12. 13574238 Essays Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur. d.d. 07-07-2026
Tekst van het document
gemeente Haarlemmermeer Cluster Inlichtingen Doorkiesnummer Uwbrief Ons kenmerk Bijlage(n) Onderwerp De leden van de gemeenteraad van Haarlemmermeer Postbus 250 2130 AG Hoofddorp Bezoekadres: Taurusavenue 100 Hoofddorp Telefoon 0900 1852 Staf Bestuur & Directie Verzenddatum Koos Langeveld +31235676717 - 7 JULI 2026 13574238 Essay Politiek(er) adviseren Essay (Speel)ruimte voorstrategie Essays Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur Geachte heer, mevrouw, Namens de driehoek burgemeester, griffier en gemeentesecretaris bied ik u met veel plezier twee essays aan vande Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur (NSOB). In 2025 en 2026 heeft de NSOB de organisatie van de gemeente Haarlemmermeer geholpen om het strategisch vermogen verder te versterken. Op 4 juni spraken zij daarover met de raad als onderdeel van het inwerkprogramma. Tijdens hun opdracht voor onze organisatie heeft de NSOB een aantal bredere inzichten opgedaan en deze beschreven in twee essays: Politiek(er) adviseren en (Speel)ruimte voorstrategie. Het is gebruikelijk dat de NSOB essays publiceert zodat andere gemeenten en publieke organisaties daar hun voordeel mee kunnen doen en van kunnen leren. Het essay (Speel)ruimte voorstrategie reflecteert op het strategisch vermogen van de Haarlemmermeerse organisatie.
De NSOB constateert dat wij goed zijn in de serieuze kant van strategie (planmatig en projectmatig werken, de strakke P&C-cyclus), daarmee onderscheiden wij ons positief van andere organisaties. De keerzijde is dat de ‘speelse’ kant van strategie (scenario’s verkennen, serious gaming, meebewegen) bij ons minder ontwikkeld is. Het essay geeft onze gemeente een duidelijke ontwikkelrichting: behoud de sterke serieuze kant, maar ontwikkel daar een ander register naast dat speelruimte biedt voor vernieuwing en omgaan met onzekerheden. De organisatie gaat hier de komende periode mee aan de slag. Daar betrekken we ook graag het college en de raad bij. In het essay Politiek(er) adviseren ontwikkelt de NSOB een zogeheten politiek-ambtelijke adviseringsladder. Met deze ladder in de hand kunnen het bestuur en deorganisatie samen afwegen welk type ambtelijk advies gewenst is bij welk onderwerp. Soms is technisch beschrijvend advies gewenst, een andere keer strategische signalering ofjuist een politieke voorbereidingsdialoog. Per onderwerp verschilt welke van de zeven treden op de ladder het meest passend is. Als werkvoorbeeld hanteert de NSOB in dit essay de advisering bij het
Ons kenmerk: 13574238 Pagina 2 overdrachtsdossier 2022-2026. In Haarlemmermeer heeft dat dit jaar geresulteerd in het Uitdagingen raadperiode 2026-2030 documentdat op 19 maart namens de directie naar de raad is verstuurd. Ik wens u veel leesplezier en hoop van harte dat u in deze bestuursperiode uwvoordeel kunt doen met deze kennis en blijf daarover graag met u in gesprek. Mede namens de griffier en gemeentesecretaris, Hoogachtend, burgemeester van ¢ gemeente Haarlemmermeer,
Robin Hill Jorren Scherpenisse Quirine Ganzeboom Martin Schulz Over politiek-maatschappelijke kwesties ‘voor nu en later’ in de gemeente Haarlemmermeer Politiek(er) adviseren
Robin Hill MSc is als onderzoeker en opleidingsmanager verbonden aan de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur en betrokken bij diverse onderzoeks- en opleidingstrajecten. In zijn onderzoek richt hij zich veelal op strategisch werken aan langetermijnopgaven, met een specifieke focus op vraagstukken rondom ecologie en natuur. dr. Jorren Scherpenisse is organisatiepsycholoog en bestuurskundige. Hij promoveerde in 2019 op het proefschrift ‘Tucht van de tijd: over het tijdigen van bestuur en beleid’. Als adjunct-directeur van de denktank van de NSOB is hij verantwoordelijk voor diverse onderzoekstrajecten. Quirine Ganzeboom MSc is als onderzoeker en opleidingsmanager verbonden aan de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. Zij is betrokken bij onderzoek en onderwijs dat zich richt op de verhouding tussen politieke en ambtelijke actoren. Daarnaast is zij host van de NSOB-podcast Uit de School. dr. Martin Schulz is directeur van de denktank van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. Daarnaast is hij als co-decaan verantwoordelijk voor diverse opleidingen. Het onderzoek van Schulz richt zich onder meer op vraagstukken die zich afspelen in de gevoeligheid op het snijvlak van politiek en bestuur. Inhoudsopgave 1.
Ambtelijk adviseren bij verkiezingen → 5 1.1 Logica’s verbinden: ambtelijk én politiek → 6 1.2 Neutraliteit als fictie: nuttig én belemmerend → 9 1.3 Ondertussen in Haarlemmermeer: werken aan vorm én inhoud → 11 1.4 Politiek(er) adviseren: drie elementen → 12 2. Thematiseren: adviseren vanuit verwevenheid → 17 2.1 Sturen in een web van afhankelijkheden → 17 2.2 Nut en noodzaak van afbakening → 20 2.3 Tussen vereenvoudigd en verweven thematiseren → 22 2.4 Toepassing op politiek(er) adviseren in Haarlemmermeer → 23 2.5 Van verweven opgaven naar politieke kwesties → 27 3. Toespitsen: adviseren tussen weten, willen en kunnen → 28 3.1 Wereld van willen → 29 3.2 Wereld van weten → 30 3.3 Wereld van kunnen → 32 3.4 Adviseren tussen willen, weten en kunnen → 34 3.5 Toepassing op politiek(er) adviseren in Haarlemmermeer → 38 3.6 Kwesties op de kaart en in de tijd plaatsen → 41 4. Timen & lokaliseren: kwesties in de tijd en op de kaart plaatsen → 42 4.1 Kwesties in de tijd → 42 4.2 Kwesties op de kaart → 45 4.3 Toepassing op politiek pregnanter adviseren in Haarlemmermeer → 47 Inhoudsopgave Politiek(er) adviseren 3
5. Naar een nieuw normaal → 51 5.1 Naar een strategisch gesprek over advisering → 51 5.2 Samenspel dat valt of staat bij onderlinge verhoudingen → 55 Bijlage I: Overzicht toepassing op illustratieve kwesties in Haarlemmermeer → 56 Bijlage II: Stappenplan politiek(er) adviseren in het onderhandelaarsdossier → 57 Politiek(er) adviseren 4
1. Ambtelijk adviseren bij verkiezingen Een ander onderhandelaarsdossier? Als de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 zich aandienen, doet de ambtelijke organisatie van de gemeente Haarlemmermeer in het jaar daarvoor dat wat tegelijkertijd in veel andere gemeenten wordt gedaan: het voorbereiden van een onderhandelaarsdossier. Ten behoeve van de (in)formatieperiode stelt de ambtelijke organisatie een document op dat de politiek tijdens de coalitieonderhandelingen voorziet van ambtelijke kennis over het financieel meerjarenbeleid, organisatie - vraagstukken en een overzicht van beleidsinhoudelijke ontwikkelingen, afwegingen en dilemma’s. In Haarlemmermeer betekent dat destijds dat de verschillende afdelingen elk apart hun eigen overzichten aanleveren voor dit document. Zo ontstaat een document met een overzicht van de huidige stand van zaken, overzichtelijk geordend per beleidsthema. De toon is technisch-rationeel. De nadruk ligt op feitelijke kennis en overzichtelijkheid. Drie jaar later starten de voorbereidingen voor de volgende gemeenteraads - verkiezingen. Daarbij dient zich in Haarlemmermeer de vraag aan of bij de volgende verkiezingen in 2026 eenzelfde of misschien een heel ander soort onderhandelaarsdossier passend is. Haarlemmermeer is lange tijd een gemeente geweest waar ‘alles kan’.
Er is altijd genoeg ruimte geweest zowel financieel als in termen van grondoppervlak om de eigen maatschap p elijke opgaven en regelmatig ook die van buurgemeenten te kunnen accommoderen. Maar die tijden zijn (ook) in Haarlemmermeer al even voorbij. Schaarste heeft haar intrede gedaan: niet alles kan meer altijd, overal of tegelijk. Natuurlijk kan er weer een compleet overzicht van lopende projecten en activiteiten worden gemaakt, maar de vraag is of dat de politiek, de (in)formerende partijen gaat helpen met het maken van keuzes. Daarmee komen we op een diepere vraag die achter de vormgeving van het onderhandelaars d ossier schuilgaat: wat voor politiek-ambtelijke advisering is hier passend? Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 5
1.1 Logica’s verbinden: ambtelijk én politiek Het onderhandelaarsdossier dat in de gemeente Haarlemmermeer ten behoeve van de verkiezingen van 2022 werd gemaakt, bevat veel kennis, klopt inhoudelijk en is overzichtelijk geordend. Het is bovendien een bewust gekozen vorm van advisering, naast andere mogelijke vormen. Deze variant richt zich primair op het aanreiken van relevante informatie aan de politiek en is minder sturend ten aanzien van de keuzes en afwegingen die in de politieke arena worden gemaakt. Ambtelijke advisering bij verkiezingen, in dit geval in de vorm van het onderhandelaarsdossier, heeft dan vooral een Technisch beschrijvend karakter. Deze ervaring in Haarlemmermeer met het onderhandelaarsdossier 1 staat niet op zichzelf. In politiek-ambtelijke advisering is steeds de vraag hoe ambtelijke kennis en professionele ervaring in politieke processen kunnen worden ingebracht. Dat geldt bij een onderhandelaarsdossier, maar ook breder, tijdens bestuursperiodes als sprake is van advisering aan de politiek. Het is ook niet alleen iets van Haarlemmermeer, maar het speelt in alle gemeenten, provincies, waterschappen en bij de rijksoverheid.
Als een ambtelijke organisatie ziet dat politieke ambities tegen uitvoeringsproblemen aanlopen, hoe adviseer je de politiek daar dan over? Als ambtenaren zien dat het uitblijven van keuzes over onderwerpen waarover in de raad stevig van mening wordt verschilt negatief uitpakt, hoe adviseer je de politiek daar dan over? Als ambtenaren herkennen dat verschillende politieke ambities elkaar in de praktijk negatief beïnvloeden of als koppelkansen mogelijk zijn, hoe adviseer je de politiek daar dan over? Als de organisatie ziet dat de inzet op korte termijn ten koste gaat van anticipatie op toekomstige uitdagingen als een tekort aan zoetwater, hoe adviseer je de politiek daar dan over? Soms gaat ambtelijke advisering vooral over het op een rij zetten van de feiten. Feiten op basis waarvan de politiek eigen keuzes kan formuleren en strijd kan voeren over verschillende gewenste toekomsten. Maar in de bovenstaande voorbeelden is ook een ander soort ambtelijke advisering denkbaar. Het op een rij zetten van verschillende scenario’s met kansen en bedreigingen bijvoorbeeld. Of het aangeven van de grenzen van een systeem. Het is bovendien niet alleen de vraag welke vormen van ambtelijke advisering mogelijk zijn, maar ook welke wenselijk zijn.
Wat voor ambtelijke advisering wil de politiek op verschillende onderwerpen ontvangen? Maar ook, wat wil en kan de ambtelijke organisatie zelf? 1 N aast het onderhandelaarsdossier stelde de gemeente Haarlemmermeer ook een overdrachtsdossier voor het college en een kennismakingsdossier voor nieuwe raadsleden op. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 6
Politiek-ambtelijk adviseren vraagt om het vinden van een verhouding tussen twee verschillende logica’s: enerzijds die van ambtelijk kennis bieden en streven naar consensus over wat wordt gedaan en zinvolle aanpakken zijn voor maatschappelijke opgaven en de ambtelijke organisatie, anderzijds die van politieke strijd en conflict over hoe maatschappelijke kwesties, opgaven en ontwikkelingen in de samenleving dienen te worden begrepen en welke waarden daarin zwaarder wegen. 2 Het zijn twee logica’s die niet vanzelf bij elkaar komen: kennis en kwesties. Ambtelijke advisering kan altijd, zeker bij verkiezingen en de daaropvolgende (in)formatie, politiek worden. Wat ambtelijk wordt gezien als informatievoorziening kan politiek worden uitgelegd als beïnvloeding en andersom kan dat wat politiek wordt gezien als verzoek om informatie ambtelijk worden uitgelegd als een vorm van politiek bedrijven via de ambtelijke advisering. Voor de ambtelijke organisatie in het algemeen en de gemeentesecretaris, als algemeen directeur van die organisatie, in het bijzonder is er steeds sprake van een dilemma tussen strategisch leiderschap tonen (afwegingen maken omtrent de mate waarin mogelijk politiek gevoelige advisering in deze periode passend is) en politieke neutraliteit behouden (afstand bewaren tot het zich autonoom voltrekkende proces in politieke onderhandelingen).
Dat is een lastige, maar tegelijkertijd noodzakelijke, balanceeract om te komen tot een goed samenspel tussen politiek en ambtelijke organisatie. Het algemene inzicht dat politiek daarin leidend is en de ambtelijke organisatie volgend, helpt hier niet altijd. Het is tenslotte ook zinvol om bij onuitvoerbare politieke voornemens de politiek daar proactief en tijdig over te informeren om teleurstelling en veel gedoe later te voorkomen of om in geval van schaarste de politiek erop te wijzen dat niet alles zomaar (meer) overal, tegelijk kan – waarbij altijd de vraag blijft hoeveel ruimte de politiek geeft en wat zij zich aan dergelijke adviezen gelegen laat liggen. Hoever ambtelijke advisering (in bijvoorbeeld het onderhandelaarsdossier) kan of moet gaan, is daarmee dus geen vaststaand gegeven. Ambtelijke advisering kan een strikt feitelijk karakter hebben, maar dat hoeft niet. In onderstaand schema geven we een ladder weer voor de mate waarin ambtelijke advisering in de politieke logica kan treden. Hierbij geldt dus niet per se ‘hoe politiek pregnanter, hoe beter’; het gaat om het hanteren van de passende trede(n) gegeven de context. 2 S chulz, M., Lubbers, T., Van Twist, M., & Frankowski, A. (2024). Leren tussen consensus en conflict: Stileren van strijd in het leren over de ontwikkeling van het landelijk gebied . Den Haag: NSOB. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 7
Tabel 1. Een politiek-ambtelijke adviseringsladder Trede AmbTe lijke rol WA T je We l doe T WA T je nie T doeT WAn neer 1. Technisch beschrijvend Zuiver informerend, feitelijk, beschrijvend Feiten, stand van zaken, lopende processen Waarderingen, scenario’s, keuzes bespreken Stabiele beleidsomgeving, strikte feitelijkheid is expliciet gewenst 2. Professionele duiding Feiten en professionele uitleg van consequenties Uitleggen wat beleidsopties betekenen voor uitvoering, kansen en risico’s benoemen Voorstellen doen voor politieke keuzes Wanneer snel inzicht nodig is in uitvoerbaarheid 3. Scenario-vorming Aanbieden van keuzemogelijkheden, zonder voorkeur Varianten verkennen (bijv. licht – midden – zwaar), maatschappelijke effecten inzichtelijk maken Sturen naar een voorkeursvariant Wanneer toekomstkeuzes complex zijn en overzicht nodig is 4. Strategische signalering Duidelijk maken waar keuzes onvermijdelijk worden Signaal geven: “hier moet straks gekozen worden”, samenhangen zichtbaar maken, conflicterende opgaven uitlichten Politieke richting bepalen of adviseren welke keuze ‘beter’ is Wanneer schaarste of contradicties in beleid keuzes afdwingen 5.
Strategisch- adaptief adviseren Proactief adviseren over volgorde, timing, condities Adviseren hoe keuzes samenhangen, welke randvoorwaarden nodig zijn, welke timing of framing strategisch slim is Politieke inhoudelijke voorkeuren verdedigen of formuleren Bij grote opgaven die niet tegelijk, altijd, helemaal, overal kunnen 6. G renzen van het systeem benoemen Open aangeven dat politieke prioriteiten elkaar uitsluiten Zeggen: “Niet alles kan. Deze varianten botsen.”, politiek-bestuurlijke dilemma’s expliciteren Keuzes invullen of hiërarchie bepalen In financieel krappe situaties of complexe meerjarige programma’s 7. Politieke voorbereidings - dialoog Het gesprek faciliteren waarin politiek zelf haar keuzes verkent Vragen stellen (“wat vindt u zwaarder wegen?”), interdependenties duiden, politieke zelfreflectie stimuleren Standpunten suggereren of richting geven Wanneer de politiek richting moet vinden, en de organisatie voorspelbaarheid nodig heeft Inhoudsopgave Verbeelding verbindt 8
Welke trede, of combinatie van treden, van politiek-ambtelijke advisering het meest passend is, zal steeds opnieuw moeten worden bepaald. Dit doen politiek en ambtelijke organisatie samen, in interactie, en in iedere overheids- organisatie leidt dat tot andere uitkomsten. De politiek zal zelf bepalen in welke mate en vorm ambtelijke advisering wenselijk en passend wordt geacht. Zo zal de ene politieke constellatie vooral vragen om strikt feitelijke advisering, terwijl de andere meer behoefte kenbaar maakt aan scenario’s of misschien wel strategisch adaptieve advisering. Dat schept en beperkt de ruimte voor het soort advisering dat de ambtelijke organisatie effectief kan inzetten. De ambtelijke organisatie zal daarnaast zelf een inschatting maken van het soort advisering dat nodig is bij verschillende vraagstukken. Zo zal vanuit ambtelijk perspectief het ene vraagstuk zich goed lenen voor het opstellen van scenario’s – een open benadering van diverse mogelijke toekomsten – terwijl andere vraagstukken meer noodzaken tot het benoemen van de grenzen van het systeem – een benadering waarin ook het beperken van opties een belang r ijke rol speelt. Het gaat niet alleen om wat de ambtelijke organisatie wil, maar ook wat het kan bieden. Historisch gegroeide patronen en bestaande capaciteiten spelen een belangrijke rol.
In de ambtelijke organisatie zijn vanuit het verleden werkwijzen ingesleten en bepaalde capaciteiten ontwikkeld , waardoor de organisatie bepaalde treden van politiek-ambtelijke advisering eenvoudiger kan betreden dan andere. Kortom, hoever ambtelijke advisering het politieke domein kan betreden, is zowel afhankelijk van wat de ambtelijke organisatie nodig vindt en op dat moment in staat is om te bieden, als van wat de politiek zelf wenselijk en passend acht. Het draait dus voor een groot deel ook om de politiek-ambtelijke verhoudingen en het gesprek dat tussen politiek en ambtelijke organisatie over die advisering wordt gevoerd – it takes two to tango. 1.2 Neutraliteit als fictie: nuttig én belemmerend In het laatste halve jaar voor de gemeenteraadsverkiezingen bevindt de ambtelijke organisatie zich in een bijzondere ‘tussenfase’. Hoewel die formeel niet bestaat, laat de praktijk zien dat zittende colleges ervoor kiezen geen grote nieuwe, politiek gevoelige beslissingen meer te nemen in afwachting van de komst van het nieuwe college. Ondertussen werkt de ambtelijke organisatie zowel aan lopende zaken als aan het voorbereiden van de volgende bestuursperiode. In de normale situatie is de politiek bovengeschikt aan de ambtelijke organisatie, maar ten tijde van de tussenfase, tijdens de Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 9
voorbereiding van de bestuurswissel is die rolverdeling niet zo helder. 3 Niet alleen is er ruimte te vinden in dit politieke ‘primaat’ (politiek bepaalt wat er gebeurt en de ambtelijke organisatie moet volgen), er is tegelijkertijd ook de vraag naar wie de ambtelijke organisatie dient te luisteren; het oude college is formeel nog in functie en vanuit de (in)formerende politieke partijen ontstaat in de praktijk vaak ook al enige politieke sturing. Tijd en aandacht gaan dus niet alleen naar de zittende politiek, maar ook het nieuwe, nog onbekende, vraagt al tijd en aandacht. Terwijl de huidige gekozen politieke constellatie er nog zit, wordt er achter de schermen beetje bij beetje voor - gesorteerd op de komende constellatie. In deze tussenfase is politieke neutraliteit een nuttige fictie voor de ambtelijke organisatie in het algemeen en voor specifieke ambtenaren die dichter bij het (in)formatieproces zitten in het bijzonder. 4 Ambtenaren zijn neutraal, in de zin dat ze geen eigen politieke agenda nastreven. Dat maakt een professionele rolopvatting mogelijk: ‘ik dien de samenleving’, ‘ik werk voor de hele raad’. Daardoor ontstaat ruimte om over politieke thema’s te adviseren zonder (snel) te worden gepolitiseerd. Tegelijkertijd is neutraliteit ook een belemmerende fictie.
Ambtelijke neutraliteit maskeert dat ambtelijk werk ook normatief en interpretatief is, bijvoorbeeld in de cijfers die worden gepresenteerd en de kansen, risico’s en handelingsopties die worden benoemd of juist niet. Tegenover het beeld van het politieke primaat valt ook een ander beeld te plaatsen, namelijk het idee van de ambtelijke organisatie die bijvoorbeeld omwille van uitvoerbaarheid of organisatorische afwegingen omtrent de inpasbaarheid van politieke voorkeuren bewust aan de politiek adviseert over consequenties en effecten van politieke keuzes – wat ook kan worden uitgelegd als de ambtelijke organisatie als uitoefening van de ‘vierde macht’. Vanuit deze optiek heeft de ambtelijke organisatie als staande bureaucratie een sterke positie om de politieke koers te beïnvloeden. Juist in de overgangsperiode van een oude naar een nieuwe politieke realiteit is daar ruimte voor. Wat eerder gestold leek, wordt weer vloeibaar. Vastgezette keuzes komen los, taboes worden bespreekbaar en zaken die politiek onmogelijk leken, kunnen ineens weer op tafel komen. Sterker nog, als de ambtelijke organisatie die ruimte niet benut kan dat ook de politieke ruimte beperken om van koers te veranderen. 3 F rissen, P. H. A., van der Steen, M., van der Spek, R. J., Karré, P. M., Wiemer, E., Peeters, R., Tseng, S. S. H., & van Twist, M. J. W. (2011).
Niets te zien: De ambtelijke voorbereiding van een kabinetswissel . Den Haag: Boom Lemma uitgevers. 4 D en Uijl, H. & Van van der Kaaij, C. (2025). Ambtelijke ficties: nuttig én gevaarlijk. In M. De Jongh & M. Van Staden (Red.), Ficties in de ambtelijke ethiek? Weerslag van een symposium in drie vensters (pp.89-101). Rijksoverheid. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 10
De ambtelijke organisatie hanteert bewust of onbewust bandbreedtes in politieke advisering die de status quo bedoeld of onbedoeld kunnen bestendigen. Tijdens een bestuurswissel is vanuit de ambtelijke organisatie de lege plek van de macht direct merkbaar. Terwijl oud en nieuw elkaar afwisselen houden de ambtenaren de boel draaiende. De voorbereiding op de nieuwe bestuurs - periode oefent daarmee ongewone druk uit op de ambtelijke organisatie. Het is onder d eel van de ambtelijke professionaliteit om daar behendig mee om te gaan en twee ingewikkelde taken met elkaar te verknopen: op de winkel passen en achter de schermen bezig zijn met de nieuwe politiek. 1.3 Ondertussen in Haarlemmermeer: werken aan vorm én inhoud Achteraf weten we alles van tevoren . Dat kenmerkt het traject dat zich het afgelopen jaar achter de schermen van Haarlemmermeer afspeelt. Dat begint met de keuze van de gemeente Haarlemmermeer om ten behoeve van de gemeenteraadsverkiezingen in het voorjaar van 2026 in te zetten op een andere vorm van advisering. Centraal staat hierbij het, voor het onderhandelaars- dossier, identificeren van kwesties die politiek van betekenis geacht zouden kunnen worden.
Met die keuze komt de vraag (die in alle overheidsorganisaties speelt) mee hoe een ambtelijke organisatie kan komen tot pregnanter politiek adviseren; politieke advisering die verder gaat dan technische feitelijke rapportage van activiteiten en de stand van zaken. Die zoektocht zijn wij, vanuit de NSOB, samen met medewerkers van de gemeente Haarlemmermeer aangegaan.5 Dit essay is de opbrengst van dat zoekende proces waarin vaak het gevoel bestond dat zodra iets duidelijker werd in dat traject iedereen het graag eerder zou hebben geweten. In dit essay staat het ineens op papier, maar daar is een intensief proces aan vooraf gegaan: een traject van onderzoeken-in-de-p raktijk, waarin vorm en inhoud niet vooraf vaststaan. Samen met de kerngroep (een groep strategische medewerkers van de gemeente) en vervolgens een selectie van ambtelijke trekkers onderzoeken we hoe de politiek tijdens de coalitie - onderhandelingen en daarna de nieuwe raad en het nieuwe college, politiek pregnanter zijn te adviseren. En dat zonder de politieke openheid – en dus de verscheidenheid aan kwesties en keuzes – te overstemmen met ambtelijke kennis en deskundigheid. 5 D it traject maakte deel uit van een bredere beweging binnen de gemeente Haarlemmermeer om het strategisch vermogen van de gemeente te versterken. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 11
Om hier te komen werken wij met de betrokken ambtenaren in een tweeledig traject: ten eerste stellen we de organisatie in staat om anders te denken en te handelen dan voorheen gebruikelijk was; ten tweede zorgen we dat de inhoudelijke kwesties kloppend en relevant zijn. Een onderzoekend proces als dit brengt onvermijdelijk onzekerheid met zich mee. Wat levert het op? Hoe gaat het werken? Dat weten we niet vooraf. Uiteindelijk valt of staat het bij de inzet van medewerkers die het anders durven doen. Nu is het voorjaar van 2026 en leidt het traject tot een andere aanpak. Trekkers zitten met elkaar om tafel en er vinden domeinoverstijgende gesprekken plaats over strategische kwesties voor de komende bestuursperiode. Deze nieuwe vorm van strategische advisering kijkt niet alleen naar afzonderlijke thema’s, maar legt de verwevenheid tussen opgaven bloot: hoe grijpen keuzes op elkaar in en welke afhankelijkheden spelen mee? Tegelijk maakt zij kwesties specifiek met de onderliggende waardenafwegingen die vragen om politieke keuzes. En ze maakt concreet waar en wanneer een kwestie zich voordoet en wat de implicaties daarvan zijn – niet alleen op korte termijn, maar ook in het doorwerken van besluiten op de lange termijn. Achteraf wordt alles duidelijk – maar die duidelijkheid ontstaat niet vanzelf. Ze wordt stap voor stap gemaakt, in een gezamenlijke zoektocht.
Voorlopig is dat gestold in twee concrete uitkomsten van dit traject: het onderhavige essay van de NSOB en een product met uitdagingen voor de volgende coalitieperiode dat is gemaakt door de ambtelijke organisatie. 6 Hiermee legt de organisatie een basis voor het samenspel met college en raad in de komende jaren – en voor een nieuwe werkwijze van ambtelijk adviseren waaraan andere overheidsorganisatie zich kunnen spiegelen. 1.4 Politiek(er) adviseren: drie elementen Politiek pregnantere advisering gaat verder dan weergave van de stand van zaken met een lijst van lopende projecten. Het gaat om het inzetten van de hogere tredes van de politiek-ambtelijke adviseringsladder, zoals het aanbieden van keuzemogelijkheden (3 e trede), het duidelijk maken waar keuzes onvermijdelijk worden (4 e trede), het in samenhang bezien van de verschillende complexe opgaven (5e trede) of het open aangeven dat politieke prioriteiten elkaar uitsluiten (6 e trede). De vraag hoe dat hier is te bewerk - stelligen en tot welke kwesties de gemeente Haarlemmermeer dan komt, staat centraal in dit essay. 6 G emeente Haarlemmermeer. (2026). Uitdagingen raadsperiode 2026-2030. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 12
Een ander onderhandelaarsdossier: lange termijn vraagstukken en schaarste noodzaken tot keuzes Waar de gemeente in het verleden over het algemeen veel ruimte had, zowel fysiek als financieel, zijn daar de afgelopen bestuursperiodes meer beperking e n ontstaan en wordt er de komende jaren steeds meer schaarste verwacht. Terwijl de gemeente groeit in aantallen inwoners en van stevige economische omvang blijft, neemt de concurrentie om de beperkte fysieke ruimte toe en loopt de organisatie steeds meer tegen de grenzen van de gemeentelijke capaciteiten aan. Zo komen in Haarlemmermeer verschillende grote ruimtelijke claims samen. Niet alleen vanwege de eigen ambities, maar ook vanwege de ambities van anderen, bijvoorbeeld het Rijk. Er zijn woonambities (een ‘schaalsprong’ van minimaal 20.000 woningen voor 2040), ambities op het gebied van natuur en klimaatadaptiviteit (o.a. de aanleg van duurzame waterstructuren bij PARK21 en de gemeentelijke vergroeningsmissie), economische ambities (o.a. het sturen op en beoordelen van ruimteclaims voor datacenters), sociale ambities (o.a. het project Buurtsaam bij Overbos met voorzieningen gericht op sociale cohesie, vergrijzing en vergroening – zie het slot van paragraaf 2.1), en ambities ten aanzien van de energietransitie (o.a. de aanleg van een nieuwe energie- infrastructuur die concurreert met de aanleg van warmtenetten).
Deze opgaven strijden om dezelfde gronden (blijft deze plek behouden voor natuur, wordt het ingezet voor woningbouw, past er een zonnepark of wellicht toch eerder een datacenter?), budgetten (geld kan maar één keer worden uitgegeven) en menskracht (hoeveel capaciteit wordt er ingezet om doelen te bereiken?). Soms zijn ambities te verbinden en zijn bronnen te bundelen. Maar er is ook sprake van elkaar uitsluitende of met elkaar schurende ambities. Naarmate de strijd om schaarse ruimtes groter wordt, zijn politieke keuzes des te noodzakelijker. Dat zijn keuzes ten aanzien van onderwerpen zoals woningbouw, zoetwater - voorziening en bedrijvigheid die voor decennia de nieuwe ruimte, grenzen en kaders vormgeven. Waar veel van deze ambities sterk gekoppeld zijn aan korte termijn belangen (zoals: jongvolwassenen aan een woning helpen die nu het ouderlijk huis niet uit komen, instellingen op het net helpen die anders jarenlang op de wachtlijst blijven staan, zorgen voor een financieel gezonde gemeente in het licht van het komende ‘ravijnjaar’), zijn de gevolgen van keuzes in het hier en nu op lange termijn groot.
Zoals beslissingen tijdens het droogleggen van het Haarlemmermeer bepalende grenzen en eigenschappen hebben meegegeven aan het landschap, zullen de huidige keuzes ook bepalend zijn voor het leven, wonen en werken in de gemeente Haarlemmermeer voor toekomstige generaties inwoners en ondernemers. Terwijl schaarste de aandacht naar het hier en nu trekt, is tegelijkertijd een tegengestelde beweging nodig: het bezien van keuzes in het perspectief van Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 13
de langetermijnontwikkeling van de gemeente Haarlemmermeer. Wat voor gemeente willen wij zijn, en voor wie? Hoe gaan we bijvoorbeeld om met water en duurzaamheid in tijden van klimaatverandering en haar gevolgen als zeespiegelstijging, bedreigingen voor het zoetwater en extreme weersomstandigheden? Hoe bewaken we democratische waarden in tijden van mogelijk ondermijnende effecten van veranderende geopolitiek, de ontwikkeling van AI en desinformatie? Dit zijn het soort trage vragen die passen bij politiek pregnant adviseren over de lange termijn. Het ontwikkelen van meer pregnante politieke advisering gaat niet alleen om de inhoudelijke richting (bijvoorbeeld adviseren over de ‘mogelijke’ of ‘juiste’ keuzes), maar om het domeinoverstijgend bij elkaar brengen van de gevolgen en effecten van schaarste, op korte en lange termijn. Daarbij gaat het erom inzichtelijk te maken wat het betekent om het één te doen en het ander te laten en wat het betekent om het één te intensiveren en het ander af te bouwen, toegespitst op de komende bestuursperiode.
Oftewel: welke politiek-maatschappelijke kwesties kunnen (en waarschijnlijk zullen) in de komende bestuursperiode aan de orde komen, waar en wanneer doen die zich voor en wat kan de betekenis daarvan zijn op korte en lange termijn? Een kwestie zien we daarbij als een botsing tussen politieke wensen die door schaarste niet allemaal gerealiseerd kunnen worden waardoor keuzes nodig zijn. Door het identificeren van dergelijke kwesties kan de ambtelijke organisatie (in)formerende politieke partijen zicht geven op wat hen in de komende bestuursperiode te wachten staat, zodat ze dit in hun politieke onderhandelingen kunnen betrekken. Nader bezien gaat het bij het vormgeven van ambtelijke advisering op de verschillende treden om steeds weer andere invulling van drie elementen: • Thematiseren: het benoemen en ordenen van de mogelijk politieke relevante ontwikkelingen en onderwerpen; • Toespitsen: specifiek maken van kwesties voor politieke aandacht, strijd en besluitvorming; • Timen & lokaliseren: adviseren over wanneer en waar kwesties politiek (gemaakt kunnen of moeten) worden, ook in het licht van de lange termijn en andere relevante bestuurlijke niveaus en verbanden.
Welke invulling krijgen deze drie T’s bij advisering (in het onderhandelaars - dossier) volgens de hogere treden op de politiek-ambtelijke adviseringsladder, ten opzichte van het adviseren volgens de eerste trede (technisch beschrijvend)? Allereerst de eerste trede. Daarin wordt thematisch gekozen voor een stapeling van overzichten uit verschillende beleidskokers. Een dergelijke scheiding van beleidsthema’s is overzichtelijk en komt logisch voort vanuit de inbreng van de expertise die in de verschillende directies en afdelingen aanwezig is. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 14
Ten tweede wordt daarin beperkt toegespitst door een nadruk op feiten en cijfers. De toon is technisch en feitelijk geformuleerd, waarmee het de eigen kennis - positie laat spreken zonder zich te begeven op het terrein van de politiek. Ten derde krijgen timing en terrein concreet vorm in een focus op de recente en huidige, meer algemene stand van zaken . De politiek ontvangt als het ware een ‘scan van het heden’ op het niveau van beleidsterreinen (los van specifieke projecten of gebieden). Die scan schetst het verhaal tot nu toe en geeft, op basis van beschikbare budgetten en vastgelegde afspraken, een beeld van wat in de komende periode te verwachten is. De optelsom van deze drie elementen is een onderhandelaarsdossier dat werkt als een overzicht van de lopende beleids - dossiers: stevig, degelijk, professioneel, maar niet onder alle omstandig h eden voldoende in staat om de politiek daadwerkelijk te voeden of richting te geven. En daarom gebeurt het – ondanks alle moeite en inspanning – met regelmaat dat het onderhandelaarsdossier terzijde wordt geschoven. Adviseren volgens de hogere tredes gaat over het anders invullen van deze drie T’s (zie ook bijlage 2). Thematisch vraagt niet om een optelsom van de separate beleidskokers, maar juist het centraal stellen van de verwevenheid van wat er speelt op verschillende beleidsterreinen.
Vraagstukken als de schaalsprong, netcongestie, en waterveiligheid moeten niet (meer) los van elkaar worden beschouwd maar vanuit het besef dat deze problemen samenhangen en dat beslissingen op het ene terrein grote gevolgen hebben op het andere terrein. Ten tweede wordt toegespitst op relevante politieke aandachts- en strijdpunten voor de komende bestuursperiode. Daarmee is de advisering gericht op bestuurlijke knelpunten en waar de frictie zit tussen onderliggende waarden. Ten derde maakt advisering zichtbaar waar en wanneer die kwesties politiek (kunnen) worden . Timen gaat daarbij zowel om de korte termijn (wanneer gaat dit politiek en maatschappelijk spelen, wat is verstandige omgang met timing, tempo en tijdsduur?), als de lange termijn (wat voor gemeente worden wij hierdoor; wat laten wij na aan volgende generaties?). Lokaliseren gaat zowel om waar dit gaat spelen in de leefwereld van mensen in Haarlemmermeer (bijvoorbeeld in welke wijk, bij welke groepen?) als waar dit gaat spelen op verschillende bestuurlijke tafels (bijvoorbeeld buurgemeenten, regionale verbanden, provincies, waterschappen en nationale politiek – wat is verstandige omgang met invloed vanuit en invloedsmogelijkheden op deze verschillende tafels?). Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 15
Tabel 2. Technisch beschrijvend en pregnanter politiek adviseren in het overdrachtsdossier Technisch beschrijvend poliTi ek Ad viseren pr egn AnTer poliTi ek Ad viseren Thematiseren Wat speelt er in de gemeente? Stapeling van overzichten uit verschillende beleidskokers. Op basis van trends en ontwikkelingen, een analyse van de verwevenheid tussen verschillende maatschappelijke ontwikkelingen. Toespitsen Wat zijn de politiek relevante kwesties? Nadruk op feiten en cijfers (‘spreken voor zich’); technisch geformuleerd. Politieke kwesties en mogelijke consequenties komen duidelijk naar voren. Timen & lokaliseren Waar en wanneer doen die zich voor? Focus op de recente en huidige stand van zaken , op het niveau van het beleidsterrein, project- en gebiedsoverstijgend. Focus op strategische vertaling naar tijd en plaats : de verbinding van de korte met de lange termijn (tijd), en de verbinding tussen leefwereld en verschillende bestuurlijke tafels (plaats). Deze drie elementen Thematiseren, Toespitsen en Timen & lokaliseren werken we in de volgende hoofdstukken één voor één uit. Daarbij laten we steeds zien hoe de toepassing daarvan vorm krijgt in de vorm van politiek pregnanter advisering voor kwesties in de gemeente Haarlemmermeer (zie Bijlage 1 voor een volledig overzicht).
Voor elk conceptueel element werken we de toepassing uit aan de hand van drie illustratieve casus in de gemeente Haarlemmermeer. Deze casus zijn uitsluitend bedoeld ter verduidelijking van de besproken concepten en vormen geen complete weergave van actuele of bestaande vraagstukken binnen de gemeente. Het essay eindigt met een slotreflectie, waarin we de belangrijkste elementen van deze aanpak weer samenbrengen en ingaan op de meer structurele inbedding van deze aanpak in ambtelijke advisering. Immers, ook ná de verkiezingen kan politiek-ambtelijke advisering een verschillende mate van politieke indringendheid hebben. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 16
2. Thematiseren: adviseren vanuit verwevenheid Grip op de verweven toekomst(en) in Haarlemmermeer We staan op de Geniedijk bij Rijsenhout in Haarlemmermeer. Deze dijk maakt onderdeel uit van de Stelling van Amsterdam 7 en is UNESCO Werelderfgoed. De Geniedijk is cultureel erfgoed. Dat is echter geen geïsoleerde opgave. Zichtbaar in het landschap (en soms onzichtbaar) is hoe die publieke waarde van erfgoed steeds meer met andere fysieke dragers van waarden is verweven. Rechts van ons zien we een grote zwarte doos in de ruimte, een datacenter. Links van ons, een voormalig drugslab en het naastgelegen perceel dat nu als onderdeel van een nationale pilot gebruikt wordt voor een legale wietkwekerij. Interessant is ook wat we niet zien: woningen, of althans, we zien slechts een enkele woning. Dat heeft te maken met de onzichtbare geluidsgrenzen die Schiphol door het landschap trekt en ruimtes claimen. En de dijk zelf is inmiddels geen verdedigingslinie meer maar een belangrijke ecologische verbinding waar verschillende planten, vogels en kleine zoogdieren te vinden zijn. Allemaal publieke waarden, die elkaar tegenkomen in dezelfde ruimte. Sommige bestaan naast elkaar, sommige versterken elkaar, maar sommige verdrukken elkaar. Ze zijn verstrengeld: elkaar mogelijk makend maar soms ook verstikkend of wegdrukkend.
Het is een web van afhankelijkheden en iedere beslissing op één plek in het web, heeft gevolgen voor het web als geheel. 2.1 Sturen in een web van afhankelijkheden Het voorbeeld van de Geniedijk illustreert hoe verschillende maatschappelijke vraagstukken in Haarlemmermeer met elkaar verweven zijn. Zo komen culturele, economische, ecologische, infrastructurele en veiligheidsbelangen allemaal samen in en rondom deze plek. Dat is niet ‘vanzelf’ zo gekomen: keuzes uit het verleden bepalen hier welke waarden ruimte krijgen, en welke niet of minder. De ‘ruimte’ waar ze aanspraak op maken is daarbij niet alleen op te vatten als de letterlijke fysieke ruimte, maar als onder andere financiële ruimte en mentale ruimte. Hoewel niet gefixeerd, zijn die ruimtes wel beperkt en dus is er altijd sprake van waardenstrijd rondom de beperkte ruimte. 7 D e Stelling van Amsterdam is een verdedigingswerk van forten, batterijen, dijken en sluizen aangelegd tussen 1881-1919. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 17
Sturen ‘op publieke waarden’ is dan een wezenlijk ander perspectief dan sturen ‘in verwevenheid van publieke waarden’. In het ene geval richt sturing zich primair op de ruimte voor afzonderlijke waarden (hoeveel geld geven we bijvoorbeeld uit aan woningen, onderwijsgebouwen, groenvoorzieningen – als afzonderlijke kwesties), in het andere geval richt sturing zich op een gezonde balans in het web van afhankelijkheden (hoe zorgen we voor een productieve balans tussen woningen, onderwijs en natuur en wat betekent dat voor de inzet van middelen?). In dit hoofdstuk nemen we deze tweede vorm van sturing, gericht op de verwevenheid van waarden, als uitgangspunt voor politiek pregnantere advisering. Dat doen we omdat politiek pregnanter adviseren, in welke trede dan ook, altijd gericht is op politieke waardenafweging. Heel concreet kan dat gaan over de vraag of de politiek ecologische belangen zwaarder wil laten wegen dan economische belangen, als ze (bijvoorbeeld rond de Geniedijk) concurreren om dezelfde ruimte. En zo ja, in welke mate en vorm? Daarom werken we hier eerst het concept van ‘verwevenheid’ nader uit, alvorens over te gaan op toepassing op Haarlemmermeer. Verwevenheid kan worden beschouwd als de normale toestand van het leven. Entiteiten bestaan niet losstaand, maar altijd in relatie tot andere entiteiten.
Dit wordt direct zichtbaar wanneer we naar ecologische systemen kijken, waar ogenschijnlijk afgebakende objecten in feite knooppunten zijn van uiteenlopende relaties.8 Een boom is niet slechts een boom, maar onderdeel van bodemprocessen, schimmelnetwerken, insectenpopulaties, water - kringlopen en atmosferische dynamiek. Op vergelijkbare wijze is een polderlandschap geen statisch geheel, maar een tijdelijk resultaat van geologische processen, menselijk handelen, klimatologische verschuivingen en meer-dan-menselijke praktijken.9 Deze relationele logica beperkt zich niet tot ‘de natuur’, maar is evenzeer van toepassing op maatschappelijke praktijken. Een woonwijk bijvoorbeeld is geen verzameling afzonderlijke beleidsdomeinen, fysieke objecten of sociale groepen, maar een samenkomst van ruimtelijke, sociale, economische en ecologische processen die elkaar voortdurend beïnvloeden. Leefbaarheid is in dat opzicht geen eigenschap van afzonderlijke onderdelen, maar het emergente resultaat van de kwaliteit van de relaties: tussen bewoners, instituties, sociale infrastructuren en hun fysieke omgeving. 8 M orton, Timothy. (2019). Being ecological . MIT Press.; De Mul, J. (2024). Welkom in het Symbioceen: over de verstrengeling van natuur, cultuur en techniek . Boom. 9 T sing, A., Deger, J., Keleman Saxena, A., & Zhou, F. (2024). Field guide to the patchy Anthropocene .
Stanford University Press. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 18
Vanuit dit perspectief komt ook het gangbare idee van autonomie onder druk te staan. Autonomie veronderstelt afgebakende actoren die los van hun context kunnen handelen, terwijl zowel ecologische als maatschappelijke praktijken juist laten zien dat handelen altijd plaatsvindt binnen een web van afhankelijkheden. In de woorden van ecofeminist María Puig de la Bellacasa: nothing comes without it’s world .10 Elk bestaan is onlosmakelijk verbonden met een wereld van relaties die het mogelijk maakt. In de ecologische literatuur wordt wel een onderscheid gemaakt tussen neutrale, dissonante en consonante verwevenheid. Van neutrale verwevenheid is sprake als soorten naast elkaar kunnen leven zonder wederzijdse invloed; denk bijvoorbeeld aan twee plantensoorten in een bos die verschillende bodemlagen benutten, zoals een diepwortelende boom en een oppervlakkig wortelende kruidlaag en elkaar nauwelijks beïnvloeden. Of aan nachtactieve en dagactieve dieren die hetzelfde gebied gebruiken maar elkaar zelden tegenkomen, zoals vleermuizen en reeën. Ze maken elkaar niet sterker, helpen elkaar niet, maar zijn elkaar ook niet tot last. Vertaald naar Haarlemmermeer is dit het beeld van onbegrensde ruimte waarin ambities rondom wonen, werken en leven los van elkaar konden worden verwezenlijkt. Van dissonante verwevenheid is sprake als de ene soort de ander schaadt.
In de natuur kunnen we dan denken aan allerlei parasitaire relaties waarbij de ene soort profiteert ten koste van de andere soort. Neem bijvoorbeeld een virus, zoals Covid-19, dat floreert ten koste van de mens. Of denk aan roofdier– prooi-dynamieken, bijvoorbeeld tussen wolven en reeën, waarin een tijdelijke overpopulatie van een roofdier leidt tot sterke afname van de prooisoort, gevolgd door instorting van beide populaties. Vertaald naar Haarlemmermeer is dit het beeld van toenemende schaarste waarin niet alles meer tegelijk kan en concurrentie ontstaat rondom beperkte ruimte. Moeten we bij de Geniedijk bijvoorbeeld het behoud van het erfgoed bepalend laten zijn, of voorrang geven aan economische impulsen? Nemen we de onzichtbare geluidsgrenzen voor lief of laten we op enig moment de ambities van wonen of ecologische ontwikkeling zwaarder wegen? En wat als behoud van het erfgoed beperkend is in het behalen van duurzaamheidsambities? Dissonantie vraagt overigens niet altijd om kiezen, er zijn ook slimme combinaties te maken. Zo is de pilot Fieldlab geluidsadaptief bouwen op Schiphol Trade Park gestart om te experimenteren met innovatieve, geluidsadaptieve woningbouw, zodat ook de beperkte ruimte benut kan worden. 10 d e la Bellacasa, M.P. (2012), ‘Nothing comes without its world’: thinking with care. The Sociological Review, 60: 197-216.
Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 19
Van consonante verwevenheid is sprake als soorten van elkaar profiteren. In de natuur zien we dat bijvoorbeeld bij bevers die door dammen natte gebieden creëren, wat leidt tot meer ruimte voor andere soorten om te floreren. Of tussen grotere haaien en poetsvissen: de poetsvis verwijdert parasieten en zo profiteren beiden. Ze hebben voordeel van elkaars verwevenheid. Zoals de dijk die naast dat zij cultureel erfgoed is ook belangrijke ecologische verbin - ding vormt. Of de impulsen van Schiphol voor de werkgelegenheid in Haarlemmermeer. We spreken dan van consonante verwevenheid – wat in beleidsjargon ook wel een koppelkans wordt genoemd. In Haarlemmermeer zien we een voorbeeld van zo’n consonante verwevenheid terug in het ontwerp- ende onderzoek Buurtsaam. 11 Dit initiatief richt zich op het versterken van ‘samenredzame wijken’ en laat zien hoe sociale, ruimtelijke en institu t ionele processen niet los van elkaar kunnen worden gedacht. In de Hoofddorpse wijk Overbos – gebouwd in de jaren ’80 – is een ontwerpteam samen met de gebiedscoalitie aan de slag gegaan om nieuwe vormen van verbinding te organiseren. Daarbij is een zogeheten ‘golvenbenadering’ ontwikkeld: door concrete bouwstenen (projecten en beleidsvoorstellen) te koppelen aan grotere ruimtelijke ontwikkelingen (‘golven’) ontstaat ruimte om koppelkansen bewust te ontwerpen en te verzilveren.
Cruciaal is dat sleutelfiguren uit de wijk een centrale rol spelen in het verbinden van bewoners en het versterken van sociale netwerken. Het traject heeft geleid tot een wijkprogramma dat niet één ambitie prioriteert boven andere, maar juist inzet op het productief maken van hun onderlinge verwevenheid. 2.2 Nut en noodzaak van afbakening Overheidsorganisaties sturen dus te midden van die complexe verwevenheden van het maatschappelijke leven. Het inzicht dat alles met alles samenhangt roept in de praktijk ook bestuurlijke verlegenheid op: als alles samenhangt, hoe kan er dan nog doelgericht worden gestuurd? Ingrijpen in het ene domein heeft immers vrijwel altijd onverwachte en onbedoelde effecten elders. Juist deze verlegenheid vormt historisch gezien een belangrijke aanleiding voor de inrichting van (publieke) organisaties langs het principe van afbakening. In de praktijk richten overheden zich niet op het maatschappelijke leven als geheel, maar op afgebakende delen daarvan. Stap voor stap zijn onderdelen van het leven onder bestuurlijke verantwoordelijkheid van de verzorgingsstaat gebracht, elk met eigen bevoegdheden, routines en expertises. Zo zijn 11 R ijksoverheid. (z.d.). BuurtSaam. Ontwerpend onderzoek Haarlemmermeer - Overbos. https://www.collegevanrijksadviseurs.nl/documenten/2025/02/04/ buurtsaam---haarlemmermeer---overbos . Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 20
overheidsorganisaties – gemeenten inbegrepen – gegroeid tot wat metaforisch kan worden begrepen als omvangrijke bouwwerken: een aantal hoofd g ebouwen, ieder met een eigen indeling, gangen en kamertjes. In die kamers bevindt zich specialistische kennis en ervaring; hoe verder vertakt, hoe dieper de expertise. In de gemeentelijke organisatie van Haarlemmermeer is deze afbakening bijvoorbeeld fysiek zichtbaar omdat het sociale domein is gevestigd in het centrum van Hoofddorp, terwijl het fysieke domein tijdelijk is ondergebracht op een bedrijventerrein elders. Elk deelaspect van het maatschappelijke leven kent zo een eigen verant - woorde l ijke deelorganisatie. Dit bouwwerk is bovendien nooit af. In de loop der tijd worden steeds nieuwe delen aangebouwd die opnieuw een aspect van het complexe geheel representeren. Neem bijvoorbeeld domeinen als zorg, economie, mobiliteit en veiligheid. Vanzelfsprekend zijn deze onderling verweven en beïnvloeden ze elkaar voortdurend. Voor het dagelijks functioneren van een gemeente is deze complexiteit niet hanteerbaar zonder ordening en afbakening. Afbakening is daarbij bedoeld als een werkbare reductie die het mogelijk maakt om te organiseren, te beslissen en te handelen. Dit soort ordening heeft duidelijke voordelen.
Het maakt specialisatie mogelijk, bevordert efficiënt samenwerken binnen teams en biedt een pragmatische structuur voor taakuitvoering. Tegelijkertijd nodigt Rijksoverheid. (z.d.). BuurtSaam. uit tot het benaderen van maatschappelijke vraagstukken vanuit afzonderlijke beleidskokers. Zolang er voldoende bestuurlijke en maatschap - pelijke ruimte bestaat, kunnen ontwikke l ingen binnen die kokers naast elkaar plaatsvinden. De spanning ontstaat wanneer die ruimte afneemt en opgaven elkaar steeds vaker raken, overlappen of zelfs verdringen. De energietransitie in Haarlemmermeer vormt daarvan een illustratief voorbeeld. De gemeente staat voor de opgave haar energievoorziening te verduurzamen, aangejaagd door nationale doelstellingen en de Regionale Energiestrategie. In reactie daarop zet de gemeente sterk in op versnelling via elektrificatie, onder meer door de aanleg van zonneakkers langs de A5 en A9 en een windpark langs de A4 en A44. Deze inzet krijgt vorm binnen een team dat een programmatische aanpak hanteert door de samenhang op te zoeken met andere teams en afdelingen. Zo komen verschillende vormen van kennis en ervaring bijeen, waardoor initiatieven snel worden ontwikkeld en de gemeente zichtbare voortgang boekt. Zo stijgt het aandeel elektriciteit uit zon en wind in Haarlemmermeer van 3 TJ in 2010 naar 699 TJ in 2023.
Maar terwijl de elektrificatie versnelt, groeit het elektriciteitsnet onvoldoende mee, waardoor nieuwe projecten vertraging oplopen en kleinschalige initiatieven stranden door een gebrek aan netcapaciteit. Ook in de fysieke ruimte heeft dit gevolgen voor andere, hiermee verweven vraagstukken. Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 21
Wat begon als een succes binnen één beleidskoker ontwikkelt zich daarmee tot een bredere bestuurlijke kwestie, waarin de nadelen van afbakening zichtbaar worden. De energietransitie speelt zich af te midden van ruimtelijke, infrastructurele, economische en maatschappelijke vraagstukken. De kunst is om de waarde van afbakening intact te houden en tegelijkertijd recht te doen aan die verregaande verwevenheid en de druk daarop die voortkomt uit schaarste. 2.3 Tussen vereenvoudigd en verweven thematiseren Thematiseren vormt het eerste aangrijpingspunt voor een meer pregnante vorm van politieke advisering. Het betreft de wijze waarop politiek relevante vraagstukken worden benaderd, benoemd en geordend. Thematiseren gaat over het selecteren en structureren van ontwikkelingen en onderwerpen die politiek van betekenis kunnen zijn. Afhankelijk van de trede op de politieke adviseringsladder krijgt deze thematisering een andere vorm en speelt verwevenheid een grotere rol. Op de eerste treden van de politieke adviseringsladder gebeurt thematiseren langs de afgebakende lijnen van de organisatie. Opgaven worden afzonderlijk benaderd en binnen gescheiden portefeuilles geadresseerd. Vanuit gespeciali- seerde professionaliteit worden per domein of portefeuille politiek-ambtelijke adviezen uitgebracht.
Naarmate we verder op de ladder komen richting politiek pregnante advisering, krijgt de verwevenheid van opgaven een steeds belangrijkere plaats in de advisering. Opgaven worden dan niet langer los van elkaar beschouwd, maar expliciet in samenhang gebracht. Dat is bijvoorbeeld zichtbaar in de bekende scenariovormingsstrategie, waar twee ontwikkelingen in een kwadrant met elkaar worden verbonden en zo vier verschillende ontwikkelrichtingen ontstaan. Of in strategisch-adaptief adviseren, waar juist ruimte wordt gemaakt voor het gesprek over hoe uiteenlopende opgaven zich tot elkaar verhouden en elkaar beïnvloeden. Ook hier geldt: geen van beide vormen van thematiseren is op zichzelf beter of slechter. Het gaat erom kwesties zó te presenteren dat dit passend is bij de (maatschappelijke, politieke, ambtelijke) context van dat moment. In relatief stabiele beleidssituaties is het vaak wenselijk en efficiënt om vanuit een afgebakende ordening te adviseren. Het is doorgaans niet doelmatig om bij elk advies over bijvoorbeeld gemeentelijke bereikbaarheid ook steeds de samenhang met alle andere domeinen expliciet uit te werken.
Wanneer een beleidssituatie echter onstabiel(er) wordt, wanneer bestaande oplossingen vastlopen en/of wanneer politiek behoefte is aan strategische advisering en andere handelingsopties, kan het juist verstandig zijn om onderwerpen die Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 22
in het maatschappelijk leven nauw met elkaar verweven zijn ook als zodanig te thematiseren. Thematiseren: handreiking voor ambtenaren die zelf aan de slag willen Wie in de eigen organisatie politiek(er) wil adviseren, kan gebruik maken van de onderstaande stappen van ‘thematiseren’ zoals we die in de gemeente Haarlemmermeer hebben toegepast: 1. Maak een shortlist van een aantal relevante strategische thema’s. Bijvoorbeeld de schaalsprong, de vitale wijken, de energietransitie, de … 2. Formuleer per thema een ‘voorliggende strategische afweging’, zoals ‘welke impact wil de gemeente Haarlemmermeer hebben op thema x/y (bijvoorbeeld: ‘op de gezondheid van inwoners’ of ‘op het vestigings - klimaat in de gemeente’). 3. Verken per thema relevante trends en ontwikkelingen op nationaal niveau en gemeentelijk niveau. Maak gebruik van rapporten van externe kennis- en adviesorganen, de eigen Kennisafdeling en ambtelijke kennis en ervaring. 4. Breng op basis van de trends en door middel van gesprekken over afdelingen heen de verwevenheden met verschillende beleidsdomeinen in kaart. Maak daarbij onderscheid tussen neutrale, consonante en dissonante verwevenheid: respectievelijk neutraal naast elkaar bestaande, elkaar (potentieel) versterkende ontwikkelingen en elkaar (potentieel) begrenzende, beperkende of bestrijdende ontwikkelingen.
Wat zijn de voornaamste verwevenheden rondom de geformuleerde strategische afweging? 2.4 Toepassing op politiek(er) adviseren in Haarlemmermeer Politiek(er) adviseren begint bij Thematiseren: waarover adviseren wij? Hieronder illustreren wij aan de hand van enkele zelf geformuleerde casus hoe politiek(er) adviseren vormt krijgt door daarbij verwevenheid als uitgangspunt te nemen. a. Samenleven in veerkrachtige gemeenschappen Richting 2040 groeit Haarlemmermeer door tot meer dan 200.000 inwoners en ontwikkelt de gemeente zich verder tot een overwegend stedelijk gebied. Deze demografische ontwikkeling staat niet op zichzelf, maar is verweven met bredere vragen rond sociale cohesie, maatschappelijke weerbaarheid en toenemen d e geopolitieke onzekerheid. Deze groei voltrekt zich namelijk Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 23
binnen een sterk gedifferentieerd sociaal landschap, waarin inwoners dagelijks participeren in uiteenlopende sociale netwerken die van betekenis zijn in de dagelijkse leefkwaliteit, maar ook als vangnet fungeren in tijden van kwetsbaar h eid of tegenslag. Een centrale ontwikkeling daarin is de snelle vergrijzing van de bevolking. Het aantal pensioengerechtigden in Haarlemmermeer groeit de komende tien jaar door naar circa 35.000, met een sterke toename van 75- en 85-plussers, wat leidt tot (ook als nationale trend gesignaleerde12) dubbele vergrijzing : meer ouderen die bovendien langer leven met een toenemende fase van kwetsbaarheid. Daarmee neemt de vraag naar ondersteuning toe, terwijl modellen laten zien dat de arbeidsmarkt t ekorten in zorg en welzijn in de regio de komende tien jaar zullen vervier v oudigen. De opgave is daarmee niet alleen financieel, maar raakt fundamenteel aan de vraag wie de zorg en ondersteuning daadwerkelijk kan en wil leveren. De kans is groot dat in het zorgdomein in toenemende mate wordt gekeken naar informele netwerken. Dit terwijl er ook naar gemeen s chappen wordt gekeken als het gaat om veiligheid, bijvoorbeeld als het gaat om maatschappelijke veerkracht bij het omgaan met onverwachte crises zoals pandemieën, stroomuitval of extreem weer. b.
Werken in een toekomstbestendige economie Haarlemmermeer is een economische topregio met een sterk cluster van internationale bedrijven en een dominante logistieke sector rond Schiphol, wat de gemeente tot één van de belangrijkste werklocaties van Nederland maakt. Per inwoner heeft de regio Haarlemmermeer het hoogste bruto binnenlands product van Nederland. 13 Deze economische voorspoed heeft ook grote impact op het reizen, wonen en werken in Haarlemmermeer. In de gemeente zijn ongeveer twee keer zoveel banen (circa 180.000) als de werkzame beroeps b evolking groot is (ongeveer 90.000), terwijl twintig procent van deze banen wordt ingevuld door mensen die ook in Haarlemmermeer wonen. Tegelijkertijd werkt meer dan zestig procent van de Haarlemmermeerse werknemers buiten de gemeentegrenzen.14 De arbeids- markt manifesteert zich daarmee nadrukkelijk als een regionaal fenomeen, wat zich dagelijks vertaalt in een zeer grote inkomende pendel van circa 130.000 forenzen en tevens een aanzienlijk stroom uitgaande forenzen. Op die manier hangt het economische profiel van Haarlemmermeer sterk samen met het mobiliteitssysteem en de bijbehorende ruimtevraag, inclusief 12 Z ie het rapport ‘ Gematigde groei ’ van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050. 13 H aarlemmermeer. (2025). Haarlemmermeer van 2026 naar 2036 [Economische toplocatie].
https://onderzoek.haarlemmermeergemeente.nl/publicaties/ haarlemmermeer-van-2026-naar-2036 14 H aarlemmermeer. (2025). Haarlemmermeer van 2026 naar 2036 [Economische toplocatie]. https://onderzoek.haarlemmermeergemeente.nl/publicaties/ haarlemmermeer-van-2026-naar-2036 Inhoudsopgave → Politiek(er) adviseren 24
uitdagingen van toenemende congestie. 15 Dit raakt ook aan thema’s zoals duurzaamheid en leefbaarheid. Voor de toekomst is het daarom essentieel dat keuzes op het economische vlak steeds in samenhang worden beschouwd met ambities op het vlak van groen, wonen en reizen. c. Wonen in leefbare wijken Haarlemmermeer zet grote stappen als het gaat om het bouwen van nieuwe woningen en levert daarmee een substantiële bijdrage aan de woningbouw - opgave. In een context van aanhoudende woningnood wordt die groei door velen als noodzakelijk gezien. Zo is er ook in Haarlemmermeer een toenemend aandeel jongvolwassenen dat noodgedwongen bij hun ouders blijft wonen.16 De ambitie om tot 2040 circa 20.000 woningen te realiseren, waarvan 3.000 in deze bestuursperiode 2022 - 2026, markeert echter meer dan een kwantitatieve schaalsprong. Iedere schaalsprong is ook van kwalitatieve aard, zo laat de geschiedenis van de diverse ‘bouwgolven’ in Haarlemmermeer zien. In bestaande wijken is zichtbaar dat keuzes uit het verleden, passend bij de toenmalige woon- en leefbehoefte, periodiek aan vernieuwing en herziening toe zijn waarbij een brede blik nodig is.
Wijken die in eerdere perioden zijn ontwikkeld voor gezinnen in vergelijkbare levensfasen zijn inmiddels door de tijd ontgroend en vergrijsd, terwijl gebouwen en openbare ruimte zijn verouderd, zoals staat beschreven in het trendproduct Haarlemmermeer van 2026 naar 2036. 17 Omdat woningen, openbare ruimte en infrastructuur in dezelfde periode zijn gerealiseerd, ontstaat nu gelijktijdige vervangingsdruk op meerdere fronten.18 Dat betekent dat woonwijken zoals Graan voor Visch, Pax, Bornholm, Overbos, Welgelegen en Linquenda nu, na ongeveer vijftig jaar, gelijktijdig aan vernieuwing toe zijn. Daarmee wordt duidelijk dat de woningbouwopgave onlosmakelijk verweven is met vraagstukken van beheer en onderhoud, demografische verandering en de noodzaak tot klimaat - adaptatie en energie- en warmtetransitie. In politiek pregnantere advisering kan de opgave daarom niet uitsluitend worden benaderd als het toevoegen van woningen. Ook de ‘andere kant’ van de woningbouwopgave verdient nadrukkelijke weging: hoe bestaande wijken leefbaar, veerkrachtig en aantrekkelijk blijven in een context van groei en meervoudige transities. 15 H aarlemmermeer. (2025). Haarlemmermeer van 2026 naar 2036 [Economische toplocatie]. https://onderzoek.haarlemmermeergemeente.nl/publicaties/ haarlemmermeer-van-2026-naar-2036 16 H aarlemmermeer. (2025). Haarlemmermeer van 2026 naar 2036 [Jongvolwassenen] .