20210061797 Bijlage artikel Korf et al. (2016)

Over het algemeen vinden buurtbewoners/ondernemers het doordeweeks wel druk in de coffeeshops, maar niet te druk. In het weekend vinden ze het vaker (veel) te druk – in de Haarlemmerbuurt is dat zelfs het overheersende beeld. Daar ziet de meerderheid ook (heel) vaak een wachtrij voor de deur van de coffeeshop staan. Bij de coffeeshops elders in Centrum is dat veel minder het geval, mogelijk (ook) omdat de drukte in en rondom coffeeshops daar (nog) meer opgaat in de grote mensenmassa. De meerderheid van de buurtbewoners/ondernemers ziet ook wel eens coffeeshopklanten die op straat zitten of staan te blowen, een deel zelfs vaak of heel vaak. Dat verschilt niet tussen de Haarlemmerbuurt en buurten elders in Centrum. Over het algemeen ervaren buurtbewoners/ondernemers eerder overlast van blowen op straat dan van wachtrijen voor de deur van de coffeeshops. Zij verschillen in hun oordeel over maatregelen van de coffeeshop(s) om hier iets tegen te doen. Sommige buren vinden coffeeshops tekortschieten bij de aanpak van dergelijke overlast, maar er zijn er meer die vinden dat coffeeshops de toeloop in goede banen leiden en hun best doen tegen overlast. Of die menen dat coffeeshops niets te verwijten valt.

Wanneer bewoners/ondernemers ook wel eens overlast hebben van andere dingen in de buurt van de coffeeshop, dan betreft dit deels meer of minder direct met de coffeeshop samenhangende overlast (met name wietlucht), voor een ander deel overlast die wordt toegeschreven aan de coffeeshop(klanten), maar die ook kan worden veroorzaakt door andere personen (bijvoorbeeld parkeeroverlast of geluidsoverlast) en voor weer een ander deel overlast die niet (specifiek) door coffeeshops wordt veroorzaakt (bijvoorbeeld zwerfvuil).

66

7 Straathandel in drugs Al vrij snel nadat de eerste coffeeshops in het kader van Project 1012 dichtgingen kwamen er signalen van buurtbewoners op en rond de Wallen over straatdealers. Dat was geen nieuw fenomeen – in de jaren zeventig en tachtig was er met name op en rond de Zeedijk een levendige straathandel in heroïne en later ook cocaïne. Met een combinatie van maatregelen werd dit probleem aangepakt. Maar nu waren er weer straatdealers en zogeheten ‘nepdopedealers’, personen die poeders, tabletten e.d. verkopen als waren het ‘echte’ drugs, in de buurt. Naarmate er meer coffeeshop gesloten werden, groeide volgens buurtbewoners dit probleem. En waaierden straatdealers uit naar omliggende buurten, inclusief de Haarlemmerbuurt. In dit hoofdstuk belichten we vanuit verschillende invalshoeken de recente ontwikkelingen in en de huidige situatie wat betreft straathandel in drugs en nepdope in en rond het 1012-gebied. Eerst wordt in het kort informatie van de politie hierover geschetst. Daarna komen achtereenvolgens de coffeeshops, de buurtbewoners/ondernemers en de coffeeshopbezoekers aan het woord. Aansluitend wordt aan de hand van eigen observaties een impressie gegeven van wat zich op straat (zichtbaar) afspeelt rondom straathandel in drugs. Aan het eind worden de bevindingen in hoofdlijnen samengevat.

7.1 Politiecijfers over straathandel in drugs/nepdope Tussen 2009 en 2014 registreerde de politie in de binnenstad van Amsterdam jaarlijks gemiddeld circa 1 400 incidenten met ‘(nep)dopedealers’.33 Het ene jaar waren het er wat meer dan het andere. Volgens de politie zelf zijn de cijfers niet erg representatief en geven zij vooral de politie-inzet weer. Niettemin zijn het jaarlijks forse aantallen incidenten. Verdachten van nepdopehandel worden vaak bij herhaling opgepakt. Gemiddeld ging het tussen begin 2013 en eind maart 2015 om 45 unieke verdachten per maand, die in deze periode bij gemiddeld 2.5 geconstateerde incidenten betrokken waren.34 Volgens de politie pleegt vrijwel iedere (nep)dopedealer ook andere delicten. Uit de politiecijfers komt, naast handel in nepdope en echte drugs, een breed pallet aan strafbare gedragingen naar voren: hinderlijk gedrag, wildplassen, bedelen en slapen op of aan de weg; belediging, bedreiging en mishandeling; winkeldiefstal, zakkenrollerij en straatroof; overtreding van het messenverbod; enzovoorts. 33 34

Prijs & Noot (2015). Totaal 1208 unieke verdachten, verantwoordelijk voor 3051 incidenten (Prijs & Noot, 2015).

67

7.2 Coffeeshops over straatdealers Bijna alle coffeeshops melden in hun eigen omgeving een toename van straatdealers in de afgelopen twee jaar. Dit wordt vaak gekoppeld aan het verdwijnen van coffeeshops in het kader van Project 1012, in het bijzonder het sluiten van de coffeeshops in de Warmoesbuurt. Dat heeft niet alleen geleid tot meer aanloop bij coffeeshops in andere buurten, maar ook tot meer straatdealers. “De straathandel neemt toe, want vraag en aanbod zijn niet meer in evenwicht. Er zijn te weinig shops voor de behoefte. Toeristen op de Warmoesstraat worden benaderd door straatdealers. Er wordt nepdope verkocht. Er is iets gecreëerd wat niet meer te stoppen is.” (Exploitant)

Alle onderzochte coffeeshops signaleren tegenwoordig regelmatig, soms zelfs dagelijks straatdealers in hun buurt. Daarnaast zouden ze sowieso opereren in de Warmoesstraat. Het gaat volgens de coffeeshops met name om jongens / jonge mannen tussen de 18 en 30 jaar, met verschillende etnische achtgronden, maar relatief vaak van Marokkaanse/Noord-Afrikaanse afkomst. De straatdealers hangen volgens de coffeeshops zowel overdag als ’s avonds rond in de buurt. In de Haarlemmerbuurt worden tevens ‘junks’ genoemd. Eén coffeeshop geeft aan dat dit ook te maken kan hebben met de nabijgelegen Blaka Watra (onderdeel van de Regenboog), dat ook harddrugsgebruikers naar de buurt trekt. De straatdealers zijn de coffeeshops een doorn in het oog: duidelijk is dat je ze niet in je zaak wil, maar je kunt ze ook niet zomaar buiten de deur houden als je eigenlijk geen concrete grond hebt om hen te weigeren. “We zijn ook in overleg gegaan met de buurtregisseur, want we wilden ze niet in onze zaak hebben, maar bewijs maar dat ze iets hebben. Je kan niet iedereen gaan fouilleren. En als we ze dan eruit zetten, was het vaak van ‘discriminatie’. Maar wanneer ik zei: jongen, ik heb gezien net daar en daar dat je stond te verkopen, ik zag je, dan gingen ze wel. Maar het was echt heel vervelend. Er stonden er een tijd aan elke kant van de steeg twee, dus iedereen die door de steeg ging werd aangesproken.

Dat zorgde voor een nare sfeer. Ze doen het heel handig, waardoor de politie ze bijna nooit op heterdaad kan betrappen. De ene die aanspreekt heeft niks bij zich, er zijn altijd meerdere mensen bij betrokken.” (Manager)

De portiers zeggen streng op te treden als ze straatdealers in de buurt van de coffeeshop bezig zien, sturen hen weg en manen ze door te lopen. Verschillende coffeeshops spreken van goed georganiseerde groepen, waarbij jongens verschillende taken/functies hebben in het geheel. De een staat op de uitkijk, de ander spreekt mensen op straat aan, enzovoorts. Verschillende coffeeshops vinden dat de politie harder 68

zou moeten optreden en meer/vaker straatdealers zou kunnen arresteren. Aan de andere kant geven de coffeeshops in de Nieuwendijkbuurt aan dat er zo’n anderhalf à twee jaar geleden camera’s zijn geplaatst op de hoeken van de stegen, en dat die jongens sindsdien minder vaak in de stegen opereren. Toch signaleren portiers en medewerkers ze nog wel. Van klanten horen de coffeeshops weinig klachten over straatdealers, behalve een enkele keer dat toeristen zeggen dat ze zijn aangesproken door iemand die ze op straat iets probeerde te verkopen. Over het algemeen weten de coffeeshops niet echt wat voor drugs de straatdealers verkopen. Meestal vermoeden ze dat er – afgezien van nepdope – alleen in harddrugs wordt gehandeld, omdat de verkoop op straat van softdrugs niet lucratief (genoeg) zou zijn. Maar volgens sommigen verkopen de straatdealers ook hasj en wiet.

7.3 Buurtbewoners/ondernemers over straatdealers Net als de coffeeshops reppen ook bewoners/ondernemers over een toename van straatdealers. Illustratief is een brief die een bewoonster van de Warmoesbuurt begin januari 2016 aan de burgemeester stuurde over meer straatdealers als gevolg van de sluiting van coffeeshops. Met toestemming van de afzender staat deze brief hieronder (enigszins ingedikt) weergegeven. Brief van bewoonster Warmoesbuurt aan de burgemeester over straatdealers Allereerst wens ik u en uw medewerkers het allerbeste voor 2016! Helaas moet ik dit nieuwe jaar beginnen met de sombere constatering. (…) In de afgelopen maanden heeft de drugsoverlast ongekende proporties aangenomen. Het aantal straatdealers is volgens mijn waarneming (en dat van vele anderen) enorm toegenomen! Stond er een clubje eens een tijdje in het noordelijk deel van de Warmoesstraat, of eens een tijdje bij het Oudekerksplein, nu staan ze te allen tijde overal! (…) Daarnaast lijkt zich onder toeristen het idee te hebben postgevat dat het in Amsterdam heel normaal is om openlijk op straat cocaïne (of wat daar voor door moet gaan) te gebruiken. Zo kwam ik afgelopen zaterdagmiddag rond 13.30 thuis met mijn boodschappen en trof ik drie Russisch sprekende toeristen voor mijn deur aan die aan het snuiven waren.

En ik verzeker u dat dat niet de eerste keer is, zeker niet! Ik hoef tegenwoordig maar mijn hoofd uit het raam te steken (…) of ik zie toeristen drugs gebruiken. Dat betreft overigens niet altijd harddrugs, want het gebruik van softdrugs heeft zich óók massaal verplaatst naar de straat. Ik geef de coffeeshophouders niet graag gelijk, maar op dit punt hebben ze het zeker. De overgebleven coffeeshops in de buurt zijn door de enorme drukte en vraag tot een soort loketverkopers verworden, en de koopwaar wordt op straat genuttigd. (…) Het gaat misschien ook niet om de persoonlijke overlast die ik hiervan ervaar. Maar het gaat wel om de schrikbarend snelle en massale verovering van de openbare ruimte in de afgelopen maanden door drugsdealers, gebruikers en alcoholmisbruikers. Terwijl we nu juist de openbare ruimte met zoveel moeite en inzet terug hadden veroverd.

69

Dát deze ontwikkeling gevolgen heeft voor de leefbaarheid is natuurlijk evident. Waar vroeger nog een soort 'code' bestond tussen bewoners en junks en dealers, zijn de huidige dealers buitengewoon agressief en intimiderend. Een paar van mijn buren zijn bedreigd, verhinderd om hun woning te betreden of te verlaten, of hebben zelfs klappen gehad. Zelf ben ik een paar keer op niet al te vriendelijke wijze gemaand om niet uit mijn raam te kijken terwijl een dealtje werd gesloten.

Dergelijke geluiden komen niet alleen van de Warmoesstraat, waar al weer een tijdje alle coffeeshops weg zijn. Ook rondom nog wel bestaande coffeeshops in en rond het 1012-gebied reppen bewoners/ondernemers, met name in de Haarlemmerbuurt, over een toename van straathandel. Ook zij koppelen die toename vaak aan sluitingen van andere coffeeshops, maar daarnaast regelmatig aan het toegenomen toerisme in het algemeen. Zo vertelt iemand die al zo’n twintig jaar in de Haarlemmerbuurt woont dat er eerder nog een groot verschil was qua drukte tussen doordeweeks en het weekend. Ook nu is er nog wel een verschil, maar eigenlijk is het nu alle dagen druk. Dit is ook waar volgens haar de straatdealers op afkomen: die zien een vergrote afzetmarkt en dus hangen ze de hele dag in de straat en eromheen om mensen aan te spreken. Een andere bewoner in de Haarlemmerbuurt zegt over de straatdealers en de invloed van Project 1012: “Mijn grootste zorg is het toegenomen aantal straatdealers hier in de straat. Sinds het najaar van 2015 is echt een duidelijke toename zichtbaar. Alle problemen die ik ondervind in de wijk, vooral die van het laatste jaar met de stijging in het aantal straatdealers, zijn een gevolg van project 1012. Dat heeft tot een verschuiving van problemen naar dit stukje buurt geleid.

De sfeer van de Nieuwendijk verschuift naar de Haarlemmerbuurt en niet andersom, wat de hoop was van de gemeente.” (Bewoner, Resp. 06)

De helft van de bewoners/ondernemers die we hebben geïnterviewd hoort tegenwoordig regelmatig of (heel) vaak over straatdealers in hun buurt. De andere helft af en toe, zelden of nooit. En iets minder dan de helft zegt zelf regelmatig tot (heel) vaak straatdealers in hun buurt te zien. In de Haarlemmerbuurt horen meer geïnterviewde bewoners/ondernemers over straatdealers (en/of zien ze die zelf) dan de bewoners/ondernemers rond de coffeeshops in de andere onderzochte buurten. Dat verschil wordt onder andere toegeschreven aan cameratoezicht in de andere buurten, wat daar straatdealers afschrikt. “Vroeger hadden we wel veel last van straatdealers. Maar sinds er een politiecamera hangt hier op de hoek van de steeg en de Nieuwendijk is er geen overlast meer.” (Ondernemer, Resp. 09)

70

“Een paar jaar geleden had je ze wel. Maar de straat is goed opgeruimd. Er hangt nu ook een camera verderop in de straat.” (Ondernemer, Resp. 04)

Wie zijn de straatdealers volgens buurtbewoners/ondernemers die hen zelf wel eens zeggen te zien? Wanneer zijn ze actief en wat voor drugs verkopen ze? Het dominante beeld is dat het gaat om jonge mannen (‘straatjochies’, ‘jonge gasten op brommertjes’, ‘ongure types’). “Het is een straatcultuurtje, met petjes en donkere kleding.“ (Bewoner, Resp. 29) “Meestal rond de 20 jaar, maar er is ook een oude garde van veertigplussers. Vaak zijn ze van Noord-Afrikaanse afkomst.” (Ondernemer, Resp. 20) “Meestal zijn het gekleurde jongens en mannen, maar er zitten bijvoorbeeld ook wel Polen tussen.” (Bewoner, Resp. 17) “Jongens met capuchon die in gore steegjes hangen.” (Ondernemer, Resp. 07)

De straatdealers zouden er vooral aan het einde van de dag zijn, in de avond en ‘s nachts, maar volgens sommigen zijn ze er de hele dag. En meer in het weekend dan doordeweeks. “De hele dag door, maar vooral ’s avonds.” (Ondernemers, Resp. 20) “In het weekend zie je ze heel veel, want dan is het hier veel drukker op straat en heb je veel toeristen. En s' avonds is het nog drukker. Doordeweeks is het veel minder.” (Ondernemer, Resp. 12)

De bewoners/ondernemers zien sommige straatdealers door de hele buurt lopen, anderen hangen vooral op een brug of in stegen, zitten bij plantenbakken of in een speeltuintje, in donkere hoekjes, portieken en nissen. Wat voor drugs de straatdealers verkopen, weten de meeste bewoners/ondernemers eigenlijk niet. Sommigen vermoeden of zeggen te weten dat het om harddrugs gaat, anderen denken dat de straatdealers ook wiet verkopen. “Ik heb geen idee wat ze dealen, waarschijnlijk alles.” (Bewoner, Resp. 25) “Ik denk pilletjes en het zwaardere spul.” (Ondernemer, Resp. 05) “Meestal dealen ze wiet of pillen, een enkele keer ook cocaïne.” (Ondernemer, Resp. 12) “Volgens mij dealen ze in van alles, van wiet tot heroïne.” (Ondernemer, Resp. 20) “Ik weet niet wat ze verkopen, maar geen wiet neem ik aan.” (Bewoner, Resp. 18)

71

7.4 Coffeeshopbezoekers over straathandel Wat zijn de ervaringen van de geïnterviewde coffeeshopbezoekers met straatdealers in Amsterdam? Van de toeristen zegt ongeveer de helft nog nooit in Amsterdam te zijn aangesproken door straatdealers (52%). De andere helft is dat weleens overkomen: uitsluitend tijdens vorige bezoeken (15%), of ook dan wel alleen tijdens hun huidige bezoek (34%).35 Hoe zijn hun ervaringen met straatdealers tijdens hun huidige bezoek? Hoe langer de toeristen deze keer in Amsterdam zijn, hoe groter de kans is dat zij nu zijn aangesproken door straatdealers. Toch was dit degenen die op de dag van aankomst in Amsterdam zijn geïnterviewd al één op de vijf tijdens hun huidige bezoek overkomen. Figuur 7.1

Toeristen: aangesproken door straatdealers tijdens huidig bezoek naar dag van aankomst. Vandaag gearriveerd

19%

Gisteren

32%

Eergisteren

43%

3 dagen of langer geleden

51% 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

De toeristen die zijn geïnterviewd in coffeeshops in de Haarlemmerbuurt zeggen vaker dan de in andere coffeeshops in Centrum geïnterviewde toeristen dat zij tijdens hun huidige bezoek zijn aangesproken door straatdealers (30% vs. 40%). Dat gebeurde vooral in Centrum, deels (ook) in de omgeving van de coffeeshops.

35

Wat betreft ooit weleens in Amsterdam aangesproken te zijn geweest door straatdealers is er een duidelijk verschil tussen de toeristen in de coffeeshops die voor het eerst in Amsterdam zijn en degenen die er al eerder geweest zijn. Van de toeristen die voor het eerst in Amsterdam waren, zegt 31% in de stad weleens aangesproken te zijn door straatdealers, tegenover de 48% van wie er nu voor de tweede keer zijn en 68% van wie er al vaker zijn geweest. Maar alle drie groepen zijn tijdens hun huidige bezoek even vaak aangesproken door straatdealers.

72

Figuur 7.2

Toeristen: waar tijdens huidig bezoek aangesproken door straatdealers? (in % van alle geïnterviewde toeristen) Deze straat e.o.

7%

Deze buurt

5%

Andere delen Centrum

11%

Buurten langs Centrum

6%

Andere buurten/stadsdelen

2%

Hele stad

6%

Totaal

34% 0%

10%

20%

30%

40%

Aan de lokale bezoekers werd een iets andere vraag over straatdealers gesteld: “Ben/word je in deze buurt (= waar de coffeeshop van het interview is gelegen) wel eens aangesproken door straatdealers?” Eén op de tien lokale bezoekers zegt dit regelmatig of vaak mee te maken, drie op de tien af en toe, en zes op de tien nooit. Figuur 7.3

Lokale bezoekers: in deze buurt aangesproken door straatdealers? Vaak 3% Regelma tig 7%

Nooit 60%

Af en toe 29%

Welke drugs bieden de straatdealers volgens de coffeeshopbezoekers aan? Bij de drugs die toeristen aangeboden kregen van straatdealers staat tijdens hun huidige bezoek cocaïne veruit aan top, op afstand gevolgd door wiet/hasj en daarna ecstasy (MDMA). Amfetamine en heroïne worden minder aangeboden. Een enkeling werd (ook) benaderd door straatdealers met crack, paddo’s, LSD en/of 2-CB. Voor de drugs die lokale bezoekers ‘in deze buurt’ aangeboden krijgen ziet de top-3 er iets anders uit: 1. Cocaïne; 2. Ecstasy; 3. Cannabis. De vergelijking met de toeristen gaat echter niet zomaar op, want de toeristen verblijven doorgaans kort in Amsterdam. 73

Figuur 7.4

Toeristen: Welke drugs aangeboden door straatdealers tijdens huidige bezoek? (in % van totale groep) Cocaïne

27%

Wiet/hasj

11%

XTC/MDMA

8%

Amfetamine

4%

Heroïne

4% 0%

Figuur 7.5

10%

20%

30%

40%

Lokale bezoekers: Welke drugs aangeboden door straatdealers in deze buurt? (in % van totale groep) Cocaïne

10%

25%

XTC/MDMA

7%

Wiet/hasj

5%

15%

Vaak/regelmatig aangeboden

Amfetamine

5%

12%

Af en toe aangeboden

18%

Heroïne 2% 5% 0%

10%

20%

30%

40%

Let wel: het betreft hier drugs die de straatdealers volgens de toeristen en de lokale coffeeshopbezoekers zeggen te verkopen, maar het kan bijvoorbeeld ook ‘nepdope’ zijn!

7.5 Observaties op straat Om ook met eigen ogen een beeld te krijgen van de straathandel in drugs gingen we van medio maart tot eind april 2016 regelmatig de straat op in de Warmoesbuurt, de Nieuwendijkbuurt en de Haarlemmerbuurt. Doordeweeks en in het weekend, overdag, ’s avonds en ’s nachts. Straatdealers en coffeeshops Op straat horen we van sommige mensen die in de buurt van coffeeshops wonen/werken dat (vermoedelijke) straatdealers wel eens een coffeeshop ingaan. We zien ze zelf ook wel eens bij een coffeeshop naar binnengaan, maar dan zijn ze niet actief nabij die coffeeshop. “Op een doordeweekse middag volgen we een jongen op zijn looproute vanaf de Haarlemmerstraat. Hij doet het rustig aan. Na een tijdje geeft hij er kennelijk de brui aan, slaat op de Nieuwendijk een steeg in waar ook een coffeeshop ligt. Er staat een rij

74

bij de ingang. Na een knikje van de portier loopt de jongen naar binnen.” (Woensdagmiddag, 23 maart 2016).

Oer het algemeen zien we straatdealers de directe omgeving van de coffeeshops mijden als ze mensen aanspreken. Dat is in lijn met de geluiden van bewoners/ondernemers over de controle hierop door (portiers van) coffeeshops, zodat straatdealers hier geen klanten kunnen werven. Wel staat overdag op het Damrak regelmatig een jongen op zijn post op de hoek van de steeg met een coffeeshop die op schooldagen tot 18:00 uur gesloten is, in de hoop klanten te kunnen vangen die voor een dichte deur komen te staan. Bij andere coffeeshops proberen straatdealers in de ochtend, voordat de coffeeshops opengaan, hun slag te slaan. Maandagmorgen, 18 april 2016 We volgen drie jongens met petjes en hun karakteristieke tasjes vanaf de Oudezijds Voorburgwal, kriskras door stegen richting Zoutsteeg. Ze groeten onderweg een paar jongens die zo hier en daar wat staan te hangen. Een enkele keer stoppen ze even. De gesprekken zijn kort. Een keer wordt van telefoon gewisseld. Een andere keer lost iemand uit de groep iemand af die zich vervolgens bij het groepje voegt. Zo te zien komen ze niet om te winkelen, noch om te eten. Hun looppas is langzaam, een beetje sloffend, maar soms versnellen ze. Ze kijken selectief naar voorbijgangers. Zo te zien gaat hun aandacht vooral uit naar jeugdige toeristen. Voor de Zoutsteeg houden ze halt en blijven een poosje staan.

Ze hebben het vooral gemunt op gasten die voor een nog gesloten coffeeshop staan. Eentje loopt dan met ze mee en wijst dan voor de dichte shop naar een van zijn vrienden. Een paar keer vangen ze bot, totdat een stelletje toehapt. De jongen haalt zijn portemonnee tevoorschijn en loopt met twee jongens de Zoutsteeg in, richting Nieuwendijk. Het meisje blijft achter want de derde persoon loopt ook weg de andere kant op. Als het te lang duurt loopt ze de Zoutsteeg in. Haar vriend is nergens meer te bekennen.

In de Warmoesbuurt schrijven mensen die deze buurt goed kennen de activiteiten van straatdealers vooral toe aan het verdwijnen van de sociale controle door coffeeshops, want die zijn er niet meer. “Vooral sinds de sluiting van coffeeshop Baba in de Warmoesstraat heb je meer straatdealers. Toen die er nog was, hielden de portiers dat goed in de gaten. De nieuwe winkeliers zijn minder begaan met de buurt en dat is jammer. De buurt wordt hierdoor anoniemer.” (Ondernemer, Warmoesstraat) “Er is minder controle op straat nu de portiers van de coffeeshops weg zijn. Dat had zeker een preventief effect. Vooral omdat er nu uitgerekend op die hoek jongens staan die je wat willen aansmeren.” (Ondernemer, Oudebrugsteeg)

75

Straatdealers overdag Doordeweeks zijn er altijd wel een paar dealers op straat, maar meer in het weekend. Op doordeweekse dagen zien we in de middag in de Haarlemmerbuurt en de Nieuwendijkbuurt wel wat ‘vaste dealers’, maar doorgaans weinig of geen groepjes. In een van de coffeeshops rond de kop van de Nieuwendijk is het doordeweeks ook ’s middags vrijwel altijd druk. Regelmatig zien we gasten buiten voor de deur wachten op vrienden die binnen zijn om wat te kopen, maar geen runners of dealers die in de directe omgeving van de coffeeshop toeristen proberen af te vangen. Haarlemmerbuurt, donderdagmiddag, 31 maart 2016 Rond lunchtijd is het nog rustig op de Haarlemmerstraat. De portiers van coffeeshops staan buiten in de bleke voorjaarszon. De coffeeshops zijn nagenoeg leeg. In de loop van de middag wordt het drukker, vooral met groepen jonge toeristen. In hun kielzog komen de straatdealers. In groepjes blijven ze hangen op straat. De dealers hebben het vooral op toeristen gemunt. “Jonge knullen met Amsterdam-mutsen die in groepjes een beetje doelloos door de straat sjokken”, aldus een horecaondernemer. “Het zijn Noord-Afrikanen en Antillianen die hier actief zijn.” Ze wijken soms uit naar de Herenmarkt en als winkels om 18:00 uur dichtgaan, hangen ze daar in de portiek. Uit wat we zelf en van anderen horen wordt er kennelijk vooral cocaïne aangeboden.

In het weekend zijn meer straatdealers actief. Dat begint al vroeg in de ochtend, nog voordat de coffeeshops opengaan. Dan proberen straatdealers omzet te maken onder toeristen die net zijn aangekomen, of die al een nacht zijn doorgezakt. Vroege vogels vangen Zaterdagochtend, 23 april 2016. We lopen de route Haarlemmerstraat-kop NieuwendijkDamrak-Zoutsteeg. De coffeeshops zijn nog dicht, maar op het Damrak en in de buurt van een hotel staan een paar jongens opvallend te werven. Ze lijken het vooral te hebben gemunt op jonge toeristen die met rugzakken en rolkoffertjes vanaf het Centraal Station de stad intrekken richting het hotel. Sommige toeristen lopen door, anderen maken een praatje en een enkel groepje sjokt achter iemand aan die mogelijk iets voor ze kan regelen. We volgen twee jonge Britten vanaf de Haarlemmerstraat richting de Nieuwendijk. Het is nog rustig in de straat. Het is kwart voor 9. Zo te zien hebben ze nog niet geslapen. Ze drukken hun neus tegen de dichte deur van de coffeeshop en lopen verder. Ze kijken om zich heen alsof ze op zoek zijn naar iemand. Op de Martelaarsgracht zien ze een jongen die hen mogelijk verder kan helpen. Er worden handen geschud. De jongen pleegt een kort telefoontje. Dan lopen ze met zijn drieën richting de Nieuwezijds Voorburgwal. Ergens halverwege bellen ze aan waarna ze met hun drieën naar binnen gaan.

76

Vooral op vrijdag en zaterdag wordt het in de Haarlemmerbuurt in de loop van de middag steeds voller op straat. Amsterdammers doen er boodschappen of pikken een terrasje, er is een continue stroom van dagjesmensen en toeristen, onder wie talrijke groepjes buitenlandse toeristen, vooral jongens en mannen, die naar de coffeeshops trekken. Bij de coffeeshops zonder portier blijven vaker groepjes nog even voor de deur staan, de net aangeschafte cannabis wordt buiten aandachtig bekeken en besnuffeld. Coffeeshops met een portier zien er strenger op toe dat de klanten doorlopen zodra ze weer naar buiten komen. De meeste klanten lopen na een bezoek aan de coffeeshops vanaf de Haarlemmerstraat weer terug, richting binnenstad. Maar er is ook een uitwaaier-effect van blowers die in de buurt op zoek gaan naar een bankje, trap, portiek of tafel om een joint te roken. En daar komen dan weer straatdealers op af. Sommige dealers zijn constant in beweging (‘dynamische dealers’), anderen hangen op hun vaste stek (‘statische dealers’). Haarlemmerbuurt, zaterdagmiddag, 2 april 2016 We tellen vanmiddag zo’n tien runners (klantenwervers) en dealers die tegelijkertijd actief zijn in de Haarlemmerbuurt. De meesten hebben een Noord-Afrikaans uiterlijk. Sommigen zijn statisch en blijven voor langere tijd op dezelfde plek staan.

Anderen lopen hun ‘olifantenpaadjes’, heen en weer door de Haarlemmerstraat en af en toe een zijstraat in en langs de Brouwersgracht, de Singel of Prinsengracht weer terug naar de Haarlemmerstraat. We zien ook hoe een groepje van vier in traag tempo op en neer door de straat trekt. Eentje voorop en drie erachter. Ze lopen quasi ongeïnteresseerd en aan de kant van de straat waar (bijna) geen coffeeshops liggen. Af en toe houden ze pauze bij een hang-out in de buurt. Dan drinken ze fris in een snackbar of spreken af op een van hun vaste locaties in de straat. Een ander ploegje maakt minder meters en hangt langdurig tegen een dicht rolluik aan. Ze dragen alle vier een zonnebril en hebben allemaal een schoudertasje. Twee van hen staan bijna continu te bellen. Er komen twee (waarschijnlijk) toeristen aangelopen die zich bij de groep voegen. Na een paar minuten stopt er een auto en splitst het groepje zich op. De twee toeristen stappen samen met twee van het ploegje in de auto. De chauffeur draait een zijstraat in.

Dealen in groepsverband en sologangers Een man die al ruim 15 jaar in de Haarlemmerstraat woont en werkt, heeft goed zicht op de dealers en runners in de buurt. Hij heeft het er in het afgelopen jaar meer zien worden. “De verkopers zijn slim, komen soms met auto’s en werken vanaf een uur of acht in de ochtend de hele dag door. Marokkanen opereren vooral in ploegjes. Sommigen lopen

77

erbij alsof ze willen laten zien dat ze echte dealers zijn. Het meest vervelend vind ik dat ze voorbijgangers lastigvallen.” (Bewoner/winkelier)

Deze man vermoedt ook dat enkele dealers hun auto een poosje op de laad- en losplekken in de Haarlemmerstraat parkeren. Soms hangt er een groepje bij. Zelf zien we een enkele keer de lopers op straat kort contact hebben met de bestuurder van de auto. Veelal proberen de runners eerst geld te incasseren alvorens ze de koper naar de dealer verderop brengen. De dealers staan te wachten in de luwte van een paar stegen rond de kop van de (Korte) Nieuwendijk. Met hun mobieltje houden ze contact met runners. In de Haarlemmerbuurt zijn ook regelmatig een paar oudere dealers actief, harddrugsgebruikers die elk voor zich de Amsterdamse verslaafdenscene bedienen. Toeristen laten zij over het algemeen met rust. Gehaaste dealers en conflicten Er zijn dealers die doelgericht observeren, met de ogen gericht op potentiële klanten. Maar er zijn er ook die lukraak mensen benaderen, op zo’n opgefokte manier dat het eerder afschrikt. Gefocuste en opgefokte straatdealers Het is druk op het Damrak. Aan de rustige kant vanaf het Centraal Station, zitten een paar jonge dealers op bankjes de stegen aan de overkant in de gaten te houden. Af en toe steekt een van hen de straat over en spreekt iemand aan. Een andere jongen is juist erg actief aan het werven. We volgen hem in sneltreinvaart naar de Oudebrugsteeg. Onderweg klampt hij groepjes aan met een of ander verhaal of een vraag.

Soms wappert hij met een plastic zakje. Hij is totaal niet relaxed en daarmee trekt hij bepaald geen klanten. (Vrijdagmiddag, 22 april 2016)

We zijn niet alleen getuige van conflicten tussen straatdealers en klanten, en tussen bewoners/ondernemers en straatdealers. Ook onder elkaar kan de sfeer tussen straatdealers opgefokt zijn. Onderlinge ruzies en vechtpartijen zijn geen uitzondering. Ruzies met klanten en buren Vanochtend vroeg al een opstootje op hoek Martelaarsgracht-Nieuwendijk. Twee mannen duwen en trekken aan elkaar. Eromheen staan nog drie mannen, onder wie een toerist. De gedupeerde schreeuwt dat hij zijn geld terugeist. De dealer roept dat hij niks heeft en dat de toerist op moet rotten. Op het moment dat iemand uit een café zich ermee wil gaan bemoeien rennen de drie mannen weg. De gedupeerde toerist wil er achteraan, maar wordt

78

tegengehouden door zijn vriend. Luid scheldend verdwijnen ze uit het zicht. (Zaterdagochtend, 23 april 2016) Dezelfde ochtend, rond 11:00 uur, probeert een werknemer van een hotel twee dealers aan te spreken die al een poos in de buurt van het hotel rondhangen. Ze lopen onverstoorbaar door en schreeuwen wat terug als ze ruimschoots zijn gepasseerd. Het tweetal is vooral actief op de driehoek Nieuwezijds Voorburgwal, Spuistraat en Nieuwendijk. Ze roepen, fluiten en proberen aandacht te trekken van vooral jonge voorbijgangers. Ze lijken het vooral te hebben gemunt op de bezoekers van smartshops. (Zaterdagochtend, 23 april 2016) Conflicten tussen straatdealers Het is vroeg en nog niet alle winkels zijn open op het korte stukje van de Nieuwendijk vlakbij de Martelaarsgracht. Een groepje jonge mannen maakt ruzie over geld. Een van hen houdt vol dat hij nog geld krijgt van de andere drie. Hij gaat stug door als hij zijn zin niet krijgt. Er wordt getrokken, geduwd en gescholden. Een vrouw die aan de overkant van de straat de ramen staat te lappen, ziet het hoofdschuddend aan. ‘Het is hier schering en inslag met dit soort typen. Ze naaien niet alleen toeristen maar ook elkaar als ze de kans krijgen’. Er valt een klap. Degene die zijn geld opeist druipt af. Hij is niet opgewassen tegen de andere drie mannen. De vrouw: ‘Ze proberen van alles uit bij voorbijgangers.

Je hebt op dit stukje van de Dijk een paar van die groepjes. Soms doen ze poeslief en vragen aan voorbijgangers of ze genieten van Amsterdam. Dan weer hebben ze drugs en soms beginnen ze een slap verhaal over voetbal. Het meest irritante is dat ze praktisch elke dag in de buurt rondhangen en opvallen.‘ (Maandagmorgen, 18 april 2016)

Drukte verplaatst zich in de nachtelijke uren naar het Wallengebied In het weekend neemt tegen middernacht de drukte in de Haarlemmerstraat en op de kop van de Nieuwendijk af. Om 01:00 uur sluiten de coffeeshops. Er lopen nog wel mensen op straat en soms zijn ze ook uitgelaten, maar vergeleken met eerder op de dag is het betrekkelijk rustig. In de kroegen is het nog levendig. En het kan heel rumoerig zijn bij appartementen die worden verhuurd aan groepen. Dan staan gasten buiten voor de deur te schreeuwen dat ze naar binnen willen, want ze hebben niet allemaal een sleutel. Overdag is er, althans doordeweeks, nog niet zoveel activiteit van straatdealers in de Warmoesbuurt. Maar rond middernacht concentreert zich de drukte meer en meer in de Warmoesbuurt en op de Wallen. In de Oudebrugsteeg en de Lange en Korte Niezel kun je over de hoofden lopen. Overdag is in de Korte en Lange Niezel nog weinig bedrijvigheid, aan het begin van de avond gaan meer fastfood zaken open en als het donker begint te worden staan de gelegenheden vol. De snackbars, wafelwinkels en pizzeria’s draaien op volle toeren. Hier is het vooral het domein van (groepjes) toeristen. Ze slenteren door de straatjes, hangen in de buurt van nachtwinkels en 79

lopen langs de prostituees op de Wallen. Hoogtij voor straatdealers, zakkenrollers e.d. Warmoesbuurt, nacht van vrijdag op zaterdag 25-26 maart 2016 Het is Paasweekend. Een groep in rode en blauwe voetbalshirtjes loopt luidruchtig met bier in de hand heen en weer. Ze brullen, fluiten en maken continu grapjes. Klampen passerende vrouwen aan of ze mee willen drinken. Drie jonge mannen zoeken contact met de voetbalgroep. De groep loopt weg, met uitzondering van één jongen. Hij is behoorlijk aangeschoten en het ontgaat hem dat zijn vriendengroep is doorgelopen. Het drietal blijft bij hem staan, maar er valt zo te zien weinig te halen, want de jongen draagt alleen een voetbaltenue. Als iemand anders uit zijn groep doorheeft dat de jongen is achtergebleven trekt hij hem aan zijn shirtje weg van het drietal. Wat later zien we dat een jonge man wordt aangesproken door een dealer en langzaam wordt ingesloten door twee handlangers. ‘You want something? Coke? XTC?’ De jongen aarzelt. Hij wil eerst zien of ze ook daadwerkelijk drugs bij zich hebben. De dealer wordt ongeduldig en dringt harder aan dat de jongen eerst met geld over de brug moet komen. Net op het moment dat hij zich in een lastige positie manoeuvreert wordt hij door een van zijn vrienden geroepen.

De hele nacht staat een groep van zo’n tien (afgaand op hun taal) Antilliaanse jonge mannen met de rug tegen een gesloten rolluik in de Korte Niezel. Af en toe verlaat iemand de groep of komt er eentje bij. We volgen een duo dat de groep verlaat. Ze lopen naar de Lange Niezel richting de Nieuwmarkt. En spreken onderweg voorbijgangers aan. Niemand reageert. Ze blijven een paar minuten hangen op de Nieuwmarkt en lopen dan weer terug naar de plek waar de groep staat. Die komt in beweging als een politiepatrouille nadert.

7.6 Conclusie Onder zowel coffeeshops als buurtbewoners/ondernemers is er brede consensus over een groeiende straathandel in drugs. Deze toename schrijven zij hoofdzakelijk toe aan het sluitingsbeleid in het 1012-gebied, in combinatie met fors meer toerisme. Drugs dealen op straat vindt elke dag en op elk uur plaats, maar meer in het weekend dan doordeweeks. Potentiële kopers worden niet alleen, maar toch vooral in en rond het Centrum aangesproken door straatdealers. Die zoeken ze op de looproutes vanaf het Centraal Station richting binnenstad, overdag en ’s avonds in buurten met coffeeshops en op de late avond en ’s nachts in op en rond de Wallen. (Althans bin-

80

nen het gebied dat we onderzochten. Straatdealers zijn ook actief in het nachtleven, onder meer op en rond het Rembrandtplein en het Leidseplein).36 In termen van de gelegenheidstheorie (zie onderstaand kader) vormen toeristen, onder wie coffeeshopbezoekers, de belangrijkste doelwitten van straatdealers. Al op de eerste dag van hun verblijf in Amsterdam wordt ongeveer één op de vijf coffeeshopbezoekers aangesproken door straatdealers – of dat nu in de buurt van een coffeeshop is of ergens anders. Van de toeristen die langer dan drie dagen in de stad zijn, is zelfs ruim de helft benaderd door straatdealers. Gelegenheidstheorie De grondvorm van de gelegenheidstheorie is de routine activities theorie37, ook wel ‘de theorie van alledaagse bezigheden’ genoemd.38 Criminaliteit wordt in deze theorie verklaard uit het samenkomen van drie elementen in tijd en ruimte: (1) gemotiveerde daders; (2) geschikte doelwitten; en (3) afwezigheid van adequaat toezicht. Wanneer in een specifieke situatie één van deze drie elementen ontbreekt (bijvoorbeeld wel toezicht gaan houden met camera’s), dan is daar minder of geen criminaliteit.

In een latere, vereenvoudigde versie (de opportunity theorie) draait het om één enkel principe: gemakkelijke, aantrekkelijke gelegenheden om criminaliteit te plegen zetten aan om dat ook te doen.39 De gelegenheidstheorie wordt voornamelijk gebruikt ter verklaring van bepaalde typen delicten (zoals vermogenscriminaliteit, geweld en beschadigingen). Dat is wat anders dan het kopen van softdrugs, althans in Nederland in coffeeshops. Kopen van hasj en wiet is weliswaar verboden, maar wordt onder strikte voorwaarden gedoogd. Andere vormen van cannabisverkoop, bijvoorbeeld straatdealen, worden echter niet gedoogd.

In principe zijn coffeeshops een aantrekkelijke plek voor straatdealers om klanten te werven, maar het toezicht door (portiers van) coffeeshops zorgt ervoor dat straatdealers in en nabij coffeeshops juist moeilijker kunnen opereren. Andersom zijn straatdealers juist actief wanneer dergelijk toezicht door coffeeshops ontbreekt: nabij coffeeshops als die nog niet open zijn of in de Warmoesbuurt, waar nog steeds veel drugs gebruikende toeristen komen, maar geen coffeeshops meer zijn en daarmee ook geen portiers meer die straatdealers in de smiezen houden. Zowel buurtbewoners/ondernemers als coffeeshops pleiten voor meer cameratoezicht op plekken waar die nu nog niet hangen, maar waar wel straatdealers actief 36

De Kruijf e.a. (2015). Cohen & Felson (1979). 38 Kleemans (2001). 39 Felson (1998); Felson & Clarke (1998). 37

81

zijn. Zij stellen dat cameratoezicht op andere plekken in de binnenstad daar leiden tot minder straatdealers, maar ook tot verplaatsing naar andere buurten, waaronder de Haarlemmerbuurt. Straatdealers hebben het niet alleen op toeristen, laat staan uitsluitend coffeeshopbezoekers, gemunt. Zo richten sommige straatdealers zich op de klassieke, oudere verslaafdenscene. Er zijn straatdealers die dag-in, dag-uit bezig zijn, anderen zijn vooral in het weekend actief. Sommigen dealen in hun eentje, maar de meesten doen het in groepsverband en vaak ook met een taakverdeling. Het is lang niet altijd zomaar duidelijk of ze bezig zijn met drugshandel, met andere criminele activiteiten of ‘gewoon rondhangen’. Coffeeshopbezoekers zeggen dat straatdealers vooral poeders (cocaïne) en pillen (ecstasy) aanbieden. Er is echter een gerede kans dat het in werkelijkheid om ‘nepdope’ gaat. Ruzies tussen straatdealers en toeristen komen geregeld voor, net als conflicten tussen straatdealers onderling.

82

8 Verwachte gevolgen bij voortgaand sluitingsbeleid Het landelijk beleid is dat er geen coffeeshops mogen zijn in de nabijheid van scholen voor voortgezet onderwijs. Zoals besproken in hoofdstuk 1 heeft Amsterdam dit zogeheten afstandscriterium tot nu toe als volgt geïmplementeerd. Coffeeshops in het zicht van scholen voor voortgezet onderwijs zijn gesloten en coffeeshops buiten het zicht, maar binnen een afstand van 250 meter, zijn op schooldagen tot 18:00 uur dicht. In het onderzochte gebied (in en rond postcodegebied 1012) geldt dit reeds voor coffeeshops in de omgeving van de Amsterdamsche School aan de Nieuwezijds Voorburgwal. Voor de coffeeshops binnen 250 meter van de Vinse School in de Haarlemmerbuurt is er een moratorium en zijn de coffeeshops nog de hele dag open. Wat zou er gebeuren wanneer Amsterdam alsnog meer coffeeshops zou sluiten vanwege het afstandscriterium? In dit hoofdstuk bespreken we de mogelijke gevolgen aan de hand van drie scenario’s. ƒ Scenario I. Wat zou er gebeuren indien, net als eerder in het geval van de Amsterdamsche School, ook de coffeeshop(s) in de Haarlemmerbuurt gelegen in het zicht van de Vinse School gesloten zou(den) worden? ƒ Scenario II.

Wat zou er gebeuren als de coffeeshops die buiten het zicht van de Vinse School gevestigd zijn, maar wel binnen een afstand van 250 meter, op schooldagen tot 18:00 uur dicht zouden moeten blijven? ƒ Scenario III. Wat zou er in het onderzochte gebied gebeuren als de gemeente alle daar binnen het afstandscriterium gevestigde coffeeshops volledig zou sluiten? Deze drie scenario’s belichten we vanuit verschillende invalshoeken. Eerst worden de verwachte gevolgen geschetst door de bril van coffeeshops en aansluitend door die van buurtbewoners/ondernemers. Daarna beschrijven we wat de coffeeshopbezoekers zelf denken te zullen doen. Aan het eind worden de bevindingen samengevat en kritisch besproken.

8.1 Verwachtingen van coffeeshops Coffeeshops zelf verwachten dat wanneer een of meer coffeeshops in de Haarlemmerbuurt vanwege het afstandscriterium helemaal dicht zouden moeten omdat zij in het zicht liggen van de Vinse School (scenario I) de klanten vooral naar nabijgelegen coffeeshop zullen gaan – dus naar de buurt zullen blijven komen. In scenario II (alle coffeeshops binnen 250 meter van de Vinse School overdag op schooldagen dicht), zou de toeloop van klanten in de Haarlemmerbuurt zich veel 83

sterker concentreren in de avonduren. Ook zouden er, afhankelijk van hoeveel en welke coffeeshops dan overdag op schooldagen dicht zouden zijn, volgens de coffeeshops overdag in de Haarlemmerbuurt meer straatdealers zijn dan nu. “Veel mensen komen doelgericht naar ons. Als de shop pas om 18:00 uur open zou gaan, dan denk ik dat veel klanten ’s avonds zullen komen, dus heb je ’s avonds meer overlast. Maar er zijn ook ‘binnenlopers’. Misschien gaan die overdag wel naar een andere shop, misschien wachten ze wel.” (Manager, Haarlemmerstraat) “Als de maatregel zou doorgaan en wij overdag dicht moeten, dan wordt het bij ons ’s avonds drukker. Wij hebben veel terugkerende toeristen. Die zullen dan gewoon ’s avonds komen in plaats van overdag. Overdag doen toeristen ook wel andere dingen.” (Exploitant, Haarlemmerbuurt) “De toeristen zullen overdag ergens anders heen gaan, maar ook hier door de straat blijven lopen. En dat betekent veel meer straatdealers.” (Exploitant, Haarlemmerstraat)

Indien alle coffeeshop in de Haarlemmerbuurt binnen een afstand van 250 meter tot de Vinse School helemaal dicht zouden moeten (scenario III), dan rijzen volgens de coffeeshops de problemen in de buurt echt de pan uit. Vooral in de eerste maanden zouden vooral veel toeristen toch komen en dit zou meer straatdealers aantrekken. Op den duur zouden ze steeds meer naar coffeeshops in andere delen van Centrum en in andere buurten trekken – en zou het daar veel drukker worden. Maar, zo is de verwachting, toeristen zullen nog steeds naar de Haarlemmerbuurt blijven komen en daarmee ook straatdealers. “Als de coffeeshops hier dichtgaan, zullen de toeristen zich verplaatsen, dus krijg je meer overlast bij andere shops. De eerste paar maanden zullen ze zoeken naar een shop in de buurt. Bijvoorbeeld (naam coffeeshop), maar daar zullen de buren de overlast nog geen week tolereren. Ik weet niet waar ze op den duur heen zouden gaan. Maar ik weet wel dat er bij hun nieuwe shops dan nieuwe problemen komen.” (Exploitant, Haarlemmerbuurt) “Bij sluiting van de coffeeshops hier? Dan komt er te veel druk op de overige shops. Er komt veel coffeeshoptoerisme naar Amsterdam. Misschien wijken ze uit naar andere wijken, woonwijken, dus veel meer overlast.” (Manager, Haarlemmerbuurt) “Wat er zou gebeuren als de omliggende coffeeshops worden gesloten? Dan krijg je hier een tweede Zeedijk van vroeger.

Taferelen met straatdealers.” (Exploitant, Haarlemmerbuurt)

84

In de Nieuwendijkbuurt zijn in verband met het afstandscriterium (nabijheid tot Amsterdamsche School) al coffeeshops gesloten en is een ander deel overdag op schooldagen dicht. Daar is reeds gebleken dat het in de coffeeshops die op schooldagen overdag gesloten zijn, vanaf 18:00 uur drukker is dan voorheen (zie hoofdstuk 1). Daarbovenop zou het overdag in de coffeeshops in de Nieuwendijkbuurt bij scenario I en veel meer nog bij scenario II overdag nog drukker worden, omdat bij deze scenario’s klanten (overdag) voor een dichte deur staan in de Haarlemmerbuurt. Zouden in de Nieuwendijkbuurt de coffeeshops die nu op schooldagen overdag gesloten zijn, helemaal dicht moeten (scenario III), dan zouden de resterende coffeeshops in de omgeving nog meer toeloop krijgen. In dit scenario is uitwijken naar coffeeshops in de Haarlemmerbuurt vrijwel uitgesloten, want daar is dan nauwelijks nog een coffeeshop over. Derhalve zullen er nog slechts een paar coffeeshops in de nabije omgeving zijn, hoofdzakelijk in de buurt van het Centraal Station. En daar is het al druk met toeristen die – vaak vanaf Schiphol – via het Centraal Station in de stad arriveren. “Klanten zouden naar de overgebleven shops gaan. De Haarlemmerstraat ligt voor de hand. Als die ook nog dicht zouden gaan? Nou, dan blijft er weinig over. En krijg je daar lange rijen voor de deur.

In de coffeeshop in de Haringpakkerssteeg is het nu al superdruk. Je hebt nog coffeeshop Central tegenover het station en nog eentje aan het begin van de Geldersekade..” (Exploitant, Nieuwendijkbuurt)

Daarnaast verwachten exploitanten en personeel van coffeeshops in de Nieuwendijkbuurt, net als die in de Haarlemmerbuurt, bij scenario II en meer nog bij scenario III, naast verdere concentratie en cumulatie van drukte in de binnenstad en verplaatsing naar buurten rond stadsdeel Centrum, dat er meer straatdealers in de binnenstad zullen komen. Daarbovenop denken sommigen dat er in winkels onder de toonbank meer cannabis verkocht zal worden. “Als er hier in de binnenstad meer shops vanwege het afstandscriterium worden gesloten, dan zouden buurtshops rond Centrum het enorm druk krijgen. Maar dat wordt te druk voor hen, die kunnen dat niet aan, hebben ook nooit een portier ofzo gehad. Ook denk ik dat belwinkels en smartshops dan meer wiet en hasj zullen gaan verkopen. Dat doen ze al, maar dat zal toenemen. En je krijgt nog meer straatdealers.” (Exploitant, Nieuwendijkbuurt)

8.2 Verwachtingen van buurtbewoners/ondernemers Bewoners en ondernemers rondom coffeeshops in de Haarlemmerbuurt verwachten dat in het geval van sluiting van (een) in het zicht van de Vinse School gelegen coffee-

85

shop(s) (scenario I) de klanten zullen uitwijken naar andere coffeeshops, vooral in de Haarlemmerbuurt. Indien bovendien de coffeeshops in hun buurt die buiten het zicht maar wel binnen 250 meter van de Vinse School liggen, op schooldagen pas vanaf 18:00 uur open zouden mogen zijn (scenario II), zullen bezoekers naar coffeeshops elders in Centrum trekken. En toeristen zullen volgens de buurtbewoners/ondernemers overdag ook meer in andere delen van de stad vertoeven (al dan niet in coffeeshops). Een deel van de buurtbewoners/ondernemers verwacht dat het overdag in de Haarlemmerbuurt (veel) minder druk zal worden, met minder overlast. Sommige ondernemers hopen ook op een ander publiek, in de verwachting dat zij dan meer omzet zullen maken. “Dan wordt het veel en veel rustiger in de buurt. De coffeeshops trekken overlast en drukte aan.” (Bewoner, Resp. 13) “Heerlijk, geen stank van wiet meer overdag.” (Bewoner, Resp. 18) “Je krijgt dan een ander, beter publiek. Dat is zeker goed voor onze winkel. Wij hebben niet veel omzet aan de bezoekers van coffeeshops.” (Ondernemer, Resp. 10)

Een ander deel van de bewoners/ondernemers denkt dat er overdag misschien wel wat minder coffeeshopbezoekers zullen komen, maar echt niet allemaal weg zullen blijven. Daaronder zijn ook bewoners/ondernemers die het zouden betreuren als daarmee coffeeshops overdag ook geen toezicht meer zouden houden op straat. Dan zou het volgens hen minder veilig zijn in de buurt. En tegenover, zoals gezegd, sommige ondernemers die hopen op meer omzet door een ander soort publiek, staan ondernemers die juist vrezen voor inkomstenderving. “Als overdag de portier van (naam coffeeshop) wegvalt zou dat wel nadelig zijn voor het gevoel van veiligheid. Hij grijpt vaak in bij incidenten, ook in de winkels om de shop heen.” (Ondernemer, Resp. 20) “Het zou onveiliger worden doordat de controle op de straat door de coffeeshops wegvalt.” (Ondernemer, Resp. 11) “Het wordt zonder coffeeshop overdag minder gezellig en wij zullen minder klandizie hebben, want de klanten van de coffeeshop komen ook bij ons in de zaak.” (Ondernemer, Resp. 18)

Bovenal verwachten veel bewoners/ondernemers in de Haarlemmerbuurt dat (bij scenario II) de coffeeshops het na openingstijd erg druk zullen krijgen, omdat de klanten dan later en in een korter tijdsbestek zullen komen. Hoe dat concreet zal uit86

pakken, hangt ervan af hoeveel en welke coffeeshops overdag hun deuren zouden moeten dichthouden. Hoe minder coffeeshops in de buurt overdag open mogen blijven, hoe sterker de drukte zich zal concentreren rond een kleiner aantal coffeeshops. Daarbij maakt het uit of een coffeeshop met veel klanten overdag dicht moet, of een coffeeshop met minder aanloop. “De (naam coffeeshop) absorbeert veel mensen, want die is groot. Dus zou het voor de drukte die je dan krijgt veel erger zijn dan wanneer (naam kleine coffeeshop) dicht zou gaan.“ (Bewoner, Resp. 21)

Indien alle coffeeshops binnen 250 meter van scholen voor voortgezet onderwijs helemaal gesloten zouden worden (scenario III), verwachten omwonenden/ondernemers dat coffeeshopklanten naar de dichtstbijzijnde coffeeshops elders in Centrum zullen trekken, of naar straatdealers zullen gaan. “Als alle coffeeshops hier zouden sluiten zou het een chaos worden op straat. De illegale handel zou vrij spel krijgen.” (Bewoner, Resp. 29)

Verschillende ondernemers, zowel in de Haarlemmerbuurt als de Nieuwendijkbuurt zouden sluiting van coffeeshops een slechte ontwikkeling vinden, want door het wegblijven van coffeeshopklanten zou hun omzet fors dalen; de coffeeshops trekken namelijk veel klanten naar de buurt. “Dat zou slecht zijn voor het toerisme. Dan krijg ik minder klanten in mijn eigen winkel. En er zouden meer straatdealers zijn.” (Ondernemer, Resp. 09) “Ik profiteer gewoon van die coffeeshop. Als je stoned bent, wil je ook wat eten. De drukte van de coffeeshop hoort erbij en levert ons alleen maar klanten op.” (Ondernemer, Resp. 05) “Als alle coffeeshops hier in de straat dicht zouden gaan dan zou de horeca enorm teruglopen. Die leeft van de grote aantrekkingskracht van de shops.” (Ondernemer, Resp. 19) “De straten in de Haarlemmerbuurt zouden leegvallen als alle coffeeshops hier weg zouden moeten. Dat zou zeker slecht zijn voor de winkels.” (Bewoner, Resp. 23)

Anderen, met name bewoners in de Haarlemmerbuurt, zouden sluitingen toejuichen, onder meer omdat het rustiger zou zijn in de buurt, en/of er minder overlast zou zijn. “De coffeeshops domineren de buurt en het straatbeeld te erg. Als er maar één zou sluiten, leidt dit al tot minder drukte.” (Bewoner, Resp. 13)

87

Ten slotte zegt in beide buurten een deel van de bewoners en ondernemers te vrezen dat met het sluiten van coffeeshops het toezicht dat zij houden zal verdwijnen. Dan zou de straathandel vrij spel zou krijgen. Opvallend is dat zowel voor- als tegenstanders van het sluiten van coffeeshops verwachten dat dit de problemen slechts verplaatst en niet echt zal oplossen. “De coffeeshops geven veiligheid en helpen je ook als er een incident is. Men helpt elkaar als ondernemer zijnde en coffeeshops zijn daarbij heel belangrijk.” (Ondernemer, Resp. 11) “Nu reguleert het zichzelf. De coffeeshops houden de straatdealers goed in de gaten. Het wordt een zootje ongeregeld als alle coffeeshops weg zouden moeten.” (Bewoner/ondernemer, Resp. 26) “Als de coffeeshops dicht zouden gaan, zou ik juichen. Maar misschien zet het nog meer straathandel in werking en dat zou erg zijn. Dat zal dus alleen maar een verschuiving van de problemen zijn en geen oplossing.” (Bewoner, Resp. 21)

8.3 Coffeeshopbezoekers Wat valt er vanuit het perspectief van coffeeshopbezoekers te zeggen over de mogelijke gevolgen van verdere sluiting van coffeeshops? Allereerst blijkt dat een fors deel van de geïnterviewde coffeeshopbezoekers voor de dichte deur is komen te staan van reeds gesloten coffeeshops. Van de lokale bezoekers is iets minder dan de helft (44%) het eens met de stelling “Ik ging voorheen naar Amsterdamse coffeeshops die er nu niet meer zijn.”40 Van de toeristen die al eerder in Amsterdam waren en toen naar de coffeeshop gingen, is iets meer dan de helft (53%) het eens met deze stelling. Verhoudingsgewijs geldt dit vaker voor de toeristen die werden geïnterviewd in coffeeshops in de Haarlemmerbuurt (60%, tegenover 49% in de andere coffeeshops). Nu hebben we ook aardig wat toeristen geïnterviewd die niet eerder in (een coffeeshop in) Amsterdam waren geweest. Nemen we hen ook mee, dan krijgen we een meer gedifferentieerd beeld. Verhoudingsgewijs trekken coffeeshops rond de kop van de Nieuwendijk (d.w.z. het dichtst bij het Centraal Station) de meeste ‘nieuwkomers’. En in de coffeeshops in de rest van de Nieuwendijkbuurt en in de Haarlemmerbuurt komen relatief gezien de meeste toeristen die voorheen (ook) naar coffeeshops gingen die er nu niet meer zijn. Gezien het sluitingsbeleid in de afgelopen ja40

Het aantal van deze respondenten is te klein om hierbij een verantwoorde vergelijking te maken tussen buurten.

88

ren, alsmede in het licht van waar in Amsterdam met name de toeristen onder de coffeeshopbezoekers hun tijd doorbrengen, ligt het voor de hand dat dit vooral coffeeshops waren in het 1012-gebied. Figuur 8.1

Stelling: “Ik ging voorheen naar Amsterdamse coffeeshops die er nu niet meer zijn”(Toeristen) Oost-Zuid van Warmoesbuurt

32%

33%

35%

Rest Nieuwendijkbuurt

37%

27%

36%

Haarlemmerbuurt

36%

25%

39%

Rond Kop Nieuwendijk

21% 0%

34% 25%

46% 50%

75%

100%

Eens Oneens Eerste keer in Amsterdam / niet eerder in coffeeshop

Hoe zit het met de mogelijke gevolgen van verdere invoering van het afstandscriterium? Wat valt hierover vanuit het perspectief van de coffeeshopbezoekers te zeggen? Eerst legden we hen de volgende vraag voor. “Stel dat deze coffeeshop (en andere nabijgelegen coffeeshops) pas om 6 uur ’s avonds open zou gaan, waar zou je dan naartoe gaan om cannabis te kopen?”41 Daarbij konden zij uit zes antwoorden kiezen. Aansluitend werd gevraagd: “Stel dat deze coffeeshop (en andere nabijgelegen coffeeshops) niet meer zou bestaan, waar zou je dan naartoe gaan om cannabis te kopen?” Nu konden zij uit vijf antwoorden kiezen (dezelfde als bij de vorige vraag, behalve de optie om na 6 uur ’s avonds naar de coffeeshop te komen), plus de zelf in te vullen categorie ‘anders’. Bij de eerste vraag antwoordde een op de tien toeristen dan na 6 uur ’s avonds naar de coffeeshop te komen. Bij beide vragen kozen zij het vaakst voor “de eerste coffeeshop die ik tegenkom” of voor andere coffeeshops in Centrum. In beide gevallen zei krap een op de tien dan geen cannabis te zullen kopen. Bij de tweede vraag (sluiting coffeeshop) kozen iets meer toeristen voor coffeeshops in andere delen van de stad

41

Preciezer zou zijn geweest: op schooldagen, plus een exacte afbakening van het gebied. Maar dat zou teveel toelichting/uitleg vereist hebben.

89

dan bij de eerste vraag (alleen ’s avonds open). Maar bij de tweede vraag zeiden ze ook vaker dat ze dan zouden uitwijken naar straatdealers (Figuur 8.2).42 Figuur 8.2

Wat zeggen toeristen te gaan doen bij later open / sluiting coffeeshop? 33%

Eerste coffeeshop die ik tegenkom

28% 36% 32%

Andere coffeeshops in Centrum 15% 13%

Coffeeshops in andere delen van Amsterdam

11%

Straatdealers

4%

Na 6 uur 's avonds naar deze coffeeshop

Coffeeshop bestaat niet meer 10% 8% 8%

Geen cannabis kopen 0%

10%

Na 18:00 uur open 20%

30%

40%

De antwoorden van de lokale bezoekers laten in grote lijnen hetzelfde beeld zien (Figuur 8.3.). Ook zij zeggen vooral uit te wijken naar andere coffeeshops in de stad, maar tenderen meer dan de toeristen ertoe om naar coffeeshops buiten het Centrum te zullen gaan. Daarnaast zijn er (categorie ‘anders’) lokale bezoekers die in het geval van sluiting van de coffeeshop denken zelf wiet te gaan telen of van telers te zullen gaan kopen, dan wel in een andere stad naar de coffeeshop te zullen gaan. Bij beide scenario’s zegt een kleine minderheid van de lokale bezoekers geen cannabis meer te kopen, c.q. niet meer te blowen.

42

Het zou voor de hand liggen om de resultaten alleen te presenteren voor de buurten waar de maatregelen ingevoerd zouden kunnen worden, d.w.z. die bij de eerste vraag (na 18:00 uur ’s avonds open) alleen voor de Haarlemmerbuurt en die bij de tweede vraag (helemaal dicht) voor de Haarlemmerbuurt en een deel van de Nieuwendijkbuurt. Bij beide vragen waren er echter geen significante verschillen tussen de onderzochte buurten. Daarom presenteren we de antwoorden voor de totale steekproef. Voor de lokale bezoekers is bovendien de steekproef te klein voor een gedetailleerde opsplitsing.

90

Figuur 8.3

Wat zeggen lokale bezoekers te gaan doen bij later open / sluiting coffeeshop? 20%

Eerste coffeeshop die ik tegenkom

29% 26%

Andere coffeeshops in Centrum

16% 26%

Coffeeshops in andere delen van Amsterdam

18% 13% 15%

Straatdealers Na 6 uur 's avonds naar deze coffeeshop

15% 4% 4%

Geen cannabis kopen

13%

Anders

Coffeeshop bestaat niet meer Na 18:00 uur open

4% 0%

10%

20%

30%

40%

Al met al is vanuit het perspectief van de geïnterviewde coffeeshopbezoekers dus de verwachting dat wanneer op schooldagen meer coffeeshops overdag gesloten zijn, het ’s avonds in die coffeeshops drukker zal worden en dat overdag het merendeel zal uitwijken naar andere coffeeshops in de buurt en elders in Centrum. Zouden meer coffeeshops vanwege het afstandscriterium helemaal gesloten worden, dan verwachten de bezoekers eveneens dat zij vooral zullen uitwijken naar andere coffeeshops in de buurt en elders in Centrum. Daarnaast zouden met name lokale bezoekers kiezen voor coffeeshops buiten Centrum. Bij beide scenario’s (overdag op schooldagen gesloten en geheel gesloten) zegt een deel van zowel de toeristen als de lokale bezoekers dan hasj/wiet van straatdealers te gaan kopen.

8.4 Conclusie In dit hoofdstuk zijn de mogelijke gevolgen van verdere invoering van het afstandscriterium in (delen van) Amsterdam-Centrum in kaart gebracht aan de hand van drie scenario’s. Deze drie scenario’s zijn onderzocht vanuit verschillende invalshoeken: exploitanten/personeel van coffeeshops, buurtbewoners/ondernemers en coffeeshopbezoekers. Bij Scenario I (sluiting van de coffeeshop(s) in de Haarlemmerbuurt gelegen in het zicht van de Vinse School) verwachten coffeeshops en buurtbewoners/ondernemers 91

dat de klanten vooral naar nabijgelegen coffeeshops zullen gaan – en dus naar de buurt zullen blijven komen. Een dergelijke ruimtelijke verplaatsing is in lijn met eerder onderzoek (zie hoofdstuk 1). Volgens de ‘waterbedtheorie’ wordt de mate waarin ruimtelijke verplaatsing optreedt naar locaties in de nabije omgeving sterk bepaald door de beschikbaarheid van uitwijkmogelijkheden aldaar. Hoeveel drukker het in dit geval in andere coffeeshops in de Haarlemmerbuurt zou worden, hangt vooral af van hoeveel coffeeshops hier buiten het zicht van de Vinse School liggen en in hoeverre zij de toegenomen drukte kunnen verstouwen. Bij Scenario II (alle coffeeshops buiten het zicht van de Vinse School, maar wel binnen een afstand van 250 meter, op schooldagen tot 18:00 uur dicht) zou volgens de coffeeshops de toeloop van klanten in de Haarlemmerbuurt zich veel sterker concentreren in de avonduren (temporele verplaatsing). Ook veel bewoners/ondernemers in de Haarlemmerbuurt verwachten dat de coffeeshops het na openingstijd erg druk zullen krijgen, omdat de klanten dan later en in een korter tijdsbestek zullen komen. Op basis van de survey onder coffeeshopbezoekers is eveneens te verwachten dat het ’s avonds in die coffeeshops drukker zal worden.

Deze verwachtingen zijn in overeenstemming met eerder onderzoek: verkorting van openingstijden van coffeeshops blijkt consistent te leiden tot concentratie van drukte op andere tijden. 43 De mate waarin dit ’s avonds in de Haarlemmerbuurt zou gebeuren, hangt mede af van hoeveel coffeeshops overdag op schooldagen tot 18:00 uur dicht zouden moeten. Hoe minder er op schooldagen overdag nog open zijn, hoe drukker het ’s avonds zal zijn. Over wat er overdag in de buurt zou gebeuren zijn buurtbewoners/ondernemers verdeeld. Sommigen denken dat de toeristen dan meer naar andere delen van de stad zullen gaan (ruimtelijke verplaatsing), waardoor het dan in de Haarlemmerbuurt overdag (veel) minder druk wordt, met minder overlast. Volgens anderen komen er overdag misschien wel wat minder coffeeshopbezoekers naar de buurt, maar zullen ze wel blijven komen. Nu is niet uit te sluiten dat de verwachtingen in de buurt enigszins gekleurd zijn door eigenbelang. Zo staan tegenover ondernemers die hopen op meer omzet (door een ander soort publiek) anderen die juist vrezen voor inkomstenderving (door minder klanten van de coffeeshops die ook in hun zaak komen). Wie van hen hier gelijk zou krijgen, valt moeilijk te voorspellen. Eerder onderzoek maakt wel aannemelijk dat op z’n minst ook enige mate van ruimtelijke verplaatsing naar 43