2024-C32-4LOP vastgesteld eindrapp mei 2005
Tekst van het document
aan een financiële impuls voor de aanpak van gemeentelijke uitvoeringsprojecten. Dit betreft hoofdzakelijk de (gemeentelijke) projecten landschapszorg; zie spoor 2 in paragraaf 3.3. Met de inzet van eigen gemeentelijke middelen is het mogelijk om subsidies en bijdragen van derden voor het landschap te verkrijgen. Op basis van de bijdragen in de afgelopen jaren en een voorzichtige inschatting van de toekomst kan een multiplier effect van 1:2 tot maximaal 1:3 worden verwacht.
Dit uitvoeringsplan bevat de volgende onderdelen. 3.1 Gemeentelijke budgetten en prioriteiten 3.2 Spoor 1 Gemeentelijke regie bij de dynamiek van het landelijk gebied 3.3 Spoor 2 Gemeentelijke projecten; landschapszorg 3.4 Spoor 3 Landschapsontwikkelingsprojecten 3.5 Organisatie
3.1.2
3.1.1
De gemeente Haaksbergen heeft voor behoud, onderhoud en achterstallig onderhoud van beplantingen op erven en in het landschap € 30.000,- / jaar beschikbaar. De opstelling van het landschapsontwikkelingsplan is aanleiding om aan de landschapszorg een eenmalige impuls te geven: € 12.500,-. In 2005 is vanuit de Reconstructie € 15.000,- beschikbaar. Na 2005 kan deze bijdrage structureel worden. Verder is er vanaf 2005 een structureel bedrag van € 4.500,- beschikbaar voor erfbeplantingsprojecten.
Hof van Twente
De gemeente Hof van Twente heeft voor behoud, onderhoud en achterstallig onderhoud van beplantingen op erven en in het landschap € 20.000,- / jaar beschikbaar. De opstelling van het landschapsontwikkelingsplan is aanleiding om het budget voor de landschapszorg structureel te verhogen tot € 60.000,- /jaar. Daartoe wordt tot 2008 jaarlijks een bedrag van € 10.000,- aan het budget toegevoegd. In 2005 is vanuit de Reconstructie € 15.000,- beschikbaar. Na 2005 kan deze bijdrage structureel worden.
3.1 Gemeentelijke budgetten en prioriteiten De opstelling van het landschapsontwikkelingsplan draagt bij aan de bewustwording over het landschap van Zuidwest Twente. De beide gemeenten koppelen de vergroting van het draagvlak voor het landschap
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
Haaksbergen
29
bron: Boerenerven in Haaksbergen, Ellenbroek 2004
Erven | het oude en nieuwe boerenerf
3.1.3 Accent op het behoud en de versterking van kwaliteit
3.2 Gemeentelijke regie bij de dynamiek van het landelijk gebied
De gemeenten kiezen er voor, om met de beschikbare middelen de belangrijkste kwaliteiten van het landschap veilig te stellen. Dat heeft gevolgen voor de verdeling van de inzet in de ensemblegebieden en in het agrarisch werklandschap daarbuiten.
De komende veranderingen in de landbouw en de transformatie naar nieuwe (neven) functies kan leiden tot onherstelbaar kwaliteitsverlies van erf en landschap. Ook de eventuele nieuwe vestiging van agrarische bedrijven, nieuwe landgoederen en dergelijke kunnen een aanslag vormen voor het landschap. De gemeenten zullen ruimte geven aan de dynamiek, maar willen wel dat de verwachte dynamiek – via landschapsplannen – een bijdrage levert aan de kwaliteit van het landschap.
Ensemblegebieden Concreet betekent het, dat de gemeenten jaarlijks ten minste 50% tot 75% van de beschikbare budgetten zullen gebruiken voor de versterking van de kwaliteit in de ensemblegebieden; het behoud, herstel, de aanleg en het onderhoud van een samenhangend patroon van landschapselementen. De landschapszorg richt zich op vier concrete doelen. • Herstel, aanleg en onderhoud van landschappelijke beplantingen; inclusief de lanen. • Herstel van historische elementen; vooral die typisch zijn voor het kampenlandschap. • Versterking visuele kwaliteit van open essen en velden. • Behoud en ontwikkeling van erfbeplantingen.
Landschapsplannen Bij de toetsing, begeleiding en planvorming van de initiatieven van derden zullen de gemeenten de landschapsontwikkelingsvisie laten doorwerken. Het gaat om de bewaking en versterking van de landschappelijke kwaliteit bij de nieuwsvestiging of uitbreiding van agrarische en niet-agrarische bebouwing in het buitengebied. De huidige en de beoogde ruimtelijke kwaliteiten – per landschap - zijn hiervoor richtinggevend. Zie het algemene overzicht in paragraaf 3.2.1; dit is gebaseerd op de landschapsontwikkelingsvisie. Paragraaf 3.2.2 bevat een overzicht met concrete aanwijzingen voor het landschapsplan bij bestaande en nieuwe bebouwing op erven in het landschap. Paragraaf 3.2.3 bevat aanwijzingen voor enkele specifieke landschapsopgaven bij de dynamiek in het landelijk gebied.
Het agrarisch werklandschap De gemeenten zullen de resterende budgetten – minimaal 25%, tot maximaal 50% - inzetten voor een leefbaar agrarisch werklandschap. Ook in deze landschappen, waarin het agrarische grondgebruik voorop staat, moet de aanwezigheid van beplantingen verzekerd zijn. In deze landschappen gaat het vooral om het behouden van de relicten van het voormalige kampenlandschap en de andere historische landschappen. De gemeenten zullen hier niet streven naar het herstel van het patroon van elementen. Naast het behoud van de relicten zullen er voor landschapsontwikkeling slechts drie opties zijn. • Behoud en ontwikkeling van erfbeplantingen. • Herstel en ontwikkeling van wegbeplantingen. • In zones langs de Hagmolenbeek, Bolscherbeek en Poelsbeek is de aanleg van (nieuwe) landschappelijke beplantingen mogelijk. Dat kan – in samenwerking met het waterschap – worden gecombineerd met nieuwe recreatieve routes.
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
Landschapsconsulent Voor de inhoudelijke ondersteuning stelt de provincie voor een proefperiode van twee jaar een regionale landschapsconsulent beschikbaar. Deze functionaris zal een ondersteunende rol spelen bij de advisering over de diverse landschapsplannen van particuliere initiatiefnemers: toetsing en begeleiding van locatiekeuze en situering, landschapsontwerp en de ruimtelijke inrichting en beplantingsaspecten. Situaties waarbij sprake is van bouw of verbouw hebben prioriteit. De consulent geeft in een vroeg stadium advies richting initiatiefnemer maar ontwerpt zelf niet. Eventueel wordt een handreiking gedaan bij het inschakelen van deskundige ondersteuning. Voor de initiatiefnemers zal de consulent gratis beschikbaar zijn.
31
Erven | oude cultuurlandschappen
Landschapsplannen voor herstel van historische Twentse erven
Voor de gemeenten verzorgt de consulent de toetsing van de uiteindelijke bouwaanvraag op landschappelijke aspecten. Gedurende de proefperiode zal de consulent zorgen voor publiciteit en kennisontwikkeling.
De functieverandering op de oude en jonge Twentse erven – met de bijbehorende sloop, aanpassing, uitbreiding en nieuwbouw – is de directe aanleiding om landschapsplannen te laten opstellen. Ook als er geen functieverandering of bouwplan in het geding is, zullen de gemeenten de eigenaren stimuleren om via landschapsplannen verbeteringen aan te brengen.
Inbedding in het welstandsbeleid Het landschapsadvies vormt een aanvulling op het gebiedsgebonden gemeentelijk welstandsbeleid voor bebouwing (2004). Om de optimale inbreng van de landschappelijke aspecten te waarborgen zullen de gemeenten het landschapsplan als – vrijwillig - onderdeel van de behandeling van de bouwaanvraag en de welstandsprocedure introduceren. Mocht de vormgeving van de dynamiek een wijziging van het bestemmingsplan noodzakelijk maken, dan is de opstelling van een landschapsplan als motivering wettelijk voorgeschreven.
De bouwstenen en randvoorwaarden per landschap Voor de inpassing van ontwikkelingen in het landschap is het patroon van wegen en waterlopen, de erven, de verkaveling en de bijbehorende beplantingen richtinggevend. Schema’s in hoofdstuk 1 vatten de kenmerkende inrichtingsprincipes voor het landschap in Haaksbergen en Hof van Twente samen. • Erven in de oude landschappen: kampen en essen. Beeldbepalend zijn hier de oude Twentse erven met boerderijen. Er is een besloten voorkant met moes- en siertuin omzoomd door hagen van Meidoorn of Beuk. De achterkant van de boerderij is open, en naar de weg gekeerd. Er komen diverse karakteristieke historische bouwsels voor op deze oude erven: schaapskooi, kapberg, aardappelkelder, bakhuis, put met puthaal. De boomgaard met appels, peren, pruimen is een karakteristieke erfbeplanting. Bij de boerderij horen een Walnoot tegen insecten of Linde om de zon van het huis te houden. Andere beeldbepalende beplantingen zijn de houtwallen en de bosjes met Inlandse eik in hoge dichtheid voor bouwhout. Bij deze erven horen ook de elzensingels en de geriefhoutbosjes met Meidoorn, Inlandse eik, Vuilboom en Berk en Els voor hakhout. In de buurt van de put hoort een open veld je te zijn; de bleek. De karakteristieke verharding op de oude erven bestaat uit veldkeitjes of klinkers.
De jonge landschappen; de veld- en broekontginningen • In het grootschalige en kleinschalige veldontginningslandschap en het broekontginningslandschap liggen de jonge erven langs de wegen. Vanwege winterse inundatie in de broekontginningen liggen de jonge erven daar op zandkoppen. De erven liggen los van elkaar; het zijn eilandjes. De voorzijde is naar de weg gekeerd. Het hoofdgebouw, de bijgebouwen, de kavelgrenzen en de beplantingen staan parallel of haaks ten opzichte van elkaar. Eiken komen weinig voor; de Berk, respectievelijk de Es, doen het in deze gebieden beter.
3.2.1 Aanwijzingen voor het landschapsplan bij de inpassing van bebouwing in het landschap De komende veranderingen in de landbouw en de transformatie naar nieuwe (neven) functies kan deze ontwikkeling versterken. De gemeenten willen ruimte geven aan deze dynamiek. Om de verwachte dynamiek – via landschapsplannen – een bijdrage te laten vormen voor de kwaliteit van het landschap, geeft het onderstaande overzicht concrete aanwijzingen voor het landschapsontwerp. Door middel van de landschapsplannen voor bebouwing in het landschap voeren de gemeenten Haaksbergen en Hof van Twente regie op de relatie tussen de bebouwing, het erf en het omringende landschap. Doel van het landschapsplan is de waardevolle karakteristieken van de erven en de relatie met het omringende landschap te behouden dan wel te herstellen. Op de volgende bladzijden zijn hiervoor – per landschapstype – enkele voorbeelden geschetst. Onderstaande aanwijzingen zijn gebaseerd op Boerenerven in Haaksbergen, Rob Ellenbroek 2004 en Boerenerven in de vier noordelijke provincies, het Oversticht 1994. De beide boekjes bevatten ook inzichtelijke voorbeelden.
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
33
Erven | jonge landschappen
In het open dekzandlandschap zijn hier de grote nieuwe erven, met gespecialiseerde ruilverkavelingsboerderijen kenmerkend. De woonhuizen zijn vrijstaand en naar de weg gericht. Daarachter of ernaast staan grote schuren, stallen en silo’s. In dit landschap komen eveneens erven voor die hun geschiedenis in de oorspronkelijke landschappen hebben. Dat is te zien aan de bebouwing en de oudere grote beplantingen.
De kenmerken van het omringende landschap zijn eveneens richtinggevend voor het landschapsontwerp bij toekomstige vestigingen. Bij de begeleiding van de landschapsplannen voor deze moderne erven zullen de gemeenten aandacht besteden aan de volgende aspecten. • Ontwikkeling van een relatie tussen erf en landschap door middel van bij het landschapstype passende beplantingsvormen, erfindeling en begrenzing en sortimentskeuze. • In essen- en kampenlandschap betekent het samenspel met het landschap: losse opbouw met open begrenzing. In heide- en broekontginningen: strakke ordening van de bebouwing en beplanting, gesloten beplantingen op de erfgrenzen. • Camouflage van de grootschalige erven is geen optie. Het landschapsplan dient voorstellen te bevatten voor het samenspel van de grote gebouwen met robuuste beplantingen. Oplossingen kunnen in deze gevallen niet steeds binnen de krappe contour van de erven worden gevonden. Bosjes, kavelgrens- en wegbeplantingen horen deel uit te maken van het landschapsplan.
Aanwijzingen voor historische erven Bij de begeleiding van de landschapsplannen voor historische erven zullen de gemeenten aandacht besteden aan de volgende aspecten. • Herstel van de relatie tussen erf en landschap door middel van passende beplantingsvormen, erfindeling en begrenzing en sortimentskeuze. • Handhaving of herstel van het onderscheid tussen voor en achter van de oorspronkelijke boerderij. Herstel van de siertuin en/of moestuin aan de voorzijde van de boerderij. • Optimaal gebruik van de bekende oude indeling en inrichting. Handhaven, herstellen en benutten van de oude elementen; zowel de gebouwde elementen als de waardevolle bomen, struiken en tuinplanten. • Onderscheid oude en jonge erven. In essen- en kampenlandschap samenspel met het landschap: losse opbouw met open begrenzing. In veld- en broekontginningen strakke ordening van de bebouwing en beplanting, gesloten beplantingen op de erfgrenzen.
Bij landschapsplannen letten op drie aspecten! De aanwijzingen voor het landschapsontwerp bij de dynamiek van het landelijk gebied spitsen zich toe op drie aspecten van erf en landschap. Zie het onderstaande overzicht en de tabel op de volgende bladzijde. Voor de toepassing zijn acht voorbeeldschetsen bijgevoegd. Het architectonische aspect is hierin niet opgenomen; dit wordt immers in het welstandsbeleid behartigd.
Landschapsplannen voor moderne erven 1 Situering en afstemming op de omgeving Voor de belevingswaarde en het behoud van de historische cultuurlandschappen staat de inbedding van het erf in het landschap voorop. Dat betekent dat de maatregelen in de landschapsplannen ook gericht kunnen zijn op het landschap buiten het erf. Het gaat hier om de volgende thema’s. • Landschapstype, kavelpatroon recht of onregelmatig. • Aan de weg of van de weg af. • Maat bouwkavel ten opzichte van kavelpatroon in het landschap.
De schaalvergroting in de landbouw heeft zich doen gelden in de schaalvergroting van de bebouwing op de erven. Door de uitbreiding met grote schuren, silo’s en kuilgras groeiden de erven buiten hun voegen. Het uiterlijk van de nieuwe onderdelen was overal het zelfde. Als ook nog het oude hoofdgebouw is verdwenen, dan hebben de erven definitief hun e e historische identiteit verloren. In de 2 helft van de 20 eeuw zijn er ook geheel nieuwe (ruilverkavelings)boerderijen ontwikkeld. De aanknopingspunten voor ontwikkeling liggen in al deze gevallen in de kenmerken van het omringende landschap.
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
35
2 Compositie, indeling en inrichting van het erf De indeling en erfinrichting zijn vooral bij de historische erven (oud en jong) van belang. Het gaat om de volgende thema’s. • Behoud van de herkenbare positie van het voorhuis en achterhuis in de boerderij en de doorwerking daarvan in de opzet van de kavel (siertuin, moestuin). • Bebouwing op het erf; compact of verspreid. • Losse opbouw bij de oude erven of de strakke ordening bij de jonge en de moderne erven. • Open erf dat overgaat in het landschap, of gesloten erf dat juist scherp is begrensd. 3 De beplantingen, beplantingsvormen en sortimenten Een goede uitwerking van dit aspect draagt sterk bij aan de optimale relatie tussen erf en landschap. Zie voor uitgebreide aanwijzingen voor het toe te passen sortiment van de landschappelijke beplantingen het boek Boerenerven van de drie noordelijke provincies, Het Oversticht 1994, blz. 44 en 45. Het gaat om de volgende thema’s. • Beplantingsvormen die het erf markeren: bosjes, boomweide, solitaire bomen, singel, haag, sier, weide. • Sortiment behorend bij het landschapstype; dikwijls bodemgebonden. • Landschappelijke beplantingen op het erf, waardoor de relatie met de omgeving wordt versterkt, • Ecologische aspecten: rekening houden met de fasering van uitvoering, toepassen van assortiment,en aansluiten bij ecologische structuren.
Erven in het open dekzandlandschap
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
36
ASPECTEN
LOCATIE, AFSTEMMING OP OMGEVING
COMPOSITIE, INDELING EN INRICHTING VAN HET ERF
BEPLANTING, BEPLANTINGSVORMEN EN SORTIMENTEN
Kavelpatroon
Ligging tov weg
Korrelgrootte
Positie woonhuis op het erf t.o.v. de weg
Groepering bebouwing op het erf
Indeling: geometrisch / onregelmatig
Open / gesloten karakter
Beplantingsvormen op het erf
Sortiment op het erf
Beplanting van het landschap
Essenlandschap
Bolle open essen met slingerende wegen
Erf aan weg, onderdeel van zwerm of kransesdorp
Klein
Achter
Los, verspreid
Onregelmatig
Open met zichtrelatie tussen erf en landschap
Kleinschalig, onregelmatig slingerend
Aan smalle binnenwegen, wegen door het erf
Klein tot middelgroot
Achter
Los, verspreid
Onregelmatig
Veldontginningslandschap; grootschalig Oost-Nederlands plateau
Grootschalig Blokvormig, Rechte wegen
Aan weg, soms op afstand
Klein tot groot
Voor
Compact Lineair geordend
Geometrisch
Open, geleidelijke overgang naar het landschap Gesloten grootschalig
Kastanje, Linde, Eik (droog), Es, Els (nat) Kastanje, Linde, Eik
Houtwal, laanbeplanting
Kampenlandschap
Bosje, Solitairen, boomgroep Haag, tuin Boomgaard Bosjes, Solitairen, boomweide, Haag, tuin, Boomgaard Singel, laan, tuin
Berk, Eik
Bosjes, singels met Berk en Den
Veldontginningslandschap; kleinschalig Dekzandgebied
Kleinschalig, blokvormig, rechte wegen
Erf los van weg
Klein
Voor
Compact
Geometrisch
Gesloten kleinschalig
Singel, laan, tuin
Berk, Eik
Bosjes, singels met Berk en Den
Broekontginningslandschap; grootschalig (vb. Markelosche broek)
Blokvormig, Rechte wegen en waterlopen
Aan weg, soms op afstand
Klein tot groot
Voor
Compact
Geometrisch
Open
Broekbosje, tuin, poel
Wilg, Els, Es
Broekbosjes, transparante dijkbeplantingen met Es en Els
Klein
Voor
Compact
Geometrisch
Open
Broekbosje, tuin, poel
Wilg, Els, Es
groot
Voor
compact
geometrisch
Open/ gesloten
Bosje, solitair, tuin
Berk, Eik, Els, Es, Wilg
Broekbosjes, dijkbeplantingen met Es en Els Bosjes, singels
THEMA’S Landschappen
Broekontginnings- Blokvormig, Open landschap; Rechte kleinschalig (vb. wegen en Goorsche Broek) waterlopen DekzandGrootschalig Aan de weg, landschap rationeel soms op (ruilverkavelingen) afstand Tabel aanwijzingen voor het landschapsontwerp
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
37
Houtwallen, bosjes, laanbeplantingen
erf aan weg, onderdeel van zwerm of kransesdorp Maat bouw-kavel:
klein Positie woonhuis op het erf:
achter Groepering bebouwing op het erf:
compact
STREEFBEELD
Ligging tov weg:
STREEFBEELD
bolle open essen met slingerende wegen
HUIDIGE SITUATIE
Kavelpatroon:
HUIDIGE SITUATIE
Essenlandschap
Landschap:
Open vlaktes met rand Erf:
Bosje en solitairen
Indeling: geometrisch / onregelmatig
onregelmatig Open / gesloten karakter
open Beplantingsvormen
bosje, solitairen, boomgroep, haag, tuin, boomgaard Sortiment
berk, den, eik Beplanting van het landschap
kastanje, linde, eik (droog), es, els (nat) houtwal, laan-beplanting
Kampenlandschap Kavelpatroon:
kleinschalig, onregelmatig slingerend Ligging tov weg:
aan weg, soms op afstand Maat bouw-kavel:
klein tot groot Positie woonhuis op het erf:
voor Groepering bebouwing op het erf:
compact
Landschap:
Laanbeplanting Erf:
Open erf met solitaire bomen verankerd in wegen- en singelpatroon
Indeling: geometrisch / onregelmatig
geometrisch Open / gesloten karakter
gesloten grootschalig Beplantingsvormen
singel, bosje, laan, tuin Sortiment
berk, den, eik Beplanting van het landschap
bosjes, singels met berk en den
ERVENONTWIKKELING | HAAKSBERGEN/HOF VAN TWENTE
Kavelpatroon:
kleinschalig, blokvormig, rechte wegen Ligging tov weg:
erf los van weg Maat bouw-kavel:
Klein Positie woonhuis op het erf:
voor Groepering bebouwing op het erf:
STREEFBEELD
kleinschalig dekzandgebied
HUIDIGE SITUATIE
Veldontginningslandschap;
Landschap:
Laanbeplanting Erf:
Begrenzing en geleding
compact Indeling: geometrisch / onregelmatig
geometrisch Open / gesloten karakter
gesloten kleinschalig Beplantingsvormen
singel, bosje, laan, tuin Sortiment
berk, den, eik Beplanting van het landschap
grootschalig Oost-Nederlands plateau Kavelpatroon:
blokvormig, rechte wegen Ligging tov weg:
aan weg, soms op afstand Maat bouw-kavel:
klein tot groot Positie woonhuis op het erf:
voor Groepering bebouwing op het erf:
STREEFBEELD
Veldontginningslandschap;
HUIDIGE SITUATIE
bosjes, singels met berk en den
Landschap:
Verankering erf met laan Erf:
Begrenzing compact erf
compact Indeling: geometrisch / onregelmatig
geometrisch Open / gesloten karakter
gesloten grootschalig Beplantingsvormen
singel, bosje, laan, tuin Sortiment
berk, den, eik Beplanting van het landschap
bosjes, singels met berk en den
ERVENONTWIKKELING | HAAKSBERGEN/HOF VAN TWENTE
Kavelpatroon:
blokvormig, rechte wegen Ligging tov weg:
aan weg, soms op afstand Maat bouw-kavel:
klein tot groot Positie woonhuis op het erf:
voor Groepering bebouwing op het erf:
compact
STREEFBEELD
grootschalig (Markelosche Broek)
HUIDIGE SITUATIE
Broekontginningslandschap
Landschap:
Dijk: laanbeplanting Erf:
verankeren met laan evt elzenbosje
Indeling: geometrisch / onregelmatig
geometrisch Open / gesloten karakter
open Beplantingsvormen
Broekbosje, tuin, poel Sortiment
Wilg, Els, Es Beplanting van het landschap
Broekbosjes, transparante dijkbeplantingen met Es en Els
Kavelpatroon:
blokvormig, rechte wegen, sloten Ligging tov weg:
aan smalle binnenwegen, wegen door het erf Maat bouw-kavel:
klein tot middel-groot Positie woonhuis op het erf:
achter Groepering bebouwing op het erf:
los, verspreid
STREEFBEELD
kleinschalig (Goorsche Broek)
HUIDIGE SITUATIE
Broekontginningslandschap Landschap:
Laanbeplanting en verankering erven Erf:
Singel en bosje voor geleding Opknippen erven
Indeling: geometrisch / onregelmatig
onregelmatig Open / gesloten karakter
open, geleidelijke overgang naar het landschap Beplantingsvormen
bosjes, solitairen, boomweide, haag, tuin, boomgaard Sortiment
Kastanje, Linde, Eik Beplanting van het landschap
Houtwallen, bosjes, laanbeplantingen
ERVENONTWIKKELING | HAAKSBERGEN/HOF VAN TWENTE
groot Positie woonhuis op het erf:
voor Groepering bebouwing op het erf:
STREEFBEELD
Aan de weg Maat bouw-kavel:
STREEFBEELD
grootschalig rationeel Ligging tov weg:
HUIDIGE SITUATIE
Kavelpatroon:
HUIDIGE SITUATIE
Open dekzandlandschap I (ruilverkavelingen)
Landschap:
Laanbeplanting Erf:
Geleding met bosjes, singels en lanen
compact Indeling: geometrisch / onregelmatig
geometrisch Open / gesloten karakter
open/ gesloten Beplantingsvormen
bosje, solitair, tuin Sortiment
berk, Den, Eik, Els, Es, Wilg Beplanting van het landschap
bosjes, singels
Open dekzandlandschap II (ruilverkavelingen) Kavelpatroon:
grootschalig rationeel Ligging tov weg:
Aan de weg Maat bouw-kavel:
groot Positie woonhuis op het erf:
voor Groepering bebouwing op het erf:
Landschap:
Laanbeplanting Erf:
Geleding met bosjes, singels en lanen
compact Indeling: geometrisch / onregelmatig
geometrisch Open / gesloten karakter
open/ gesloten Beplantingsvormen
bosje, solitair, tuin Sortiment
berk, Den, Eik, Els, Es, Wilg Beplanting van het landschap
bosjes, singels
ERVENONTWIKKELING | HAAKSBERGEN/HOF VAN TWENTE
Verwevingsgebied: inpassing in kleinschalig kampenlandschap
Landbouwontwikkelingsgebied: inpassing in grootschalig broekontginningslandschap
Erven | landschappelijke inpassing
Verwevingsgebied Het verwevingsgebied omvat alle landschappen van de gemeente Haaksbergen en Hof van Twente. Bij de regie op de landschapsontwerpen zullen de gemeenten de prioriteit leggen bij het behouden, herstellen en ontwikkelen van natuurwaarden van het cultuurlandschap en reliëf, bijzondere bodems, landschapselementen en openheid van het landschap. De verwachte opgaven zijn de volgende. • Inpassing ontwikkeling bestaande landbouwbedrijven • Sterlocaties voor de hervestiging of uitbreiding intensieve veehouderij • Hergebruik vrijkomende bebouwing of passende bedrijvigheid (andere economische functies), anders wonen of sloop • Kwaliteitsimpuls bij nieuwe verblijfs- en dagrecreatie objecten • Kwaliteitsimpuls bij inpassing ontwikkeling bestaande recreatiebedrijven. • Recreatief medegebruik • Afstemming waterbeheer op natuurwaarden
3.2.2 Aanwijzingen voor specifieke landschapsontwerp-opgaven De gemeenten zullen regie voeren op de landschappelijke inpassing van de veranderingen die voortvloeien uit de reconstructie en de plattelandsdynamiek. Dit gebeurt op basis van de aanwijzingen uit paragraaf 3.2.1. Het gaat ook gaan om ingrijpende om transformaties (rood voor rood) en nieuwe initiatieven zoals nieuwe landgoederen (rood voor groen).
Reconstructie en landschap De ontwikkelingen in de landbouw, recreatie, waterbeheer en landelijk wonen moeten passen binnen de zonering van de Reconstructie. In de drie zones van de Reconstructie doen zich verschillende opgaven voor. Van enkele specifieke opgaven zijn hierna uitwerkingen en voorbeelden opgenomen.
Extensiveringsgebied Het extensiveringsgebied omvat het kampenlandschap, het veldontginningslandschap, delen van het dekzandlandschap en het bosgebied. Bij de regie op de landschapsontwerpen zullen de gemeenten de prioriteit leggen bij de versterking van de natuur, met behoud van reliëf, bodem en landschapsbeeld. Bij de vormgeving van de dynamiek staat de afstemming op de landschappelijke en cultuurhistorische identiteit, waterdoelen en natuurwaarden voorop. De verwachte opgaven zijn de volgende. • Inpassing ontwikkeling bestaande landbouwbedrijven • Vrijkomende agrarische bebouwing voor sloop of behoud voor wonen, landbouw en/of dienstverlening • Kwaliteitsimpuls bij nieuwe verblijfs- en dagrecreatie objecten • Kwaliteitsimpuls bij inpassing ontwikkeling bestaande recreatiebedrijven. • Afstemming waterbeheer op natuurwaarden
Landbouwontwikkelingsgebied Het landbouwontwikkelingsgebied omvat het broekontginningslandschap en delen van het kampenlandschap en het dekzandlandschap. Bij de regie op de landschapsontwerpen zullen de gemeenten de prioriteit leggen bij de uitbreiding, hervestiging en nieuwe vestiging van agrarische bedrijven. In overeenstemming met de vastgestelde zonering zijn er de volgende opgaven te verwachten. • Inpassing ontwikkeling bestaande landbouwbedrijven. • Inpassing vestiging nieuwe landbouwbedrijven (inclusief intensieve veehouderij); eventueel in clusters. • Sloop van vrijkomende bebouwing (VAB’s). Het vestigen van nieuwe economische functies of wonen wordt hier niet nagestreefd. • Naast het ontwikkelen van de landbouwfunctie is er incidenteel ruimte voor de ontwikkeling van bestaande recreatiebedrijven, vestiging van een toeristisch-recreatief bedrijf en recreatief medegebruik. Ook kan het nodig zijn het kwantitatief waterbeheer af te stemmen op natuurwaarden.
Ontwikkeling landbouwbedrijven
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
43
•
De Reconstructie biedt mogelijkheden om noodzakelijke veranderingen in de landbouw door te voeren. Daarbij is het nodig te zoeken naar combinaties van privé (bedrijfseconomische) belangen en haalbare maatschappelijke (landschappelijke, ecologische, cultuurhistorische) doelstellingen.
Rood voor rood
Meervoudige ontwikkeling naar renderende agrarische bedrijven Milieukundig en bedrijfseconomische eisen leiden tot schaalvergroting en extensivering per bedrijf. De boer moet grond bijkopen of bijpachten van een regionale grondbank. Door de grond van vertrekkende bedrijven door de grondbank te laten verwerven, ontstaat ook de mogelijkheid om maatschappelijke doelen te realiseren en om particulieren mee te laten financieren in de gebiedsontwikkeling. De volgende ontwikkeling kan zich voordoen. • Ontwikkeling naar renderende landbouwbedrijven met gevarieerd grondgebruik en passende mogelijkheden voor recreatief medegebruik. • Ruimte om elementen van het landschapspatroon te sparen. • Ruimte voor nieuwe natuur. • Ruimte voor nieuw wonen, recreatiewoningen en of andere functies. De nieuwe bewoners dragen bij aan de het herstel, de ontwikkeling en het beheer van het landschap. Zie hierna bij rood voor rood.
Bij een ruimhartige toepassing van het rood voor rood principe bestaat de mogelijkheid om in vrijkomende agrarische bebouwing woon- en werkclusters te ontwikkelen. Het is ook denkbaar om vanuit de grondbank afspraken af te dwingen over landschappelijke verankering van erven; op het erf, in het landschap of gekoppeld aan een bestaande structuur. Het komt er op neer dat bij een ontwikkeling van rood voor rood altijd een toegevoegde nevenkwaliteit wordt afgedwongen: rood voor groen. Bijdrage aan sociale structuur en locale economie De gemeenten zijn van mening dat functieverandering naar wonen of nieuwe bedrijvigheid moet bijdragen de sociale structuur en de locale economie. Er moet ruimte zijn voor het realiseren van locale woonwensen en voor de vestiging van plaatselijke ondernemers. De betekenis van de erven Het Oversticht doet een handreiking voor het omgaan met vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing; “Laat de erven niet verdampen” (De boer stopt, wie bouwt er verder? 2004). Hierin is de volgende aanbeveling opgenomen, die voor het Haaksbergen en Hof van Twente toepasbaar is. • Erfsilhouet en de compositie van gebouwen en beplanting op het erf zijn de belangrijkste sleutels voor behoud van kwaliteit. De kwaliteit van veel erven is gebaat bij het instandhouden van bouwvolume.
De sloop van een te groot aandeel van de gebouwen leidt tot een verschrompeling van het erf, tot verschraling van het landschap. De letterlijk benepen burgermaat verdringt de robuuste boerenschaal. • Als we het erf centraal stellen, dan moeten verder kijken dan alleen de landschappelijke betekenis. We moeten de sociale en economische betekenis van de erven in ere houden. Daarom moeten we niet te eenzijdig naar wonen als vervolgfunctie kijken. Bedrijvigheid, economische activiteit is nodig voor behoud van de eigen dynamiek van het landelijk gebied.
Sterlocaties Clustering van (samenwerkende) landbouwbedrijven kan de economische haalbaarheid vergroten. In de verwevingsgebieden is de inpassing van sterlocaties mogelijk. De omvang van de sterlocaties hangt af van de mogelijkheden die specifieke plekken bieden; de omvang van het programma moet daarop worden afgestemd. • In de open veld- en broekontginningen en het agrarisch dekzandlandschap verdient een grootschalige compacte benadering de voorkeur. Groene elementen – passend bij het landschapstype zijn van belang om het complex te dooraderen en gebouwde elementen aan het landschap te binden. Aan de buitenzijde wordt het complex voorzien van een groene coulissen; het complex blijft zo vanuit het landschap zichtbaar.
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
In het meer besloten kampenlandschap worden de bedrijfsonderdelen van het complex uiteengelegd en daarmee op een vanzelfsprekende manier verweven met landschap.
44
Groen voor groen, rood voor groen
gunstig
Functieveranderingen die de gehele kavel betreffen, of een aanzienlijk gedeelte ervan, kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van natuur en landschap. Particuliere eigenaren zijn hierbij initiatiefnemer en dragen zelf de kosten van aanleg en beheer. Daar staan bijdragen vanuit het programma Beheer, fiscale voordelen en eenmalige of exploitatieopbrengsten tegenover. Bij de ontwikkeling van landgoederen wordt de eis van duurzame instandhouding gesteld. De ontwikkeling van landgoederen is een combinatie van privé belangen (wonen, projectontwikkeling) en haalbare maatschappelijke doelstellingen. Zo wordt een bijdrage geleverd aan de bos en natuurontwikkeling. Dankzij de openstellingregeling is 90% van het landgoed toegankelijk voor recreanten. De gemeenten willen deze ontwikkelingen in principe faciliteren, maar zullen daarbij wel enkele randvoorwaarden stellen en bij de regie invloed. Bij de landschapsontwikkeling gaat het om twee soorten landgoederen.
ongunstig
Boerenschaal en burgermaat (Het Oversticht 2004)
NSW landgoederen, minimaal 5 ha Er zijn (agrarische) grondeigenaren die hun eigendom geheel of gedeeltelijk onder de Natuurschoonwet (NSW) brengen. Hiervoor dient minimaal 30% van het betreffende eigendom beplant te zijn of te worden. Voor het overige deel van het te vormen landgoed geldt de eis van 75% omzoming. De onderbrenging of actieve ontwikkeling van dergelijke agrarische NSWlandgoederen is in alle landschappen van Haaksbergen en Hof van Twente in te passen. De mogelijkheden en randvoorwaarden zijn gebaseerd op de Natuurschoonwet. Daarnaast zullen de gemeenten zelf de volgende randvoorwaarden hanteren. • In het essenlandschap mag niet meer dan 30% van het landgoed met bos worden beplant. Dit vanwege het behoud van de karakteristieke openheid en de cultuurhistorische waarde van de essen. 100% functieverandering is wel toegestaan. • In de landbouwontwikkelingsgebieden mag niet meer dan 30% van het landgoed aan het landbouwareaal worden onttrokken. Dit vanwege het behoud van de landbouwkundige hoofdfunctie. 100% functieverandering is dus niet toegestaan.
Silhouet (Het Oversticht 2004)
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
45
Nieuwe landgoederen met nieuw landhuis, minimaal 10 ha Bij de stichting van nieuwe landgoederen van meer dan 10 ha, kan de beplanting van minimaal 30% nieuw bos worden gecombineerd met de bouw van één of meer landhuizen van allure. De mogelijkheden en randvoorwaarden zijn gebaseerd op provinciaal beleid. De gemeenten ondersteunen de ontwikkeling van nieuwe landgoederen. In Haaksbergen en Hof van Twente geldt het volgende voorbehoud. • Niet in landbouwontwikkelingsgebieden; zodat onttrekking van het areaal voor landbouwontwikkeling wordt voorkomen. • De vestiging van een nieuw landgoed mag geen beperking opleggen aan de agrarische functie van de omgeving. • Niet in de kerngebieden van de EHS; Streekplan zone IV. Immers de bouw van woningen is niet te verenigen met de absolute prioriteit voor de natuur. • Niet in het essenlandschap, vanwege de karakteristieke openheid en de cultuurhistorische waarde. • De landgoederen moeten passen binnen de maatvoering, verkaveling en karakteristiek van het aanwezige landschap. De inrichting moet bijdragen aan beeldkenmerken en natuurwaarden en –potenties van het omringende landschap.
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
46
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
47
legenda
Kaart projecten landschapszorg LOP Haaksbergen & Hof van Twente
Landschapszorg in de Waardevolle Ensembles E1
Versterking patroon in de historische landschappen
E2
Behoud openheid essen en velden en versterken relief en zichtlijnen
E3
Versterking erfbeplantingen
Landschapszorg in beekzones
E2
E3
E1
Plas Domelaar
Delden
A1
E2
Ontwikkeling beekzone Hagmolenbeek
B2
Ontwikkeling beekzone Bolscherbeek
B3
Ontwikkeling beekzone Markvelsche Beek- Poelsbeek
Landschapszorg in het Agrarisch werklandschap A1 Behoud en onderhoud van landschapselementen
E2
E3
E1
B1
A2
Versterking wegen als landschappelijke dragers
A3
Versterking erfbeplantingen
B1
Goor Markelo
E2 A1
A2
E2
A3 E1
A2
E2
E3
E1 A3
B2
Diepenheim
0
E2
Hengevelde Hengeve elde
E3 E1
E2 A1 A3 B3
A2 Haaksbergen
LANDSCHAPSBASIS
E1 E2
E2 A3
A2
E3 A1
stuwwal en verzamelgebied
dekzandgebied
plateau
A1
A3 A2
1
2
3 km
3.3
De aanpak van landschapszorg in de waardevolle Ensembles (E)
Gemeentelijke projecten; landschapszorg
De gemeentelijke ambitie voor de waardevolle ensembles is gericht op het investeren in het behoud, herstel en de zorgvuldige ontwikkeling van het patroon van de landschappen (de essen, de kampenlandschappen, de jonge veldontginningslandschappen en de broekontginningen) die deel uitmaken van deze ensembles. Er zijn de volgende projecten.
De projecten die beide gemeenten in het kader van de landschapszorg gaan realiseren vloeien voort uit de landschapsontwikkelingsvisie. Zie de overzichtkaart gemeentelijke projecten. De projecten zijn gerangschikt per onderdeel van de landschapsontwikkelingsvisie: • Landschapszorg in de waardevolle Ensembles (E), • Landschapszorg in het Agrarisch werklandschap (A), inclusief de Beekzones (B).
Haaksbergen (E1) Het gaat hier om lanen, houtwallen, boomgroepen, erfbeplantingen en bosjes. Het behoud, herstel, aanleg en onderhoud van de elementen leidt tot de versterking van het karakteristieke beplantingspatroon van het kampenlandschap. • Aanpak van het kampenlandschap Buurse op het plateau. • Aanpak van de kampenlandschappen Langelo op het dekzand; in samenhang met de Buurserbeek en de Markveldsebeek.
Het gaat met om de uitvoering van projecten (aanleg en onderhoud) bij particuliere eigenaren. Eigenaren kunnen de landschapscoördinatoren benaderen (of worden benaderd) en op vrijwillige basis deelnemen aan projecten. Voor de ondersteuning van de landschapscoördinatoren is bij het plan een Werkkaart Landschapszorg geleverd. Per deelgebied geeft de kaart specifieke aanwijzingen. De kaart is gebaseerd op de inventarisatie en de landschapsontwikkelingsvisie.
Hof van Twente • Aanpak van het kampenlandschap Diepenheim – Markvelde in het dekzandgebied en rond Delden op het plateau (E1). Het gaat hier om lanen, houtwallen, boomgroepen, erven en bosjes. Het behoud, herstel, aanleg en onderhoud van de elementen leidt tot de versterking van het karakteristieke beplantingspatroon van het kampenlandschap. • Aanpak van het veldontginningslandschap Luttekeveld op de stuwwal Markelose Berg (E1). Het gaat om wegbeplantingen en erfbeplantingen. Het behoud, herstel en de aanleg van de elementen leidt tot het herstel van het karakteristieke beplantingspatroon. Met deze kwaliteitsslag wordt de rand van de Markelose Berg met het vlakke en open Markelose Broek gemarkeerd. • Aanpak van de esranden op de stuwwal (E2). Het gaat om het behoud en aanleg van nieuwe wegbeplantingen, kavelgrensbeplantingen en erfbeplantingen. Het behoud en de ontwikkeling van deze beplantingen leiden er toe dat de grote open essen van de Markelose Berg scherper worden gemarkeerd in het landschap.
Prioriteiten en speerpunten Overeenkomstig de gestelde prioriteiten in paragraaf 3.1.1 zal de landschapszorg zal zich op alle delen van het landschap richten, maar het zwaartepunt ligt bij het behoud en de versterking van de ensemblegebieden. Daarbij kunnen beide gemeenten op projectniveau prioriteiten stellen aan de hand van de groslijst van projecten (zie bijlage 1) Bij de besteding van de beschikbare bedragen zullen de gemeenten periodiek accenten leggen. Dat kan door actief of passief te sturen. Actieve sturing is mogelijk door tijdelijke speerpunten te benoemen. Die worden gebaseerd op de volgende overwegingen. • Het speerpunt moet passen binnen de landschapsontwikkelingsvisie en de gestelde prioriteiten; zie 3.1. • Het speerpunt moet aanhaken bij een duidelijke actuele behoefte of aansluiten op ontwikkeld draagvlak. • Voor het speerpunt is financiering en medewerking bij derden te verkrijgen.
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
Haaksbergen en Hof van Twente gezamenlijk (E2) • Aanpak van kleine essen op het plateau van de gemeenten Haaksbergen (Buurseres, Honesch, Stepelose Es) en Hof van Twente
49
(Benteleres, Deldeneresch). Het gaat om het behoud en om de aanleg van nieuwe wegbeplantingen, kavelgrensbeplantingen en erfbeplantingen. Het behoud en de ontwikkeling van deze beplantingen leidt er toe dat deze kleine open essen scherper worden gemarkeerd in het landschap. Haaksbergen en Hof van Twente (E3) • Stimuleren aanleg en onderhoud erfbeplantingen. Zie voor de inhoudelijke aanwijzingen pararaaf 3.2.2.
DOELEN
PROJECTEN
TREKKER
BETROKKEN ACTOREN Particulieren, agrariërs, Landschap Overijssel
BELEIDSPROGRAMMA Reconstructie
Gemeente Hof van Twente Gemeenten Haaksbergen en
Particulieren, agrariërs
Reconstructie
Gemeenten Haaksbergen en Hof van Twente
Particulieren, Reconstructie agrariërs, Landschapscon sulent
E1. Versterking patroon in Kampenlandschap de historische Buurse landschappen Kampenlandschap Langelo
Gemeente Haaksbergen
Kampenlandschap Diepenheim Markvelde Kampenlandschap Delden
Gemeente Hof van Twente
E2. Behoud openheid essen. Behoud, herstel en versterken zichtlijnen en zichtbaar reliëf.
E3. Versterking erven en erfbeplantingen
Veldontginning Luttekeveld Markelose Es
Kleine essen: Buurseres, Honesch, Stepelose Es, Kleine essen: Gemeente Hof Benteleres, van Twente Deldenersch Herstel, aanleg en onderhoud erfbeplantingen in ensemblegebieden
Tabel Projecten landschapszorg in ensemblegebieden
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
50
REGELINGEN / FINANCIERING
PLANFASE
Plattelandsontwikkelingsprogramma POP Landschap plus, Regeling Onderhoud landschapselementen Overijssel (achterstallig onderhoud) Reconstructie
Reconstructie: Diepenheim, Landgoed Weldam Voortzetting landschapszorg Perspectief Elsenerbroek
Plattelandsontwikkelingsprogramma POP Subsidieregeling Gebiedsgericht Beleid (wordt: Investeringsbudget Landelijk Gebied)
Rood voor rood Project Historische Elementen Twente, Reconstructie (erfbeplanting)
Pilotproject VAB’s Hof van Twente, Project Huis en Erf
De aanpak van de landschapszorg in het agrarisch werklandschap (A); inclusief drie Beekzones (B)
Het gaat om de aanplant van nieuwe erfbeplantingen, wegbeplantingen en overige nieuwe elementen, zoals bosjes, kavelgrensbeplantingen, poelen, en recreatieve routes. Het gaat om de volgende beken. • Hagmolenbeek (B1). • Bolscherbeek (B2), • Markveldsebeek – Poelsbeek (B3).
Binnen het agrarisch werklandschap wordt de aandacht verdeeld tussen het behoud en onderhoud van de bestaande elementen (relicten) van de historische landschappen en de ontwikkeling van nieuwe elementen. De opgave voor de beide gemeenten is vergelijkbaar. Er zijn de volgende projecten. Behoud relicten (A1) De aanpak in het agrarische werklandschap is primair gericht op het behoud en onderhoud van de nog aanwezige karakteristieke elementen; de relicten van het historische kampenlandschap. De gemeente stimuleert de particuliere eigenaren de nog aanwezige beplantingen te herstellen en te onderhouden. Versterking wegen als landschappelijke dragers (A2) De gemeenten werken aan de versterking van het patroon van wegbeplantingen in het gehele agrarisch werklandschap. Hiermee beogen de gemeenten een hogere mate van verdichting te realiseren en de karakteristiek van de verschillende landschappen te behouden. Deze aanpak is goed te verenigen met agrarische belangen. Bij de aanpak wordt rekening gehouden met de specifieke kenmerken van het kampenlandschap, het open dekzandlandschap, het jonge veldontginningslandschap en het broekontginningslandschap. Stimuleren aanleg en onderhoud erfbeplantingen(A3) De zorg voor nieuwe erfbeplantingen vormt een belangrijke bijdrage bij de inpassing en vormgeving van nieuwe ontwikkelingen (Reconstructie, plattelandsdynamiek).
Zie voor de inhoudelijke aanwijzingen pararaaf 3.2.2. Ontwikkeling beekzones (B) De gemeenten werken gezamenlijk aan de ontwikkeling van de beekzones die het agrarisch werklandschap doorsnijden. De beken en de zones erlangs worden beschouwd als de duurzame dragers in het landschap. Het investeren in de ontwikkeling van deze beekzones leidt tot sterke robuuste structuren in het landschap; met belangrijke meerwaarde de ordening, oriëntatie en de toegankelijkheid voor het werklandschap. De beekzones zullen de natuur in landschap ondersteunen.
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
51
Veldontginningslandschap Broekontginningslandschap
Trekker Gemeenten Haaksbergen en Hof van Twente
Open dekzandlandschap A2. Versterking wegen Kampenlandschap als landschappelijke Veldontginningslandschap dragers Broekontginningslandschap
Gemeenten Haaksbergen en Hof van Twente
Doelen A1. Behoud en onderhoud van landschapselementen (relicten)
A3. Versterking erven en erfbeplantingen
B. Ontwikkeling beekzones voor beleving landschap en ondersteuning natuur,
Projecten Kampenlandschap
Open dekzandlandschap Herstel, aanleg en onderhoud Gemeente erfbeplantingen in agrarisch werklandschap
B1. Boven en middenloop Hagmolen-beek met name rond Twentekanaal
Gemeente Hof van Twente
Betrokken actoren Particulieren, agrariërs
Beleidsprogramma Gem. Project landschapszorg Reconstructie
Particulieren, agrariërs
RWS, provincie, Waterschap R+D
Gem. Project landschapszorg Project huis en erf Reconstructie Project Erven in het Groen Reconstructie: belevingswater, deels EVZ
Waterschap R+D, GLTO
B3. Markveldsebeek – Poelsbeek met bosjes en recreatieve routes
Waterschap R+D en Reconstructie: R+IJ belevingswater
Projecten landschapszorg in agrarisch werklandschap; inclusief de beekzones
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
planfase
Plattelandsontwikkelingsprogramma POP, Reconstructie
Voortzetting Landschapszorg
Doelstelling 2 (D2) POP plattelandsontwikkelingsfonds, Programma Beheer (natuurbeheer en agrarisch natuur- en landschapsbeheer, Subsidieregeling Gebiedsgericht Beleid (wordt ILG) Waterbeheer Verdrogings-bestrijding, natuurontwikkeling
Inrichtingsplan Hagmolenbeek Onderzoek verricht naar onderleiders, Reconstructie, Waterplan Hof van Twente OBP Bolscherbeek Waterplan: zoekgebied tijdelijke waterberging Herinrichting (Waterschap R+D, 2005-2006), Reconstructie
Bermbeheer Bomenbeheer
B2. Bolscherbeek met bosjes Gemeenten en recreatieve routes Haakbergen en Hof van Twente
Gemeenten Haakbergen en Hof van Twente
Regelingen/ financiering Plattelandsontwikkelingsprogramma POP, Landschap Plus, Reconstructie, ROLO
52
Reconstructie: belevingswater
Groot onderhoud bovenloop en herinrichting middenloop (Waterschap R+D, 2005-2006). Reconstructie, Waterplan Hof van Twente
3.4
Landschapsontwikkelingsprojecten
In deze paragraaf worden de projecten waaraan de gemeenten participeren omschreven. De gemeente is betrokken bij deze projecten, omdat ze bijdragen aan de realisatie van de landschapsontwikkelingsvisie.
Door samen te werken in projecten met bijvoorbeeld de waterschappen kan een meervoudige doelstelling worden bereikt. De projecten zijn per onderdeel van de landschapsontwikkelingsvisie in een tabel weergegeven.
Behoud en ontwikkeling waardevolle ensembles Doelen
Projecten
Ondersteunende rol Ontwikkeling verbrede landbouw voor behoud landbouw open ruimtes en versterking natuur- gebieden
Ontwikkeling toerisme en recreatie (verblijfsrecreatie)
Ondersteuning bedrijfsverplaatsingen intensieve veehouderij Lankheet Ondersteuning bedrijfsverplaatsingen intensieve veehouderij door CIV Opzet agrarisch natuurbeheer Gebiedsuitwerking Elsenerbroek
Uitwerking Reconstructie op Planuitwerking Diepenheim gebiedsniveau Gebiedsuitwerking Landgoed Weldam Herstel cultuurhistorische waarden
Project Erf en land Markelo Historische Elementen Twente
Ontwikkeling landgoederen ter versterking van kwaliteiten
Landgoed Azelo (nieuw) Verbreding Landgoed Weldam Landgoed Diepenheim “Nieuw Kagelink” Landgoed Elsenerbroek
Trekker Agrariërs/ Stimuland
Betrokken actoren Gemeenten
Particulier/ gemeente Haaksbergen/ Provincie Particulier/ gemeente Hof van Twente/ Provincie Gemeenten particulieren Gemeente Hof Particulieren van Twente Gemeente Hof van Twente Gemeente Hof van Twente particulieren Landschap Overijssel Particulier
Beleidsprogramma Reconstructie
Regelingen/ financiering Plattelandsontwikkelingsprogramma POP Reconstructie: landschapsfonds landgoederen, verbreding en verdieping landbouw Programma Beheer: Agrarisch natuur- en landschapsbeheer Doelstelling 2 (D2) Reconstructie ReconstructieDoelstelling 2 (D2) gebiedsuitwerking SGB Reconstructie Reconstructie Reconstructie
Gemeenten/ particulieren
Reconstructie
Gemeente Hof van Twente
Reconstructie
planfase Bijv. - Locatie Meyersgaarderweg; uitbreiding woonzorginstellingen; Paardenhouderij Hof van Twente: 20 stoppers, 10 RvR, VAB’s
Uitvoering, begeleiding van de 5 initiatieven uit het gebied Uitvoering eind 2005 Voorbereiding uitvoering
Reconstructie
Tabel Landschapsontwikkelingsprojecten in de ensembles LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
53
Landschappelijke versterking watersysteem
Er staat een aantal projecten op de planning van derden, waarbij gewerkt wordt aan onderdelen van het watersysteem. Dit zijn met name projecten
van de waterschappen die zicht richten op herstel en onderhoud van de beken in het gebied van beide gemeenten.
Doelen
Projecten
Trekker
Betrokken actoren
Beekzones waterretentie, beleving, markeringspunten kruisingen routes en water (onderhoud bruggen, aanleg pleisterplaatsen)
Ontwikkeling beekzone middenloop Twickelervaart, hermeandering waar beekloop oorspronkelijk is
Waterschap R+D
Landgoedeigenaar, provincie
Buurserbeek-Schipbeek herprofilering en meandering waar oorspronkelijk, vloeivelden Zoddebeek herprofilering en retentie, verdichting bovenloop voorkomen Elsbeek- Diepenheimse Molenbeek herprofilering, retentie, houtwal, aansluiting Schipbeek Bolksbeek en Koningsbeek blauwe ader door open landbouwgebied Regge herprofilering, retentie, hermeandering, beplanting (bosjes), aansluiting Boven-Regge – Schipbeek
Waterschap R+IJ
gemeenten
Belevingswater, deels EVZ
Waterschap R+IJ
gemeenten
EVZ, reconstructie: herinrichting
Waterschap
Landgoedeigenaren
Vitaal water, EVZ
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
Waterschap R+IJ Waterschap R+D
Beleidsprogramma Reconstructie: meebewegen met water Belevingswater, deels EVZ
Aquatisch ecologische verbinding Belevingswater, deels EVZ Aanleg helofytenfilter Deventerdijk Reggevisie
Regelingen/ financiering
planfase
Doelstelling 2 (D2) POP plattelandsontwikkelingsfonds, Programma Beheer (natuurbeheer en agrarisch natuur- en landschapsbeheer, Subsidieregeling Gebiedsgericht Beleid (wordt ILG) Waterbeheer Verdrogingsbestrijding, natuurontwikkeling. (Reconstructie : Hagmolenbeek, Azelerbeek)
Herprofilering deels uitgevoerd Retentiegebied bij Twentekanaal Waterplan
Realisatie 1e fase 2005 deel tussen Markelo en Diepenheim in 2005 Waterplan Hof van Twente Realisatie 2005
Waterplan Hof van Twente Landgoed Weldam/ Diepenheim Inrichtingsplan Waterschap R+D, 2005
Inrichtingsplan Deventerdijk (EVZ Schipbeek-Regge) Waterplan: EVZ en stadswater Reconstructie: herstel Reggesysteem Recreatie en natuurontwikkeling landgoed Westervlier (landgoed en Waterschap R+D) Aanpassing RWZI Goor
54
Aanpassing waterverdeling
Entergraven en Elsgraven behoud gegraven veenstroom door broeklanden Afkoppeling RWZI Goor Holtdijksche beek behoud reliëfrijk halfopen beekdal en gegraven watergang, aanleg wandelpad Afkoppeling RWZI Goor Beusberger-beek behoud reliëfrijk halfopen beekdal met grasland, aanleg wandelpad Herinrichting Koffijgoot
Waterschap R+IJ Gemeente Hof van Twente Waterschap R+IJ Gemeente Hof van Twente Waterschap R+IJ
Azelerbeek: herstel beeksysteem Poelsbeek aansluiten op Regge
OBP Entergraven/ Holtdijksbeek Reconstructie
OBP Entergraven/ Holtdijksbeek Stedelijk water Goor Reconstructie
Waterplan Hof van Twente
Terreinbeheerders
Stedelijk water Markelo
Inrichting bergingsvijvers
SBB, Landgoedeigenaar
Reconstructie
Realisatie 2005/ 2006
Provincie/ DLG
Reconstructieplanuitwerking
planuitwerking Azelerbeek, uitvoering in voorbereiding
Waterschap R+D en
KRW Vitaal/ kwaliteitswater Waterplan Hof van Twente
Waterschap R + IJ
Elsbeek aansluiten op Diepenheimse Molenbeek
Reconstructie (Hagmolenbeek)
Waterplan Hof van Twente. Inrichtingsplannen Waterschap R+D
Hagmolenbeek aansluiten op Regge; herstel oorspronkelijke loop Diepenheimse Molenbeek aansluiten op de Schipbeek Boven-Regge aansluiten op de Schipbeek Stimuleren inzijging, retentie en kwel in en rond bron- en kwelgebieden
Waterwinning Herikerberg; gebiedsuitwerking Compensatie Plas Domelaar water en landschap Uitbreiding Haaksbergerveen – Witteveen-Buurserzand Peil opzetten brongebied
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
Gemeente Hof van Twente Provincie
Waterschap R+D en R+IJ, waterwinners
Discussie Waterplan Interreg III, over waterkwantiteit Reconstructie en kwaliteit Discussie waterschapprovincie Ontwikkeling natuurparels, vergroten PEHS
Reconstructie: voorbereiding uitvoering gebiedsuitwerking Waterwinning Herikerberg Goor Waterplan: Herikervlier zoekgebied tijdelijke waterberging,
55
Anti-verdroging landgoederen Waterschap Diepenheim R+D Verbetering waterkwaliteit Innovatief waterbeheer Landgoed Lankheet
Landgoedeigenaren
Landgoed Lankheet/ Plant Research
Reconstructie
Reconstructie
D2
Deels in uitvoering op Huize Diepenheim, Nijenhuis, Warmelo, Westervlier. Subsidie aangevraagd
Tabel Landschapsontwikkelingsprojecten in de beekzones
De zorg voor het agrarisch werklandschap Als uitwerking van de Reconstructie wordt een aantal projecten uitgevoerd die bijdragen aan de zorg voor en de ontwikkeling van het agrarisch werklandschap. Doelen
Behoud van erven in het landschap
Projecten
Trekker
Reconstructie - herinrichting Enter
Provincie/ DLG
Gebiedsuitwerking Slaghekkenweg Ontwikkeling knooperf landgoed Nijenhuis
Gemeente Hof van Twente Gemeente Hof van Twente/ Provincie
Betrokken actoren Gemeente Hof van Twente
Beleidsprogramma
Regelingen/ financiering
planfase Uitvoering (bestaand Landinrichtingsproject)
Reconstructie Afstemming VAB Pilotproject
Voorbereiding 2006 of later Pilot
Tabel Landschapsontwikkelingsprojecten in de agrarische werklandschappen
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
56
Inpassing kernen en routes in het landschap
Bij sommige randen van kernen is een betere aansluiting of inpassing in het landschap gewenst. De landschapsontwikkelingsvisie doet meerdere voorstellen voor de aanpak van dit knelpunt. Voor enkele locaties kunnen de gemeenten nieuwe projecten initiëren. De betere inpassing van de kernen en de zorg voor beplantingen langs hoofdwegen zal worden bekostigd vanuit de budgetten voor stedelijk beheer, groenbeheer en waterbeleid. Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan de toegankelijkheid van het landschap; zowel zichtbaar als daadwerkelijk. • Verbetering van de noordelijke en westelijk rand van Haaksbergen. Het bedrijventerrein Stepelo kan worden ingepast door aanplant van landschapselementen passend bij de kenmerken van het landschapstype. Langs de westelijke rand bij de wijk Hassinkbrink kan de aansluiting met landschap worden verbeterd, door nieuwe bergingsvijvers en recreatieve paden te koppelen aan de bovenloop van de Bolscherbeek en/of de Drekkerstrang. Deze inpassing wordt gefinancierd uit het waterbeleid van gemeente en waterschap. Bij de
Doelen
Projecten
Trekker
Landschappelijke inpassing randen van kernen Inrichting overgang kern-buitengebied
Aanleg beplanting volgens landschapstype
Gemeente
Continue structuurlijnen van wegen en beken in kern, waterretentiebekkens • Haaksbergen Stepelo • Delden inpassing rondweg • Markelo oostrand Holtdijkse beek Veilige langzaam verkeersroutes, stimuleren voorzieningen, verbrede landbouw, oeverrecreatie • Haaksbergen west (Dekkersweg en Bolscherbeek) • Delden recreatie over en rond Twentekanaal • Goor (spoorzone en Bolscherbeek)
Inrichting recreatieve stadsranden en uitloopgebied
•
•
realisatie van dit project is een oplossing nodig voor de scheidende rondweg; die kan wellicht tot stand komen bij de ontwikkeling van de nieuwe – complete - rondweg. Het effect van dit project is dat de samenhang tussen het landschap en de noordwestelijke rand van Haaksbergen wordt hersteld. Recreatieve ontwikkeling van de zuidelijke rand van Goor. Tussen de beken is nieuwbouw – eventueel in de vorm van landgoedontwikkeling – mogelijk passend bij de recreatiefunctie. De kosten van het project kunnen worden gedragen door het programma; rood voor groen. Met dit project wordt de zuidelijke rand van de kern tussen spoor en kanaal afgerond en het recreatieve gebruik gestimuleerd. Door de beken en beekoevers bij de kern te betrekken wordt de relatie met het landschap versterkt. Afronding van de noordelijke rand van Goor. Het bedrijventerrein wordt ingepast door beplanting, natuurontwikkeling en een recreatieve route langs de Regge. De kosten van het project worden gedragen door het gemeentelijk groenbeleid en door het ‘meeliften’ met de realisatie van de ecologische verbindingszone. Met dit project wordt de relatie tussen de noordelijke rand van Goor en het landschap versterkt.
Betrokken actoren Particulieren, bedrijven
Beleidsprogramma Reconstructie
Gemeente
Waterschap
NW4 Waterplan voor Markelo
Gemeente
Particulieren, RWS
Recreatie Twentekanaal
Regelingen/ planfase financiering Doelstelling 2 (D2) Reconstructie (‘Dorpen in het groen’) Rood voor groen, nieuwe Landschappelijk landgoederen, inpassen rondweg voorbereiding
Rood voor groen, nieuwe landgoederen, gemeentelijk groenfonds Doelstelling 2 (D2)
Tabel projecten van de gemeenten
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
57
Doelen
Projecten
Trekker
Uitbreiding en aanvulling netwerk recreatieroutes (wandel-, fiets-, skate-, ruiter- en kanoroutes)
Aanleg paden, bruggetjes, toegankelijke oevers • Markelo route naar Schipbeek langs Beusbergerbeek
Recreatieschap
Fietspad Buurse-Enschede
Gemeente Haaksbergen Gemeente Hof van Twente Regio Twente gemeenten
Fietspad Gelselaar-Diepenheim
Wandelnetwerk Regio Twente
Landschappelijke inpassing regionale wegen Landschappelijke inpassing snelweg Landschappelijke inpassing Twentekanaal
TRAP-route Havezatepad Aanvulling wegbeplanting, transparante inrichting doorsnijdende tracé’s, veilige overgangen Transparante inrichting, ecologische verbindingen Bij verbreding rekening houden met recreatieve en landschappelijke relatie kanaal
particulieren particulieren Provincie
RWS RWS
Betrokken actoren Gemeenten, waterschap, agrariërs, belangengroep en
gemeenten
Provincie, gemeenten gemeente
Beleidsprogramma reconstructie ( fietspad GelselaarDiepenheim is onderdeel van ‘Genieten Water Westerflier’)
Regelingen/ financiering Doelstelling 2 (D2) Reconstructie
planfase
Subsidie aangevraagd
Provinciaal infrastructuurplan Duurzaam veilig A1 en A35 Bermbeheer Verbreding en aanleg natuur- en recreatieoevers
Tabel projecten van derden
LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
58
3.5
De organisatie
• •
De opstelling van dit landschapsontwikkelingsplan is een nieuwe impuls voor het werken aan het landschap van beide gemeenten. De realisatie van het plan vraagt om een gedegen organisatie. De interne organisatie en de samenwerking met particulieren, initiatiefgroepen en andere overheidsinstellingen zijn van essentieel belang voor het slagen van het landschapsontwikkelingsplan. Landschapscoördinator De gemeenten hebben beide een landschapscoördinator in dienst. Deze is het gemeentelijke aanspreekpunt voor zaken op het gebied van natuur en landschap, zowel voor mensen binnen de ambtelijke organisatie als voor burgers. De coördinator is verantwoordelijk voor de uitvoering en de voortgang van het landschapsbeleid. Voor goede uitvoering van deze taken is per gemeente 0,5 fte nodig. Burgers kunnen met initiatieven terecht bij de landschapscoördinator. Voor de begeleiding van de landschapsontwerpopgaven bij individuele initiatiefnemers wordt een nadere taakverdeling met de landschapsconsulent bepaald. De landschapscoördinator heeft de volgende taken: • het onderhouden van contacten met particulieren en het opstellen van overeenkomsten voor aanleg en onderhoud. • het verwerken (en prioriteren) van aanvragen voor uitvoering van erfbeplantingen e.d.. • het houden van toezicht op uitvoering van overeengekomen werkzaamheden.
• het onderhouden van contacten met collega-landschapscoördinatoren, met de andere afdelingen (bijvoorbeeld Ruimtelijke Ordening). • het onderhouden van contact met andere organisaties zoals de grote terreinbeherende instellingen, Landschap Overijssel, de Waterschappen, de provincie Overijssel en de Rijksoverheid. Samen met Landschap Overijssel wordt gezorgd voor de optimale acquisitie en inzet van middelen. • het verzorgen van publiciteit en voorlichting (met de voorlichter) over natuur- en landschap aan bewoners over mogelijkheden voor landschapsbeheer en -onderhoud en regelingen. LOP Haaksbergen & Hof van Twente – mei 2005
•
de zorg voor het uitwerken van het Landschapsontwikkelingsplan in (jaarlijkse) werkplannen. het evalueren van de landschapsontwikkeling met de gemeentelijke Werkgroep Natuur en Landschap, het volgen van en inspelen op beleidsontwikkelingen.
Communicatiemiddelen Beide gemeenten kunnen op verschillende manieren communiceren over het Landschapsontwikkelingsplan. Hiervoor kan een communicatieplan worden opgesteld, in samenwerking met de afdeling voorlichting/ communicatie. Onderdelen van het communicatieplan kunnen zijn: • het maken van een brochure. Deze kan worden gebruikt om in de inspraakperiode via een helder opgezette brochure het plan toe te lichten. • het maken van een panelenpresentatie. Deze presentatie zou kunnen rondreizen tussen de gemeentekantoren. • het uitbrengen van persberichten, bij vaststelling van het plan, bij uitvoer van projecten waarbij de gemeente en particulieren samenwerken (zoals Elsenerbroek). • het opzetten en onderhouden van een website. • het organiseren van voorlichtingsavonden. Deze kunnen gaan over mogelijkheden voor particulier landschapsbeheer. financieringsmogelijkheden. Een degelijke avond kan in samenwerking met Landschap Overijssel worden georganiseerd. Werkgroep Natuur en Landschap De klankbordgroep die in het kader van de opstelling van het Landschapsontwikkelingsplan in het leven is geroepen, gaat over in twee afzonderlijke gemeentelijke werkgroepen. Deze werkgroepen komen een of twee keer per jaar bijeen om de landschapsontwikkeling van het gebied te bespreken, speerpunten aan te wijzen, jaarwerkplannen vast te stellen en uitgevoerde projecten te evalueren.