12. 13574238 Essays Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur. d.d. 07-07-2026
Tekst van het document
https://onderzoek.haarlemmermeergemeente.nl/publicaties/ haarlemmermeer-van-2026-naar-2036 17 H aarlemmermeer. (2025). Haarlemmermeer van 2026 naar 2036 [Verstedelijking] . https://onderzoek.haarlemmermeergemeente.nl/publicaties/ haarlemmermeer-van-2026-naar-2036 18 I nformeer. (2025, 5 november). Naar leefbare wijken die weer jaren mee kunnen. https://haarlemmermeergemeente.nl/informeer-online/ naar-leefbare-wijken-die-weer-jaren-mee-kunnen Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 25
Tabel 3. Werken, wonen en samenleven in Haarlemmermeer bezien vanuit verwevenheid sAm enleven in veerkr Ac hTig e gemeensch Ap pen Werken in een To ekomsTb esTe ndige economie Wonen in leefb Ar e Wi jken Thematiseren vanuit verwevenheid Richting 2040 groeit Haarlemmermeer door tot meer dan 200.000 inwoners en wordt de gemeente steeds stedelijker. Tegelijkertijd is sprake van dubbele vergrijzing. Deze trends hangen samen en zorgen voor nieuwe uitdagingen voor de sociale cohesie, waarop al vanuit domeinen als zorg en veiligheid een beroep wordt gedaan. Haarlemmermeer is een economische topregio met een sterk cluster van internationale bedrijven en een dominante logistieke sector rond Schiphol. Keuzes op dit terrein zijn niet los te zien van keuzes ten aanzien van wonen, reizen en ruimtegebruik in de gemeente. Haarlemmermeer groeit snel en levert een substantiële bijdrage aan de woningbouw o pgave. Keuzes in deze ‘schaalsprong’ hangen sterk samen met de mogelijkheden op het kwalitatieve vlak van groen, wonen en leven voor de komende decennia, zo laat de geschiedenis van eerdere bouwgolven zien. Waar deze keuzes bij de schaalsprong nog ‘bij aanvang’ kunnen worden gewogen, is in de bestaande wijken sprake van een vernieuwingsopgave waarin keuzes deels worden beïnvloed in andere periodes gemaakte afwegingen. Inhoudsopgave Verbeelding verbindt 26
2.5 Van verweven opgaven naar politieke kwesties De lens van verwevenheid maakt zichtbaar welke (positieve en negatieve) spanningen bestaan rondom schaarste in ruimte, middelen en uitvoerings - capaciteit. Waar lange tijd het beeld bestond dat fysieke en financiële ruimte in ruime mate voorhanden was, groeit nu de ervaring van schaarste en toenemende verwevenheid. Dat heeft directe gevolgen voor de aard van besluitvorming. Doordat opgaven elkaar beïnvloeden, gaan investeringen voor het ene beleidsterrein vaker ten koste van het andere. Maar ook: doordat de samenhang tussen beleidsdomeinen zo groot is, zijn er meer mogelijkheden voor slimme koppeling (denk aan multifunctionele gebieden, zoals een park dat ook waterberging mogelijk maakt) en flexibele opties (denk aan modulaire woningbouw). Toekomstbeelden concurreren met elkaar en interventies beïnvloeden elkaar in tijd, ruimte of budget. Daarmee verschuift het accent van optimalisatie binnen afzonderlijke domeinen naar prioritering en koppeling tussen opgaven: niet langer wat kan allemaal , maar wat kan waar en wanneer, en tegen welke prijs? Dit markeert de overgang naar de wereld van de politiek. Waar schaarste en verwevenheid zichtbaar maken dat niet alles helemaal of tegelijk kan, is het aan de politiek om te bepalen hoe daarmee om te gaan.
Welke waarden krijgen voorrang, welke ambities worden begrensd of uitgesteld, en welke spanningen worden als onvermijdelijk aanvaard? Daarmee betreden we de wereld van de ‘wil’, in relatie tot de wereld van het ‘kunnen’ en het ‘weten’ – hetgeen in het volgende hoofdstuk centraal staat. Voor de ambtelijke advisering betekent dit de overgang naar toespitsen: het expliciet formuleren van kwesties waarin belangen botsen, schaarste voelbaar wordt en keuzes in verwevenheid niet langer te vermijden zijn. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 27
3. Toespitsen: adviseren tussen weten, willen en kunnen Oog voor het onzichtbare water Gezien de geschiedenis van Haarlemmermeer is het enigszins ironisch, maar voor de toekomst van het gebied is een natte bodem van wezenlijk belang. Het vasthouden van grondwater voorkomt inklinking van de bodem, houdt verzilting tegen en maakt een gezonde natuur mogelijk. En, bovenal: het zorgt voor voldoende drinkwater. De waterhuishouding is verweven met veel facetten van de gemeente en verstoringen hierin kunnen leiden tot funderingsproblematiek, verslechterde landbouwgrond en onvoldoende schoon drinkwater. Het beschermen van de waterhuishouding is een sluipende kwestie, die gemakkelijk te lang van de politieke agenda kan blijven. Uiteindelijk gaat het om het borgen van water – en dat kost ruimte. Ruimte die niet kan worden ingezet voor duurzame energieopwekking. Ruimte die niet kan worden benut voor het bouwen van woontorens. Ruimte die niet kan worden gebruikt voor de aanleg van wegen en parkeerplaatsen. Het is de schaarse en beconcurreerde ruimte waarop aanspraak wordt gemaakt door een onzichtbaar, maar onmisbaar goed: water. Als zo’n vraagstuk niet vanzelf politiek wordt, hoe kan ambtelijke advisering dan bijdragen aan een tijdige politieke waardenafweging? Dit hoofdstuk gaat over het formuleren van kwesties voor de politiek.
Waar wordt het nu zo spannend, schurend of kansrijk dat dat de ambtelijke organisatie er politieke aandacht voor wil vragen? In Haarlemmermeer hebben we gezien dat de ambtelijke organisatie daarvoor uit drie werelden kan putten. En dat in politiek-ambtelijke advisering altijd een goede balans moet worden gevonden tussen deze drie werelden. We maken, geïnspireerd op het werk van Roel In ’t Veld, een onderscheid tussen de werelden van willen, weten en kunnen. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 28
3.1 Wereld van willen Om tot gedegen politieke advisering te komen, is het van belang om scherp te hebben wat politiek daadwerkelijk is. Kortgezegd gaat politiek over alle strijd en conflict over de verschillen in de samenleving, dat wil zeggen dat politiek alles behelst waarover we hartstochtelijk van mening verschillen. De politiek is er om de wil van haar inwoners te vertegenwoordigen – die zich uitstrekt over alle soorten thema’s: van groot tot klein, van ogenschijnlijk onbenullig tot gewichtig, van emotioneel tot zakelijk. Politiek is een vreedzame, geweldloze vorm van conflict. Verschillen beslechten we via discussie en debat: in een verbale storm met de uitwisseling van opvattingen. Wélke onderwerpen onderdeel van debat zijn – en daarmee tot de politiek behoren – bepaalt de politiek zelf. Er is een onderscheid tussen de politiek en het politieke.19 Het politieke is de maatschappelijke strijd over de verschillen. Over alles verschillen we van opvatting: wat de kleur van Piet is, wie de energietransitie moet betalen, hoeveel asielzoekers we toelaten en dus ook over wat de kwesties zijn die in Haarlemmermeer in de komende bestuursperiode zouden moeten worden geadresseerd. De politiek is de historische vormgeving daarvan in onder andere structuren, ambten en instituties (zoals het college van B&W en de gemeenteraad).
Politiek is dus niet voorbehouden aan de gemeenteraad net zo min als besturen het exclusieve domein is van het college van B&W. Het college van B&W is onderdeel van de politiek en handelt in relatie tot het politieke – tot de strijd en conflict over de verschillen in de samenleving. Net zo goed als besturen ook plaats heeft in de gemeenteraad in allerlei keuzes en kaders waarmee de raad invloed uitoefent op en zelf ook (mee)bestuurt. Het college en de raad hebben elk een eigen rol en taak, maar zijn dus beide onderdeel van de politiek.20 Daarachter gaat de vraag schuil: “Wat willen we met elkaar?”. Logischerwijs heeft ieder individu andere wensen en behoeften. Als antwoord hierop gaan mensen met elkaar in gesprek, verschillen zij van mening, wisselen zij zienswijzen uit en kunnen ideeën botsen of juist verzoenen. Dit noemen wij de wereld van het willen. Dit is de wereld van waarden, doelen, intenties en normatieve oriëntatie. De wereld van willen gaat over welke maatschappelijke vraagstukken de aandacht verdienen en waar de focus en de ambities van het 19 L eFort, C. (2016), Wat is politiek?, Amsterdam: Boom. 20 S pecifiek over strijd in de gemeenteraad heeft de NSOB eerder geschreven in Schulz, M., Frissen, P. H. A., & Schram, J. (2019). Gemeenteraden positioneren: Van professionaliseren naar politiseren. NSOB. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 29
gemeentelijk beleid moeten liggen. Het is het domein waarin wensen geformuleerd worden: de wensen van inwoners, ondernemers en de inhoudelijke voorkeuren van beleidsthema’s. Zo willen we een robuuste waterhuishouding met voldoende drinkwater en mogelijkheden tot het verbouwen van land voor het oogsten van gewassen. Het is een wereld die zich kenmerkt door verschil en conflict. Mensen hebben elk hun eigen leven, verleden en denkkader; ze verschillen. Niet alleen in wie ze zijn, maar ook in welke dingen ze belangrijk vinden en waar hun aandacht naartoe gaat – en dus in wat ze willen. In deze wereld bevinden zich de bewoners die opvattingen en ideeën over de gemeente hebben, ondernemers die gebaat zijn bij bepaalde keuzes en regelingen, verenigingen en belangengroepen die zich inzetten voor specifieke onderwerpen, politici die bepaalde standpunten verdedigen én de ambtelijke organisatie die doelstellingen en ambities aan de politiek voor kan leggen. De wereld van het willen kent ook een schaduwzijde: wensdenken. Hiervan is sprake als men iets wil zonder enig realiteitsbesef. Als ambities worden geformuleerd die volstrekt onuitvoerbaar zijn of uitgaan van niet bestaande feiten.
Als de politiek bijvoorbeeld zou besluiten dat Haarlemmermeer volgend jaar autovrij moet zijn, dan is de wereld van ‘willen’ ontspoord geraakt door te weinig verbondenheid met de werelden van weten en kunnen. Binnen de gemeentelijke organisatie ligt het mandaat om besluiten te nemen over de wil van de gemeente uiteindelijk bij de gemeenteraad. De raad bepaalt wat politiek is en formuleert op basis hiervan doelen en wensen voor de gemeenschap die richting geven aan het gemeentelijk beleid. Dat betekent echter niet dat de wereld van willen uitsluitend aan hen voorbehouden is. Het bepalen van de politieke wil is geen onderdeel van het ambtelijk vak, maar ook ambtenaren acteren in de wereld van het willen. Die rol kan heel beperkt zijn, als ambtenaren zich zoveel mogelijk neutraal opstellen ten opzichte van politieke keuzes en besluitvorming. Politiek pregnanter adviseren betekent hier dat ambtenaren ook zelf een grotere rol in deze wereld spelen. Bijvoorbeeld door strategisch te adviseren over wenselijke ambities voor de gemeente, door ambtelijke doelstellingen of visies over bestuursperiodes heen te formuleren of zelfs door persoonlijke drijfveren in te brengen. 3.2 Wereld van weten De wereld van weten gaat over kennis en inzicht; de kennisbasis waarop mensen en organisaties hun handelen baseren.
Binnen de politiek zijn er bijvoorbeeld wetenschappelijke bureaus en in politieke debatten maken politieke partijen regelmatig betekenisvolle selecties van feiten. Politici brengen ook hun eigen ervaring en kennis mee; ze hebben inzicht in wat er Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 30
binnen de gemeente leeft, wat er actueel is en waar de inwoners zich zorgen over maken. Ze hebben kennis van de context waarin het gemeentelijk beleid gestalte krijgt. De politiek is zelf dus ook een actor in de wereld van weten, maar toch wordt deze doorgaans vooral toegeschreven aan de ambtelijke organisatie. De ambtelijke organisatie kenmerkt zich dan ook sterk door de logica van kennis en professionaliteit. Ambtenaren hebben zelf kennis, ervaring en expertise en mobiliseren dit ook bijvoorbeeld door via kennisinstellingen maatschap - pelijke vraagstukken van duiding en diepgang voorzien. Ambtenaren brengen deskundigheid in om politieke plannen concreet te maken en te vertalen in beleid op een manier die past binnen de institutionele en juridische context. Juist in de diepe inhoudelijkheid van deze wereld ligt ook een risico besloten, want het benaderen van de realiteit vanuit beleidslogica’s, prognoses en inhoudelijk expertise kan ook het politieke karakter van vraagstukken ondermijnen. Wat dan ontstaat is een vorm van ‘ feitenfetisjisme’. Het is de meest extreme vorm van evidence-based beleid, met als idee dat wat wenselijk of nodig is uiteindelijk is te reduceren tot wat werkt volgens meetbare en objectief vaststelbare criteria. Politiek pregnanter adviseren betekent hier onder meer het inzichtelijk maken van diverse mogelijke toekomsten.
Niet alleen voorspellen wat waarschijnlijk zal gebeuren – op basis van (zeer beperkte) zekerheden ten aanzien van de toekomst – maar ook voorstelbaar maken wat kan gebeuren. Ook (of juist) als die toekomsten contested zijn. Zo kan de ambtelijke organisatie diverse paden openzetten en anticipatie op diverse mogelijke toekomsten bevorderen, het langetermijndenken in de politiek van zuurstof voorzien en het maken van strategische afwegingen tussen de verschillende gewenste toekomsten stimuleren. De keuzes in het nu bepalen hoe de gemeente er in de toekomst uit zal gaan zien. Ingegeven door de wereld van willen en weten, vraagt dat om inzicht vanuit diverse – ook elkaar tegensprekende – kennisbronnen. Naast meetbare, objectieve feiten is de wereld van het weten ruimer aan te spreken, door bijvoorbeeld ook professionele intuïtie en ‘weak signals’ uit de omgeving te betrekken in advisering. Nog verdergaand is het strategisch ‘framen’ van feiten, ervan uitgaande dat feiten in een politieke context nooit neutraal zijn, kan de ambtelijke organisatie meer in het politieke treden door dit instrument bewust in te zetten en/of hierover te adviseren. Politiek pregnanter adviseren gaat dus over een rijkere, meervoudige benadering van het weten toelaten. Dat geldt in het bijzonder ten aanzien van de toekomst.
De ambtelijke organisatie kan dit beperken tot de toekomst Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 31
die we op basis van kennis en feiten het meest kunnen verwachten, de ‘geprojecteerde toekomst’ – die daardoor van nature sterk in het verlengde ligt van het heden. Politiek pregnanter adviseren kan ertoe bijdragen dat ook minder voor de hand liggende en afwijkende toekomstige scenario’s onderdeel worden van het advies. Bijvoorbeeld door het ontwikkelen van scenario’s waarin selectief gekozen factoren worden gecombineerd en uitgewerkt tot meerdere plausibele toekomsten met uiteenlopende politieke implicaties. Dit gaat uit van het idee dat we rekening moeten houden met vele mogelijke toekomsten. Juist in tijden van grote onzekerheid en volatiliteit door bijvoorbeeld klimaatverandering en geopolitieke instabiliteit is deze derde wereld cruciaal in politiek-ambtelijke advisering. Alleen al de grote impact van de volstrekt onverwachte coronapandemie laat zien hoe belangrijk het is om het ‘mogelijke’ breed en meervoudig te benaderen. Het gaat daarbij om méér dan ‘voorspellen’, maar ook om het verkennen en verbeelden van mogelijke toekomsten en het vertalen daarvan naar relevantie in het hier en nu.
Zo vraagt de waterhuishouding van Haarlemmermeer, in verschillende scenario’s onder invloed van onder andere extremere weersomstandigheden en zeespiegelstijging, om strategisch inzicht bieden in de mogelijke toekom - sten: hoe kunnen we een robuuste waterborging faciliteren en hoe verhoudt dat zich tot andere opgaven en wensen? 3.3 Wereld van kunnen De wereld van kunnen gaat over capaciteit, macht en middelen: over datgene wat mensen en organisaties feitelijk in staat zijn te doen. Waar de wereld van het willen draait om waarden en ambities, en de wereld van het weten om inzicht en interpretatie, draait de wereld van het kunnen om schaarste en uitvoerbaarheid. In deze wereld staat niet centraal wat wenselijk is of welke kennis beschikbaar is, maar wat er – gegeven de middelen, capaciteiten en beperkingen – überhaupt mogelijk is. Het is het domein van instituties, juridische kaders, organisatorische structuren, financiële middelen, technologie en menskracht. Er zijn beperkte capaciteiten, bestaande kaders en er is sprake van padafhankelijkheid vanuit het verleden – en er zijn grenzen aan wat we kunnen. Binnen het gemeentelijk domein omvat de wereld van kunnen onder meer de bestuurlijke en ambtelijke organisatie, de juridische instrumenten, de financiële huishouding en de uitvoeringscapaciteit.
Het gaat om begrotingen, bevoegd h eden, procedures, ICT-systemen, contracten met marktpartijen en samenwerkings r elaties met andere overheden en maatschappelijke organi - saties. De wereld van kunnen bepaalt de ruimte waarbinnen de politieke wil en beschikbare kennis kunnen worden omgezet in concreet handelen. Zo Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 32
kunnen ambities ten aanzien van woningbouw, energietransitie of water - beheer slechts gestalte krijgen voor zover er juridische grondslagen, financiële middelen, organisatorische capaciteit en technische mogelijkheden zijn om deze te realiseren. Net als de andere werelden kent ook de wereld van kunnen een schaduwzijde. Die schaduwzijde kan worden aangeduid als maakbaarheidsdenken. Hiervan is sprake wanneer de beschikbare middelen en instrumenten zélf leidend worden, en wat uitvoerbaar is automatisch als wenselijk of noodzakelijk wordt beschouwd. In dat geval verschuift de focus van normatieve afwegingen en kennisvragen naar een louter instrumentele logica: als iets kan, dan doen we het. De organisatie kan dan verworden tot een systeem dat primair stuurt op beheersbaarheid, controle en efficiëntie, waarbij waarden, onzekerheden en maatschappelijke betekenissen op de achtergrond raken. In extreme vorm leidt dit tot een technocratische of bureaucratische reflex, waarin uitvoerbaarheid en beheersing domineren boven politieke deliberatie en maatschappelijke legitimiteit. Politiek pregnanter adviseren betekent in de wereld van kunnen onder meer het zichtbaar maken van handelingsruimte én handelingsbeperkingen.
De ambtelijke organisatie kan niet alleen aangeven wat uitvoerbaar is binnen bestaande kaders, maar ook reflecteren op de vraag welke kaders zelf ter discussie zouden moeten staan. Daarmee wordt de wereld van kunnen niet opgevat als een gegeven, maar als een historisch en politiek gevormd geheel van instituties en praktijken dat kan worden aangepast. Ambtenaren kunnen bijvoorbeeld strategisch adviseren over alternatieve governance- arrangementen, nieuwe samenwerkingsvormen, experimenteerruimte in regelgeving of innovatieve financieringsconstructies. Daarnaast kan politiek pregnanter adviseren in deze wereld betekenen dat de ambtelijke organisatie de impliciete machtsdimensie van uitvoerings - capaciteit expliciteert. Middelen en organisatievormen zijn nooit neutraal; zij verdelen kansen, risico’s en verantwoordelijkheden. Door inzichtelijk te maken wie profiteert van bepaalde uitvoeringsarrangementen en wie juist wordt beperkt, kan de wereld van kunnen worden verbonden met de werelden van willen en weten. Zo kan de gemeente bij de waterhuishouding niet alleen technisch aangeven welke infrastructuur mogelijk is, maar ook strategisch reflecteren op de institutionele keuzes die bepalen wie betaalt, wie beslist en wie risico draagt in verschillende scenario’s van klimaatverandering en zeespiegelstijging. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 33
De wereld van kunnen maakt handelen mogelijk, maar begrenst het ook. Politiek pregnanter adviseren vraagt erom deze wereld niet slechts als uitvoeringsdomein te beschouwen, maar als een politiek en normatief geladen arena waarin keuzes over capaciteit, instituties en macht mede bepalen welke toekomsten daadwerkelijk gerealiseerd kunnen worden. 3.4 Adviseren tussen willen, weten en kunnen De werelden van weten, willen en kunnen spelen altijd een rol in politiek- ambtelijke advisering. Ze staan ook niet helemaal los van elkaar, er is overlap tussen de drie werelden. Sterker nog, de drie werelden veronderstellen elkaar in de zin dat ze elkaar nodig hebben. Ze zijn als het ware elkaars checks and balances. Zonder elkaar zou elk van deze werelden in extremiteiten kunnen vervallen – de schaduwzijden die we hiervoor hebben benoemd.Willen kan omslaan in willekeur wanneer het losraakt van kennis en haalbaarheid. Weten kan ontaarden in ‘feitenfetisjisme’, waarin de waarde van objectieve feiten en kennis overschat wordt en geen ruimte meer laat voor reflectie en normatieve duiding. Kunnen kan uitmonden in technocratisch maakbaarheids d enken, waarin alles beheersbaar is en dat kan de gedachte voeden dat wat kan, ook moet gebeuren.
Deze extremen kunnen zich manifesteren wanneer de verhouding tussen de drie werelden uit balans raakt: wanneer ambities onvoldoende zijn verbonden met kennis, wanneer kennis zich beperkt tot het beschrijven van het heden zonder toekomstverkenning, of wanneer mogelijk - heden alleen instrumenteel en technisch worden benaderd. Figuur 1. Het samenspel van de drie werelden. De politieke en ambtelijke organisatie spelen beide een eigen rol in deze drie werelden. Dat heeft eigen, kenmerkende uitingsvormen. Die vatten we kort samen in onderstaande tabel. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 34
Tabel 4. De uitingsvormen van willen, weten en kunnen Wereld v An Wi llen Wereld v An WeTe n Wereld v An k unnen Politieke organisatie Representatie van verschil dat tot uitdrukking komt als de wil van de gemeenschap Politieke besluitvorming van de wil Inhoudelijke ervaringskennis van politieke ambtsdragers en betrokkenheid bij specifieke thema’s Vorming en selectie van politieke feiten in politieke strijd Grenzen bepalen en geldende waarden benoemen Middelen aantrekken, mobiliseren en verdelen, maar ook schaarste verdelen Ambtelijke organisatie Formuleren van voorkeuren vanuit ambtelijke kennis en professionaliteit Consequenties van keuzes in kaart brengen Inhoudelijke expertise en professionele ervaring Feiten en besef Inzicht in geprojecteerde, mogelijke of zelfs extreme toekomsten Inzicht bieden in (on) mogelijkheden en middelen Schaarste benoemen en consequenties in kaart brengen Taboes adresseren, bestaande kaders bevragen Hoe vertalen we deze drie werelden naar politiek pregnanter adviseren? In de minst pregnante vorm van politieke advisering put de ambtelijke organisatie uit een beperkt repertoire van de drie werelden. Ten aanzien van de wereld van het ‘willen’ blijft de ambtelijke organisatie vooral neutraal.
De inzet van de wereld van het weten kenmerkt zich door een informerend en beschrijvend karakter, met een sterke focus op cijfers, feiten en bestaande beleidskaders. De wereld van het kunnen komt ook slechts beperkt aan bod, bijvoorbeeld in de vorm van een feitelijk overzicht van beschikbare middelen en lopende trajecten. Voor politiek pregnanter adviseren kan de ambtelijke organisatie een ruimer repertoire aanspreken uit ieder van de drie werelden. Meer pregnante politieke advisering benut een bredere invulling van het weten, bijvoorbeeld door onderzoek dat verschillende perspectieven, belangen en stemmen binnen de gemeente zichtbaar maakt, juist rondom politiek gevoelige kwesties. Het team Onderzoek van de gemeente Haarlemmermeer verbindt het onderwerp Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 35
woningbouw bijvoorbeeld met bredere maatschappelijke ontwikkelingen door in verschillende trendfolders aandacht aan het thema te besteden. Zo wordt in de trendfolder jongvolwassenen toegelicht dat het vinden van een huis in de regio ingewikkeld is, wat leidt tot de vraag ‘blijf ik of vertrek ik?’ In de trendfolder verstedelijking wordt de vraag voorgelegd ‘hoe creëren we voldoende ruimte voor jong en oud en behouden we de dorpsgemeenschap en identiteit? Zo wordt kennis over verschillende ontwikkelingen aan elkaar verbonden om tot een politiek relevante kwestie te komen. Ook wordt hierin dus de verbinding met het willen explicieter gezocht, doordat de ambtelijke organisatie niet alleen informeert, maar ook strategische (voorkeurs)opties agendeert en duidt. Een bredere invulling van het kunnen kan bijvoorbeeld door bestaande werkwijzen, taboes en beperkingen niet voor lief te nemen, maar ter discussie te stellen, open te betrekken en van alternatieven te voorzien. Een bredere invulling van het willen kan door ambtelijk ook ambities en voorkeuren voor te leggen aan de politiek. De wijze waarop de werelden van willen, weten en kunnen worden samen - gebracht in de politiek-ambtelijke advisering, met daarin verschillende niveaus van pregnantie, noemen we in dit essay toespitsen.
De uitkomst daarvan leidt ertoe dat concrete kwesties naar voren kunnen worden gebracht, waarbij uiteindelijk een politieke keuze nodig of gewenst is. Dat geldt niet alleen voor besluiten die de gemeente zelf neemt, maar ook voor keuzes die elders worden gemaakt – bijvoorbeeld op rijksniveau. Op zulke momenten ligt de formele beslissing niet bij de gemeente, maar kan zij wél positie kiezen en invloed uitoefenen met een eigen visie. Zo leidt het vraagstuk van waterhuishouding tot ruimtelijke afwegingen. Hoe geef je prioriteit aan waterberging, en ten koste van welke andere opgave gaat het? Kies je ervoor het dorpse karakter los te laten en ga je grootstedelijk bouwen, zodat er op het maaiveld ruimte ontstaat voor wadi’s? Of behoud je het dorpse karakter, maar moeten andere opgaven – zoals de landbouw of bedrijventerrein – ruimte creëren voor natte gebieden? Door in advisering hierover een ruimere benadering vanuit de werelden van willen, weten en kunnen te hanteren, is politiek pregnanter advisering vorm te geven. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 36
Toespitsen: handreiking voor ambtenaren die zelf aan de slag willen Waar ‘thematiseren’ helpt om samenhang en verwevenheid zichtbaar te maken, draait ‘toespitsen’ om het expliciet maken van politieke spanning. Het gaat erom vanuit die verwevenheid te komen tot kwesties die om richtinggevende keuzes vragen. Wie in de eigen organisatie politiek(er) wil adviseren, kan gebruik maken van de onderstaande stappen van ‘toespitsen’ zoals we die in de gemeente Haarlemmermeer hebben toegepast: 1. Breng voor een specifiek thema de belangrijkste spanningen en dilemma’s in beeld die voortkomen uit de gesignaleerde verwevenheden. Richt je daarbij expliciet op botsingen tussen publieke waarden, beleidsdoelen of domeinen (bijvoorbeeld groei versus leefbaarheid, snelheid versus zorgvuldigheid, lokaal belang versus bovenlokale opgaven). 2. Verdiep de spanningen en dilemma’s in gesprek met collega’s uit verschil - lende beleidsdomeinen en met zicht op verschillende perspectieven (bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, toekomstige generaties). Toets en ontwikkel de formulering van de kwestie hiermee stap voor stap.
Benut een breed repertoire uit de werelden van weten (vormen van kennis, ervaring en duiding; meervoudigheid en onzekerheid toelaten in de toekomstbenadering), kunnen (alternatieven verkennen, taboes doorbreken, nieuwe bronnen aanboren) en willen (voorleggen van ambities, doelen en ondervertegenwoordigde belangen). 3. Formuleer deze spanningen als kwestie voor de politiek. Breng dit terug tot de kern en benoem kernspanningen en keuzemogelijkheden. Uitgebreide analyse kan in bijlagen of achtergrondnotities worden bijgevoegd. Afhankelijk van de positie op de adviseringsladder (zie hoofdstuk 1) krijgt de presentatie van kwesties anders vorm. Bijvoorbeeld: - Professionele duiding: dit is feitelijk aan de hand, wij zien hierin … - Scenario-vorming: dit zijn een aantal plausibele toekomsten. Hoe bereiden we ons voor op elk scenario? - Strategische signalering: wij zien verschillende signalen van conflicterende dan wel elkaar versterkende belangen. Wij zien de noodzaak om keuzes te maken over ... 4. Leg de verschillende kwesties naast elkaar: zit er overlap tussen? Kun je tot een betekenisvolle selectie komen? Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 37
3.5 Toepassing op politiek(er) adviseren in Haarlemmermeer Politiek(er) adviseren wordt concreet bij Toespitsen: welke kwesties zien wij als belangrijkste om rond thema’s te adresseren? Hieronder illustreren wij aan de hand van enkele zelf geformuleerde casus hoe politiek(er) adviseren vormt krijgt door daarbij een breed repertoire uit de werelden van weten, willen en kunnen aan te spreken. a. Samenleven in veerkrachtige gemeenschappen Vergrijzing, zorgtekorten en maatschappelijke onzekerheid, vormen in heel Nederland uitdagingen voor de sociale cohesie. Tegelijkertijd neemt het belang van onderlinge betrokkenheid en informele ondersteuning zeker niet af. De vraag is niet alleen óf, maar ook hoe en in welke mate de gemeente kan en wil investeren in zorgzame en veerkrachtige gemeenschappen. Dat raakt aan keuzes over langdurige inzet op gemeenschapsvorming, de verhouding tussen formele voorzieningen en informele netwerken, en de mate waarin verantwoordelijkheid bij inwoners wordt gelegd. 21 Investeren in sociale cohesie betekent daarbij niet alleen het faciliteren van initiatieven, maar ook het expliciet erkennen van grenzen aan draagkracht en het risico dat gemeen- schappen worden overvraagd. Dit maakt sociale cohesie tot een expliciet politieke kwestie. b.
Werken in een toekomstbestendige economie Het economische profiel van Haarlemmermeer, met haar sterke internationale bedrijvigheid en logistieke functie, vraagt veel van het mobiliteitssysteem en maakt de groeiende ruimtelijke schaarste zichtbaar. De auto speelt, vanwege de centrale positie die het door keuzes uit het verleden in het huidige mobiliteitssysteem overal in de ruimte inneemt, een hoofdrol in dit vraagstuk. Daarmee raakt de vraag naar de manier waarop de gemeente haar economische positie wil blijven vormgeven direct aan de toekomst van de auto. Dit speelt natuurlijk niet alleen in Haarlemmermeer; deze Randstedelijke en misschien wel nationale trend doet zich óók hier voor, met haar eigen lokale uitdagingen met bijvoorbeeld toenemende congestie op het hoofdwegennet. 22 In nieuwe ontwikkellocaties concurreert ruimte voor de auto bovendien met andere publieke opgaven, zoals woningbouw, groen en de kwaliteit van de openbare ruimte. Daarmee zijn het mobiliteitsmodel en het economische profiel als onderwerp van politieke afweging niet goed los van elkaar te zien. Autobereikbaarheid blijft voor inwoners en bedrijven van grote waarde, terwijl het huidige karakter van de arbeidsmarkt structureel regionale 21 G emeente Haarlemmermeer. (2026). Uitdagingen raadsperiode 2026-2030. 22 G emeente Haarlemmermeer. (2026). Uitdagingen raadsperiode 2026-2030.
Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 38
forenzen s tromen genereert en de groei van banen en woningen doorzet. Een politieke kwestie is dan ook hoe mobiliteit, ruimtegebruik en economie zich in samenhang tot elkaar moeten verhouden en of de auto daarin leidend moet zijn zoals in het verleden veelal het geval was. c. Wonen in leefbare wijken Naast de groeiopgave staat Haarlemmermeer ook voor vernieuwingsopgaven in bestaande wijken. In beide gevallen gaat het niet alleen om het aantal woningen, maar ook om de kwaliteit van leven. Centraal daarin staat de vraag: richt de gemeente zich in de ontwikkelstrategie primair op het bouwen van zoveel mogelijk woningen, of op het borgen van de kwaliteit en toekomstwaarde van nieuwe én bestaande wijken? 23 In bestaande wijken ervaren bewoners de gevolgen van veranderingen in de kwaliteit van de openbare ruimte, de staat van voorzieningen, de beschikbaarheid van groen en de vormen van sociale samenhang in hun buurt. Terwijl nieuwe woningen worden toegevoegd, is steeds de vraag of en hoe de gemeente ook wil investeren in deze verschillende aspecten van leefbaarheid. Daarbij speelt bovendien de vraag in hoeverre de wensen en eisen van huidige bewoners en/of toekomstige bewoners daarin meewegen.
Zeker in het licht van grote transitieopgaven op het gebied van klimaat en energie zullen juist in deze wijken stevige keuzes gemaakt worden, waarvan kosten en baten ook tussen generaties verdeeld moeten worden. Een (of meerdere) kwestie(s) voor de politiek gaat hier over de keuzes die de gemeente wil maken ten aanzien van leefbaarheid, en hoe die leidend zijn te maken in alle verschillende deelprojecten rondom vernieuwingsopgaven en diverse transities. In politiek pregnante advisering zijn daarbij ook expliciet de (mogelijke) belangen van toekomstige generaties een stem te geven. 23 G emeente Haarlemmermeer. (2026). Uitdagingen raadsperiode 2026-2030. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 39
Tabel 5. Kwesties op het gebied van werken, wonen en samenleven in Haarlemmermeer sAm enleven in veerkr Ac hTig e gemeensch Ap pen Werken in een To ekomsTb esTe ndige economie Wonen in leefb Ar e Wi jken Toespitsen op politieke kwesties Vergrijzing, zorgtekorten en maatschappelijke onzekerheid vragen (in heel Nederland, en ook op specifieke wijze in Haarlemmermeer) veel van de sociale cohesie. Dit leidt tot de politieke kwestie hoe en in welke mate de gemeente kan en wil investeren in zorgzame en veerkrachtige gemeenschappen. Het economische profiel hangt (in de Randstad, en ook op specifieke wijze in Haarlemmermeer) samen met toenemende congestie in het mobiliteitssysteem en groeiende ruimtelijke schaarste. Dit brengt de politieke kwestie rond de toekomst van automobiliteit naar voren. Naast de groeiopgave staat de gemeente ook voor belangrijke keuzes ten aanzien van de leefbaarheid, in nieuwe en bestaande wijken. Dit leidt tot politieke kwesties over de keuzes die daarin leidend zijn en het wegen van de belangen van huidige en toekomstige generaties. Inhoudsopgave Verbeelding verbindt 40
3.6 Kwesties op de kaart en in de tijd plaatsen Na het in kaart brengen van verwevenheden bij ‘thematiseren’ en het formuleren van concrete kwesties voor de politiek bij ‘toespitsen’, maken we de overgang naar een derde en laatste stap. Want waar en wanneer gaan die kwesties concreet spelen? En wat betekent dat voor de timing van politieke inzet en de plaats(en) waar die zich afspeelt? Die concretisering in politiek- ambtelijke advisering staat centraal in het volgende hoofdstuk. Daarmee maken we ook nadrukkelijk een verbinding tussen het ‘hier en nu’ van politieke besluitvorming en de lange termijn ontwikkeling van de gemeente. Veel keuzes in het hier en nu, ten aanzien van bijvoorbeeld het plaatsen van nieuwe woningen, bepalen en beperken de mogelijkheden voor vele decennia. Dan is het des te wezenlijker dat politieke kwesties ‘in de tijd’ worden geplaatst, met oog voor de gevolgen van keuzes voor toekomstige generaties Haarlemmermeerders. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 41
4. Timen & lokaliseren: kwesties in de tijd en op de kaart plaatsen De Waterwolf Wie anno nu ‘Haarlemmermeer’ hoort, denkt wellicht als eerste aan Schiphol en het festivalterrein in Spaarnwoude, maar ooit was het Haarlemmermeer het grootste binnenmeer van Nederland. In de 16 e eeuw bevinden zich tussen de steden Amsterdam, Haarlem en Leiden drie kleine meren. Deze meren groeien over de tijd – en onder druk van turfwinning en stormvloeden – langzaam samen tot één groot water: het Haarlemmermeer. Het groeiende water breidt zich steeds verder uit en neemt bij elke storm nog meer land in. Het meer vormt in toenemende mate een bedreiging voor de omliggende steden en boezemt angst in onder de bevolking. Zij noemen het vraatzuchtige water dan ook de ‘Waterwolf’. De hevige stormen in 1836, waarbij delen van Amsterdam en Leiden onder komen water te staan, vormen een kantelpunt: Koning Willem I besluit tot drooglegging van het gebied. Het moet en zal afgelopen zijn: de waterwolf moet worden bedwongen door de ‘Landleeuw’. Er wordt een staatscommissie ingesteld die het ontwerp voor de drooglegging vormgeeft. In die tijd is het stoomgemaal in opmars: steeds vaker wordt stoom ingezet als brute kracht om water te verplaatsen. Middels berekeningen wordt duidelijk dat er drie reusachtige stoommachines nodig zijn om het hele meer droog te malen.
In 1840 beginnen de werkzaamheden en, uiteindelijk ligt het meer in 1852 droog. De waterwolf is verdreven door de landleeuw, de polder is geboren.24 4.1 Kwesties in de tijd De drooglegging van het Haarlemmermeer laat zien hoe keuzes hun sporen nalaten. Het besluit om het meer droog te leggen was destijds een reactie op de voortdurende dreiging van het water, maar ook een ingreep die het landschap, de economie en het leven in de regio tot op de dag van vandaag vormgeeft. Die realisatie leidt ook tot een bewustzijn in het handelen van nu: ook de beslissingen die we vandaag nemen, werken door op de lange termijn 24 K roese, G. (2010). De waterwolf bedwongen. Hoogheemraadschap van Rijnland. Geraadpleegd op 21 augustus 2025, van https://www.rijnland.net/over-rijnland/ archieven-en-erfgoed/artikelen-uitgelicht/de-waterwolf-bedwongen/ Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 42
en bepalen hoe de gemeente er over decennia uitziet. Dat vraagt om bewuste reflectie op het tijdsaspect van advisering. Wat voor implicaties hebben de keuzes die we maken voor de lange termijn? Hoe verhouden de korte en lange termijn zich tot elkaar? Oog op de lange termijn: wat voor gemeente willen wij zijn? Als je alleen focust op wat je doet, dan overkomt je wat je wordt. Dat gevaar ligt voortdurend op de loer in de gemeentelijke context. Er spelen grote maatschappelijke vraagstukken. Vraagstukken waarmee de gemeente onvermijdelijk geconfronteerd zal worden. En toch gaat een groot deel van de tijd naar kleine, prangende vragen – de komst van een nieuwe buslijn, parkeerdruk in een wijk. Ambtenaren zijn dan druk bezig om de politiek in stelling te brengen: dossiers voorbereiden, keuzes agenderen en prioriteiten scherpstellen. De grote vraagstukken die spelen voelen niet drukkend en urgent, maar voltrekken zich sluimerend, in stilte, op de achtergrond. Met als gevaar dat ze aan de politieke aandacht ontsnappen en van de politieke agenda verdwijnen. Terwijl het juist deze kwesties zijn die grote gevolgen hebben als ze lang genegeerd worden.
Zo heeft de verwachte vergrijzingsgolf een lange en rustige aanloop, het voelt nog ver weg en weinig drukkend, maar wie naar de toekomst kijkt, ziet dat de samenstelling van de bevolking verandert waardoor ook de vraag naar maatschappelijke voorzieningen zal veranderen. Ook de waterhuishouding van de gemeente staat steeds verder onder druk. Nu komt er nog (voldoende) water uit de kraan, maar door toenemende verzilting en verdroging, ontstaan er vragen over de waterkwaliteit en waterzekerheid. Het resultaat is dat de politieke agenda gedomineerd wordt door zaken met een hoge actualiteitswaarde – zeker ten tijde van de bestuurswissel wanneer ook electorale belangen van invloed zijn. Als dat de voortdurende modus operandi is, dan overkomt je wat je wordt en sluit dat niet per se vanzelf aan bij wat je in de toekomst zult nodig blijken te hebben. Het creëert ruimte om na te denken over de vraag ‘wat voor een gemeente willen we zijn?’. Dat is uiteindelijk een politieke vraag: welke waarden en voorzieningen vinden we belangrijk in de gemeente en waar willen we ruimte voor maken? Dat vraagt ook om advisering die inzicht verschaft in de tijdsdimensies van het handelen. Een politiek pregnante vorm van advisering is dus tijdsensitief.
Dat gebeurt signalerend: welke ontwikkelingen komen er op de lange termijn op ons af die vragen om keuzes in het nu? En dat gebeurt reflectief: welke langetermijngevolgen hebben de keuzes in het nu op de lange termijn? Door tijdsensitief te adviseren, heeft de politiek meer inzicht in de onderwerpen die aandacht verdienen en de implicaties van keuzes. Dat maakt dat een gemeente gelegitimeerd kan kiezen wat ze wel aandacht geeft en wat niet. Meer aandacht voor de vraag ‘wat voor een gemeente willen we zijn’ leidt ook tot andere positionering. Is de gemeente Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 43
Haarlemmermeer een poldergemeente die zich voortdurend verhoudt tot andere grote spelers in de omgeving en daarbij volgend moet zijn? Of is het een eigenstandige gemeente met een uitgesproken profiel? Bewust zijn van de tijdsdimensies van beleid geeft inzicht in de verhouding tussen de korte en lange termijn, maakt het mogelijk om keuzes te maken die bijdragen aan de vraag ‘welke gemeente willen we zijn’. Het creëert grip op de onstuimige toekomst, om zo te voorkomen dat het je overkomt wat je wordt. Tijdsensitief adviseren: wanneer speelt deze kwestie? Het feit dat veel thema’s met een hoge actualiteitswaarde de politieke agenda beheersen, is niet vreemd. Het leven van inwoners draait in grote mate om de kwesties die nu voelbaar zijn: onveiligheid op straat, bereikbaarheid van het ziekenhuis, een tekort aan woningen. Het is dus ook logisch dat de politiek zich voor deze thema’s hard wil maken. Maar politieke keuzes, waaronder ook het ‘niet-kiezen’ valt, gaat ook over de langere toekomst, de grotere richting waarin de gemeente zich ontwikkelt. Dat vraagt van advisering ook het agenderen van kwesties die niet vanzelf op de agenda komen en daardoor altijd vooruitgeschoven dreigen te worden, terwijl ze wel zo bepalend zijn voor wie de gemeente wil zijn en worden, voor de huidige én toekomstige inwoners.
In veel advisering is het concept ‘tijd’ een impliciet en onzichtbaar gegeven: de tijd is er gewoon. In werkelijkheid is tijd een veel gelaagder concept: het verleden speelt door in het heden, keuzes in het nu beïnvloeden de mogelijke toekomsten en handelingsopties worden bepaald en gevormd door de tijdlijn die gehanteerd wordt. Tijd is dus geen neutrale achtergrond, maar beïnvloedt ons denken, handelen en de keuzes die we maken. En die keuzes hebben gevolgen die veel verder reiken dan het nu. Tijdsensitief adviseren vraagt inzicht in: wanneer speelt deze kwestie? Speelt het in het nu, in de nabije toekomst of in de verre toekomst? En hoe kunnen we daar strategisch op anticiperen: hoe plaats je kwesties in de tijd? Dat kan door de behandeling ervan bijvoorbeeld te plannen, faseren, volgordelijk te maken. Dat vraagt inzicht op de verhouding tussen de korte en lange termijn. Het gaat dus niet alleen over de vraag wát de kwesties zijn die politieke strijd, afweging en besluitvorming verdienen (vorige hoofdstuk), maar ook wannéér die ze spelen en hoe dat is te vertalen naar ritme, tempo en timing op de politieke agenda. Op die wijze zijn kwesties ‘in de tijd’ te plaatsen.
Enerzijds door ze in het perspectief van de lange termijn te plaatsen: te laten zien hoe besluitvorming bij kan dragen aan de richting die de gemeente opgaat, in het licht van toekomstige scenario’s en mogelijkheden. Anderzijds door kwesties ook te verbinden aan tijdstrategie voor de korte termijn: met welke timing, tempo en tijdsduur is dit politiek strategisch te agenderen en te sturen? Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 44
4.2 Kwesties op de kaart Ook het plaatsen van ‘kwesties op de kaart’ kent twee kanten. Ten eerste, door kwesties letterlijk op de kaart van de gemeente aan te wijzen. Ze kunnen worden ingetekend, ze hebben een plek en positie. Dat is zinvol om te doen, want daardoor kunnen politici tenminste allemaal vanuit dezelfde informatie over die kwesties spreken en ze verbinden aan concrete plekken en projecten. Ten tweede, door te laten zien dat invloed uitoefenen op die kwesties niet alleen op het gemeentelijk niveau plaatsvindt maar ook op allerlei andere bestuurlijke tafels. Dat roept ook politiek-strategische vragen op, die gaan over invloed uitoefenen en verhouding bepalen tot andere bestuurlijke actoren. Over grenzen heen kijken Maatschappelijke vraagstukken houden zich niet aan de bestuurlijke omlijning. Kwesties die spelen binnen de gemeente bevinden zich niet in een vast vacuüm, maar in een groter geheel. En dat grotere geheel is van invloed op de kwesties. Op het gemeentelijke niveau komen verschillende ‘levels of governance’ samen: rijks- en provinciaalbeleid zijn van invloed op het gebied. Maar ook regelgeving van verschillende samenwerkingsverbanden legt een beslag op de gemeente. Dit roept voor Haarlemmermeer ook de vraag op hoe het zich wil positioneren in dat bestuurlijke speelveld.
Met als uitdaging dat de gemeente in de regio vaak een tussenpositie zit: te groot voor het servet en te klein voor het tafellaken. Wij hoorden in ons onderzoek regelmatig dat de gemeente zich op verschillende dossiers als volggemeente heeft gepositioneerd. Politiek(er) adviseren heeft niet alleen betrekking op inhoudelijke kwesties, maar ook op de positie die de gemeente wil kiezen in de verschillende verbanden waarin besluitvorming over die kwesties plaatsvindt. Locatiesensitief adviseren: waar speelt deze kwestie? Waar we bij ‘timen’ de beweging van de lange termijn naar momenten, fasering en periodes op de korte termijn maken, maken we bij ‘lokaliseren’ de beweging van de verschillende bestuurlijke plekken waar kwesties spelen naar de specifieke plekken in die gemeente waar kwesties voelbaar worden en actueel zijn. Dit zijn de straten, wijken, gebouwen, parken en projecten waar mensen werken, wonen en recreëren. Dit roept in Haarlemmermeer de vraag op waar de komende tijd kwesties het sterkt gaan spelen en/of waar politiek de aandacht óók op zou moeten richten. Daarvan zijn een aantal voor de hand liggende voorbeelden te geven. Zo zijn Nieuw-Vennep West en Lisserbroek ontwikkelprojecten waar de komende tijd bepalende keuzes te maken zijn. De bestaande wijken die Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 45
ongeveer gelijktijdig aan vervanging toe zijn, zijn ook zo’n categorie specifieke plekken die aandacht vergen. Door kwesties concreet te verbinden aan dergelijke locaties, gaan ze niet alleen leven, maar zijn ze ook nog preciezer te verbinden aan politieke debatten en strategie. Timen en lokaliseren: handreiking voor ambtenaren die zelf aan de slag willen Waar ‘toespitsen’ draait om het scherp krijgen van de politieke kwestie is, gaat ‘timen en lokaliseren’ over waar en wanneer deze kwestie zich manifesteert. Wie in de eigen organisatie politiek pregnanter wil adviseren, kan gebruik maken van de onderstaande stappen van ‘timen & lokaliseren’: 1. Breng per kwestie in kaart waar deze concreet gaat spelen binnen de gemeente. Benoem zo specifiek mogelijk: wijken, dorpen of gebieden; doelgroepen of gemeenschappen; fysieke plekken, netwerken of voorzieningen; betrokken actoren en belangen. 2. Verbreed het ruimtelijke perspectief door ook aandacht te besteden aan invloeden buiten de gemeentegrenzen. Verken hoe regionale, nationale of internationale ontwikkelingen doorwerken in de lokale situatie, en waar de gemeente daar wel of juist geen sturingsruimte heeft. 3. Analyseer per kwestie wanneer deze zich aandient. Op korte termijn bijvoorbeeld in de vorm van: urgente momenten, deadlines, kantelpunten of besluitvormingsrondes in de komende bestuursperiode.
Op middel - lange termijn bijvoorbeeld in de vorm van: ontwikkelingen in de looptijd van projecten, gebiedstransformaties. En op lange termijn bijvoorbeeld in de vorm van: wat er structureel op het spel staat voor toekomstige generaties en voor de ontwikkeling van de gemeente op een horizon van meerdere decennia. 4. Leg expliciet de verbinding tussen korte en lange termijn. Maak zichtbaar: waar kortetermijnoplossingen mogelijk ten koste gaan van langetermijn - belangen; waar investeringen of keuzes nu weinig opleveren, maar op lange termijn grote betekenis kunnen hebben; welke onomkeerbaar - heden of padafhankelijkheden een rol spelen. 5. Gebruik timen en lokaliseren niet om de kwestie te ‘technificeren’, maar om haar politieke lading te verdiepen: zichtbaar wordt wie geraakt wordt, waar de kwestie impact heeft, waar verantwoordelijkheden liggen, wanneer keuzes moeten worden gemaakt en wat de consequenties van uitstel of versnelling zijn. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 46
4.3 Toepassing op politiek pregnanter adviseren in Haarlemmermeer Politiek(er) adviseren wordt in de lokale en bredere context geplaatst door ‘Timen en lokaliseren’. Hoe zijn deze kwesties strategisch te benaderen in tijd (korte en lange termijn) en ruimte (lokaal en in bredere bestuurlijke verbanden)? Hieronder illustreren wij aan de hand van enkele zelf geformuleerde casus hoe politiek(er) adviseren vormt krijgt door daarbij kwesties in de tijd en op de kaart te plaatsen. a. Samenleven in veerkrachtige gemeenschappen Timen: Investeren in zorgzame en veerkrachtige gemeenschappen werkt preventief, maar vraagt om inzet in het heden terwijl de opbrengsten pas op langere termijn zichtbaar worden. Effecten als sterkere buurtnetwerken, minder zorgvraag en grotere weerbaarheid ontstaan geleidelijk en vallen bovendien niet altijd samen met gemeentelijke begrotingscycli. 25 Een deel van de baten komt terecht bij andere overheden of maatschappelijke partners. Dat maakt preventie tot een scherpe politieke kwestie: is de gemeente bereid nu te investeren, terwijl de resultaten pas op lange termijn zichtbaar zijn en niet uitsluitend aan Haarlemmermeer zelf toevallen? Lokaliseren: Wat nodig is om gemeenschappen zorgzaam en veerkrachtig te houden verschilt per wijk of kern. Het vraagt bijvoorbeeld andere keuzes ten aanzien van voorzieningen, ontmoetingsplekken en passend vastgoed.
In Bornholm liggen bijvoorbeeld kansen in het activeren en kwalitatief versterken van bestaande hofjes, terwijl in Spoorzone Hoofddorp – een gebiedsontwikkeling binnen bestaand stedelijk gebied – de uitdaging is om nieuwe ruimtes te creëren voor gemeenschapsvorming. In Lisserbroek, wat uitgebreid zal worden met twee nieuwe wijken, is het huidige idee dat samenleven en voorzieningen vanaf het begin met elkaar meegroeien. In de dorpen, zoals Zwanenburg, Rijsenhout en Vijfhuizen, zijn vaak bestaande verbanden en herkenning aanwezig maar kunnen behoeften veranderen door vergrijzing en een veranderende inwonerssamenstelling. Deze lokale inzet staat echter niet op zichzelf: naast een lokale blik is ook een brede blik nodig. (Inter)nationale ontwikkelingen, zoals arbeidsmarktkrapte in zorg en welzijn, digitalisering en toenemende onzekerheid door geopolitieke spanningen, beïnvloeden de draagkracht van gemeenschappen en kunnen lokale verbanden zowel onder druk zetten als versterken. 25 G emeente Haarlemmermeer. (2026). Uitdagingen raadsperiode 2026-2030. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 47
b. Wonen en reizen in een toekomstbestendige economie Timen: De uitdagingen rond de ruimte die de auto inneemt wordt in het heden steeds urgenter zichtbaar, terwijl veel oplossingsrichtingen pas op lange termijn effect sorteren. Vanuit het economische profiel van Haarlemmermeer is het daarbij een optie om meer in te zetten op het aantrekken van bedrijven die minder mobiliteit genereren, bijvoorbeeld door sterker in te zetten op het MKB, ook als dat ten koste gaat van ruimte voor internationale bedrijven met een hoge pendelintensiteit. De spanning zit daarmee in het verschil in tijdshorizon: dagelijkse congestie, toenemende parkeerdruk en ruimtelijke schaarste zijn nu voelbaar, terwijl structurele veranderingen in mobiliteit, infrastructuur en economische ontwikkeling zich slechts geleidelijk uitbetalen. Keuzes werken pas op termijn door, terwijl onzekerheden, zoals over de timing van de verlenging van de Noord/Zuidlijn, maken dat verandering waarschijnlijk stapsgewijs en ongelijkmatig zal verlopen. Tegelijkertijd verschilt de urgentie in tempo en aard tussen kernen, waarbij vooral de kleinere kernen minder snel onafhankelijk van automobiliteit kunnen worden. Lokaliseren: Deze kwestie is concreet te koppelen aan nieuwe ontwikkellocaties voor wonen en economie, waar project voor project richting kan worden gegeven aan mobiliteit, ruimtegebruik en economische invulling.
Daarbij kan worden ingezet op andere parkeeroplossingen, gedeeld vervoer en een betere koppeling met openbaar vervoer, waarbij bijvoorbeeld de door - ontwikkeling van station Hoofddorp tot Multimodale Knoop een sleutelrol kan spelen. 26 Tegelijkertijd opereren deze lokale keuzes binnen bredere nationale en regionale dynamieken in de economie, de woningmarkt en het mobiliteitssysteem, zoals de groei van bevolking en werkgelegenheid in de Randstad en het auto-ontmoedigingsbeleid in de centra van steden als Amsterdam, Haarlem en Leiden, waarop de gemeente slechts beperkte invloed heeft. c. Wonen in leefbare wijken Timen: Bij de beheerkwestie, in combinatie met een voortdurende nieuw - bouwdruk, zijn strategische keuzes te maken in prioritering, fasering en timing van wijktransformaties. Juist in bestaande wijken waar veel sociale en fysieke ontwikkelingen tegelijkertijd nieuwe fasen ingaan, stapelen investeringsmomenten zich op.27 Een klassieke vraag die op dit moment ook in Haarlemmermeer speelt is of opgaven slim kunnen worden gekoppeld, bijvoorbeeld door de vervanging van riolering te combineren met maatregelen 26 H aarlemmermeer. (2025). Station Hoofddorp: kloppend hart van de regio . https://haarlemmermeergemeente.nl/spoorzone-hoofddorp/ station-hoofddorp-kloppend-hart-van-de-regio 27 G emeente Haarlemmermeer. (2026). Uitdagingen raadsperiode 2026-2030.
Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 48
in het kader van de energie- en warmtetransitie. Dergelijke koppelingen kunnen efficiënt en logisch zijn, maar brengen ook risico’s met zich mee wanneer het ene traject moet wachten op het andere. Voor bewoners kan dat betekenen dat noodzakelijke verbeteringen worden uitgesteld of dat de wijk langdurig in een tussensituatie blijft hangen. Lokaliseren: De eerste mogelijkheid om hierop als gemeente te sturen ligt in de wijken die in een nieuwe ontwikkelfase komen: eerst in de groeikernwijken en op termijn ook in de Vinex-wijken.28 In Haarlemmermeer stellen bijvoorbeeld in de wijken Pax, Graan voor Visch, Bornholm en Overbos demografische veranderingen zoals vergrijzing nieuwe eisen aan de fysieke leefomgeving, terwijl tegelijkertijd aanpassingen in en onder de grond (zoals aanpassingen aan het riool) op relatief korte termijn aan de orde zijn. Het Holmkwartier vormt de eerste grotere herontwikkeling in een groeikernwijk, terwijl ook bij de Oranjebuurt sprake is van integrale vernieuwing. Ook Vinex-wijken als Getsewoud, Toolenburg, Floriande en Stellinghof zullen in de komende decennia een vergelijkbare levensfase bereiken. Ondertussen wordt er ook al volop werkt aan de transformatie van deze wijken.
Zo wordt in Overbos via het ontwerpend onderzoek Buurtsaam niet alleen gekeken naar de inrichting van de ruimte, maar ook naar de samenhang tussen fysieke kwaliteit, gezondheid en samenredzaamheid. In Welgelegen wordt de noodzakelijke rioolvervanging benut als aangrijpingspunt voor een bredere herinrichting van de openbare ruimte. Deze locatiespecifieke kwesties spelen zich af onder stevige externe druk: via afspraken met het Rijk en de Metropoolregio Amsterdam is de gemeente gehouden aan ambitieuze nieuwbouwdoelen, onder andere middels substantiële subsidies waaraan voorwaarden over woningbouwaantallen verbonden zijn. De combinatie van lokale beheeropgaven en harde bouw - afspraken beperkt de beleidsruimte en scherpt de politieke vraag waar, wanneer en met welke prioriteit er wordt geïnvesteerd. 28 H aarlemmermeer. (2025). Haarlemmermeer van 2026 naar 2036 [Verstedelijking] . https://onderzoek.haarlemmermeergemeente.nl/publicaties/ haarlemmermeer-van-2026-naar-2036 Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 49
Tabel 6. Kwesties op het gebied van werken, wonen en samenleven in de tijd en op de kaart sAm enleven in veerkr Ac hTig e gemeensch Ap pen Werken in een To ekomsTb esTe ndige economie Wonen in leefb Ar e Wi jken Timen (nu versus later) Investeren in zorgzame en veerkrachtige gemeenschappen werkt preventief, maar vraagt om inzet in het heden waarvan de opbrengsten pas op lange termijn zichtbaar worden en niet altijd direct bij de gemeente neerslaan. De uitdagingen rond de ruimte die de auto inneemt wordt in het heden steeds urgenter zichtbaar, terwijl veel oplossings - richtingen pas op lange termijn effect sorteren. Bij de beheerkwestie , in combinatie met een voortdurende nieuwbouwdruk, zijn strategische keuzes te maken in prioritering, fasering en timing van wijktransformaties. Lokaliseren (hier versus elders) Per gebied zijn andere keuzes te maken, bijvoorbeeld in voorzieningen en vastgoed. Tegelijkertijd kunnen (inter) nationale ontwikkelingen de lokale gemeenschaps v orming onder druk zetten – of juist stimuleren. Deze kwestie is concreet te koppelen aan nieuwe ontwikkel - locaties voor wonen en economie, waar project voor project richting kan worden gegeven. Tegelijkertijd spelen nationale dynamieken waarop de gemeente beperkt invloed heeft in deze domeinen een grote rol.
De opgave vraagt om sturing bij nieuwe ontwikkellocaties voor wonen en economie, waarbij project voor project richting wordt gegeven: eerst de groeikernen, later de Vinex-wijken. Tegelijkertijd leggen het Rijk en de Metropoolregio Amsterdam middels verplichtende afspraken druk op het realiseren van nieuwbouwdoelen. Inhoudsopgave Verbeelding verbindt 50
5. Naar een nieuw normaal 5.1 Naar een strategisch gesprek over advisering De tijden zijn veranderd. Nu ook in Haarlemmermeer niet meer alles, altijd of tegelijk kan, zijn niet alleen door ambities maar ook door schaarste gedreven politieke keuzes nodig. Ten behoeve van het maken van dergelijke politieke keuzes kan de gemeenteraad zich op verschillende manieren laten adviseren, zoals we hebben laten zien met onze politieke adviseringsladder. De afweging welke aard van advisering passend is, is niet alleen aan de raad. Ook ambtelijk kunnen en mogen daarin voorkeuren bestaan om vanuit de ambtelijke professionaliteit en verantwoordelijkheid de politiek passend te adviseren. Wat daarbij passende advisering is, zou naar ons idee onderwerp van gesprek kunnen en zelfs moeten zijn tussen het presidium van de raad, het college en de ambtelijke top. Dat vraagt geen eenmalige keuze, ‘zo doen wij dat voortaan’, maar voortdurende reflectie vanuit het besef dat politieke advisering verschillende vormen kan hebben: ‘in dit geval zou een dergelijk advies meer passend kunnen zijn’. En natuurlijk kan en mag daarover hartstochtelijk verschil van inzicht bestaan vanuit ieders rol en verant - woordelijkheid in de organisatie. Alleen omdat de raad de advisering op een bepaalde manier wil ontvangen, hoeft dat nog niet zo te worden gedaan – en andersom.
Ambtelijke advisering aan politiek is in zekere zin een gesprek dat niet alleen gaat over de inhoud, maar ook over de vorm – in de wetenschap dat beide niet los van elkaar gezien kunnen worden. In dit essay zijn we dieper ingegaan op de wijze waarop ambtelijke advisering politiek pregnanter kan worden vormgegeven ten behoeve van een onderhandelaars do ssier. Vanzelfsprekend zijn de inzichten uit dit essay niet voor b ehouden aan de vierjaarlijks terugkerende periode waarin een onderhandelaars do ssier wordt gemaakt. Ook op andere momenten gaat het steeds om de vraag hoe de gemeenteraad geadviseerd wil worden en welke advisering de ambtelijke organisatie passend vindt. Verwevenheid centraal stellen, een rijke en verbonden benadering van weten, kunnen en willen, en scherpte aanbrengen in het ‘waar’ en ‘wanneer’ van ambtelijke advisering, speelt ook, en juist, als de ‘gewone’ bestuursperiode aanvangt waarbij bestaande kwesties blijvende aandacht verdienen en nieuwe kwesties opkomen. Dat geldt voor de informatievoorziening aan het college, te beginnen in het vaak zeer uitgebreide overdrachtsdossier, maar zeker ook aan het hoogste politieke orgaan van de gemeente, de raad. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 51
In dit essay hebben we uitgebreid stilgestaan bij de vraag hoe een pregnantere advisering eruitziet in termen van thematiseren, toespitsen en timen & lokaliseren. Tegelijkertijd kunnen specifieke vormen van advisering alleen vormkrijgen als de gemeenteraad ook haar rol speelt en voorwaarden schept om specifieke soorten advisering te ontvangen. In onderstaand schema zetten we voor elk van de treden in de adviseringsladder uiteen wat deze trede van de politiek vraagt. Dit geeft de (top van de) ambtelijke organisatie taal om met het college en de raad in gesprek te gaan over wat vormen van ambtelijke advisering zijn en wat ze vragen van de politiek. Dat gesprek biedt geen garantie op overeenstemming, maar als er verschillen (blijven) bestaan, dan kunnen deze in ieder geval duidelijk worden verwoord. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 52