer goed te doorgronden en in samenhang te kunnen duiden. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 27
Een belangrijk uitgangspunt daarbij is dat strategie niet alleen of zozeer iets is wat een organisatie heeft, maar ook en vooral iets is wat zij doet. Of, met andere woorden: strategie is geen statisch gegeven dat een organisatie ‘bezit’, vastgelegd in een document, maar een dynamisch proces dat voortdurend in beweging en ontwikkeling is doordat mensen daar in de praktijk, -gegeven de context, invulling aan geven. Juist daarom krijgt strategiedynamiek op uiteenlopende plekken in de organisatie vorm. Het draait om interactie: niet alleen binnen het beperkte gezelschap van ambtenaren dat zich formeel strateeg mag noemen zoals in het voorbeeld, maar ook in de wisselwerking met collega’s die dat niet formeel zijn maar wel in hun werk te maken hebben met strategische kwesties. Maar denk ook aan het bestuur, de politiek en zelfs andere relevante partijen en groepen zoals bedrijven en burgers buiten de eigen organisatie. 3.1 Begripsvorming: strategie als beladen woord In eerder onderzoek hebben we reeds verkend waar het strategiebegrip vandaan komt en hoe het in verschillende contexten telkens opnieuw is ingevuld (Schram et al., 2022). Kort samengevat vindt het begrip zijn oorsprong in de militaire context, waar strategie draait om het plannen en uitvoeren van acties in een situatie van conflict, met duidelijke tegenstanders en een scherp onderscheid tussen winnen en verliezen.
Vanuit die logica wordt strategie later overgenomen door het bedrijfsleven, waar het begrip wordt ingezet om te overleven en succesvol te blijven in een concurrerende markt. In de publieke sector krijgt strategie opnieuw een andere betekenis: hier gaat het niet om concurrentie, maar om het effectief en efficiënt inzetten van schaarse maatschappelijke middelen en het realiseren van publieke waarden. Hoe kan maatschappelijke toegevoegde waarde worden gecreëerd? In al deze contexten heeft het strategiebegrip onmiskenbaar bijgedragen aan doelgerichter en samenhangender handelen. Tegelijkertijd is het begrip in de loop der tijd ook steeds zwaarder beladen geraakt. Juist omdat strategie richting belooft, overzicht suggereert en legitimiteit verleent, wordt het begrip veelvuldig en breed ingezet. Strategisch denken, strategische agenda’s en strategische programma’s zijn inmiddels niet meer weg te denken uit het vocabulaire van publieke organisaties. Die populariteit heeft echter ook een keerzijde: hoe vaker en breder het begrip wordt gebruikt, hoe groter het risico dat het aan betekenis verliest. Het begrip kan een zekere vorm van sleetsheid krijgen doordat het te pas en te onpas wordt gebruikt. Daarmee verliest het niet alleen de unieke toegevoegde waarde die het behoort te hebben, maar kan het ook leiden tot uitholling van het begrip.
Want als alles ‘strategisch’ is, wat is dan nog eigenlijk het bijzondere ervan? Of, nog erger, het kan zelfs Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 28
een paradoxaal effect hebben, dat door dingen als strategisch aan te merken – die het in essentie niet zijn – er een verkeerd beeld van strategie ontstaat. Verwachtingen worden gewekt, maar niet waargemaakt. Strategie is in dat geval niet iets dat helpend is, maar dat wat in de weg zit en vormt niet langer de oplossing, maar veeleer oorzaak van problemen. In de praktijk uit zich dat op verschillende manieren: we noemen de drie meest voorkomende verschijningsvormen: 1. Strategische herverpakking : de eerste verschijningsvorm is die van de strategie die vooral op papier bestaat. Ambitieuze plannen worden zorgvuldig geformuleerd, maar blijken lastig te vertalen naar het dagelijks handelen. De afstand tussen intentie en uitvoering groeit, waardoor strategie voor veel medewerkers iets is en blijft wat ‘ergens anders’ plaatsvindt. Strategie kan zo een papieren werkelijkheid worden, losgezongen van de praktijk waarin beleid daadwerkelijk vorm krijgt. Daarnaast zien we dat strategie soms fungeert als nieuwe taal voor oude gewoonten. Bestaande routines, structuren en werkwijzen worden als het ware ‘herverpakt’ in strategische termen, zonder dat er wezenlijk iets verandert. Het strategische label suggereert vernieuwing, terwijl in de praktijk vooral sprake is van continuïteit. In zulke gevallen maskeert strategie eerder dan dat zij richting geeft. 2.
Strategische legitimering : ook bij complexe en weerbarstige vraagstukken krijgt strategie regelmatig een andere rol. Wanneer problemen zich moeilijk laten voorspellen of beheersen, wordt strategie soms gebruikt om – vaak achteraf – samenhang en rationaliteit toe te schrijven aan een grillig proces. Strategische keuzes lijken dan logisch en doordacht, terwijl ze in werkelijkheid het resultaat zijn van improvisatie, toeval en voortschrijdend inzicht. Strategie wordt zo een vorm van rationalisatie achteraf. Daar komt bij dat strategie in organisaties niet waardevrij is. Het begrip kan worden ingezet om macht uit te oefenen en keuzes te legitimeren. Door beslissingen als ‘strategisch noodzakelijk’ te framen, worden alternatieven impliciet buitenspel gezet en wordt discussie ontmoedigd. Zeker in publieke organisaties, waar belangen, waarden en perspectieven uiteenlopen, kan strategie zo fungeren als sluitstuk van besluitvorming in plaats van als uitnodiging tot gesprek. 3. Strategische succes(sie): de kwaliteit en het belang die aan strategie worden toegedicht, zijn vaak slechts een momentopname. Als het goed gaat, wordt strategie gevierd, maar als het tegenzit is strategie net zo snel de boosdoener. In beide gevallen ligt de werkelijkheid genuanceerder.
Er schuilt echter nog een groter risico hierin, doordat strategie zijn geloofwaardigheid verliest wanneer strategische trajecten elkaar snel opvolgen, weinig zichtbaar effect hebben of nauwelijks aansluiten bij de dagelijkse praktijk. In zulke gevallen ontwikkelen medewerkers al snel een zekere strategiemoeheid. Strategie wordt dan ervaren als iets tijdelijks waar men zich even doorheen Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 29
moet werken, in de verwachting dat het uiteindelijk weer overwaait, onder het mom van het zogenoemde BOHICA-fenomeen: “Bend Over, Here It Comes Again!” Deze uiteenlopende verschijningsvormen maken duidelijk dat strategie geen eenduidig of neutraal begrip is. Het is een beladen concept dat zowel richting kan geven als vervreemding kan veroorzaken. Juist daarom is het onvoldoende om strategie uitsluitend te benaderen als een plan, een document of een positie aan de top van de organisatie. In dit onderzoek kiezen we ervoor strategie te begrijpen als een dynamisch proces van betekenisgeving en handelen, waarin op verschillende plekken en momenten strategisch vermogen wordt ontwikkeld. Dit geldt ook voor het strategiebegrip als zodanig. Dat vraagt om een kader dat recht doet aan de meervoudigheid van strategie en aan de manier waarop strategiedynamiek niet zozeer iets is dat zich in de praktijk ontvouwt op weg naar een eindpunt, maar telkens een momentopname is in een voortdurend ontwikkelingsproces. Vanuit die gedachte bestaat er dus ook niet zoiets als ‘de finale strategie’ omdat dit suggereert dat het op enig moment af is. Strategie is dan ook wel te begrijpen als een cyclus: een beweging in de tijd die een herkenbaar en repeterend verloop kent. Het is dan ook hard werken voor strategen om strategie relevant te houden.
Niet omdat het begrip zijn waarde heeft verloren, maar juist omdat het gemakkelijk sleets kan raken. In zijn boek Woorden wisselen (2018) spreekt Van Twist dan ook wel over de zogeheten ‘linguïstische levenscyclus’. Taal die in het begin helpend is kan in de loop der tijd juist ook hinderend of zelfs destructief worden. Dit lijkt ook voor het strategiebegrip te gelden. Strategen en strategieafdelingen bevinden zich daardoor voortdurend in een spanningsveld. Aan de ene kant is er de verleiding om strategie te gebruiken om bestaande plannen te verfraaien: net iets scherper geformuleerd, net iets mooier verwoord. Aan de andere kant is het een opgave om daadwerkelijk invloed uit te oefenen op keuzes die ertoe doen. Dat vraagt om meer dan opleuken; het vraagt om meedenken, tegenspreken en soms ook het organiseren van ongemak. En maakt ook enige terughoudendheid om zorgvuldig met het strategiebegrip om te gaan noodzakelijk. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 30
Figuur 1. De levenscyclus van strategie. 3.2 Beeldvorming: strategie in meervoudig perspectief De gemeente Haarlemmermeer heeft als ambitie de komende jaren het strategisch vermogen van de organisatie te vergroten. Een ambitie waar je niet snel op tegen zult zijn. Tegelijkertijd roept dit ook de vraag op wat dit nu precies betekent. Eerder merkten we al op dat in dit verband vaak wordt gesproken over het creëren van strategiedynamiek. Strategisch vermogen gaat immers niet alleen over het formuleren van richting, maar ook over het werkend maken daarvan. Het gaat om het in gang zetten én in beweging houden van een proces. Alleen zo kan strategie gaan leven bij betrokkenen — binnen de organisatie, maar ook daarbuiten. Strategievorming vindt immers niet plaats in een laboratorium. Zij ontstaat in een omgeving vol sociale interactie, belangen, routines en toevalligheden. Het denken over strategie en het handelen ernaar zijn onlosmakelijk verbonden met de context waarin ze vorm krijgen. Een goede strategie is daarom geen universeel recept, maar een strategie die past gegeven de context. En juist omdat die context steeds weer anders is, bestaat er geen blauwdruk voor ‘goede’ strategie. Tegelijkertijd opent dat ruimte om iets eigens te ontwikkelen — niet door eindeloos over strategie te spreken, maar door haar in de praktijk te brengen.
Dit in de praktijk brengen van strategie, het doen ervan, noemen we ook wel ‘strategiseren’ (naar het Engelse werkwoord strategize). Niet het zelfstandig naamwoord strategie, maar strategie als werkwoord. In de literatuur wordt dit ook wel geduid als het verschil tussen strategie als product enerzijds en strategie als proces anderzijds. Als we die lijn van strategie als een proces Verwachtings- niveau (aandacht) Ontwikkeling in de tijd /s.smcp/t.smcp/r.smcp/a.smcp/t.smcp/e.smcp/g.smcp/i.smcp/s.smcp/c.smcp/h.smcp/e.smcp /b.smcp/e.smcp/g.smcp/r.smcp/i.smcp/p.smcp/s.smcp/v.smcp/o.smcp/r.smcp/m.smcp/i.smcp/n.smcp/g.smcp: ‘/h.smcp/e.smcp/t.smcp /k.smcp/o.smcp/m.smcp/t.smcp /e.smcp/n.smcp /g.smcp/a.smcp/a.smcp/t.smcp’ Twijfels ontstaan Actieplannen Visievorming Nieuwe leider Urgentie Overleving Besmet begrip Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 31
volgen, betekent dat ook dat de focus wordt verlegd van de strategische plannen naar de mensen die de strategische plannen maken én uitvoeren. Niet het eindresultaat (alleen), maar ook de totstandkoming ervan wordt ineens veel belangrijker. Dat betekent dat persoonlijke professionaliteit en persoonlijk leiderschap centraal komen te staan. Strategen zijn niet slechts gebruikers van instrumenten; zij zijn zelf het instrument. In de literatuur wordt dit aangeduid met het begrip self as tool (Van Twist et al., 2017). Een strateeg (of breder: eend publieke professional) hanteert niet alleen instrumenten die los van hem of haar beschikbaar zijn, maar is zélf het instrument voor strategisch leiderschap. Niet het zelf dat de instrumenten hanteert, maar het instrumentele zelf. Dat gaat bijvoorbeeld om persoonlijke achtergrond en eerdere ervaringen. Maar het perspectief van self as tool gaat verder: hoe iemand spreekt, met welk accent, hoe iemand beweegt, zijn of haar fysieke kenmerken, gedragskenmerken, intonatie en voorkeuren doen ertoe. Het zijn eigenschappen die zich op een ander niveau dan de competenties bevinden. Kenmerken die eigen zijn aan de persoon, maar wel een cruciaal onderdeel uitmaken van de wijze waarop iemand zijn of haar vak uitoefent. Deze procesmatige en belichaamde benadering maakt ook duidelijk dat strategie nooit eenduidig is.
Wat voor de één een bewuste strategische zet is, is voor de ander toeval of geluk. Wat de één ziet als een krachtige koers, beschouwt de ander als riskant of onrealistisch. En wat vandaag als ‘goede strategie’ geldt, kan morgen weer worden herzien. Strategie is daarmee per definitie ambigu. Die ambiguïteit is geen probleem dat opgelost moet worden, maar een gegeven waarmee gewerkt moet worden. Om die meervoudigheid hanteerbaar te maken, onderscheiden Van der Steen en Van Twist (2018) vijf beelden van strategisch vermogen. Deze beelden zijn geen modellen die elkaar uitsluiten, maar lenzen die verschillende aspecten van strategisch handelen zichtbaar maken. In de praktijk zijn ze vaak tegelijkertijd aanwezig. We maken hierbij gebruik van de uiteenzetting van de vijf beelden van strategie zoals eerder uitgewerkt in onderzoek (zie Schram et al., 2022a). Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 32
1. Strategie als planning en implementatie Het eerste beeld van strategisch vermogen is dat van een rationele- expertperspectief, waarbij strategie wordt gezien als een plan of routekaart die doelbewust gevolgd wordt om goed te scoren op key performance indicators (KPI’s). Analytische vaardigheden zijn cruciaal. Dit perspectief sluit aan bij de gedachtegang van New Public Management, waarbij organisatieprocessen als planbaar worden gezien en organisatiesucces meetbaar wordt geacht (Hood, 1991). Een strategie is goed als deze duidelijk herkenbaar en navolgbaar is, er een helder overzicht is van hoe doelen en middelen met elkaar in verband staan en er aandacht is voor effectiviteit en efficiëntie. 2. Strategie als visionair leiderschap Een tweede beeld van strategisch vermogen is een leiderschapsperspectief, waarbij strategie wordt gedefinieerd als een visie die wordt verkondigd door leiders binnen de organisatie. Een strategie is in dit perspectief succesvol wanneer zij motivatie en passie genereert in de organisatie. Het kunnen vertellen van verhalen en het overbrengen van ideeën zijn vaardigheden die een strateeg in dit licht nodig heeft. Dit perspectief hecht waarde aan de acties van de persoon zelf in plaats van organisatorische acties. Deze conclusie vindt aansluiting bij de notie van publiek leiderschap (’t Hart & Tummers, 2019). 3.
Strategie als gedeelde betekenisgeving Een derde beeld van strategisch vermogen legt de nadruk op gedeelde betekenisgeving, waarbij strategie gezamenlijk tot stand komt op basis van gedeelde waarden en opvattingen in een organisatie. Strategie is in deze context een proces dat een collectieve betekenis geeft aan wat de organisatie of een netwerk is en wat de doelen daarvan zijn. Een succesvolle strateeg beschikt in dit licht over communicatieve vaardigheden en faciliteert het gesprek om betekenisgeving mogelijk te maken. Betekenisgeving, ook wel bekend als sensemaking, is het proces waarbij individuen betekenis geven aan collectieve ervaringen en gebeurtenissen. Betekenisgeving is een eigenstandig onderwerp binnen de organisatie - wetenschap (zie Weick, 1995) en sluit bij een dramaturgische benadering van organisatieprocessen (Goffman, 1969; Hajer, 2005 & Rosen, 1985). Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 33
4. Strategie als politiek machtsspel Een vierde beeld van strategisch vermogen beschouwt strategie als een politiek machtsspel. Dit raakt het meest aan de klassieke opvatting van strategie, waarvan Machiavelli aan de basis stond. In dit perspectief is de kern van strategie het zoeken naar coalities, zowel binnen als buiten de organisatie, om bepaalde doelen te bereiken. Dat kan door andere actoren te overtuigen, voor je te winnen en samen te werken, maar ook door tegenstanders te slim af te zijn, hen te hinderen in hun handelen en hun invloed te verkleinen. Een succesvolle strateeg moet politiek-bestuurlijk sensitief zijn, oog hebben voor machtsverhoudingen en beschikken over onderhandel- en netwerkvaardigheden. 5. Strategie als het vertoon van veerkracht Een vijfde en laatste beeld van strategisch vermogen richt zich op strategie als het omgaan met onzekerheid en onverwachte ontwikkelingen vanuit het oogpunt van veerkracht. Organisaties moeten vanuit dit beeld in staat zijn om snel te schakelen wanneer zich nieuwe kwesties aandienen. Strategie draait dan om het bouwen en beheren van vitale capaciteit, om nog onbekende veranderingen in de toekomst op te vangen. Een strategie kan als succesvol worden beschouwd wanneer ontwikkelingen vroegtijdig worden opgemerkt en erop wordt geanticipeerd.
Een strateeg dient daarom te zorgen voor een open blikveld in de organisatie, zodat het risico op ‘zwarte zwanen’ (onverwachte gebeurtenissen die niemand heeft zien aankomen, zie ook Taleb, 2007) zo klein mogelijk blijft. Elk van deze beelden maakt een ander deel van het strategische werk zichtbaar: van rationele analyse en robuuste plannen, via inspirerende verhalen en coalitievorming, tot wendbaarheid in onvoorziene omstandigheden. Wie aan een strategietafel zit, merkt al snel dat één perspectief zelden volstaat. De kunst is meervoudig kijken en werkzame combinaties vinden, afhankelijk van het vraagstuk, de fase, de omgeving en het momentum. Strategisch vermogen is daarmee geen statische blauwdruk, maar een dynamisch evenwicht. Organisaties moeten tegelijkertijd kunnen omgaan met politieke realiteiten, ruimte maken voor de lange termijn, coalities bouwen én adaptief blijven. Expliciteren welk perspectief leidend is – en wat dat voor de toekomst betekent – helpt om spanningen productief te maken in plaats van ze weg te poetsen. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 34
Figuur 2. Vijf perspectieven op strategie. 3.3 Besluitvorming: strategie vanuit eigenaarschap en verantwoordelijkheid De vijf beelden van strategisch vermogen maken duidelijk dat strategie zich op verschillende manieren kan manifesteren en dat geen enkel perspectief op zichzelf volstaat. Strategisch vermogen vraagt om meervoudig kijken: het vermogen om te schakelen tussen plannen en verbeelden, tussen betekenis geven, politieke sensitiviteit en veerkracht. Daarmee is strategie geen eenduidige activiteit, maar een samenspel van uiteenlopende praktijken, rollen en momenten. Die meervoudigheid roept echter ook een praktische vraag op: waar in de organisatie krijgt strategisch handelen dan eigenlijk vorm? Als strategie geen exclusief domein is van één afdeling of één type professional, maar ontstaat in interactie, dan is het van belang te begrijpen hoe strategisch vermogen zich verhoudt tot verschillende niveaus van handelen binnen de organisatie. Niet om strategie opnieuw vast te zetten in hokjes, maar om zicht te krijgen op hoe verschillende bijdragen aan het strategisch vermogen samenkomen. In dat licht is een vaak aangehaald en gebruikt onderscheid in het denken over en vormgeven aan strategie in organisaties de samenhang tussen een drietal niveaus: strategisch, tactisch en operationeel.
Dit onderscheid in niveaus biedt houvast bij het ordenen van rollen, verantwoordelijkheden en tijdshorizonten. Om het beeld compleet te maken hoort daar eigenlijk nog . /v.smcp/i.smcp/s.smcp/i.smcp/o.smcp/n.smcp/a.smcp/i.smcp/r.smcp /l.smcp/e.smcp/i.smcp/d.smcp/e.smcp/r.smcp/s.smcp/c.smcp/h.smcp/a.smcp/p.smcp /v.smcp/e.smcp/e.smcp/r.smcp/k.smcp/r.smcp/a.smcp/c.smcp/h.smcp/t.smcp /t.smcp/o.smcp/n.smcp/e.smcp/n.smcp /p.smcp/o.smcp/l.smcp/i.smcp/t.smcp/i.smcp/e.smcp/k.smcp /m.smcp/a.smcp/c.smcp/h.smcp/t.smcp/s.smcp/s.smcp/p.smcp/e.smcp/l.smcp /b.smcp/e.smcp/t.smcp/e.smcp/k.smcp/e.smcp/n.smcp/i.smcp/s.smcp/g.smcp/e.smcp/v.smcp/i.smcp/n.smcp/g.smcp /d.smcp/e.smcp/l.smcp/e.smcp/n.smcp /p.smcp/l.smcp/a.smcp/n.smcp/n.smcp/e.smcp/n.smcp /i.smcp/m.smcp/p.smcp/l.smcp/e.smcp/m.smcp/e.smcp/n.smcp/t.smcp/e.smcp/r.smcp/e.smcp/n.smcp /s.smcp/t.smcp/r.smcp/a.smcp/t.smcp/e.smcp/g.smcp/i.smcp/s.smcp/c.smcp/h.smcp /v.smcp/e.smcp/r.smcp/m.smcp/o.smcp/g.smcp/e.smcp/n.smcp Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 35
een vierde, vaak bovenliggend niveau bij, namelijk dat van het bestuur. We zetten kort de verschillende niveaus uiteen: • Bestuurlijk niveau: politieke wensen en bestuurlijke ambities Het bestuurlijk niveau vertaalt de politieke wensen naar bestuurlijke ambities. In veel contexten krijgt dit vorm via een document waarin een aantal speerpunten wordt benoemd waar men in de komende tijd prioriteit aan geeft. Een coalitieakkoord is daar het meest bekende voorbeeld van. Vaak werkt men daarbij met een portefeuilleverdeling waarbij bestuurders ieder een eigen portefeuille hebben en verantwoordelijkheid dragen voor het najagen van een aantal specifieke speerpunten. • Strategisch niveau: koers en lange termijn Het strategische niveau richt zich op de fundamentele koers van de organisatie en de vraagstukken die haar voortbestaan en positionering raken. Hier worden missie, visie en integrale doelen geformuleerd, meestal met een horizon van meerdere jaren. Strategisch management is primair extern georiënteerd: het anticipeert op maatschappelijke trends, politieke dynamiek en technologische ontwikkelingen. In de publieke sector betekent dit tevens het balanceren tussen politieke legitimiteit met public value (Moore, 1997). • Tactisch niveau: vertaling naar beleid en programma’s Het tactische niveau vormt de schakel tussen strategische ambitie en operationele uitvoering.
Strategische doelen worden hier vertaald naar beleid, programma’s en projecten. Dit niveau omvat het coördineren van middelen, het plannen van activiteiten en het organiseren van samenwerkingsverbanden. In de publieke context gaat het om procesinrichting, afstemming tussen domeinen en het creëren van bestuurlijk draagvlak. Tactische keuzes zijn flexibeler dan strategische keuzes en kunnen worden bijgesteld op basis van voortschrijdend inzicht en veranderende omstandigheden. De kracht ligt in het vermogen om strategische intenties concreet en uitvoerbaar te maken zonder de lange termijn uit het oog te verliezen. • Operationeel niveau: uitvoering en korte termijn Het operationele niveau richt zich op de dagelijkse praktijk: het realiseren van concrete acties, het bewaken van voortgang en het oplossen van praktische problemen. Operationeel management focust op efficiëntie, kwaliteit en continuïteit van processen. In de publieke sector betreft dit de uitvoering van beleidsmaatregelen, het organiseren van dienst - verlening en het monitoren van resultaten. Operationele besluiten zijn vaak routinematig, maar vragen in complexe sociale contexten steeds vaker om flexibiliteit en maatwerk. Het operationele niveau fungeert daarmee als het tastbare en ervaarbare hart van de organisatie, waarin beleid en strategie daadwerkelijk vorm krijgen. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 36
Figuur 3. Klassiek model strategische besluitvorming. Het onderscheid tussen het strategische, tactische en operationele niveau resulteert al snel in bovenstaand beeld (figuur 3) van een piramide waarin strategische besluitvorming aan de top plaatsvindt en zoals het ware doorsijpelt naar de voet van de piramide. Het sluit aan bij een klassiek hiërarchisch beeld dat men heeft van organisaties. Conceptueel zijn deze niveaus zeker zo te scheiden en te ordenen, maar in de praktijk blijkt de samenhang tussen deze niveaus bepalend voor effectief handelen. Hoewel de drie niveaus vaak netjes worden geordend op tijdshorizon – strategisch als het domein van de lange adem, tactisch als het spel van de middellange termijn en operationeel als de dagelijkse praktijk – blijkt in werkelijkheid dat ze zelden keurig gescheiden functioneren. Strategische keuzes krijgen pas betekenis wanneer ze zich vertalen in tactische programmering en uiteindelijk in operationeel handelen. Tegelijkertijd duwen signalen uit de uitvoering onvermijdelijk terug: ze scherpen tactische keuzes aan en forceren soms zelfs strategische heroriëntatie. In een context van onzekerheid en adaptieve opgaven is dit iteratieve, soms rommelige spel cruciaal. Toch laat strategievorming in de publieke sector zien hoe broos die samenhang kan zijn.
Politieke turbulentie en de ‘waan van de dag’ zuigen bestuurlijke aandacht richting het operationele, waardoor strategische reflectie vaak de eerste post is die sneuvelt. Omgekeerd kan een overdaad aan verheven visievorming gemakkelijk verzanden in vrijblijvendheid – want wie verzet zich nu tegen ‘visie’? – terwijl een té rigide focus op uitvoering het bredere strategische kompas doet vervagen. We stellen daarom een ander beeld voor: een beeld dat beter aansluit bij de realiteit van strategiedynamiek in organisaties. In plaats van de klassieke piramide gebruiken we het beeld van een gekantelde piramide (zie figuur 4). Dat beeld maakt duidelijker zichtbaar hoe strategische besluitvorming in Bestuurlijk niveau Strategisch niveau Tactisch niveau Operationeel niveau /s.smcp/t.smcp/r.smcp/a.smcp/t.smcp/e.smcp/g.smcp/i.smcp/s.smcp/c.smcp/h.smcp/e.smcp /b.smcp/e.smcp/s.smcp/l.smcp/u.smcp/i.smcp/t.smcp/v.smcp/o.smcp/r.smcp/m.smcp/i.smcp/n.smcp/g.smcp Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 37
de praktijk tot stand komt. Het scherpe hiërarchische onderscheid tussen operationeel, tactisch en strategisch verdwijnt. In plaats daarvan verhouden deze niveaus zich horizontaal tot elkaar. Strategisch vermogen ontstaat hier niet op één plek, maar als uitkomst van het samenspel tussen deze drie. Dat betekent ook dat het strategische primaat niet langer vanzelfsprekend bij de top van de organisatie ligt. Tegelijkertijd is het omgekeerde beeld van een puur bottom-upproces evenmin passend. Strategisch vermogen laat zich beter begrijpen als iets dat van alle kanten tot stand komt: een proces waarin medewerkers op verschillende niveaus en in verschillende posities, vanuit hun eigen expertise en perspectief, bijdragen aan de strategische dynamiek binnen de organisatie. Het strategisch vermogen is dan niet langer eenrichtingsverkeer van boven naar beneden, of van beneden naar boven, maar het emergente resultaat van het handelen op diverse plekken in en rond de organisatie. In deze, meer samenhangende vorm van strategie, heeft iedereen in de organisatie met een strategische functie of component in het werk een rol en verantwoordelijkheid. Samenhang en wisselwerking zijn daarin kernwoorden.
Dat geldt op individueel niveau (hoe handel ik en hoe verhoudt zich dat tot anderen en de organisatie als geheel), op teamniveau (hoe verhoudt mijn team zich tot andere teams en de organisatie als geheel) en op organisatieniveau (hoe verhoudt het handelen van de organisatie zich intern tot de verschillende teams en individuen, alsook extern ten opzichte van zoals de eigen inwoners, andere overheden en bedrijven). Dit vraagt van de ‘top van de organisatie’ een meer faciliterende, ondersteunende en uitnodigende houding. Van individuele strategen vraagt dit eigen initiatief, lef en verantwoordelijkheid. Om die twee ‘uitersten’ met elkaar te verbinden en productief te maken, is de rol van ‘de middenlaag’ van organisaties, zoals de concernstrategen en clustermanagers in Haarlemmermeer, cruciaal. Zij bepalen immers in grote mate of het strategisch vermogen tot volle wasdom kan komen door de ruimte en het klimaat dat zij met elkaar weten te creëren. Dit vraagt van hen een open houding, met oog voor integraliteit, collegialiteit en synchroniciteit. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 38
Figuur 4. Model voor ontwikkeling strategisch vermogen. 3.4 Samenvattend: grip krijgen op een veelkleurig fenomeen Deze verkenning van het strategiebegrip leert ons een aantal dingen. Allereerst blijkt strategie een begrip dat voortdurend aan inflatie onderhevig is. Dat maakt het werken aan strategie geen vanzelfsprekendheid, maar een opgave die steeds opnieuw aandacht en scherpte vraagt. Wie het strategisch vermogen van een organisatie wil begrijpen, moet daarom verder kijken dan alleen de documenten waarin strategie is vastgelegd (‘strategie als plan’). Van minstens even groot belang is de organisatiepraktijk waarin strategie vorm krijgt en de mensen die daar dagelijks aan werken. Strategie is vanuit dat inzicht geen vaststaand gegeven, maar iets wat continu in ontwikkeling is en vorm krijgt in sociale contexten (‘strategie als proces’). Dit onderscheid laat zien dat strategie geen eenduidig concept is, maar een meervoudig én ambigu fenomeen. In dit onderzoek bouwen we voort op een onderscheid naar vijf perspectieven op strategie. Ieder perspectief biedt een andere blik op wat strategie is én doet in de praktijk: er hoort andere taal en handelingsrepertoire bij. Dit is relevant omdat het mogelijk maakt om ook in politiek-bestuurlijke contexten zoals die van Haarlemmermeer de meervoudigheid te analyseren.
Tot slot laat de verkenning zien dat strategisch vermogen zich niet laat organiseren volgens een klassieke piramidale ordening, waarin ‘de top’ van de organisatie de strategie bedenkt en deze als een soort ‘eenrichtingsverkeer’ over de organisatie ‘uitstort’. Strategisch vermogen vraagt om besluitvorming die niet enkel top-down (of bottom-up) is, maar vorm krijgt van alle kanten. Strategisch vermogen ontstaat in wisselwerking, door bijdragen vanuit verschillende posities in de organisatie. In het geval van Haarlemmermeer /o.smcp/r.smcp/g.smcp/a.smcp/n.smcp/i.smcp/s.smcp/a.smcp/t.smcp/i.smcp/e.smcp /s.smcp/t.smcp/r.smcp/a.smcp/t.smcp/e.smcp/g.smcp/i.smcp/s.smcp/c.smcp/h.smcp /v.smcp/e.smcp/r.smcp/m.smcp/o.smcp/g.smcp/e.smcp/n.smcp /i.smcp/n.smcp/d.smcp/i.smcp/v.smcp/i.smcp/d.smcp/u.smcp/t.smcp/e.smcp/a.smcp/m.smcp Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 39
roept dit de vraag op hoe dat strategisch vermogen dan breed in de organisatie wordt ervaren. Dat is het onderwerp van het volgende hoofdstuk, waarin wij de resultaten van het onderzoek presenteren. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 40
4. Strategie in ontwikkeling: van praktijkervaring tot ideaalbeeld ‘Strategische’ documenten Enkele weken na de kick-offbijeenkomst volgt een gesprek met een deel van het ambtelijk topmanagement. Om een beter beeld te krijgen van de stand van het strategisch vermogen – en van de manier waarop binnen de organisatie over strategie wordt gesproken – komt de vraag op tafel welke documenten als strategisch worden beschouwd. Een groot deel daarvan staat op de website van de gemeente en is ‘gewoon’ openbaar toegankelijk, zo is de eerste reactie. Maar al snel rijst de vraag of dat beeld volledig is. Want welke documenten zijn dat dan precies? Wie bepaalt dat eigenlijk? En, niet geheel onbelangrijk, zijn dit dan alle documenten binnen de organisatie die als strategisch worden gezien? Of zijn er wellicht ook documenten die niet-openbaar toegankelijk zijn die wel strategisch relevant zijn? De eerste reacties zijn aarzelend. Niet omdat er geen documenten zouden zijn, maar omdat onduidelijk is wat precies onder ‘strategisch’ moet worden verstaan. Daarom besluit men om de vraag breder in de organisatie uit te zetten. Na enige tijd komt er een stukkenstroom op gang en worden er uiteenlopende documenten toegestuurd: beleidsnota’s, jaarplannen, memo’s, visiedocumenten, et cetera. Opvallend is dat de aanlevering per domein sterk verschilt.
Vanuit één domein blijven de stukken in eerste instantie achterwege, wat aanleiding is om de vraag opnieuw te stellen. En met succes: er volgen nog 61 documenten. Uiteindelijk levert dit een omvangrijke verzameling op van in totaal 111 documenten. Daarmee dient zich een nieuw ongemak aan. Niet zozeer de hoeveelheid op zichzelf, maar de onderliggende vraag wat deze omvang zegt over hoe strategie in de organisatie wordt begrepen en gehanteerd. Hebben we het hier over één gedeeld begrip van strategie, of zijn er meerdere, naast elkaar bestaande interpretaties mogelijk? En wat betekent het wanneer vrijwel alles als ‘strategisch’ kan worden aangemerkt – terwijl tegelijkertijd niets vanzelfsprekend ook daadwerkelijk die status van ‘strategisch’ in de praktijk krijgt? Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 41
Het verhaal illustreert hoe ingewikkeld gesprekken over strategie zijn. Ieder heeft immers zijn eigen beelden van wat wel én niet als strategisch wordt gezien. Voor een deel is dat een empirische vraag: wat zijn de vindplaatsen van strategie? Het is echter ook een normatieve vraag: wat maakt een strategie goed of juist niet? De selectie van de 111 documenten die als ‘strategisch’ zijn aangemerkt door de organisatie van de gemeente Haarlemmermeer kan ons in dat kader veel leren. Taal is immers performatief: met woorden beschrijven we niet alleen de praktijk, maar scheppen deze ook. Ook voor strategie geldt dat hoe we over strategie spreken, leidt tot hoe strategie in de praktijk tot uitdrukking komt in handelen. Het is in deze fase van ons onderzoek dat we met behulp van de conceptuele lenzen uit het vorige hoofdstuk ontleden hoe het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer vorm krijgt – of hoe men idealiter zou willen dat het vorm krijgt. Daarbij hebben we gebruikgemaakt van een taalanalyse, een vragenlijst en feedbackgesprekken over de resultaten daarvan. 4.1 Strategie op papier: de taal van de organisatie In het vorige hoofdstuk onderscheiden we vijf beelden van strategie, namelijk, “planning en implementatie”, “visionair leiderschap”, “gedeelde betekenisgeving”, “politiek machtsspel” en “vertoon van veerkracht”.