CConstaterende datHaarlemmermeer
Koppel je AI →
Document · PDF

12. 13574238 Essays Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur. d.d. 07-07-2026

Lijst ingekomen stukken voor de raad 13 juli 2026, gemeente HaarlemmermeerBij agendapunt: Brieven van college aan raad50.423 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 6

Tabel 7. Handreiking voor politiek-ambtelijke samenspel op de adviseringsladder Trede WA T poliTi ek nodig heef T vAn  Am b Te lijk WA T Am b Te lijk nodig heef T vAn p oli Ti ek WA T dA T concreeT vrA AgT vAn de gemeen Te rA Ad 1. Technisch beschrijvend Zuiver informerend, feitelijk, beschrijvend Heldere kaders en een expliciete informatievraag Vastellen van beleid/kaders; duidelijke, afgebakende informatieverzoeken 2. P rofessionele duiding Feiten en professionele uitleg van consequenties Ruimte om consequenties, risico’s en uitvoerbaarheid te benoemen Ontvankelijk zijn voor uitleg over effecten; expliciet aangeven welke aspecten (tijd, geld, etc.) relevant zijn 3. Scenario-vorming Aanbieden van keuzemogelijkheden, zonder voorkeur Vraag om varianten en duidelijke keuzerichtingen Criteria benoemen op basis waarvan de raad keuzes wil maken (bijv. kosten, snelheid, impact); accepteren dat meerdere opties mogelijk en legitiem zijn 4. Strategische signalering Duidelijk maken waar keuzes onvermijdelijk worden Erkenning dat keuzes onvermijdelijk worden Vaststellen dat er een keuze moet komen; termijn bepalen waarop de raad de keuze wil maken 5.

S trategisch adaptief adviseren Proactief adviseren over volgorde, timing, condities Richtinggevende principes bepalen en mandaat geven voor fasering Uitspreken van leidende principes voor besluitvorming; ruimte geven voor gefaseerde besluitvorming en bijsturing 6. G renzen van het systeem benoemen Open aangeven dat politieke prioriteiten elkaar uitsluiten Expliciete prioritering en acceptatie van uitsluiting Keuzes maken tussen botsende doelstellingen; besluiten wat niet (of later) wordt gedaan 7. Politieke voorbereidingsdialoog Het gesprek faciliteren waarin politiek zelf haar keuzes verkent Open politiek debat over waarden en afwegingen Tijd en ruimte organiseren voor dialoog; waarden en wegingen expliciteren; commitment aan gedeelde richting Inhoudsopgave Verbeelding verbindt 53

Dit schema en het daarin geschetste samenspel geeft niet alleen houvast voor ambtenaren, bestuurders en raadsleden. Het roept ook nieuwe vragen op. Het is opgesteld vanuit een ambtelijk-professionele logica om van daaruit in te spelen op de politieke logica. De redenering in dit essay, in de wijze van vertellen en uitwerken, is ook die van de professionele, ambtelijke taal en wat de ambtelijke organisatie van de politiek nodig heeft om haar goed te kunnen adviseren. De redenering andersom (redeneren vanuit politieke logica, politieke verschillen, het debat in de raad en wat voor advisering helpt om daarin verder te komen) is nog niet gemaakt, maar evenzo relevant. Die overstijgt ook de scope van dit essay en het daaraan ten grondslag liggende onderzoek. Het zou goed zijn die vraag naar wat politiek in Haarlemmermeer qua advisering nodig heeft om goed te kunnen omgaan met verschillen op enig moment te adresseren. Wat dat concreet betekent, is onderdeel van het gesprek over dat samenspel.

Dat zou bijvoorbeeld, maar niet uitsluitend, kunnen gaan over: • De erkenning van het politieke mandaat: hoe politiek pregnanter de advisering, hoe belangrijker de erkenning van wederzijdse posities; • Het beluisteren en interpreteren van politiek debat in termen van verschil en adviseren op een manier die passend is om het de raad mogelijk te maken met die verschillen om te gaan (wat voor soorten politieke conflicten zijn er en wat voor advisering past daarbij); • In tijden van schaarste en krapte waarin niet alles meer altijd, overal, tegelijk kan (bijvoorbeeld door gebrek aan capaciteit of middelen) adviseren over mogelijke alternatieve manieren om als raad invloed te kunnen hebben. In wezen komt daarmee niet alleen de vraag op tafel over de ruimte om professioneel ambtelijk politiek pregnant(er) te adviseren. De omgekeerde vraag, over hoeveel ruimte er is voor de politiek om gebruik te maken van ambtelijke kennis en deskundigheid, komt met hetzelfde gesprek mee op tafel. Dat is deels een aloude discussie over de scheve verdeling in de ondersteuningscapaciteit van college en raad, maar deels is het ook een nieuwe discussie over de vraag wat goede politiek-ambtelijke verhoudingen zijn in tijden van schaarste terwijl er wel politieke ambities zijn.

Raad en college, maar ook de politiek en de ambtelijke organisatie hebben een gedeeld belang bij het gezamenlijk vormgeven van politiek-ambtelijke verhoudingen in tijden van schaarste. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 54

5.2 Samenspel dat valt of staat bij onderlinge verhoudingen In een tijd van toenemende schaarste is het aanspreken van een rijk repertoire uit de werelden van willen, weten en kunnen steeds belangrijker. Belangen in de gemeente raken elkaar en strijden deels om dezelfde ruimte: stikstof - ruimte, woningbouw, mobiliteit, groen en maatschappelijke voorzie n ingen beïnvloeden elkaar, en schaarste maakt dat keuzes onvermijdelijk zijn. Ook wanneer die keuzes elders worden gemaakt, vraagt dat om een eigen positie van de gemeente. Het is daarom van belang niet uitsluitend te sturen vanuit afzonderlijke beleidsdomeinen, maar de interactie tussen opgaven te onder- zoeken. Door deze samenhang expliciet te maken, ontstaan kwesties die politiek scherp op de agenda moeten komen en zijn afgewogen prioriteiten vast te stellen. De kwaliteit van het politiek-ambtelijke samenspel wordt uiteindelijk in belangrijke mate bepaald door de onderlinge verhoudingen. Goede verhou - ding e n vormen de basispremisse voor een goed samenspel en effectief beleid. Het is niet gek dat de politieke en ambtelijke organisatie elkaar niet altijd volledig begrijpen: ze hebben een andere modus operandi, belangen en betrokkenheid.

Politici werken primair vanuit een logica van strijd en conflict over hoe maatschappelijke kwesties, opgaven en ontwikkelingen in de samenleving dienen te worden begrepen en welke waarden daarin zwaarder wegen. Ambtenaren werken primair vanuit een logica van kennis bieden en streven naar consensus over wat wordt gedaan en zinvolle aanpakken zijn voor maatschappelijke opgaven en de ambtelijke organisatie. Toch zetten beide partijen zich in voor het gemeenschappelijke doel van de gemeente, en dat gedeelde uitgangspunt maakt samenwerking mogelijk. Natuurlijk bepaalt politiek uiteindelijk de koers en volgt de ambtelijke organisatie, maar soms kan die duidelijke scheiding vervagen. Ambtelijk vakmanschap betekent ook soms de stoute schoenen aantrekken en kiezen voor een politiek pregnantere vorm van advisering. En dat voelt onvermijdelijk ongemakkelijk voor de politiek: wat doe jij op mijn terrein? Indien de basis van de relatie gezond is, ontstaat een situatie waarin het gesprek over de grens tussen willen (macht) en weten (kennis) constructief kan plaatsvinden. Door gedachten en inzichten uit te wisselen – in gesprek of in gedachte – kunnen beide partijen elkaars positie begrijpen en hun gedrag daarop herpositioneren.

29 Het resultaat is een samenwerking waarin empathie, wederzijds respect en transparantie de basis vormen, en waarin de wereld van willen, weten en kunnen elkaar daadwerkelijk voedt en versterkt. 29 I n ’t Veld, R., Kruiter, A.J., & Hensema, K. (z.d.). Eindrapportage Botsende Rationaliteiten. https://www.kwinkgroep.nl/wp-content/uploads/2018/01/2012- Botsende-Rationaliteiten.pdf Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 55

Bijlage I: Overzicht toepassing op illustratieve kwesties in Haarlemmermeer sAm enleven in veerkr Ac hTig e gemeensch Ap pen Werken in een To ekomsTb esTe ndige economie Wonen in leefb Ar e Wi jken Thematiseren vanuit verwevenheid Richting 2040 groeit Haarlemmermeer door tot meer dan 200.000 inwoners en wordt de gemeente steeds stedelijker. Tegelijkertijd is sprake van dubbele vergrijzing. Deze trends hangen samen en zorgen voor nieuwe uitdagingen voor de sociale cohesie, waarop al vanuit domeinen als zorg en veiligheid een beroep wordt gedaan. Haarlemmermeer is een economische topregio met een sterk cluster van internationale bedrijven en een dominante logistieke sector rond Schiphol. Keuzes op dit terrein zijn niet los te zien van keuzes ten aanzien van wonen, reizen en ruimtegebruik in de gemeente. Haarlemmermeer groeit snel en levert een substantiële bijdrage aan de woningbouwopgave. Keuzes in deze ‘schaalsprong’ hangen sterk samen met de mogelijkheden op het kwalitatieve vlak van groen, wonen en leven voor de komende decennia, zo laat de geschiedenis van eerdere bouwgolven zien. Waar deze keuzes bij de schaalsprong nog ‘bij aanvang’ kunnen worden gewogen, is in de bestaande wijken sprake van een vernieuwings o pgave waarin keuzes deels worden beïnvloedt door in andere periodes gemaakte afwegingen.

Toespitsen op politieke kwesties Vergrijzing, zorgtekorten en maatschappelijke onzekerheid vragen (in heel Nederland, en ook op specifieke wijze in Haarlemmermeer) veel van de sociale cohesie. Dit leidt tot de politieke kwestie hoe en in welke mate de gemeente kan en wil investeren in zorgzame en veerkrachtige gemeenschappen. Het economische profiel hangt (in de Randstad, en ook op specifieke wijze in Haarlemmermeer) samen met toenemende congestie in het mobiliteitssysteem en groeiende ruimtelijke schaarste. Dit brengt de politieke kwestie rond de toekomst van automobiliteit naar voren. Naast de groeiopgave staat de gemeente ook voor belangrijke keuzes ten aanzien van de leefbaarheid, in nieuwe en bestaande wijken. Dit leidt tot politieke kwesties over de keuzes die daarin leidend zijn en het wegen van de belangen van huidige en toekomstige generaties. Timen (nu versus later) Investeren in zorgzame en veerkrachtige gemeenschappen werkt preventief, maar vraagt om inzet in het heden waarvan de opbrengsten pas op lange termijn zichtbaar worden en niet altijd direct bij de gemeente neerslaan. De uitdagingen rond de ruimte die de auto inneemt wordt in het heden steeds urgenter zichtbaar, terwijl veel oplossings - richtingen pas op lange termijn effect sorteren.

Bij de beheerkwestie , in combinatie met een voortdurende nieuwbouwdruk, zijn strategische keuzes te maken in prioritering, fasering en timing van wijktransformaties. Lokaliseren (hier versus elders) Per gebied zijn andere keuzes te maken, bijvoorbeeld in voorzieningen en vastgoed. Tegelijkertijd kunnen (inter)nationale ontwikkelingen de lokale gemeenschaps - vorming onder druk zetten – of juist stimuleren. Deze kwestie is concreet te koppelen aan nieuwe ontwikkel - locaties voor wonen en economie, waar project voor project richting kan worden gegeven. Tegelijkertijd spelen nationale dynamieken waarop de gemeente beperkt invloed heeft in deze domeinen een grote rol. De opgave vraagt om sturing bij nieuwe ontwikkellocaties voor wonen en economie, waarbij project voor project richting wordt gegeven: eerst de groeikernen, later de Vinex-wijken. Tegelijkertijd leggen het Rijk en de Metropoolregio Amsterdam middels verplichtende afspraken druk op het realiseren van nieuwbouwdoelen. Inhoudsopgave Verbeelding verbindt 56

Bijlage II: Stappenplan politiek(er) adviseren in het onderhandelaarsdossier Dit stappenplan biedt een basis voor politiek(er) adviseren in een onderhandelaarsdossier van in dit geval een gemeente. Het biedt een heldere structuur met twee onderdelen: (1) inleiding op het thema, (2) uitwerking van kwesties voor de politiek. Door het format te volgen, onderzoeken en vullen jullie het gekozen thema op een consistente manier in. De concrete stappen helpen daarbij en zorgen voor samenhangende, vergelijkbare eindproducten voor het onderhandelaarsdossier. Het is hierbij helpend als men alle voorkeuren van het huidige college, die nog niet in onomkeerbare besluiten zijn vervat, loslaat. Het gaat erom potentieel politieke kwesties te vinden waar conflict over verschil aan de orde kan zijn ten behoeve van de volgende bestuursperiode. 1. Inleiding op het thema Inleiding: Geef een korte beschrijving van het thema: waar gaat het over, wat valt er o.a.

onder, over welke relevante publieke waarde(n) gaat het? • Begin bij het formuleren van de ‘voorliggende strategische overweging’ bij dit thema, geformuleerd als volgt: ‘Welke impact wil de gemeente hebben op thema x/y (bijvoorbeeld: ‘op de gezondheid van inwoners’ of ‘op het vestigingsklimaat in de gemeente’) • Sluit in de beschrijving aan bij de belevingswereld van betrokkenen (zoals bewoners, ondernemers, toeristen, dieren, toekomstige generaties, etc.) • Schrijf neutraal en feitelijk, zonder het uitspreken van een voorkeur of het benoemen van de noodzaak voor een bepaalde keuze. • Schrijf kernachtig; het gaat niet om volledigheid maar om navolgbaarheid. Schets een beeld van relevante trends en ontwikkelingen op nationaal niveau: Geef een overzicht van feiten en cijfers die een beeld geven van de ontwikkelingen op dit thema op landelijk niveau. • Presenteer het nationale beeld, dus nog zonder toespitsing op de gemeente- lijke context. • Benut rapporten van gezaghebbende kennisinstellingen (WRR, SCP, CBS, CBP), denktanks (Rathenau Instituut, denktank NL 2040, Instituut voor Publieke Waarden, NSOB) en onderzoeksjournalistiek. • Zorg voor een nette bronvermelding onderaan het document. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 57

Schets een beeld van relevante trends en ontwikkelingen in de gemeente: Geef een overzicht van historische en (voor zo ver mogelijk) verwachtte trends die een beeld geven van de ontwikkeling van dit thema in de gemeente. • Presenteer het lokale beeld van de gemeente en eventueel de regionale verbanden waarbinnen de gemeente participeert. • Benut de rapporten die specifiek zijn gericht op gemeente en/of de regio. • Zorg voor een nette bronvermelding onderaan het document. 2. Kwesties voor de politiek – wat speelt er waar en wanneer in de komende bestuursperiode? Na de introductie op het thema. volgt een uitwerking van de kwesties die voor de politiek relevant zijn. De kwesties worden stuk voor stuk uitgewerkt. Hierbij staan steeds drie onderdelen centraal: (1) ‘kwesties’ - wat is de kwestie voor de gemeente? (2) ‘op de kaart’ - waar in de gemeente gaat deze kwestie spelen? (3) ‘in de tijd’ - wanneer doet de kwestie zich in de gemeente voor? Kwestie 1 1. Kwesties… Benoem kernachtig wat de kwestie is die de komende bestuurs - periode politieke aandacht en besluitvorming vergt. Neem voor het formuleren hiervan de verwevenheid tussen verschillende beleidsterreinen als uitgangspunt en ga daarover in gesprek met collega’s van verschillende beleidsafdelingen.

Belangrijk is te onderzoeken hoe verschillende ontwikke l ingen samenhangen en wat op gespannen voet staat of elkaar kan versterken. Een kwestie kan zowel iets zijn waarvan duidelijk is dat het op de politieke agenda komt of snel gaat komen (en dus nu al van ambtelijke advisering voorzien dient te worden) maar ook iets wat eenvoudig (te lang) onder de radar kan blijven, maar toch de komende bestuurs p eriode politieke strijd en aandacht verdient. Hulpvragen: • Hoe komt de verwevenheid tussen de ontwikkelingen en uitdagingen in verschillende (fysieke, sociale en bedrijfsvoerings-) domeinen in dit thema tot uitdrukking? • Wat zijn de belangrijkste elkaar belemmerende (dus botsende en/of schurende) en versterkende interferenties tussen deze maatschappelijke ontwikkelingen en mogelijkheden?) • Welke specifieke kwesties volgen hieruit voor de gemeente? Behandel één kwestie (en de daarvoor relevante verweven ontwikkelingen) per tekstblok. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 58

2. … op de kaart… Benoem waar deze kwestie tijdens de komende bestuurs- periode voornamelijk gaat spelen. Benoemen deze locaties (bijvoorbeeld een dorp, een wijk, een gebied) en contexten (bijvoorbeeld specifieke doelgroepen) zo concreet mogelijk, evenals de actoren (bijvoorbeeld bepaalde belangen - groepen of organisaties) die daarbij betrokken zijn. Richt de aandacht hierbij op specifieke plekken, maar kijk ook naar de invloed van ontwikkelingen net buiten de gemeentegrenzen (welke invloed hebben ontwikkelingen in gemeente X of Y op de situatie in de gemeente?) en op andere schaal n iveaus zoals die van de regionale samenwerking of van (inter)nationale politiek. Hulpvragen: • Op welke plekken en/of in welke contexten in de gemeente gaat deze kwestie spelen in de komende bestuursperiode? • Welke verschillende actoren en belangen zijn hiermee gemoeid? • Wat is de invloed van (en op) ontwikkelingen in omliggende gemeenten, het regionale en het (inter)nationale niveau? 3. … en in de tijd… Benoem wanneer (op welke termijn, op welke momenten, in welk tempo) de kwestie zich voordoet.

Besteed daarbij zowel aandacht aan de korte termijn (urgentie en concrete momenten/periodes in de komende bestuurs p eriode die relevant zijn voor de timing of het tempo van besluit - vorming) als de middellange (denk aan de looptijd van projecten en/of in termen van één generatie vooruit) en lange termijn (denk aan wat er op een tijdhorizon van ca. 75 jaar op het spel staat in de gemeente). Leg ook verbinding tussen de korte en de (middel)lange termijn. Niet alleen moet duidelijk worden wat er urgent is in de komende vier jaar; er is ook aandacht nodig voor wat er op langere termijn op het spel staat en hoe dat samenhangt met beslissingen op de korte termijn.

Gaan oplossingen op korte termijn mogelijk ten koste van de belangen van toekomstige generaties? Of zijn er oplossingen die nu weinig opleveren maar op lange termijn wel veel kunnen bijdragen? Hulpvragen: • Op korte termijn: wat staat er nu op het spel, wat is de mate van urgentie en wat zijn belangrijke momenten of periodes in de komende bestuursperiode? • Op (middel)lange termijn: wat staat op langere termijn op het spel voor de gemeente? Wat zijn verschillende scenario’s die in hedendaagse besluit - vorming mee zijn te wegen? • De verbinding tussen korte en (middel)lange termijn: waar zit de onder - linge spanning en wat zijn mogelijkheden om beide in elkaars verlengde te brengen? Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 59

Kwesties 2, 3, 4, …. Herhaal bovenstaande aanpak voor andere specifieke kwesties. ‘Kwesties’. Wat is de kwestie voor de gemeente? ‘Op de kaart’. Waar in de gemeente gaat deze kwestie spelen? ‘In de tijd’. Wanneer doet de kwesties zich in de gemeente voor? Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 60

Eerder publiceerde de NSOB 2026 Rijksbrede strategie of strategie Rijksbreed? Oplegnotitie bij essay Strategisch ongemak organiseren Jorgen Schram, Laura Schröer, Mark van Twist, Martijn van der Steen Strategisch ongemak organiseren Over de ontwikkeling van strategische functies bij de Rijksoverheid Jorgen Schram, Laura Schröer, Mark van Twist, Martijn van der Steen Verbeelding verbindt Over de inzet van ruimtelijke identiteit bij het organiseren van gemeenschapskracht Georgina Kuipers, Gert Jan Geertjes, Quirine Ganzeboom, Tijs van de Vijver, Nancy Chin-A-Fat, Geerten Boogaard Kiezen is (voortdurend) delen Denken over identiteit en de toekomst van de Expertise-unit Sociale Stabiliteit Christiaan van der Kaaij, Jesse Dusseljee, Henk den Uijl, Martijn van der Steen New Public Brutalism? Tegenspel bieden aan de tijdgeest Mark van Twist, Shivant Jhagroe Toegedekte politiek Destructieve dynamieken in de politiek-ambtelijke verhoudingen in Twenterand doorbreken Henk den Uijl, Marije Huiting, Jesse Dusseljee, Mark van Twist 2025 Noblesse oblige De kracht van reflectie aan de top van het openbaar bestuur Yvonne Burger, Georgina Kuipers, Jessie Samwel Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 61

Verhalen(d) verknopen Hoe je stem geeft aan het stille midden Annemarie van der Wilt, Martin Schulz, Mark van Twist, Bart Brandsma, Olga van Kalles, Pieter van Ree, Coen Smit (On)gehoorzaam bestuur In het onderwijs Henk den Uijl, Marlies Honingh, Jessie Samwel, Eva Kloet Ruimte om te bouwen, ruimte om te groeien Quick-scan van de werking van de Utrechtse Aanpak Martijn van der Steen, Marije Huiting, Edwin Buitelaar, Jesse Dusseljee, Hasna el Morabit Volgens het boekje Een bestuurskundige verkenning van langetermijnstrategie voor zeespiegelstijging Martijn van der Steen, Teun Toonen, Robin Hill, Jorren Scherpenisse Ontwerper ontmoet publieke zaak Omgaan met spanningsvolle praktijken van ontwerpende en ambtelijke professionals Andrea Frankowski, Tijs van de Vijver, Myrthe van Delden (N)iets te kiezen Scenario’s voor landelijke coördinatie van de aanpak van huiselijk geweld, kindermishandeling en geweld tegen vrouwen Nancy Chin-A-Fat, Wiljan Hendrikx, Annemarie van der Wilt, Marije Huiting, Laura Schröer, Martijn van der Steen Doe dit (niet) De inbedding van de Gelijke Kansen Alliantie binnen het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Eva Kloet, Robin Hill, Myrthe van Delden, Mark van Twist Neutraliteit tussen zijn en worden Een denkraam voor neutraal handelen door burgemeesters Quirine Ganzeboom, Henk den Uijl, Tijs van de Vijver, Paul Frissen, Martin Schulz

(Kilo)meters maken Grip krijgen op de relatie tussen governance en productie in het Hoogwaterbeschermingsprogramma Jorren Scherpenisse, Tom Lubbers, Nancy Chin-A-Fat, Martin Schulz Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 62

Hoe aanstekelijk kan je het maken Vormen van verspreiding rond het programma DuurzaamDoor Jessie Samwel, Eva Kloet, Hans Vermaak, Mark van Twist, Martin Schulz Waarden w(o)orden werkelijkheden Hoe taal de sociale zekerheid vormt Mark van Twist, Wiljan Hendrikx, Jesse Dusseljee, Martin Schulz De kracht van híer Over de centrale rol van decentraal bestuur Martijn van der Steen, Christiaan van der Kaaij, Joks Janssen Ruimte in regie Adviseren over dilemma’s van netwerkregie in het fysiek domein Yourai Mol, Christiaan van der Kaaij, Jorgen Schram, Martin Schulz Ruimte bieden / richting geven Over de verbouwing van het Haagse stelsel van jeugd- en gezinshulp Annemarie van der Wilt, Tijs van de Vijver, Nancy Chin-A-Fat, Martijn van der Steen ‘De mensen in het land’ Wat burgerschap eigenlijk (nog) is Marlies Honingh, Henk den Uijl, Teun Toonen, Jessie Samwel 2024 Leren tussen consensus en conflict Stileren van strijd in het leren over de ontwikkeling van het landelijk gebied Martin Schulz, Tom Lubbers, Mark van Twist, Andrea Frankowski Breder denken, anders doen Naar een nieuwe institutionele balans voor het energiesysteem van de toekomst Martijn van der Steen, Maarten Otto, Robin Hill, Sander Oosterloo, Quirine Ganzeboom, Georgina Kuipers, Alexander Woestenburg, Martijn Groenleer Waarderen van Variatie Reflectie op de Regio Deals als variant van interbestuurlijk resultaatgericht

samenwerken Jessie Samwel, Martin Schulz, Nancy Chin-A-Fat, Martijn van der Steen Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 63

WIA Verbeteraanpak - Expert Review Martijn van der Steen, Georgina Kuipers Bouwen op leerlingaantallen De politiek van tellen in de onderwijshuisvesting van Meierijstad Christiaan van der Kaaij, Annemarie van der Wilt, Martin Schulz Sterke signalen, wisselende verhalen Lessen naar aanleiding van het ontstaan en lange tijd voortbestaan van ‘de alleenverdienersproblematiek’ Andrea Frankowski, Wiljan Hendrikx, Marije Huiting, Tijs van de Vijver, Martijn van der Steen, Mark van Twist Technologie in de tussentijd: AI, publieke waarde en democratie Martijn van der Steen Onderweg ontwerpen Een stelsel voor onderwijs aan nieuwkomers ontwerpen Annemarie van der Wilt, Martijn van der Steen, Christiaan van der Kaaij, Eva Kloet, Laura Schröer, Bart van Kessel Audit, maar dan anders Een verkenning naar hoe het repertoire van auditors zich laat verbreden en verdiepen Jorren Scherpenisse, Mark van Twist, Robin Hill Kostbare geneesmiddelen De VIG tussen leden, politiek en maatschappij Andrea Frankowski, Paul Frissen, Tom Lubbers, Martin Schulz, Mark van Twist Signalen managen Over de omgang met signalen bij het ministerie van SZW Andrea Frankowski, Laura Schröer, Annemarie van der Wilt, Wiljan Hendrikx, Robin Hill, Myrthe van Delden, Martijn van der Steen Over intenties en interferenties Een lerende evaluatie van de schadeafhandeling rond Kanaal Almelo- De Haandrik Myrthe van Delden, Georgina

Kuipers, Mark van Twist, Marise van ’t Wout, Robin Hill Publicaties uit eerdere jaargangen zijn te vinden op www.nsob.nl Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 64

colofon © 2026 isbn nummer 978-90-836349-7-5 ontwerp Ontwerpwerk, Den Haag www.nsob.nl Over NSOB De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) is een hoog waardig onderwijs- en onderzoeksinstituut in het hart van de hofstad. Binnen dit instituut worden wetenschappelijke kennis over en praktijkervaring met het Nederlandse openbaar bestuur met elkaar verbonden. De NSOB organiseert opleidingen, publieke debatten en verzorgt wetenschappelijke en professionele publicaties.

Jorgen Schram Robin Hill Martin Schulz Eva Kloet Meekijken met de doorontwikkeling van het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer (Speel) ruimtevoor strategie

Jorgen Schram MSc is co-decaan en senior onderzoeker bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. Hij is als buitenpromovendus verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, waar hij een proefschrift schrijft over patronen in de interactie tussen actiegroepen en overheid. Robin Hill MSc is onderzoeker en opleidingsmanager bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. In zijn onderzoek richt hij zich veelal op strategisch werken aan langetermijnopgaven, met een specifieke focus op vraagstukken rondom ecologie en natuur. dr. Martin Schulz is directeur van de denktank van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. Daarnaast is hij als co-decaan verantwoordelijk voor diverse opleidingen. Het onderzoek van Schulz richt zich onder meer op vraagstukken die zich afspelen in de gevoeligheid op het snijvlak van politiek en bestuur. Eva Kloet MSc is onderzoeker en opleidingsmanager bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. In haar onderzoek richt zij zich onder andere op interbestuurlijke samenwerking en complexe vraagstukken in het onderwijs. Inhoudsopgave 1. Inleiding: vindplaatsen van strategie → 5 1.1 Groeipotentieel → 5 1.2 Strategisch vermogen (door)ontwikkelen → 8 1.3 Dit onderzoek: (speel)ruimte voor strategen die politiek(er) adviseren → 9 1.4 Leeswijzer → 10 2.

Strategie in context: gegroeide praktijken → 12 2.1 Van dreigend water naar uitgestrekt land → 14 2.2 Mentaliteit van de polder → 16 2.3 Strategie in tijden van schaarste → 19 2.4 Samenvattend: ontwikkelen strategisch verhaal → 24 3. Strategie in beweging: zoektocht naar samenhang → 27 3.1 Begripsvorming: strategie als beladen woord → 28 3.2 Beeldvorming: strategie in meervoudig perspectief → 31 3.3 Besluitvorming: strategie vanuit eigenaarschap en verantwoordelijkheid → 35 3.4 Samenvattend: grip krijgen op een veelkleurig fenomeen → 39 4. Strategie in ontwikkeling: van praktijkervaring tot ideaalbeeld → 41 4.1 Strategie op papier: de taal van de organisatie → 42 4.2 Strategie als praktijk: de ervaringen van strategen → 44 4.3 Strategie in interactie: tussen papieren werkelijkheid en weerbarstige praktijk → 52 4.4 Samenvattend: samenhang in strategie ontdekken → 55 Inhoudsopgave (Speel)ruimte voor strategie 3

5. Conclusie: (speel)ruimte voor strategie → 58 5.1 Strategie als serieuze aangelegenheid? → 59 5.2 Spelen met strategie → 61 5.3 Ruimte voor strategisch spel → 62 5.4 Concluderend: strategische (speel)ruimte serieus nemen → 64 6. Tot slot: strateeg in een politieke(re) omgeving → 67 Referenties → 73 Bijlage: Methodologische verantwoording → 75 (Speel)ruimte voor strategie 4

1. Inleiding: vindplaatsen van strategie Een verzameling dorpen met grootstedelijke ambities Voor de deur van het Dorpshuis Zwanenburg-Halfweg staat een man op zijn telefoon te kijken. Hij is duidelijk op zoek naar iets, gelet op de manier waarop hij om zich heen kijkt. ‘Kom je ook voor de kick-off bijeenkomst strategie Haarlemmermeer?’ , klinkt het naast hem. Een dame, eveneens met telefoon in haar hand, komt naast hem staan. ‘Ja, dat klopt’, antwoordt de man. ‘Volgens mijn agendaverzoek moeten we hier zijn, maar ik vraag mij af of dat wel klopt’, lacht hij, wijzend naar een schoolklas die zojuist het gebouw is binnengegaan. De twee stellen zich aan elkaar voor. Beiden zijn werkzaam bij de gemeente Haarlemmermeer, maar in andere functies en op andere beleidsdomeinen. De een is senior projectmanager en de ander teammanager. ‘Ik ken de locatie ook niet, maar laten we gewoon naar binnen gaan’, antwoordt de vrouw. Met lichte twijfel maar ook verwachtingsvol stappen de twee het dorpshuis binnen. Bij binnenkomst worden ze hartelijk ontvangen door een collega die betrokken is bij de organisatie van de startbijeenkomst. Terwijl ze op zoek gaan naar een plek om hun jas op te hangen, lopen ze per ongeluk eerst een ruimte binnen waar een groep ouderen aan het biljarten is en vervolgens een gymzaal waar een groep leerlingen van een basisschool net start met de les.

‘Verrassende plek om de aftrap van een groot strategietraject te organiseren’, mijmert de man. ‘Ach , uiteindelijk blijven we toch ook gewoon een verzameling van dorpen’ , reageert de vrouw gekscherend, die er duidelijk de humor meer van inziet. ‘Maar dan wel met de ambities van een grote stad’ , voegt ze daar met een lach aan toe. ‘Je weet dat we in potentie een G10-gemeente zijn, hè?’ , antwoordt de man. ‘Dat lijkt mij nu precies een mooi onderwerp voor strategisch gesprek’ , sluit de vrouw het gesprek met een knipoog af. 1.1 Groeipotentieel Haarlemmermeer is met recht een moderne, snelgroeiende gemeente te noemen. In de afgelopen zestig jaar is de bevolkingsomvang met meer dan 100.000 inwoners gegroeid1. Voor een deel is de groei geleidelijk gegaan, met in elk decennium een nieuwe groeipiek. De laatste scherpe piek was in 2019, 1 Website Haarlemmermeer: https://onderzoek.haarlemmermeergemeente.nl/themas/ demografie Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 5

veroorzaakt door het samengaan van Haarlemmermeer met de gemeente Haarlemmerliede-Spaarnwoude. Met de woningbouwversnelling waar nu op wordt ingezet, is de verwachting dat de volgende nieuwe piek rond 2029 zal plaatsvinden. De meest recente bevolkingsprognoses wijzen op het doorbreken van de ‘magische grens’ van meer dan 200.000 inwoners in 20502. Dat betekent dat de gemeente Haarlemmermeer over vijfentwintig jaar zich in alle waarschijnlijkheid richting de top 10 van grootste gemeenten van Nederland zal bewegen – gelet op de (gematigdere) groei die andere gemeenten doormaken. Ook op economisch vlak groeit de gemeente gestaag. Zo liet de regio ‘Haarlemmermeer’ in 2023 met 3,6 procent de hoogste groei zien in de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en is daarmee ook landelijk koploper. 3 Op het eerste oog gaat het Haarlemmermeer voor de wind. In het Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Toekomstbestendig groeien’ valt dan ook te lezen dat Haarlemmermeer een prettige gemeente is om in te wonen, te werken, naar school te gaan en te recreëren. Haarlemmermeer heeft een sterke economie, een stevig sociaal fundament en kenmerkt zich door een open en groen polderlandschap met tegelijkertijd tal van faciliteiten.

Ook internationaal staat Haarlemmermeer goed op de kaart dankzij de aanwezigheid van luchthaven Schiphol als mondiale ‘hub’ en vanwege het organiseren van toonaangevende festivals op het Floriadeterrein, zoals Mysteryland, waar ieder jaar circa 100.000 mensen op af komen. Er zijn echter ook grote uitdagingen. Denk aan vraagstukken als de stikstofcrisis, de woningnood, de asielcrisis, het bouwstoffentekort, het personeelstekort en de netcongestie. Dit is niet uniek voor Haarlemmermeer, maar bepaalt wel de agenda. Temeer omdat juist door de snelle groei qua bevolking en economie spanningen hier duidelijk zichtbaar worden – niet in de laatste plaats vanwege de bijzondere rol van Schiphol als economisch vitale, maar ook overlastgevende luchthaven. Zo protesteert Extinction Rebellion (XR) regelmatig bij en op Schiphol om aandacht te vragen voor klimaatverandering. Daarnaast lopen er al jaren procedures vanuit omwonenden over de geluidsoverlast van vliegtuigen en steeds vaker ook naar aanleiding van georganiseerde festivals. Daar komt bij dat door bezuinigingen vanuit het Rijk de gemeente Haarlemmermeer financieel een pas op de plaats moet maken – tot 2030 gaat dat om een totaal van 53 miljoen euro die bespaard zal moeten worden.

4 Mede door het noodzakelijke pakket van bezuinigingen is het huishoudboekje van de 2 Artikel AD, 11 juli 2025: https://www.ad.nl/haarlemmermeer/haarlemmermeer-telt- in-2050-meer-inwoners-dan-nu-vergelijkbare-gemeenten-groeien-minder-hard~a5b 672e0/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F 3 Website Metropoolregio Amsterdam, 14-03-2024: https://www.metropoolregio - amsterdam.nl/wp-content/uploads/2025/12/Economische-Verkenningen-Metro - poolregio-Amsterdam-2024.pdf. 4 Artikel AD, 5 november 2025: https://www.ad.nl/haarlemmermeer/ haarlemmermeer-wacht-financiele-puzzel-van-53-miljoen-euro~ad69eb62/ Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 6

gemeente op orde gebleven, maar deze maatregelen waren wel pijnlijk. Om hier nu, maar ook in de toekomst, goed mee om te gaan, zijn duidelijke keuzes nodig. Haarlemmermeer stelt dan ook, zo valt te lezen, dat dit hét moment is om op alle fronten nadrukkelijk te kiezen voor toekomstbestendig groeien. 5 Om dit mogelijk te maken, moet ook de gemeentelijke organisatie ‘mee - groeien’. De vragen en verwachtingen van ‘buiten’ hebben immers invloed op het functioneren ‘binnen’, in de eigen organisatie. Denk aan vragen als hoe de lange en korte termijn zich tot elkaar verhouden, hoe inhoud en proces zijn verbonden, hoe interne en externe ontwikkelingen zich uiten en hoe kwesties politiek te maken of juist in de ambtelijke luwte te houden. Dergelijke vragen zijn echter niet eenvoudig te beantwoorden, maar vergen een doordachte afweging. Waarbij het niet alleen gaat om iedere vraag individueel te behandelen, maar ook in samenhang te bezien. Dit vraagt om een duidelijke strategie voor het omgaan met dergelijke vraagstukken. Enerzijds omdat veel vraagstukken waar de gemeente Haarlemmermeer zich voor gesteld weet, complex van aard zijn – in de zin dat ze vele kanten en aspecten kennen. Neem bijvoorbeeld woningbouw, wat (al lang) niet enkel een vraag van huisvesting is, maar ook raakt aan aspecten als ruimte, landschap, sociale cohesie en economie.

In de context van Haarlemmermeer geldt dat nog sterker dan in andere delen van ons land, omdat de geografische ligging, met luchthaven Schiphol binnen de gemeentegrenzen en onder de ‘rook van’ hoofdstad Amsterdam, kwesties nog gelaagder maken. Anderzijds is een strategie ook noodzakelijk omdat keuzes die nu worden gemaakt, ook gevolg hebben voor de toekomst. In een tijd waarin niet alles zonder meer kan, is een duurzame aanpak noodzakelijk. Het bewuster strategisch(er) nadenken over vraagstukken is echter meer dan alleen een oplossing voor kwesties. Het biedt ook kansen. Het helpt bij het intern en extern zichtbaar maken hoe de gemeente Haarlemmermeer opereert en kan daarmee draagvlak genereren voor lastige kwesties. Ook kan het ruimte creëren in het bepalen van richting bij complexe kwesties door meervoudiger naar vraagstukken te kijken. En, in het verlengde daarvan, biedt het ontwikkelen van een strategie houvast in een context die aan voortdurende verandering onderhevig is. Het hebben van een strategie, als een soort ‘product’, is echter niet genoeg. Dit suggereert immers dat, als ‘de strategie’ er eenmaal is, de kwesties ook zijn opgelost. De praktijk is weerbarstiger. Het strategischer denken en handelen dient een vast onderdeel te worden van het werk binnen de gemeentelijke organisatie. In dat kader spreekt men daarom liever over het doen van strategie.

Een goede strategie is veeleer te beschouwen als een doorlopend proces waarbij de strategie continu wordt bijgesteld om deze actueel en 5 Zie bijvoorbeeld het coalitieakkoord 2022-2026 met de titel “Toekomstbestendig groeien.” Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 7

relevant te houden. Dit vergt van de organisatie en haar medewerkers een zekere kennis en kunde. In dat kader wordt ook wel gesproken over het ‘strategisch vermogen’ als de capaciteit om strategisch om te gaan met onzekerheid in een dynamische context. Denk daarbij aan het herkennen van de vraagstukken van vandaag, morgen én overmorgen. Weerbaar zijn voor uitdagingen van buiten en wendbaar optreden bij ontwikkelingen in de samenleving. En in staat zijn om te reageren op het onverwachte, zonder stuurloos te worden. Dat betekent nogal wat. 1.2 Strategisch vermogen (door)ontwikkelen De gemeente Haarlemmermeer heeft zich eind 2024 tot doel gesteld om de komende jaren het strategisch vermogen van de organisatie te vergroten. Belangrijk daarbij is dat Haarlemmermeer niet vanaf nul begint; vele stappen zijn reeds gezet – al was het alleen al door het opwerpen van de vraag wat er nodig is in de volgende fase van strategieontwikkeling. Het gesprek erover alleen entameren is echter niet voldoende; daar is meer voor nodig. Het uitwerken van een strategie is slechts een eerste deel van een grotere ambitie in het ontwikkelen van strategisch vermogen. In de literatuur spreekt men in dat kader dan ook wel over het creëren van strategiedynamica .

Strategisch vermogen gaat immers (ook) om het ‘werkend maken’ van strategie en is daarmee veeleer te beschouwen als het in gang zetten én houden van een beweging. Dit is nodig om strategie te laten ‘leven’ bij betrokkenen, in de interne organisatie maar ook in de externe omgeving. Strategievorming vindt niet plaats in een laboratorium, maar in een omgeving vol sociale interactie. Het denken over en invulling geven aan strategie is dan ook onlosmakelijk verbonden met de context waarin het vorm krijgt. Een goede strategie is een strategie die past. Past bij de omgeving, de vraagstukken die daar spelen, de mensen die er wonen en de bedrijven die er gevestigd zijn. Maar ook past bij de politieke constellatie, het bestuurlijk mandaat, het speelveld van andere overheden, het ambtelijk apparaat en de beschikbare financiële middelen. Dat betekent dat er geen blauwdruk is voor hoe dit ‘goed’ te doen. Tegelijkertijd biedt dat wel ruimte om als Haarlemmermeer iets te maken dat eigen is. Niet door alleen over strategie te spreken, maar het gewoon te gaan doen. In dit onderzoek verbinden we het denken over strategie met de wijze waarop binnen de gemeente Haarlemmermeer mensen vanuit persoonlijke professionaliteit bezig zijn met het ‘maken’ van strategie.

We kijken naar de keuzes en afwegingen die mensen individueel en in interactie maken en de dilemma’s die ze tegenkomen bij het werken aan strategie. De ontwikkeling van het strategisch vermogen is immers niet voorbehouden aan één persoon in de organisatie, maar is de uitkomst van een samenspel van verschillende Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 8

mensen die ieder vanuit hun eigen rol en positie hier een bijdrage aan leveren. Dat varieert van de gemeentesecretaris, directieleden en clustermanagers tot de concernstrateeg, domeinstrateeg en de medewerker in de uitvoering belast met een strategisch dossier. Om de ontwikkeling van het strategisch vermogen in Haarlemmermeer te versterken, dient daarom op verschillende plekken in de organisatie waar mensen bezig zijn met strategievorming te worden gekeken. We bezien daarbij telkens hoe “strategisch doen” vorm krijgt op drie niveaus: individueel-, team- en concernniveau. Hoe ziet dat er op ieder van die niveaus afzonderlijk uit – en wat betekent dat voor de samenhang? Door de verschillende stappen van het ontwikkelen van strategisch vermogen in beeld te brengen, willen we de overeenkomsten, verschillen, lacunes en spanningsvelden inzichtelijk maken. Vandaaruit kunnen we vervolgens reflecteren op de vraag welke patronen daarin zijn te duiden en wat dit betekent voor de (door)ontwikkeling van het strategisch vermogen in Haarlemmermeer.

Binnen de ambities van de gemeente Haarlemmermeer om de komende jaren het strategisch vermogen verder te ontwikkelen, heeft zij onder meer in samenwerking met de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) een viertal initiatieven ontplooid: een opleiding voor strategisch medewerkers, de oprichting van een ‘community of practice’, een onderzoek naar de vraagstukken van de toekomst (Hill et. al., 2026) en een reflectie op de staat van het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer. In dit essay staat de reflectie centraal en doen we verslag van de wijze waarop strategie op dit moment vorm krijgt en waar ruimte is om dat te versterken. Het achterliggende idee is dat door meer aandacht te hebben voor de vraag wat strategie is, wie daar een rol in heeft en wat past bij de context van Haarlemmermeer, de organisatie zich ook beter kan voorbereiden op de toekomst en de wens om haar groeipotentieel waar te maken. 1.3 Dit onderzoek: (speel)ruimte voor strategen die politiek(er) adviseren Strategie krijgt vorm in een bestuurlijke praktijk en is daarmee per definitie een sociaal construct. In dit onderzoek kiezen we er daarom bewust voor om geen feitelijke reconstructie of objectieve representatie van het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer te maken.

In plaats daarvan brengen we in kaart hoe betrokkenen binnen de gemeente betekenis geven aan strategisch vermogen (Weick, 1979; 1995). Wat wordt als strategie beschouwd? Wat doen medewerkers wanneer zij strategisch werken? Hoe ziet ‘werkend’ strategisch vermogen er volgens hen uit? En in hoeverre speelt de specifieke Haarlemmermeerse context daarbij een bijzondere rol? Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 9

Steeds richten we ons op drie niveaus: het ideaalbeeld, de huidige praktijk en de gewenste toekomstige ontwikkeling – en wat daarvoor nodig is. Dit onderzoek is daarmee primair toekomstgericht en heeft als doel het handelingsrepertoire van de gemeente Haarlemmermeer te versterken. Het gaat dus niet om terugkijken en oordelen, maar om vooruitkijken en leren: wat kan de gemeente Haarlemmermeer nu, in de komende jaren en op de langere termijn doen om haar doelstellingen te realiseren, en hoe kan strategisch vermogen daaraan bijdragen? Tijdens de onderzoeksperiode zien wij van dichtbij hoe de ontwikkeling van het strategisch vermogen vorm krijgt. Zoals het woord ontwikkeling al zegt, is het een proces dat volop in beweging is. Dat betekent ook dat we in dit essay verslag doen van ons ‘meelopen’ en ‘meekijken’ gedurende een bepaalde periode. Dit heeft als consequentie dat we in zekere zin altijd achter de feiten aanlopen: op het moment van schrijven zijn we alweer ingehaald door de tijd. Gelukkig heeft dat voor de ontwikkeling van het strategisch vermogen in de praktijk van Haarlemmermeer geen enkel gevolg. Voor dit onderzoek is dat wel relevant en nog meer voor hoe wij dit essay hebben opgeschreven en opgebouwd. Om recht te doen aan die dynamiek – én aan onze eigen voortschrijdende inzichten – presenteren we dit essay langs de chronologie van onze onderzoeksactiviteiten.

Deze werkwijze typeren we als “meekijken in het moment”. Strategie is een veelkleurig fenomeen. Onderzoek hiernaar laat daarom al snel slechts een deel ervan zien. Om grip te krijgen op deze veelkleurigheid en daarmee ook de onderzoeksvragen te beantwoorden, maken we gedurende de onderzoeksperiode gebruik van verschillende methoden: een literatuurstudie, een tekstanalyse van aangeleverde strategische documenten, een survey met aansluitende feedbackgesprekken, interviews en participerende observatie. De inzichten uit dit onderzoek hebben we vastgelegd in de vorm van een essay waarin we reflecteren op de manier waarop het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer vorm krijgt. Daarbij volgen we dus het pad dat wij als onderzoekers gedurende de periode hebben bewandeld. 1.4 Leeswijzer We beginnen met een korte historische schets van Haarlemmermeer. Al snel werd duidelijk dat de manier waarop de gemeente zich tot de toekomst verhoudt, nauw verweven is met haar ontstaansgeschiedenis. Die geschiedenis laat sporen na in het landschap en de ruimtelijke ordening, maar ook in demografische patronen, economische verhoudingen en sociaal-culturele opvattingen. Dat maakt de geschiedenis relevant voor het denken over strategie: ideeën over wat ‘goed’ of ‘slecht’ bestuur is, zijn Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 10

immers cultureel-historisch gevormd. In de gesprekken tijdens het onderzoek kwamen dergelijke impliciete aannames herhaaldelijk naar voren. Ze zijn niet uniek voor Haarlemmermeer, maar bepalen wel mede wat hier als een passende strategische benadering wordt ervaren. In het derde hoofdstuk presenteren we een selectie van conceptuele lenzen uit de strategieliteratuur. Leidend in de zoektocht naar deze lenzen was de vraag: wat helpt nu om de unieke context van de gemeente Haarlemmermeer goed te doorgronden? We zetten in dit hoofdstuk vijf perspectieven op strategie uiteen, inclusief hun kenmerken en bijpassende taal. Deze perspectieven bieden een verrijkend kader om naar de praktijk van strategisch vermogen bij de gemeente Haarlemmermeer te kijken. Rond de zomer van 2026 hebben we deze perspectieven, via een taalanalyse en survey -feedbackgesprekken, verder toegepast op de specifieke context van Haarlemmermeer. In hoofdstuk 4 worden de resultaten daarvan gepresenteerd. In de analyse onderscheiden we het ideaalbeeld van strategie, de ervaringen in de huidige werkpraktijk en de gewenste toekomstige ontwikkelingen. Het vijfde hoofdstuk beschrijft de fase waarin we deze inzichten samen met de organisatie hebben geduid en gereflecteerd. We signaleren daarin enkele spanningen die zich voordoen bij de ontwikkeling van strategisch vermogen.

Onze suggestie is om deze spanningen niet te proberen weg te nemen, maar ze juist productief te maken. In het zesde en laatste hoofdstuk gaan we in op de vraag wat het betekent om als strateeg vanuit een speelse en serieuze houding politiek(er) te adviseren. Opgaven en thema’s in de samenleving zijn steeds meer verbonden en worden tegelijkertijd ook politieker – in de betekenis dat politiek alle strijd en conflict in de samenleving betreft, verschillen toenemen en daarmee ook opvattingen over de omgang met de maatschappelijke opgaven meer politiek worden. Dat vraagt om strategen die hun vak zo inrichten dat zij politiek(er) kunnen adviseren. Tot slot: met het afronden van ons onderzoek is de ontwikkeling van het strategisch vermogen van de gemeente Haarlemmermeer echter zeker niet voltooid. In zekere zin markeert dit moment juist het begin van een nieuwe fase. De inzichten die in dit essay zijn verzameld, vormen geen eindpunt, maar eerder een uitnodiging tot verdere verkenning, experimenten en reflectie binnen de organisatie. Strategisch vermogen is immers geen statisch gegeven, maar een voortdurend dynamisch proces van betekenisgeving, afstemming en handelen.

Dit verhaal eindigt daarom niet met een punt, maar met een komma: onze bevindingen bieden een basis voor een volgende impuls, waarin de gemeente zelf, mede op basis van de inzichten uit dit essay, verder bouwt aan de versterking van haar strategische vermogen. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 11

2. Strategie in context: gegroeide praktijken De laatste der Mohikanen ‘Ik wist niet dat we zoveel strategen hadden…’ , mompelt een clustermanager terwijl ze om zich heen kijkt. De ruimte waar de strategiesessie wordt georganiseerd, is inmiddels zo gevuld geraakt dat er geen stoelen meer bij kunnen; mensen die nu nog binnenkomen, wordt verzocht te blijven staan totdat de plenaire opening is afgerond en men in subgroepen aan de slag gaat. Inmiddels wordt een microfoon gezocht zodat de introductie voor iedereen tenminste verstaanbaar is. De opmerking blijkt een interessante voorbode voor het gesprek dat die ochtend volgt. Zo blijkt het overgrote deel van de aanwezige ‘strategen’ bij navraag niet de functie van strateeg te hebben. Althans, dat staat niet als zodanig vermeld op hun visitekaartje. Eerder wordt er gesproken over het werk dat zij doen dat een zogeheten ‘strategische component’ in zich heeft: opgaven waaraan wordt gewerkt, bevatten strategische elementen of zij worden geacht ook na te denken over de strategische impact van het werk dat zij doen. Dit kunnen strategische vraagstukken zijn waar men met andere externe partijen aan werkt, zoals de energietransitie of de woningbouwopgave, maar evengoed ook opgaven die meer intern georiënteerd zijn, zoals portfoliomanagement of HR.

Hoewel de bijeenkomst drukbezocht is, valt op dat slechts een handjevol medewerkers expliciet in zijn of haar functietitel strateeg of strategisch adviseur heeft staan; één iemand blijkt zelfs de laatste ‘concernstrateeg’ te zijn – een unicum, gezien de centrale ‘groep Strategie’ inmiddels enkele jaren is opgeheven. ‘De laatste der Mohikanen’, voegt iemand in een van de deelgesprekken daaraan toe. Er wordt gelachen en al snel gaat het gesprek over een ander onderwerp. De opmerking over ‘de laatste der Mohikanen’ is grappig en lichtvoetig bedoeld, maar zoals vaker met grappen schuilt er ook een serieuze ondertoon in. Aan het begin van een traject over strategie en strategisch vermogen ligt het voor de hand niet alleen vooruit te kijken, maar ook stil te staan bij de positie van waaruit men vertrekt. In dat licht is het relevant dat in het verleden bewust is besloten de groep Strategie bij de gemeente Haarlemmermeer op te heffen. Niet vanuit de gedachte dat strategie onbelangrijk is of zou zijn – integendeel – maar vanuit de gedachte dat zij juist op veel meer plekken in de organisatie aanwezig is dan enkel bij kennis en beleid. Vanuit die overtuiging moet strategie geen aparte functie zijn, maar vormt het een geïntegreerd onderdeel van het dagelijks werk van heel veel afdelingen binnen Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 12

de organisatie. Tegelijkertijd klinkt inmiddels ook het tegengeluid steeds vaker: van wie is strategie nu eigenlijk (nog) echt? Niet omdat men geen waarde eraan toekent, maar omdat zij wel minder expliciet aanwezig is als eigenstandige entiteit en daarmee impliciet (te veel) opgaat in de operatie. Het is een spanning die veel organisaties zullen herkennen: wordt strategie losgezet van de operatie, dan dreigt zij los te zingen; wordt zij volledig in de operatie ondergebracht, dan dreigt zij daarin te verdwijnen. De institutionele inrichting is daarin niet bepalend, maar speelt wel een rol. De toekomst is open, maar niet leeg . Gedurende de eerste maanden in de gemeente Haarlemmermeer wordt dit ons op basis van de eerste verkennende gesprekken en sessies al snel duidelijk. Om te begrijpen hoe de gemeente Haarlemmermeer richting de toekomst het strategisch vermogen kan (door) ontwikkelen, is het dan ook relevant te kijken naar waar men (in het denken over strategie) vandaan komt. In dit hoofdstuk laten we zien hoe al in de eerste fase van het onderzoek duidelijk wordt hoe de unieke ‘poldermentaliteit’ van de gemeente Haarlemmermeer sterk historisch-cultureel bepaald is - en hoe dat ook nu effect heeft op het denken over strategie.

De vormgeving van strategie is immers meer dan alleen een ‘structuur - vraagstuk’: waar in het organogram is strategie te positioneren? De vormgeving van strategie gaat ook altijd over de mensen die dit individueel en in samenwerking vormgeven en daarmee over de sociale en culturele aspecten in organisaties: de zogeheten ‘organisatiecultuur’. Een gesprek over strategie is daarmee per definitie spanningsvol, omdat het raakt aan de kernprincipes waar een organisatie op gebouwd is. Dat betekent ook dat elk gesprek hierover, zelfs zonder intentie tot aanpassing, al snel leidt tot het discours van ‘reorganisatie’ of ‘organisatieverandering’. Dat dit spannend gevonden wordt, is begrijpelijk, maar neemt niet weg dat dit gesprek wel gevoerd dient te worden. Ook omdat elke vorm van ontwikkeling in organisaties raakt aan de cultuur (als samenstel van normen, waarden, overtuigingen, gewoonten en (on)geschreven regels). Net als bij veel andere organisaties rust het heden ook hier in Haarlemmermeer zwaar op het verleden – misschien wel sterker dan elders. Niet alleen omdat Haarlemmermeer een relatief jonge gemeente is, maar juist omdat zij letterlijk is gemaakt. Het landschap, de bestuurlijke ordening en de manier van werken zijn hier niet alleen organisch gegroeid, maar in belangrijke mate ontworpen en aangelegd.

Die maakbaarheid werkt tot op de dag van vandaag door in het zelfbeeld en het strategisch handelen van de organisatie. De manier waarop strategie dan ook wordt gedacht, besproken en georganiseerd, laat zich niet los zien van specifieke sociaalgeografische, bestuurlijke en culturele kenmerken van de gemeente. Het strategisch vermogen van Haarlemmermeer Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 13

krijgt daarmee vorm binnen een context die op meerdere punten afwijkt van het gemiddelde en in zekere zin uniek is. Die context bepaalt niet alles, maar zet wel accenten en maakt bepaalde spanningen scherper zichtbaar dan elders. Wie patronen in het strategisch vermogen van de organisatie wil doorgronden, doet er daarom goed aan verder terug te kijken dan enkel de afgelopen bestuursperiode en zich te verdiepen in de geschiedenis. En wie dat doet, merkt al snel dat Haarlemmermeer een gemeente is waarin landschap en identiteit diep met elkaar verweven zijn en daarmee een belangrijk onderdeel vormen van de cultuur – die ook in de organisatie van de gemeente aanwezig is. 2.1 Van dreigend water naar uitgestrekt land Veel mensen kennen Haarlemmermeer vooral als die grote gemeente in de Metropoolregio Amsterdam waar ook luchthaven Schiphol is gevestigd: een verzameling dorpen, met Hoofddorp als meest bekende naam. Minder bekend is dat Haarlemmermeer qua oppervlakte een van de grootste gemeente van Nederland, met 206,31 vierkante kilometer.6 Wie zich dat eenmaal realiseert, ziet in de gemeente ineens de grote hoeveelheid ruimte en daarmee de potentie van het gebied: de uitgestrektheid rond Schiphol, de bedrijventerreinen en logistieke hubs, de brede wegen en de open vergezichten.

Bovendien herbergt Haarlemmermeer, naast de ruimte die de luchthaven Schiphol inneemt, zo’n dertig dorpskernen – veelal verbonden door polders. Wie over de A4 richting Hoofddorp rijdt en om zich heen kijkt, kan zich nauwelijks voorstellen dat dit alles – landbouwvelden, bedrijvigheid, dorpen en infrastructuur – samen één gemeente vormt. Die unieke ligging en omvang van Haarlemmermeer hebben een bijzondere ontstaansgeschiedenis. Eeuwenlang was Haarlemmermeer namelijk geen land, maar water. Een uitgestrekt binnenmeer, ontstaan uit het samenvloeien van drie kleinere meren, dat door stormen, golfslag en veenafslag steeds verder groeit. Het water vormt een reële bedreiging voor omliggende steden en dorpen en krijgt niet voor niets de bijnaam ‘de waterwolf’. Al vroeg circuleren plannen om het meer droog te leggen, maar pas in de negentiende eeuw vallen kennis, techniek, bestuurlijke wil en financiële middelen samen. Met de inzet van stoomkracht wordt tussen 1849 en 1852 het water weggepompt. De droogmaking van de Haarlemmermeer groeit uit tot een nationaal prestigeproject: een demonstratie van vooruitgang, centrale sturing en het rotsvaste geloof dat natuur te beheersen is.

En met het verdwijnen van het 6 Website Kadaster: https://kadastralekaart.com/gemeenten/haarlemmermeer-GM03 94?srsltid=AfmBOopJ0Pho4c509fuXyJokTym5xPlWWdoMmZwx1an7x_Mxi8RobNhc Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 14

water begint het echte werk pas. Het nieuwe land wordt ingericht als een logisch en strak gestructureerd geheel van rechte wegen, kavels en sloten — een kenmerkend beeld voor de regio én voor Nederland. Door bebouwing in de tijd minder pregnant zichtbaar geworden, maar vanuit de lucht bezien nog altijd zeer herkenbaar. Dagelijks verbazen vele toeristen zich hier dan ook over wanneer zij op klaarlichte dag met het vliegtuig op de Polderbaan landen. In de beginjaren van de gemeente Haarlemmermeer fungeert de polder als een leeg canvas waarop functies kunnen worden gepland en verdeeld. Het ‘grid’ dat ontstaat, is de ruimtelijke vertaling van de heersende bestuurlijke logica: alles wordt overzichtelijk en efficiënt ingedeeld. In de decennia die volgen ontwikkelt Haarlemmermeer zich gestaag. Boeren uit andere delen van Nederland, op zoek naar ruimte en kansen, vestigen zich in de polder en brengen het land in cultuur. Aanvankelijk worden twee dorpen gesticht: Kruisdorp (het latere Hoofddorp) en Venneperdorp (het latere Nieuw- Vennep). Kruisdorp groeit al snel uit tot het bestuurlijke centrum, onder meer doordat hier het gemeentehuis en het polderhuis worden gebouwd. Later volgen meer dorpen, waaronder Badhoevedorp en Zwanenburg. Lange tijd blijft Haarlemmermeer vooral een landbouwgemeente, maar in de twintigste eeuw veranderen schaal en dynamiek ingrijpend.

De opkomst van de glastuinbouw en de ontwikkeling en expansie van Schiphol plaatsen de gemeente in een mondiale economisch-logistieke context. Tegelijkertijd blijft het grondgebied bestaan uit een mozaïek van 31 kernen – woonplaatsen, dorpen en buurtschappen – elk met een eigen sociale structuur en lokale identiteit. Het zorgt voor een interessante mix van het mondiale en het lokale en van het grootstedelijke en het dorpse. Dat landschappelijke aspecten meer zijn dan louter decor, weten we ook van andere plekken in Nederland. In verhalen over Limburg wordt regelmatig verwezen naar een ‘mystieke volksaard’, verbonden aan het glooiende heuvellandschap, terwijl de vermeende stugheid van de Zeeuw vaak wordt verklaard vanuit de strijd met het water en het zware kleiland dat zich slechts met moeite laat vormen. Ook in Haarlemmermeer hebben het landschap en de ontstaansgeschiedenis ervan invloed gehad op de identiteit van de gemeente. Velen spreken zelf dan ook van een ‘poldermentaliteit’: een mentaliteit van doen, van aanpakken. De uitgestrektheid van de polder, de strakke ruimtelijke ordening en de meervoudigheid van dorpskernen zijn hier niet alleen fysieke kenmerken, maar maken deel uit van de identiteit van de gemeente en werken door in de manier waarop wordt gedacht en gehandeld.

Zo klinken regelmatig teksten als ‘ruimte moet je nemen’, ‘kansen moet je pakken’, ‘gewoon doen’ en ‘aan de slag’. Op het oog wellicht holle kreten, maar met de kennis van het verleden zijn zij veel meer dan dat; zij kenmerken de cultuur van Haarlemmermeer. Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 15

2.2 Mentaliteit van de polder In deze Haarlemmermeerse poldermentaliteit tekenen zich een aantal terugkerende patronen af. Het zijn patronen die vrijwel onmiddellijk naar voren komen wanneer we in de eerste gesprekken met ambtenaren uit de organisatie de ogenschijnlijk naïeve, maar allesbehalve onschuldige vraag stellen: hoe gaat het er hier nu eigenlijk aan toe? Juist vanuit die onbevangen vraag komt steeds opnieuw naar voren welke rol de geschiedenis van het polderlandschap speelt in het dagelijkse werk in Haarlemmermeer. Het gaat om krachtige verhalen die diep verankerd zijn in het zelfbeeld van de organisatie en die richtinggevend zijn voor de manier waarop strategisch vermogen hier gestalte krijgt. We herkennen zeker vijf terugkerende aspecten van wat als ‘de Haarlemmermeerse poldermentaliteit’ zou kunnen worden geduid: 1. Doen als de belangrijkste vorm van denken Een eerste aspect van de poldermentaliteit is dat doen geldt als de belangrijkste vorm van denken. In gesprekken typeert men Haarlemmermeer (en zichzelf) niet zelden als ‘het Rotterdam van Noord-Holland’: nuchter en gericht op aanpakken. Niet zozeer uit bewondering voor Rotterdam als stad – dat ligt zelfs bijzonder gevoelig vanuit voetbaloogpunt – maar vanwege de herkenning van een gedeeld DNA: daadkracht, resultaatgerichtheid en weinig geduld met abstractie.

De geschiedenis van de polder voedt een sterk geloof in maakbaarheid. Ontwikkelingen worden bij voorkeur netjes geordend, voortvarend aangepakt en onder controle gebracht. Dat vertaalt zich in een werkcultuur waarin de mouwen worden opgestroopt en waarin terughoudendheid bestaat ten opzichte van abstracte visievorming. Strategie krijgt in deze context primair betekenis als uitvoeringskracht. Onder druk wordt niet eerst vertraagd of gereflecteerd, maar bijgeschakeld: nog een tandje harder werken, prioriteiten stellen, deadlines afspreken en efficiënter uitvoeren. Visie is al snel verdacht wanneer zij te veel afleidt van concrete actie in de dagelijkse praktijk; niet voor niets klinkt in gesprekken soms schertsend dat je voor visie beter naar de opticien kunt gaan en niet in Haarlemmermeer moet zijn. 2. Dienstbaar aan de externe omgeving Een tweede aspect van de poldermentaliteit is de sterke dienstbaarheid aan de externe omgeving. Die houding is misschien niet direct terug te voeren op de ontstaansgeschiedenis van de polder, maar kent op zijn minst wel een parallel daarmee. De droogmaking van de Haarlemmermeer was op zichzelf al een dienst aan de omliggende steden en dorpen die bedreigd werden door de ‘waterwolf’. In die zin zit dienstbaarheid al vanaf het begin in het DNA van de gemeente. Ook vandaag de dag kijken externe partijen Inhoudsopgave → (Speel)ruimte voor strategie 16

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://haarlemmermeer.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/dcf5e53b-203c-4004-aa6d-0122bf56cc62?agendaItemId=a5ed1d01-33b0-456c-be9d-ad5e530d35a9