Conceptversie 5 juli Energie Strategie Twente 2.0

organisaties, een Inwonersforum en een Initiatiefgroep van volksvertegenwoordigers.

Hiermee gaven we regionaal invulling aan de wens van raadsleden van alle gemeenten om de samenleving actiever te betrekken bij de energiestrategie.

28

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

Inwoners en belangengroepen adviseerden de RES-partners over aspecten van de uitvoering binnen de kaders van de RES. Aan zowel inwoners als stakeholders stelden we de vraag om tot een door hen gedragen en door beslissers geaccepteerd advies te komen, dat herleidbaar kan worden vertaald in de RES 2.0 en onder meer zou helpen in de lokale zoektocht naar locaties voor grootschalige opwek. Belangenorganisaties en inwoners gaven antwoorden op vragen die nog open stonden in het proces richting de RES 2.0. Gerealiseerd beleid en reeds gemaakte keuzes werden als randvoorwaarden gezien voor het vervolggesprek. We zijn echter door de werkelijkheid ingehaald, zoals ook te lezen is in hoofdstuk 1 van dit document. Doordat de regie op de opwek van windenergie verlegd is naar de Provincie, wordt over een deel van de onderwerpen die in de adviezen worden benoemd, niet meer in RES-verband besloten. Daarmee is de RES dus ook niet in de positie om die adviezen over te nemen of niet.

Meedenktank In de Meedenktank zaten diverse Twente belangenorganisaties die op zoek zijn gegaan naar antwoorden op vooraf gedefinieerde vraagstukken. Ze brachten hun verschillende perspectieven bij elkaar om te komen tot een gezamenlijk advies voor in de RES 2.0. De Meedenktank was een vertegenwoordiging van belanghebbenden uit Twente. In de denktank zaten afgevaardigden van natuur, landschap, landgoederen, landbouw, jongeren, dorp/dorpskernen, kennisinstellingen, Twentse Noabers en Lokale Energie Initiatieven (LEIT). Leden vertegenwoordigden een achterban op regionaal niveau en werkten proactief mee aan oplossingen. In het najaar van 2022 zijn er voor de Meedenktank drie sessies georganiseerd in het Design Lab van de Universiteit Twente, waarin werd gesproken over alle thema's van de RES. Deze sessies hebben geresulteerd in een document met 45 adviezen. Deze adviezen zijn deels meegenomen in de uitwerking van deze Energiestrategie Twente 2.0 en zijn, inclusief reactienota, terug te vinden in de bijlagen. Inwonersforum In het voorjaar van 2023 is het inwonersforum gestart met 100 willekeurig gekozen Twentse inwoners. Door middel van twee lotingsrondes zijn we tot een representatieve doorsnede van de Twentse bevolking gekomen. Het doel van het inwonersforum was om een evenwichtig beeld te krijgen van de mening van Twentse inwoners.

De RES Twente wilde gehoor geven aan het ‘stille midden’ en niet enkel aan de luide stemmen van de voor- en tegenstanders. Het Inwonersforum werd om advies gevraagd over verschillende vraagstukken die belangrijk zijn bij het opstellen van de RES 2.0. Vooraf is afgesproken dat met de adviezen van het inwonersforum in de RES 2.0 zou worden omgegaan volgens het uitgangspunt ‘pas toe of leg uit’. De adviezen van het inwonersforum en de reactienota zijn als bijlage toegevoegd. Online meedenken Inwoners en stakeholders werden op toegankelijke wijze geïnformeerd via een speciaal gebouwde participatiewebsite: meedoen.energiestrategietwente.nl. Deze website bood

29

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

mogelijkheden om te informeren, maar nodigde ook uit tot digitale participatie. Hier konden deelnemers aan de regionale participatieprocessen (Meedenktank en Inwonersforum) in een online community met elkaar in gesprek gaan, buiten de fysieke bijeenkomsten om. Zo ging de RES Twente ook digitaal een meer interactieve en gezamenlijke fase in. Initiatiefgroep Het is belangrijk dat ook volksvertegenwoordigers kunnen meedenken en meepraten over de vraagstukken die spelen in de RES 2.0, aangezien regionale keuzes gevolgen hebben voor de afzonderlijke gemeenten. Met dat doel is de Initiatiefgroep RES Twente opgericht. De Initiatiefgroep bestaat uit ‘linking pins’ van gemeenteraden, Provinciale Staten en het AB van Waterschap Vechtstromen. De Initiatiefgroep is daarmee de schakel tussen de RES en de volksvertegenwoordigers in Twente. De Initiatiefgroep RES Twente als groep van samenwerkende volksvertegenwoordigers in RES-verband heeft een doorstart gekend. Er is in 2023 een nieuwe kartrekkersgroep bijeengebracht met ondersteuning van een secretaris vanuit de provincie Overijssel en een lid vanuit het coördinatieteam RES Twente. De linking pins geven zelf aan hoe zij betrokken willen worden bij de RES.

A5. Voortgang lokaal eigendom In het Klimaatakkoord is afgesproken om te streven naar 50% lokaal eigendom van duurzame energieprojecten in 2030. De achtergrond van deze afspraak is dat het belangrijk is dat de omgeving van een duurzaam energieproject kan meeprofiteren van de opbrengst, omwonenden zich mede-eigenaar kunnen voelen en grip kunnen houden op de ontwikkeling en exploitatie van duurzame energie. In de RES Twente 1.0 is het streven naar lokaal eigendom omarmd en ambitieuzer ingevuld, namelijk:  

 

Minimaal 50% lokaal eigendom is geen streven, maar het uitgangspunt bij de ontwikkeling van duurzame energieprojecten. Dat uitgangspunt heeft niet alleen betrekking op de grootschalige opwek van hernieuwbare elektriciteit, maar ook op de warmteopgave. Lokaal eigendom is daarmee ook het uitgangspunt bij warmtenetten en projecten voor de ontwikkeling van groengas en biogas. Ook (mede)eigenaarschap van overheden zien we in Twente als lokaal eigendom, mits de opbrengsten terugvloeien naar de samenleving. Partners in de RES Twente zien lokale energie-initiatieven als vertegenwoordiging van de omgeving en als partner bij de invulling van duurzaamheidsbeleid.

30

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

Dit hoofdstuk is bedoeld om de stand van zaken met betrekking tot lokaal eigendom weer te geven en aan te geven waar samenwerkingsmogelijkheden liggen.

A5.1 Beleidsmatige verankering In de RES 1.0 is afgesproken dat alle RES-partners lokaal eigendom verankeren in hun eigen duurzaamheidsbeleid. De kaarten ‘borging van lokaal eigendom in beleid per gemeente’, zijn inmiddels beschikbaar op de website van NP RES. De beide kaarten geven inzicht in hoe het staat met de borging van lokaal eigendom in beleid per gemeente voor zon en wind, zo ook voor de regio Twente; Beleid LE Zon | Flourish en Beleid LE Wind | Flourish

A5.2 Lokale initiatieven Lokale energie-initiatieven in Twente en West-Overijssel hebben een eigen provinciale uitvoeringsorganisatie opgericht op 23 april 2024, namelijk: de Energiecoöperatie Overijssel (ECO). ECO is een uitvoeringsorganisatie zonder winstoogmerk, die lokale energieinitiatieven in Twente en West-Overijssel ondersteunt bij projecten voor het opwekken en gebruiken van duurzame energie. ECO streeft naar gelijkwaardige partnerschappen met overheden, ontwikkelaars en netbeheerders voor betaalbare lokale energie.

RES-LEIT (Lokale Energie Initiatieven Twente) is een werkgroep die de belangen behartigt van alle Lokale Energie Initiatieven in Twente, gesprekspartner is van de overheden en ondersteunt bij beleidsmatige en bestuurlijke zaken.

Daarnaast is in 2023 een praktische opleiding gestart met de naam “Energieke Buur Twente”. Deze opleiding is bedoeld voor actieve inwoners van Twente om in hun eigen dorp, wijk of buurt collectieve, duurzame acties op te zetten. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om het opzetten van een buurtwarmtenetwerk of energiebesparende acties. In de komende periode willen we hier met Energie Samen, NMO en 14 Twentse gemeenten een vervolg aan geven. We zien dat er behoefte is aan langjarige partnerschappen tussen inwoners, gemeenten en lokale mkb-bedrijven richting aardgasvrije wijken. We zoeken naar mogelijkheden om dit (sociale) proces te blijven stimuleren en faciliteren op lokaal en regionaal niveau.

A5.3 Samenwerkingsmogelijkheden In de afgelopen twee jaar zijn verschillende routes verkend om lokaal eigendom bij wind- en zonneparken te borgen. Vanuit de RES-organisatie in Twente is op dit specifieke punt ook juridisch advies gevraagd. Het is uiteraard aan de afzonderlijke RES-partners om te bepalen welke route zij kiezen voor het realiseren van lokaal eigendom, maar het juridisch advies werpt de vraag op of regionale samenwerking niet meer kans op succes biedt. Door als overheden samen te werken in een ontwikkelbedrijf of bij het maatschappelijk aanbesteden van ontwikkelruimte bijvoorbeeld. Het voornemen is om de mogelijkheden voor regionale samenwerking bij lokaal eigendom de komende periode nader te verkennen.

31

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

Lokale energie-initiatieven in Twente, netbeheerders, gemeenten en provincie Overijssel leggen de focus steeds meer op het gehele energiesysteem: het koppelen van opwek aan warmte, opslag, laadinfra en/of waterstof. We zien mogelijkheden voor de doorontwikkeling van lokale energie-initiatieven naar energiegemeenschappen en warmtegemeenschappen, waar inwoners en bedrijven op lokaal niveau regie nemen over hun eigen decentrale energievoorziening. Dat vraagt iets van de lokale energie- initiatieven, inwoners, bedrijven, netbeheerders en overheden. Om Twente hier zo goed mogelijk op voor te bereiden onderzoeken we, samen met onze RES-partners allerlei aspecten van energiegemeenschappen en warmtegemeenschappen en hoe hierin gezamenlijk op te trekken, zowel op lokaal, als ook op regionaal niveau.

32

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

A6. De Twentse Energie Agenda De Twentse Energie Agenda is gericht op ontwikkelingen die zich nu aandienen, en op langere termijn impact kunnen hebben op de energie- en warmtetransitie. Dit geldt voor techniek, kennisontwikkeling en arbeidsmarkt. We willen klaar zijn voor de toekomst. De huidige ontwikkelingen die vanuit de RES-afspraken in Twente zijn gerealiseerd, worden via de RES-monitor in beeld gebracht. Kennispunt Twente monitort periodiek deze voortgang zo actueel en volledig mogelijk, op het gebied van zon op dak, zon op veld en windturbines.

A6.1 Voortgang en samenwerkingsverbanden Innovaties in energie- en warmtesystemen vinden op veel terreinen en niveaus plaats. We volgen de ontwikkelingen en slaan waar nodig een brug naar kansen die zich in Twente voordoen. Dit doen we op de volgende manieren: 



 



We dragen bij aan de samenwerking tussen de onderwijsinstellingen (Universiteit Twente, Saxion Hogeschool, ROC Twente) en leggen verbinding tussen onderwijs en praktijk. Dat doen we via gezamenlijke projecten zoals het project Power Up! dat gesubsidieerd wordt door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek en gericht is op learning communities om de energietransitie te versnellen. We volgen daarnaast het Leven Lang Ontwikkelen project ‘digitalisering in de gebouwde omgeving’ van de kennisinstellingen, bedrijfsleven en overheden. Omdat digitalisering de backbone is van de energietransitie in Twente draagt het project bij aan ‘capacity building’ die nodig is om een schaalsprong te maken met de energietransitie in Twente. We zijn aangesloten bij de Waterstofhub Twente. De uitvoering van de energie- en warmtetransitie vraagt om voldoende gekwalificeerde arbeidskrachten. Het is nu al duidelijk dat zowel de warmtetransitie als de uitbouw van het elektriciteitsnet geremd worden door tekorten op de arbeidsmarkt. We zijn daarom betrokken bij het in oprichting zijnde Expertisecentrum voor de Versnelling van Energie- en Grondstoffentransitie. Hier werken de kennisinstellingen samen met publieke en private partners aan Learning Communities.

Via de samenwerking met Nieuwe Energie Overijssel (NEO) wordt kennis over de ontwikkelingen en toepassingsmogelijkheden van innovatieve technieken onder andere gedeeld in de maandelijkse energiewerkplaatsen. Zodra een innovatie als bewezen techniek in Twente inzetbaar is, zullen we deze betrekken.

33

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

Bijlage B Reactienota adviezen Inwonersforum In 2023 is de RES Twente een grootschalig participatieproces met inwoners gestart, dat de vorm had van een burgerberaad. De 100 gelote Twentenaren die deel uitmaakten van het Inwonersforum, kwamen driemaal in een representatieve samenstelling bij elkaar. Deze samenstelling kwam via twee lotingsrondes tot stand. De leden van het Inwonersforum vertegenwoordigden zo ‘de stem van Twente’. Het was de eerste keer dat Twentse inwoners in deze vorm advies gaven over de energietransitie. Het Inwonersforum vertegenwoordigt het inwonersperspectief over de opwek van duurzame energie in de regio Twente. Het forum formuleerde 33 adviezen waarover door de deelnemers is gestemd, om zo het draagvlak per advies in beeld te krijgen. Vervolgens zijn de adviezen overhandigd aan de bestuurders van Twente. Ze waren bedoeld om als uitgangspunten meegenomen te worden in de RES 2.0 en daarmee bestuurders te helpen bij het maken van keuzes op het gebied van de energietransitie. Sinds de afronding van het Inwonersforum is het besluitvormingsproces richting RES 2.0 gewijzigd. Door regieneming van de provincie op de ruimtelijke invulling van windenergie en zonne-energie in Twente, is de situatie nu anders. De RES-partners besluiten niet meer over de ruimtelijke kaders voor wind en zon. De adviezen komen daarmee ook in een ander licht te staan.

Het moet nu worden beschouwd als een advies aan de colleges van B&W, college van Gedeputeerde Staten en het Dagelijks Bestuur van het Waterschap Vechtstromen over hoe om te gaan met de energietransitie in Twente. In deze reactienota geven we puntsgewijs aan wat we in de huidige situatie nog kunnen toepassen en wat niet. Het complete document met de adviezen is te vinden op deze pagina. We danken alle leden van het Inwonersforum voor hun inbreng en inzet.

34

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

Adviezen

Reactie (hoe is/wordt dit verwerkt en/of wat wordt hiermee gedaan?)

Adviezen over opwek van duurzame energie 1. Vooraf afspraken Niet toepasbaar maken voor Overheden hebben geen wettelijke mogelijkheden om compensatie af te compensatie naar rato dwingen voor omwonenden van windparken. Meestal is het wel mogelijk om van afstand van vrijwillige afspraken te maken tussen de vergunningverlener (meestal de windmolens Provincie, soms de gemeente) en de ontwikkelaar van een windpark. In de RES

Twente hebben we afgesproken dat we afspraken met ontwikkelaars willen maken over minimaal 50% lokaal eigendom en dus niet over compensatie van omwonenden. Minimaal 50% lokaal eigendom wil zeggen dat meer dan de helft van een windpark eigendom is van burgers en bedrijven in de omgeving van het energieproject. Op die manier beslissen de omwonenden, als mede-eigenaar, zelf mee hoe de opbrengst van het windpark wordt verdeeld. Als het niet lukt om lokaal eigendom te realiseren, worden er soms afspraken gemaakt over compensatie via een Omgevingsfonds. Hoe de financiële middelen uit zo’n Omgevingsfonds worden besteed en verdeeld, wordt bepaald in een overeenkomst tussen de Provincie of gemeente en de ontwikkelaar van het windpark. We kunnen hierover dus geen afspraken maken in de RES Twente.

2. Wettelijke verplichting windwokkels op bedrijfsgebouwen en waar mogelijk op hoogbouw stedelijk gebied.

Pas dit niet toe Vanuit landelijke regelgeving komt er een verplichting om bij nieuwbouw en ingrijpende renovatie van utiliteitsbouw zonnepanelen te leggen. Windwokkels en andere vormen van kleinschalige wind-opwek zijn nog onvoldoende gevalideerde technieken en passen daarmee niet binnen de scope van de RES.

3. Regionale aanpak om windmolens langs snel/autowegen te plaatsen

Pas toe Het voorstel van het Inwonersforum om in het bijzonder om te zien naar mogelijkheden langs snelwegen sluit -in ieder geval in Twente- aan op de voorkeursgebieden die de Provincie Overijssel heeft aangewezen in het Provinciaal Programma Energiestrategie (PPE). De realiteit is echter ook dat niet alle windturbines die in Twente moeten worden geplaatst direct langs snelwegen kunnen worden gebouwd. Pas (deels) toe De Rijksoverheid heeft nieuwe landelijke milieunormen voor windenergie opgesteld. Die zullen naar verwachting in de loop van 2025 definitief worden vastgesteld. Daarmee wordt voldaan aan de wens van het Inwonersforum.

4. Bescherm je burgers door objectieve, meetbare en absolute normen voor geluid, resonantie etc. en compenseer omwonenden volledig.

5. Ontwikkel naar mogelijkheden en draagvlak en laat 60% wind en 40% zon los

Overheden mogen -op grond van de Wet- geen compensatie afdwingen (zie ook 1) en we kunnen daar dus ook geen afspraken over maken in de RES. Compensatie kan alleen op basis van vrijwillige afspraken tussen de ontwikkelaar van een windpark en de vergunningverlener (meestal de Provincie). Niet toepasbaar Bij de vaststelling van de RES Twente 1.0 hebben gemeenten, het waterschap Vechtstromen en de provincie Overijssel gezamenlijk gekozen voor een energiemix, waarbij het streven is om 60 procent van de elektriciteit in Twente op te wekken door middel van windmolens en het resterende deel met zonnepanelen. Hier wordt op gestuurd, omdat: • • •

dit de stabiliteit van het energiesysteem ten goede komt, het leidt tot minder hoge maatschappelijke kosten, het bijdraagt aan een efficiënt netgebruik,

35

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

•

zonnevelden méér ruimte innemen dan windturbines om dezelfde hoeveelheid energie te produceren.

In de loop van 2023 heeft de Provincie Overijssel de regie genomen op het realiseren van een 60/40 verhouding windenergie/zonne-energie. De Provincie heeft daarvoor de opgaven per gebied vastgelegd in het Provinciaal Programma Energiestrategie en de Omgevingsverordening. Daardoor kan in de RES 2.0 niet meer de keuze worden gemaakt om de 60/40 verhouding wind/zon los te laten.

6. Plaats windmolens op slecht bewoonbare plekken, zoals snelwegen, industrieterreinen en (bouwkundig) risicovolle locaties.

Pas zoveel mogelijk toe De Provincie Overijssel heeft een Omgevings Effect Rapportage (OER) gemaakt, met als doel het in kaart brengen van de locaties in Twente waar windturbines mogelijk zijn. Het is aan de gemeenten om concrete ‘zoekgebieden’ aan te wijzen, waar ruimte is voor windenergie. Daarbij wordt rekening gehouden met ruimtelijke kwaliteit, natuur, maatschappelijke acceptatie en gezondheid. Als de door het Inwonersforum genoemde locaties mogelijkheden bieden voor het plaatsen van windturbines, dan zullen zij in onderlinge vergelijking met andere gebieden op deze criteria waarschijnlijk positief scoren.

7. Gebruik bij (zware) voorkeur bebouwd gebied & infrastructuur voor opwek

Pas (deels) toe In bebouwd gebied is opwek middels zonnepanelen op dak en in/op openbare ruimte en soms ook middels (kleine) windturbines mogelijk. Deze vormen van opwek hebben binnen de RES en ook de afzonderlijke gemeenten een hoge prioriteit. Ditzelfde geldt voor opwek langs infrastructuur zoals wegen en spoorlijnen. De opwek die in bestaand bebouwd gebied en langs infrastructuur gerealiseerd kan worden is echter niet voldoende om de vastgestelde doelstellingen van de RES te realiseren. Daarvoor is ook grootschalige opwek via windturbines op andere locaties nodig. Ook de opwek van zonnevelden in het buitengebied telt uiteraard mee.

8. Verplicht bij (industriële) nieuwbouw en stimuleer bij verbouw, de maximale ruimte voor zonnepanelen voor algemeen belang.

Wordt toegepast Het kabinet wil vanaf 2025 nieuwe utiliteitsgebouwen met een dakoppervlak van 250 m2 of meer een verplichting opleggen om het volledige dak te gebruiken of te laten gebruiken voor de opwek van hernieuwbare energie.

Adviezen over lokaal eigendom en eigenaarschap 9. 100% lokaal Pas waar dit mogelijk is toe eigenaarschap om In de RES Twente hebben we minimaal 50% lokaal eigendom van alle duurzame draagvlak te creëren energieprojecten afgesproken. Om daar invulling aan te geven is onder meer een Handreiking Lokaal Eigendom opgesteld. Het is wel goed om in beeld te houden dat overheden geen wettelijke mogelijkheden hebben om lokaal eigendom af te dwingen. De afspraken over lokaal eigenaarschap moeten op basis van vrijwilligheid worden gemaakt tussen de ontwikkelaar van een duurzaam energieproject en de vergunningverlener (Provincie of gemeente). 100% lokaal eigenaarschap is om die reden alleen realistisch als het projectinitiatief van een lokale energiecoöperatie (of de gemeente) komt en die coöperatie (of de gemeente) de beschikking heeft over de grond waarop het project kan worden gerealiseerd.

36

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

10. Maak een keuze hoe de opbrengsten van de energieopwekking terugvloeien in de lokale gemeenschap.

Wordt toegepast Dit hebben we opgeschreven in de RES Twente 1.0 en uitgewerkt in de Handreiking Lokaal Eigendom (220126_Handreiking-Lokaal-Eigendom-RESTwente_DEF.pdf (energiestrategietwente.nl). We hebben daarmee in de RES Twente de keuze gemaakt om via lokaal eigendom de opbrengsten van energieopwekking terug te laten vloeien in de gemeenschap. Binnen dat uitgangspunt hebben alle RES-partners afzonderlijk beleidskaders opgesteld om hier verder uitwerking aan te geven.

11. Klein en lokaal starten van projecten ten aanzien van warmte en isoleren. Leren van ervaringen, samenwerken en gebruik bestaande infrastructuur

Pas gedeeltelijk toe Klein en lokaal starten van projecten ten aanzien van warmte en isoleren kan een belangrijke bijdrage leveren aan de warmtetransitie in de gebouwde omgeving. In feite is het proces hier ook op ingericht; de Transitievisie Warmte die gemeenten maken, worden uitgewerkt tot Uitvoeringsplannen op wijk- of dorpsniveau, van waaruit gezamenlijk kleine en lokale projecten kunnen worden opgezet om te leren en ervaring op te doen.

12. Borg continuïteit en zekerheid in energievoorzieningen bij oprichting Lokale Energie Initiatieven (LEI’s) door het opstellen van een bindende LEI-draad

Pas toe Wij zijn even als het inwonersforum van mening dat het belangrijk is de toekomstbestendigheid en continuïteit van lokale energie-initiatieven te waarborgen. Landelijk en provinciaal wordt er gewerkt aan thema's zoals: financiering, ondersteuningsstructuur, juridische samenwerkingsvormen. De lokale energie-initiatieven organiseren zichzelf ook. De LEI-Twente en LEI West Overijssel hebben gezamenlijk Energie Coöperatie Overijssel (ECO) opgericht om de krachten te bundelen en gezamenlijk tot uitvoering van projecten te komen.

Dat is echter maar een deel van wat er nodig is. In de RES wordt onderzocht welke kansen er zijn om huizen te verwarmen met bestaande warmtebronnen (bijvoorbeeld restwarmte van bedrijven) of met biogas of groengas vanuit de landbouw. Het is niet goed mogelijk dergelijke projecten klein en lokaal te houden omdat het grote investeringen vraagt en mogelijkheden biedt om veel gebouwen in 1 keer aardgasloos te verwarmen. Waar zich kansen voordoen om tot een wat grootschaligere collectieve warmtevoorziening te komen, is het belangrijk die kansen ook te verzilveren.

Voor de toekomstbestendigheid van lokale energie-initiatieven vinden wij een structurele samenwerking met Twentse gemeenten belangrijk. Het gaat erom dat de lokale gemeenschap (mede)eigenaar is van duurzame energiebronnen en het vraagt dus ook een gezamenlijke inspanning van de lokale gemeenschap om hiervoor financieringsmogelijkheden en expertise beschikbaar te maken. We zijn voornemens in RES-verband de mogelijkheden voor zo’n structurele samenwerking tussen lokale energie-initiatieven en RES-partners te verkennen.

13. Professionaliseer de ondersteuning van lokale en regionale energie-initiatieven

Pas toe De LEI’s in de gehele provincie Overijssel hebben zich georganiseerd in Energie Coöperatie Overijssel (ECO) met het oog op professionalisering en het opzetten van een ondersteuningsstructuur. Vanuit de RES vinden we het belangrijk dat er een structurele samenwerking tot stand komt met de Twentse gemeenten, mede om professionalisering, continuïteit en (financiële) slagkracht te borgen. We willen de komende periode verkennen hoe die structurele samenwerking tussen de Energie Cooperatie Overijssel en RES-partners tot stand kan komen.

Adviezen over regionale samenwerking

37

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

14. Richt een ECT (Energie Coöperatie Twente) op vanuit lokale initiatieven uit de regio Twente 15. Richt een “energiecoöperatie Twente” op. Werk hierin met alle Twentse gemeenten samen

Is al gerealiseerd De LEI’s in Overijssel hebben gezamenlijk de koepel Energie Coöperatie Overijssel opgericht.

16. Wek als Twente middels één overkoepelende coöperatie energie op. De opbrengsten worden solidair & maatschappelijk verdeeld (voorkom versplintering)

Niet toepasbaar We zijn het met het Inwonersforum eens dat dit advies de wenselijke situatie beschrijft. Als overheden zijn we echter niet in de positie te bepalen wie energie mag opwekken en wie niet. Als een commercieel energiebedrijf aan de vergunningsvoorwaarden voldoet om energie op te wekken, kunnen we dat niet weigeren. Ook kunnen overheden aan geen enkele partij, noch aan bedrijven, noch aan LEI’s, voorschrijven hoe opbrengsten moeten worden besteed en verdeeld.

17. Zorg dat Twentse raadsleden een gezamenlijk energiebeleid voeren, RES voor raadsleden (geen versplinterd gemeentelijk beleid)

Pas waar mogelijk toe Met de RES Twente wordt gezamenlijk energiebeleid vastgesteld door de Twentse gemeenten, de Provincie Overijssel en de Waterschap Vechtstromen. De RES heeft echter betrekking op een beperkt aantal onderwerpen binnen het energiebeleid en uiteraard blijft iedere gemeente de mogelijkheid houden een eigen inkleuring te geven aan gezamenlijke uitgangspunten in het energiebeleid. Het zou goed zijn om in de toekomst via de RES gezamenlijk beleid te voeren op meer onderwerpen binnen het energiedomein. We gaan verkennen of-, en hoe dat mogelijk is.

18. Creëer inzicht met regionale kansenkaart

Pas niet toe Het Inwonersforum pleit voor de ontwikkeling van een regionale kansenkaart, omdat daarmee kan worden uitgelegd welke keuzes voorliggen en besluiten kunnen worden gemaakt. De Provincie heeft met een Omgevings Effect Rapportage (OER) en de daarbij behorende kaarten inzichtelijk gemaakt waar mogelijkheden zijn om windparken te realiseren.

Pas toe De LEI’s in Overijssel hebben de Energie Coöperatie Overijssel opgericht. Wij zijn evenals het Inwonersforum van mening dat het belangrijk is dat er een samenwerking ontstaat met de Twentse gemeenten. We willen de komende periode verkennen hoe die samenwerking tussen de Energie Cooperatie Overijssel en RES-partners tot stand kan komen.

We hebben in de RES Twente wel de mogelijkheid beschreven dat een gemeente zelf eigenaar wordt van een duurzame energiebron. In dat geval kan de gemeente natuurlijk ook bepalen hoe de opbrengsten ten goede komen aan de lokale gemeenschap. Als de Twentse gemeenten daarop samenwerken met ECO kan in onze optiek versplintering ook worden voorkomen.

De mogelijkheden voor overige energiebronnen zijn regionaal niet inzichtelijk, maar op gemeentelijk niveau vaak wel. Dat lijkt ons ook de juiste gang van zaken. Als er ergens een kans is om een windpark of zonnepark te ontwikkelen, betekent dat niet dat het op die plek ook wenselijk is. De gemeente kan het beste inschatten of locaties uit het oogpunt van ruimtelijke kwaliteit, maatschappelijk draagvlak, natuur en gezondheid ook daadwerkelijk kansen bieden.

38

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

19. Innoveer met een Twents Deltaplan

20. Alle regels voor iedereen gelijk en leg deze vast in provinciale wet- en regelgeving.

Pas (deels) toe Het Inwonersforum stelt dat de RES een verbindende en aanjagende rol voor onderzoek en samenwerking op zich kan nemen. Innovaties kunnen een (deel van) de oplossing zijn voor de vraagstukken van grootschalige opwek en de warmtetransitie. Ze kennen vaak een langere aanlooptijd en zijn meestal niet direct inzetbaar en haalbaar voor 2030. Aan de andere kant juichen we innovaties ook toe en volgen we ze ook. Soms als partner, maar soms ook wat meer op afstand. Immers, innovaties zijn niet de ‘core business’ van de RES Twente. Zo zal de RES ook geen onderzoeksvragen formuleren en/of uitzetten. De RES heeft wel een verbindende rol met kennisinstellingen, bedrijfsorganisaties en innovatieplatformen. Wordt (deels) al toegepast Het Inwonersforum is consistent en roept op om op gebied van regelgeving regionaal samen te werken en stelt voor om gedetailleerd provinciaal windbeleid te ontwikkelen, waarmee wordt voorkomen dat elke gemeente zijn eigen regels heeft. Hierbij wordt onder meer gedacht aan de toegestane hoogte, normen, lokaal eigendom. De Rijksoverheid heeft inmiddels landelijke milieunormen voor windenergie ontwikkeld, die in de loop van 2025 worden vastgesteld. Daarnaast heeft de Provincie Overijssel de regie genomen op het beleid ten aanzien van windenergie en zonnevelden. Daarmee is aan het advies van het Inwonersforum grotendeels tegemoetgekomen.

Adviezen over duurzame warmte 21. Focus op meerdere Pas toe bronnen voor warmte Vanuit de RES Twente zal het komende jaar een bronnenstrategie worden (aardwarmte + ontwikkeld om te bepalen welke warmtebronnen in Twente toepasbaar zijn. De kernenergie + opgave van de warmtetransitie is groot en om alle woningen en gebouwen mestvergisting) aardgasvrij te maken, zijn alle beschikbare duurzame warmtebronnen nodig. In

de RES Twente beperken we ons tot de opgaven tot 2030. Van de drie door het Inwonersforum genoemde warmtebronnen is de toepassing van kernenergie en diepe geothermie vóór 2030 niet realistisch. Om ook in de toekomst warmtelevering te kunnen garanderen wordt een (warmte)bronnenstrategie ontwikkeld.

22. Daar waar gas nodig blijft (bijvoorbeeld monumenten/buitengebi ed): van aardgas naar biogasproductie via regionale coöperatie.

23. Gebruik overtollige energie (restwarmte van bedrijven, elektriciteit op piekmomenten) nuttig.

Pas (deels) toe Op landelijk niveau wordt gewerkt aan een bijmengverplichting van groengas van 20% in 2030. Wij vinden het belangrijk dat biogas/groengas niet alleen naar bedrijven gaat, maar ook beschikbaar blijft voor het verwarmen van gebouwen die geen goede andere opties hebben (monumenten en het buitengebied). Dat betekent dat we als overheden in staat moeten zijn de garanties van oorsprong van biogas of groengas toe te delen aan de gebouwde omgeving. We kunnen immers niet bepalen waar het gas in het gasnet daadwerkelijk naar toevloeit. Ons beleid is er op gericht minimaal 50% lokaal eigendom van biogas/ groengasinstallaties te bevorderen. Als een lokaal energie-initiatief of een gemeente (mede)eigenaar is van de productieinstallatie, kan deze ook mede bepalen aan wie de garanties van oorsprong worden toebedeeld. Pas toe Het Inwonersforum vindt het belangrijk dat overtollige energie bij met name bedrijven nuttig wordt hergebruikt. Opslag en opvang van energiepieken zijn kansen die zich hierbij voordoen. Ook wordt gezien dat hierin nieuwe technieken ontstaan, welke zo nodig meer gestimuleerd kunnen worden. Binnen de Regionale Structuur Warmte van de RES is aandacht voor het optimaal benutten van alle beschikbare (rest)warmtebronnen. Daarom wordt het komende jaar een

39

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

bronnenstrategie opgesteld om alle beschikbare warmtebronnen in kaart te brengen. Ook innovatieve bronnen, waarbij energie op piekmomenten opgeslagen wordt, kunnen daarin worden onderzocht.

24. Blijf energie stoppen in het zoeken naar warmtebronnen.

Adviezen over innovatie 25. Burger Buurt Batterij: regionale conceptontwikkeling om buurtgericht en coöperatief vraag en aanbod stroom te reguleren 26. Evalueer doorlopend nieuwe technieken voor energie-opwek en opslag en pas toe.

27. Maak kleinschalige kerncentrales mogelijk in Twente

Pas toe Zie ook beantwoording bij 21. De opgave van de warmtetransitie is groot en om alle woningen en gebouwen aardgasvrij te maken, zijn alle beschikbare, duurzame warmtebronnen nodig. Er heeft al een eerste verkenning plaatsgevonden naar de beschikbare duurzame warmtebronnen. Om ook in de toekomst warmtelevering te kunnen garanderen wordt een (warmte)bronnenstrategie ontwikkeld.

Pas toe waar mogelijk Opslag en opvang van pieken is op dit moment nog moeilijk realiseerbaar. Door de splitsingswet mogen netbeheerders niet aan opslag van energie doen. Ze raden daarom aan om de opslag achter de meter te regelen, zodat inwoners de energie die zijzelf opwekken op een later moment ook zelf kunnen gebruiken. Het toepassen van Burger Buurt Batterijen en/of regionale conceptontwikkelingen is vooralsnog maatwerk. Er moet altijd gekeken worden op een batterij oplossingen biedt voor congestie op het netwerk, of juist bijdraagt aan extra belasting Pas (gedeeltelijk) toe Het Inwonersforum stelt voor om driemaandelijks richting het RES-bestuur te rapporteren over nieuwe technieken voor energieopwekking en opslag met als doel om tijdig beleid bij te stellen, zodat het Twentse landschap niet onnodig langjarig belast wordt. Via de Twentse Energie Agenda (onderdeel van de afspraken in de RES 1.0) worden nieuwe technieken gevolgd. Het nut om het RES-bestuur hierover op gezette tijden te informeren wordt erkend, maar driemaandelijks lijkt ons te frequent. Zodra zich nieuwe kansen zich aandienen zal het coördinatieteam RES adviseren om het gemeentebeleid, dan wel provinciaal beleid, hierop aan te passen. Daar waar het gaat om vergunningverlening of steun richting initiatieven heeft de betreffende gemeente of provincie hierin de bevoegdheid.

Pas niet toe (valt buiten de kaders van de RES-opdracht) Het Inwonersforum stelt voor om de mogelijkheden voor kerncentrale, afvalopslag of afvalverwerking binnen Twente nader te onderzoeken. Betrek bij geschikte locaties de gemeenten en lokale bevolking en stel wet- en regelgeving op. Kernenergie valt buiten de scope van de RES. Voor wat betreft kernenergie is het Rijk bevoegd gezag, waardoor de invloed vanuit de RES op dit onderwerp zeer beperkt is. We volgen de ontwikkelingen. Op het moment dat het Rijk voornemens is met een opgave rondom kernenergie richting Twente te komen, wordt deze vraag actueel. De kennis van de UT wordt hierin betrokken. De brief van minister Jetten roept provincies op om de mogelijkheden te onderzoeken voor ná 2030.

Adviezen over communicatie en participatie

40

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

28. Bestuurders, denk aan het collectieve belang, betrek het stille midden (sociale media, marketing)

Pas toe als aanbeveling aan RES-partners Pas dit toe daar waar het gaat om de realisatie van projecten en op het moment waarop beeldvorming rondom gevoelige thema’s of projecten plaatsvindt. Het is nooit te laat voor een goed gesprek met een representatieve afspiegeling van de samenleving. Biedt wel duidelijke kaders waarbinnen het gesprek kan plaatsvinden om valse verwachtingen over de uitkomsten te voorkomen. Heb specifiek aandacht voor het betrekken van jongeren en mensen met een kleine beurs. Neem de uitkomsten serieus om het vertrouwen in de gemeente en de politiek te vergroten (en zeker niet verder te schaden).

29. Creëer draagvlak door bij investeringen in energieopwekking de werkwijze van het inwonersforum te kopiëren

Pas niet toe (omdat het buiten bereik van de RES ligt) Investeringen in energieopwekking worden genomen door bedrijven of lokale energie-initiatieven. Op welke wijze zij daarbij inwoners betrekken kunnen wij als overheden en RES-partners niet voorschrijven. Bij een concrete vergunningaanvraag kunnen we natuurlijk wel verlangen dat de ontwikkelaar een communicatie- en participatieplan maakt, maar dat richt zich vooral op de direct omwonenden. De werkwijze van het inwonersforum is daarbij niet goed toe te passen.

30. Richt een commissie op vanuit het inwonersforum die zorgt voor borging en monitoring van hun adviezen

Pas niet toe Het Inwonersforum adviseert de bestuurders en volksvertegenwoordigers van gemeenten, provincie en waterschap. Als de bestuurders en volksvertegenwoordigers van deze overheden de adviezen overnemen is het ook aan hen om te borgen dat besluiten worden opgevolgd. Het lijkt ons niet goed werkbaar dat een commissie de besturen en volksvertegenwoordigers van 14 gemeenten, de provincie en het waterschap gaat monitoren en controleren.

31. Informeer mensen eerlijk tijdens het hele proces en begin hier zo vroeg mogelijk

Pas toe, maar het tijdstip is hierbij van belang Het idee dat inwoners bij de realisatie van energieprojecten recht hebben op laagdrempelige, duidelijke en eerlijke informatie, onderschrijven we volmondig. Daarmee bedoelen wij rationele en objectieve informatie. Bij dit advies past wel een kanttekening. Bij de realisatie van energieprojecten heeft de overheid niet alleen te maken met haar inwoners, maar ook met een initiatiefnemer. Die initiatiefnemer kan, voordat hij een plan bij de overheid indient, daarover eerst met omwonenden in gesprek gaan. Maar hij kan er ook voor kiezen om eerst bij de overheid af te tasten of zijn voornemen enige kans van slagen heeft. Ook daar valt wat voor te zeggen. Dit kan namelijk onnodige onrust in een buurt of gemeenschap voorkomen. Of een initiatiefnemer voor de ene of de andere oplossing kiest, bepaalt hij zelf.

32. Start campagne met Twentse ambassadeurs, zodat iedereen weet wat er moet gebeuren, nu gebeurt en gaat gebeuren

Pas toe, als dat mogelijk is Er moet nog een communicatieplan opgesteld worden voor de Energiestrategie Twente 2.0; de suggestie om iets te doen met ambassadeurs nemen we daarin mee. Voortouw kan genomen worden door de communicatieadviseur van de RES-Twente. Randvoorwaarde is wel dat RES-partners voldoende middelen en capaciteit beschikbaar stellen voor een publiekscampagne.

33. Creëer draagvlak middels het informeren van burgers met een persoonlijke brief (met het waarom van de transitie en wat dat

We onderzoeken of dit toepasbaar is In het kader van de privacywetgeving is het sturen van persoonlijke brieven iets wat juridisch goed uitgezocht moet worden. Dit advies wordt ook meegenomen bij het advies nummer 32 (start een campagne met Twentse ambassadeurs). Randvoorwaarde is dat ook hiervoor voldoende middelen en capaciteit beschikbaar worden gesteld. Eventueel opnemen in het communicatieplan.

41

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

betekent voor de bewoners)

42

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

Bijlage C Reactienota adviezen Meedenktank De Meedenktank bestaat uit leden van organisaties die in brede zin betrokken zijn bij de energietransitie in Twente. De Meedenktank is opgezet als een maatschappelijke adviesgroep voor de RES 2.0. Op 22 juni 2023 heeft de Meedenktank haar advies aangeboden aan het bestuurlijk overleg RES Twente. De betrokken organisaties zijn in het advies benoemd. In het advies van de Meedenktank wordt ingegaan op bijna alle aspecten van de energietransitie. Een aantal adviezen hebben betrekking op de gebouwde omgeving en de warmtetransitie. Deze adviezen zijn in lijn met de in 2023 opgestelde concept RES 2.0 met de daarin verwoorde focus op Twente als warmteregio. Het vertrekpunt was de in de RES 1.0 geformuleerde doelstelling van 1,5 TWh duurzaam opgewekte elektriciteit in de streefverhouding van 60% windenergie en 40% zonne-energie. Nu de Provincie Overijssel vanaf juli 2023 de regie heeft genomen op het vaststellen van ruimtelijke kaders voor windenergie en zonnevelden, ligt het echter niet meer bij de RES-partners om aan te geven hoe er met de adviezen van de Meedenktank wordt omgegaan op deze onderwerpen. Inzake de besluitvorming binnen de Meedenktank kan het volgende worden gezegd: er hebben geen stemmingen plaatsgevonden.

Discussie heeft wel plaatsgevonden in hoeverre de advisering zich zou moeten beperken tot de in het Klimaatakkoord en RES 1.0 aangegeven kaders. Uiteindelijk hebben alle partijen zich kunnen verenigen met het opnemen van een minderheidsstandpunt, die de kaders (huidige gevalideerde en gecertificeerde technieken, voor 2030 gerealiseerd, de inhoudelijke noodzaak om vaart te maken) niet aanvaarden. Daarmee is ook duidelijk dat de meerderheid van de Meedenktank zich kan verenigen met de doelen en kaders van het Klimaatakkoord en de RES 1.0. In deze reactienota wordt aangegeven in hoeverre de adviezen van de Meedenktank opgenomen kunnen worden in de Energiestrategie Twente 2.0. De reactienota is opgesteld als formele bestuurlijke reactie op de adviezen. In de hierna weergegeven verantwoordingstabel wordt aangegeven hoe de adviezen van de Meedenktank worden opgepakt.

43

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

Adviezen en subadviezen Communicatie & Participatie 1. Communiceer in klare taal naar inwoners over de energietransitie en RES

1.1. Start een campagne over de energietransitie in Twente 1.2. Leg uit wat al vaststaat en waar we naartoe gaan 1.3. Communiceer in klare taal en pas het aan op doelgroepen 1.4. Schets het toekomstbeeld voor 2050 1.5. Spreek heldere rollen en bevoegdheden af –en communiceer hierover

2. Communiceer naar inwoners over warmte (op wijkniveau, met voorbeelden)

2.1 Communiceer verwachtingen aan inwoners over het warmtenet en de warmtebronnen 2.2 Communiceer op wijkniveau over plannen over warmtenetten 2.3 Verbeter het imago van warmtenetten met communicatie over voorbeelden 2.4 Ga huis-aan-huis in gesprek met inwoners over aardgasvrij maken van woningen

Reactie (hoe is/wordt dit verwerkt en/of wat wordt hiermee gedaan?) Dit advies nemen we deels over 1. Het advies van de meedenktank is om ook regionaal te communiceren. Gemeenten communiceren nu zelf; dit is niet alleen zo afgesproken, het doet ook recht aan de functie van meest nabije overheid voor de burger. De meedenktank heeft als mening dat dit echter in de praktijk in een aantal gevallen onvoldoende wordt opgepakt. Met inachtneming van dit advies stellen we voor een nadere herorientatie te laten plaatsvinden, waarbij gemeenten in the lead blijven, maar desgewenst ook op regionaal niveau een afgestemde communicatie in gezamenlijkheid met de RES-partners kan plaatsvinden. We zullen de mogelijkheden daartoe verkennen in een nog te ontwikkelen gezamenlijk communicatieplan. 1.1. In algemene zin geldt wel dat de boodschap vaak pas wordt opgepakt door inwoners als er sprake is van projecten en het individuele belang van mensen zelf in het geding komt. Daarom ondersteunen we het belang van de aanbeveling om herhaaldelijk en langjarig te communiceren als Twente in zijn geheel. We zullen de mogelijkheden daartoe verkennen in een nog te ontwikkelen gezamenlijk communicatieplan. 1.2, 1.3, 1.4 en 1.5 Deze subadviezen geven we zal het met een positieve aanbeveling mee aan de gemeenten om te verwerken in de eigen communicatiestrategieën. 1.5.

Een visualisatie/schematische weergave van de rollen en bevoegdheden zullen we opnemen in een nog te ontwikkelen gezamenlijk communicatieplan. We brengen dit advies over aan de gemeenten 2.1 Gemeenten zijn de regisseur voor de warmtetransitie. Zij stellen hiervoor Wijk uitvoeringsplannen (WUP) op samen met de inwoners. In een WUP wordt ook de warmtebron als voorkeursalternatief voor aardgas gekozen. De communicatie hierover is dan ook ten principale een zaak en verantwoordelijkheid voor gemeenten. Dat laat onverlet dat de regionale warmtebronnen en het intergemeentelijk gebruik daarvan (Twence, biogasgroengas) een zaak is van Twente als geheel, waarover de RES op een afgestemde wijze met de daarbij betrokken partners dient te communiceren. 2.2 In een WUP wordt ook de techniek gekozen om de duurzame warmtebron te benutten. We ondersteunen de gemeenten waar mogelijk bij de voorliggende keuzes vanuit de Regionale Structuur Warmte. Het gaat dan om de mogelijkheid lokaal gebruik te maken van de regionaal voorradige warmtebronnen. 2.3 Dit advies nemen we van harte over en stemmen met de Twentse gemeenten af hoe de communicatie vanuit de verschillende verantwoordelijkheden opgepakt kan worden, zodat de schaalniveaus goed op elkaar aansluiten. 2.4 Het huis-aan-huis gesprek is een onderdeel van een proces om een WUP op te stellen.

Dit is een aanbeveling die past binnen de verantwoordelijkheid van gemeenten.

44

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

3. Communiceer naar inwoners over wind en zon (met behulp van tools)

3.1 Benut de bestaande tools om de inpassing van wind/zon te visualiseren 3.2 Communiceer over ‘acceptatie’ of over ‘draagvlak’

Dit gebeurt grotendeels al 3. Op de website van de RES Twente kunt u informatie vinden over ontwikkelingen van wind en zon en alle aspecten die hier mee te maken hebben https://energiestrategietwente.nl/themas/zonne+en+windenergie/ 3.1 Communicatie en participatie voor projecten van windturbines en zonnevelden is een eerste verantwoordelijkheid voor samenwerkende gemeenten. Bij het opstellen van de RES Twente 1.0 heeft er vanuit de RES-organisatie een uitvoerig participatieproces plaatsgevonden met maatschappelijke partners en belangenvertegenwoordigers. Daarbij is ook gebruik gemaakt van virtual reality. Ook verschillende gemeenten hebben hier gebruik van gemaakt. Bij projectontwikkeling is dit ook een belangrijk instrument dat veelal ingezet wordt om omwonenden en belanghebbenden de landschappelijke inpassing te laten zien. 3.2 Dit advies nemen we niet over. In het Nationaal Programma RES is lokaal draagvlak gedefinieerd als instemming van de gemeenteraad, Provinciale Staten of Algemeen Bestuur van het waterschap. Hierover zijn veel andere gezichtspunten en definties mogelijk. Zolang er geen algemeen geaccepteerde methode is om ‘acceptatie’ of ‘draagvlak’ te bepalen is het contraproductief om daarover te communiceren.

4. Help inwoners om duurzame keuzes te maken

4.1 Geef inwoners de informatie om duurzame keuzes te kunnen maken 4.2 Zet in op energiebesparing: help inwoners om gebruik te maken van energiefondsen en andere mogelijkheden

We brengen dit advies over aan de gemeenten 4. Inwoners helpen om duurzame keuzes te maken is geen onderdeel van de RES Twente, maar behoort tot het domein van gemeenten. We ondersteunen de gemeenten, daar waar mogelijk en nodig. 4.1 Twentse gemeenten werken samen in het Energieloket om inwoners te informeren over de mogelijkheden om hun huis te verduurzamen. Daarvoor worden wooncoaches ingezet en energieadviezen. Daarnaast hebben gemeenten bij het opstellen van een WUP een eigen aanpak om inwoners te ondersteunen. Dat vraagt overigens om een aanpak als geadviseerd onder 2.4. 4.2 Via het Energieloket krijgen inwoners informatie over energie besparen en beschikbare subsidies. Ook de energiefondsen die beschikbaar zijn worden daar onder de aandacht gebracht. Verschillende gemeenten organiseren jaarlijks een duurzaamheidsmarkt, om inwoners te informeren. Op allerlei manieren zijn gemeenten bezig om hier aandacht voor te vergroten en handelingsperspectieven te bieden.

5. Organiseer participatie over de energietransitie/RES (representatief, in dialoog met bestuurders)

5.1 Zet een representatief burgerberaad op om alle geluiden te horen 5.2 Voer een enquête uit onder inwoners

We nemen dit advies deels over 5.1. Dit advies is ter harte genomen en heeft de RES in de vorm van een Twents Inwonersforum gegoten. Dit forum van gelote inwoners is 3 dagen bijeengekomen in april en mei 2023 om adviezen te formuleren voor de bestuurders van Twente. Aangezien het om een representatieve steekproef ging, is het gelukt om allerlei geluiden bij elkaar te krijgen. 5.2. Dit stond gepland in 2022, maar is om verschillende redenen niet doorgegaan. Hiervoor in de plaats is er een representatief inwonersforum georganiseerd door middel van loting uit 30.000

45

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

5.3 Zorg dat inwoners en bestuurders/volksvertegenwoordigers met elkaar in gesprek gaan 5.4 Breng de meedenktank in directe dialoog met bestuurders/raadsleden 5.5 Organiseer maandelijks een Energiecafé (RES Café)

aselect aangeschreven Twentenaren, waarmee de verschillende gezichtspunten uit de samenleving worden opgehaald. Daarmee is wat ons betreft de meerwaarde van een regionale enquête vervallen. 5.3. In een aantal gevallen hebben leden van het Inwonersforum zich aangemeld bij gemeenteraden om adviezen toe te lichten en daarover in dialoog te gaan met volksvertegenwoordigers. 5.4. Dit is in januari 2023 gebeurd en zal worden herhaald wanneer daar aanleiding toe is. Bestuurders hebben veel behoefte aan inzichten, ideeën en een kritische blik vanuit leden van de meedenktank. Daarbij past de opmerking dat de meedenktank dat ook zelf kan aangeven. 5.5. Wij hebben niet de indruk gekregen dat er bij de inwoners of maatschappelijke organisaties in Twente behoefte is aan een maandelijks Energiecafé of RES-café. We willen ons er vooralsnog op concentreren om de werkorganisaties van de RES-partners zelf regelmatig te informeren en betrekken.

6. Organiseer participatie over zoekgebieden en projecten (vanaf de start, met invloed)

De RES is niet in de positie om dit advies over te nemen 6.1 De RES als samenwerkingsverband speelt geen rol in het organiseren van proces- of projectparticipatie. Het organiseren van deze participatieprocessen is aan het bevoegd gezag voor het aanwijzen van zoekgebieden of de vergunningverlening voor energieprojecten. Vanuit de RES zijn handreikingen beschikbaar voor proces- en projectparticipatie om daaraan sturing te geven. 6.2 Het is aan de gemeente of provincie als bevoegd gezag om participatieprocessen in te richten, niet aan de RES. We stimuleren goede proces- en projectparticipatie door middel van handreikingen voor de inrichting van het proces. 6.3 De RES Twente heeft een Handreiking Lokaal Eigendom opgesteld. Twentse gemeenten kunnen hieruit putten om beleidskaders op te stellen. In de handreiking zijn veel lessen uit gebiedsprocessen meegenomen.

7. Stimuleer energiecoöperaties en Lokale Energie Initiatieven (LEI’s)

Wij nemen dit advies over 7.1 We hebben een lid van het coördinatieteam RES vrijgemaakt om vanuit de RES-organisatie als verbindingsofficier te functioneren tussen de energiecoöperaties en de RES Twente. Zeer geregeld organiseert de RES-bijeenkomsten in samenwerking met de LEIs. We zetten dit advies ook door naar de gemeenten. 7.2 We stimuleren en adviseren om op regionaal en lokaal niveau samenwerkingsovereenkomsten aan te gaan met lokale energieinitiatieven. 7.3 We sluiten ons aan bij dit advies, met dien verstande dat er vanuit de RES geen instrumenten beschikbaar zijn om daar sturing aan te geven. 7.4 We ondersteunen dit advies, met dien verstande dat dit evenals gebiedsontwikkeling- een lokale insteek vraagt. We adviseren gemeenten om meer opbouwwerkers/verbinders in te zetten bij de lokale energie-initiatieven om vrijwilligers te ondersteunen. Energieke Buren is hier een voorbeeld van. 7.5 We adviseren positief hierop, maar vanuit de RES als samenwerkingsverband zijn er geen mogelijkheden dit vorm te geven. Het komende jaar willen we verkennen hoe structurele samenwerking tussen RES-partners en LEI’s vorm kan krijgen, met het oog op het financieren van projecten en LEI’s.

6.1 Start met participatie bij inwoners, in plaats van bij projectontwikkelaars 6.2 Zorg dat inwoners niet alleen mogen ‘meedenken’, maar ook invloed hebben 6.3 Trek lessen uit gebiedsprocessen die goed zijn verlopen, zoals in Broekheurne

7.1 Stel je open voor samenwerking met energiecoöperaties 7.2 Laat goede initiatieven niet (langer) stranden 7.3 Durf lokale initiatieven op wijkniveau bij inwoners te laten (en neem het niet over) 7.4 Schaal het project ‘energieke buren’ snel op 7.5 Zorg voor financiële ondersteuning van actieve inwoners

46

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

8. Ga voor zoveel mogelijk lokaal eigendom

8.1 Kies voor zoveel mogelijk lokaal eigendom van duurzame opwek (zowel voor elektriciteit als warmte) 8.2 Ga voor 100% lokaal eigendom bij warmteprojecten 8.3 Maak in een vroeg stadium afspraken over ‘lokaal eigendom’ bij wind- en zonprojecten 8.4 Spreek af dat de opbrengsten uit wind/zon ten goede komen van omwonenden

Wij nemen dit advies deels over 8.1 In de RES Twente 1.0 is minimaal 50% lokaal eigendom van alle duurzame energieprojecten als doel opgenomen. Daarmee gaan we een stap verder dan het Klimaatakkoord. De uitwerking daarvan stimuleren we onder meer met de Handreiking lokaal eigendom. Veel gemeenten hebben doelstellingen geformuleerd die 50% lokaal eigendom te boven gaan. Daarbij willen we de meedenktank graag meegeven dat het probleem niet zit in het formuleren van doelstellingen, maar in het afdwingen van lokaal eigendom bij de commerciële ontwikkeling van een duurzaam energieproject. Bij het ontbreken van juridische afdwingbaarheid moeten marktpartijen en overheden tot vrijwillige afspraken komen over lokaal eigendom. Hoe hoger het percentage lokaal eigendom dat wordt geëist, hoe minder een ontwikkelaar geneigd zal zijn om tot vrijwillige afspraken te komen. 8.2 We werken vanuit de praktijk en ondersteunen de inzet van 100% lokaal eigendom als wenkend perspectief. Vanuit de praktijk weten we ook dat dit niet altijd haalbaar is. We hebben als RESpartners afgesproken dat minimaal 50% lokaal eigendom van zowel duurzame opwek als ook (coöperatieve) warmteprojecten het uitgangspunt is. We willen kennis en kunde lokaal opbouwen en behouden voor lange termijn, met als uiteindelijk doel dat de samenleving zelf in staat is de (lokale) energievoorziening vorm te geven en te exploiteren.

Een discussie over percentages draagt daar in de praktijk niet aan bij. 8.3 Overnemen, past in Handreiking lokaal eigendom RES-Twente 8.4 Dit advies volgen wij niet. We hebben met elkaar afgesproken in te zetten op minimaal 50% lokaal eigendom. Het zijn dan ook de lokale eigenaren die bepalen hoe de opbrengsten van wind- en zon projecten worden besteed. Daar kunnen we in RES-verband geen afspraken over maken.

Energiesysteem/ grootschalige opwek 9. Houd bij de keuzes voor wind rekening met een aantal voorkeuren en factoren 9.1 Houd bij de plaatsing van windmolens rekening met de volgende voorkeuren en factoren:  De voorkeur gaat uit naar clustering: liever enkele molens zoveel mogelijk dicht bij elkaar, dan overal hier en daar een enkele molen. Dit is ook beter aan te sluiten op het energienet.  Zo goed mogelijk in te passen in het landschap, bijv. in een gesloten landschap nabij bossen

De RES is niet in de positie om dit advies over te nemen 9, 9.1, 9.2, 9.3: In het koersdocument van de RES Twente 1.0 zijn procesafspraken op weg naar RES Twente 2.0 opgenomen over de gezamenlijke ambitie met 1,5 TWh als ondergrens, de verschuiving van de verhouding wind/zon richting 60/40 en subregionale afstemming bij de zoekgebieden voor wind. Bij deze afspraken was de provinciale Omgevingsvisie leidend als kader voor de ruimtelijke kwaliteit (waarbij rekening gehouden moet worden met onder meer gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde van locaties). Concreet betekende dit dat in de RES Twente de zogenaamde windladder, opgesteld door de provincie en opgenomen in het fundament voor de nieuwe omgevingsvisie, werd gevolgd.

47

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024









zodat de zichtbaarheid beperkt blijft. (N.B.: niet iedereen is het hier mee eens, er zijn ook voorstanders om zoveel mogelijk windmolens te plaatsen in open landschappen, of helemaal geen windmolens in Twente). Plaatsing langs bedrijventerreinen, bij bestaande infrastructuur, langs de Duitse grens. Kies voor minder (hoge) molens, in plaats van meer (lage) molens. Hogere molens vangen meer wind en wekken meer energie op. Je hoeft er dan minder te plaatsen. De voorkeur van de meedenktank gaat er dus naar uit om mindermolens te plaatsen, en dan te accepteren dat deze hoger zijn. Zoveel mogelijk combinaties van windmolens met zonneparken, ter ontlasting van het net en het beter benutten van de beschikbare ruimte.

In juli 2023 heeft de Provincie Overijssel evenwel, op basis van de motie ‘Grip op Wind’ nieuw ruimtelijk beleid opgesteld voor windenergie. Dat heeft geresulteerd in een aanpassing van het Provinciaal Programma Energie en de Omgevingsverordening. De RES speelt dus feitelijk geen rol meer bij de ruimtelijke inpassing van windenergie in Twente. De adviezen van de Meedenktank over dit onderwerp zullen worden meegegeven aan het college van Gedeputeerde Staten van Overijssel.

Houd bij de plaatsing van windturbines op een locatie rekening met:  Voldoende afstand tot woningen en woonwijken (afstandsnormen).  Realisatie op plaatsen waar de energie ook lokaal het meest verbruikt kan worden, bijv. bij industrie/bedrijven.  Let op de mogelijke schade aan de ecologie: het effect op roofvogels, stikstof, fijnstof door slijtage etc. en voorkom deze zoveel mogelijk. Bijvoorbeeld door het laten toepassen van de nieuwste technieken om schade te voorkomen.  Neem de schadelijke effecten van zonneparken en windmolens op het landelijk gebied, bijvoorbeeld voor recreatie en toerisme, ecologieën, landbouw mee in de besluitvorming. 9.2 Pas windmolens zo goed mogelijk in het Twentse landschap in

48

Energiestrategie Twente 2.0, Conceptversie 26 augustus 2024

9.3 Plaats windmolens zoveel mogelijk bij bestaande infrastructuur (A35/N35) en op bedrijventerreinen

10. Stimuleer de opwek van zon met regelgeving

Wij nemen dit advies niet over - Elke gemeente heeft inmiddels beleid ontwikkeld m.b.t. de ontwikkeling van opwek door zon, en meer specifiek de inpassing van zonnevelden. - Nieuw provinciaal beleid voor zonnevelden en de Landelijke Voorkeursvolgorde Zon is leidend voor de mogelijkheden op gemeentelijk niveau. - Er komt landelijke regelgeving die verplicht tot het leggen van zonnepanelen op daken bij nieuwbouwbedrijven. - Er vindt waarschijnlijk voldoende opwek door zon plaats in Twente. De in de RES 1.0 opgenomen doelstelling is in zicht. - Er kunnen juist vanwege de grondmobiliteit voor de verduurzaming van de landbouw vraagtekens worden gesteld bij teveel zon op land.

11. Werk aan een oplossing voor netcongestie en stimuleer de innovaties voor opslag van energie

Wij omarmen dit advies Voldoende capaciteit op het elektriciteitsnetwerk is een vereiste voor een stabiele energievoorziening. De gemeenten en provincie zullen de mogelijkheden tot het versnellen van procedures verkennen en waar mogelijk en nodig ook toepassen. Maar daarnaast willen we ons ook richten op het efficiënter gebruik maken van de bestaande infrastructuur. Het is onze inzet om in RES-verband afspraken te maken over een gezamenlijke strategie op netcapaciteit en om bij de uitwerking van mogelijkheden voor vraagsturing, opslag en conversie van energie organisatorisch samen te werken.

12. Breng vraag en aanbod van energie (warmte en elektriciteit) dicht bij elkaar

Wij nemen dit advies waar mogelijk over 12 Er is een wisselwerking tussen het benutten van de beschikbare warmtebronnen en het opwekken van duurzame elektriciteit. Als de beschikbare duurzame warmtebronnen niet maximaal worden benut, zal er meer elektriciteit nodig zijn om woningen en gebouwen te verwarmen met warmtepompen en vraagt dat om een grotere inzet op grootschalige opwek van elektriciteit. Om die reden volgen wij dit advies van de Meedenktank. 12.1 Eens. De situatie is echter wel dat die mogelijkheden zich bijna uitsluitend aandienen op bedrijventerreinen en er van geval tot geval beoordeeld moet worden of milieunormering de energieopwek in de nabijheid van grote energiegebruikers toestaat. 12.2. Dit vraagt om een politiek-bestuurlijke afweging. In ieder geval is het goed om biogas te verwerken tot groengas dat aan het gasnet kan worden toegevoegd. 12.3 Gemeenten maken de afweging voor nieuwe bedrijven. In Twente is nu al op plekken schaarste bij het leveren van energie. De provincie is in dat geval samen met de netbeheerders verantwoordelijk voor de integrale afweging over de

10.1 Stem gemeentelijk beleid af voor zon op grond (particulieren) 10.2 Verplicht zonnepanelen op nieuwbouwwoningen, bedrijfsdaken en stimuleer zonnepanelen boven parkeerterreinen 10.3 Zorg voor een duurzame standaard bij toekomstige woningbouw en bedrijven