20220214 In de ban van de Ringweg - Rapport - Informatievoorziening Aanpak Ring Zuid.pdf

44

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

het contractueel overeengekomen budget moest uitvoeren. 125 CHP had hierover een andere mening. Een dergelijk (juridisch) geschil brengt directe financiële risico’s met zich mee. Uit de collegebrieven aan raad en Staten blijkt dat gedurende de onderhandelingen geen informatie over de planning en financiën werd gegeven. 126 Tot het openbaar maken van het rapport van de commissie-Hertogh (op 27 maart 2019) zijn Provinciale Staten en gemeenteraad niet op de hoogte gebracht van de omvang van het financiële probleem. In de besloten bijeenkomst op 8 juli 2020 is een nadere toelichting gegeven op de financiële problematiek. Hierin is informatie gegeven over de verdeling van de risico’s (een groot deel daarvan is overgegaan op CHP), de extra kosten voor de provincie en de bedragen die CHP op zich neemt.127 Een belangrijke randvoorwaarde in het advies van de commissie-Hertogh was om de financiële angel uit het project te halen. Om hiervoor een oplossing te vinden is de Taskforce Financiën (TFF) opgericht, wederom onder voorzitterschap van Hertogh. Het doel van de TFF was het krijgen van inzicht in de financiële problemen en uitdagingen aan beide zijden en het voorstellen van oplossingsrichtingen. Oplevering van dit rapport vond plaats op 6 februari 2020. Dit rapport is geheimgehouden tot de openbaarmaking van het Hoofdlijnenakkoord. Dit duurde bijna een jaar.

Voor Provinciale Staten was het rapport onder geheimhouding inzichtelijk in de Statenkast. Tabel 3: Geheimhouding van enkele belangrijke documenten over het project ARZ

Opleveringsdatum

Geheim of vertrouwelijk?

Openbare bespreking in PS128

Openbare bespreking in de raad129

Tijdsduur geheimhouding of vertrouwelijk in dagen PS / Raad

Horvat second opinion project Aanpak Ring Zuid

12 juni 2014

Nee

24 september 2014

10 september 2014

-

Rapport commissieHertogh

17 december 2018

Vertrouwelijk

28 maart 2019

27 maart 2019 / 10 april 2019

101 / 100

Plan van aanpak commissie-Hertogh

20 maart 2019

Nee

28 maart 2019

27 maart 2019 / 10 april 2019130

-

Rapport Taskforce Financiën

6 februari 2020 Geheim

19 januari 2021*

N.v.t.

348 / -

Horvat beoordeling risicoreservering Ring Zuid

16 april 2020

Geheim

3 februari 2021*

N.v.t.

293 / -

Hoofdlijnenakkoord

6 juli 2020

Geheim

19 januari 2021*

3 februari 2021*

197 / 212

125 Zie bijvoorbeeld de beantwoording van de Statenvraag van K. de Wrede, d.d. 29 oktober 2018 op 27 november 2018, kenmerk

2018-076.301/48/A.6. 126 Zie ook hoofdstuk 5 over de passieve informatievoorziening. 127 Gemeente Groningen, Verslag gecombineerde commissies, 8 juli 2020 (vertrouwelijk). 128 Indien van toepassing: moment van opheffing geheimhouding. 129 Gebaseerd op Gemeente Groningen, Brief van het college van B&W aan gemeenteraad, Onderwerp: Informeren over afronding planstudiefase Aanpak Ring Zuid en voorbereiding marktbenadering, 9 juli 2014; Gemeente Groningen, Vergadering commissie Beheer en Verkeer, 10 september 2014; Gemeente Groningen, raadsvergadering commissie Beheer; Gemeente Groningen, Brief van het college van B&W aan gemeenteraad, Onderwerp: Plan van aanpak commissie-Hertogh inzake Zuidelijke Ringweg, 27 maart 2019; Gemeente Groningen, Gecombineerde raadscommissievergadering Financiën en Veiligheid, Beheer & Verkeer, 10 april 2019; Gemeente Groningen, gemeenteraadsvergadering, meningsvormende sessie, 3 februari 2021. 130 Het plan van Aanpak is op 27 maart 2019 aan gemeenteraad toegestuurd. Gemeente Groningen, Brief van het college van B&W aan gemeenteraad, Onderwerp: Plan van aanpak commissie-Hertogh inzake Zuidelijke Ringweg, 27 maart 2019.

45

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Vaststellingsovereenkomst 18 januari 2021

* **

Nee

3 februari 2021**

3 februari 2021**

-

Geheimhouding opgeheven met uitzondering van enkele bedragen. Niet geheim, met uitzondering van enkele bedragen.

Er is geheimhouding opgelegd op het rapport van Horvat over de risicobeoordeling Ring Zuid. In dit rapport wordt een beoordeling gemaakt van de benodigde risicoreservering voor het project ARZ. Provincie en Rijkswaterstaat hadden een sterk uiteenlopend beeld van de omvang van de risicoreservering voor het succesvol realiseren van het project. De provincie ging uit van een risicoreservering van € 5 miljoen, terwijl Rijkswaterstaat dacht dat € 50 miljoen nodig was. 131 Horvat kwam uit op een risico van € 45 miljoen. 132 Gedurende de onderhandelingen over de Vaststellingsovereenkomst bleef het advies van Horvat geheim. Dit duurde bijna 10 maanden. Het rapport was vanaf juli 2020 voor Provinciale Staten rapport onder geheimhouding in te zien. Op 3 juli 2020 kwamen de partijen tot een Hoofdlijnenakkoord. De inhoud van het Hoofdlijnenakkoord was geheim. De gemeenteraad en Provinciale Staten werden op 6 juli 2020 schriftelijk geïnformeerd, en uitgenodigd deel te nemen aan besloten bijeenkomsten om over het Hoofdlijnenakkoord geïnformeerd te worden. 133 Het Hoofdlijnenakkoord was voor Provinciale Staten onder geheimhouding inzichtelijk in de Statenkast.

Als voorzitter van de Stuurgroep ARZ praatte de gedeputeerde Provinciale Staten en vervolgens gemeenteraad op 8 juli 2020 in besloten bijeenkomsten bij over de inhoud van het Hoofdlijnenakkoord opdat beide gremia dezelfde informatie kregen. In beide bijeenkomsten werd aangegeven dat verwacht werd dat het waarschijnlijk enkele weken zou duren om van het Hoofdlijnenakkoord tot de Vaststellingsovereenkomst te komen. Sommige fracties in gemeenteraad en de Staten kozen ervoor niet aan de besloten bijeenkomst deel te nemen.134 De inhoud van de presentatie was geheim tot Provinciale Staten de geheimhouding ophieven op 19 januari 2021, met uitzondering van het bedrag dat CHP voor haar rekening neemt zoals staat vastgelegd in het Hoofdlijnenakkoord. De gesprekken om te komen van een Hoofdlijnenakkoord naar een definitieve Vaststellingsovereenkomst verliepen moeizaam en duurden veel langer dan verwacht. De geheimhouding op het Hoofdlijnenakkoord zelf werd opgeheven nadat de partijen op 18 januari 2021 de Vaststellingsovereenkomst ondertekend hadden.135

131

Horvat en partners, Beoordeling risicoreservering Ring Zuid, 16 april 2020.

132 Horvat en partners, Beoordeling risicoreservering Ring Zuid, 16 april 2020. 133 Provincie Groningen, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten: Vertrouwelijke bijeenkomst Aanpak Ring Zuid, 6 juli

2020; Gemeente Groningen, Brief van het college van B&W aan de gemeenteraad, Onderwerp: Hoofdlijnenakkoord financiën Aanpak Ring Zuid, 6 juli 2020; in de brief van de provincie Groningen staat overigens dat er op 6 juli overeenstemming is bereikt. 134 Door deelname aan een besloten bijeenkomst kunnen raads- en Statenleden ook ten aanzien van geheime informatie hun kaderstellende en controlerende rol uitoefenen. Niet deelnemen is een mogelijkheid, maar betekent geen toegang hebben tot geheime informatie. 135 Gemeente Groningen, Brief van het college van B&W aan de gemeenteraad, Onderwerp: Vaststellingsovereenkomst Aanpak Ring Zuid, 19 januari 2021.

46

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Als gevolg van de Vaststellingsovereenkomst stelden Provinciale Staten op 3 februari 2021 een extra bijdrage van € 78 miljoen ex btw ter beschikking aan het project ARZ. Zij onttrokken dit bedrag aan de financiële middelen die zijn toegekend aan de RSP-projecten N33 Midden en de Wunderline. Zij besloten verder onderzoek te laten uitvoeren naar de invulling van de opdrachtgeversrol door Rijkswaterstaat bij de ontstane problemen in het project Aanpak Ring Zuid. Dit initiatief is gesteund door gemeenteraad Groningen.136 Tegelijkertijd besloten Provinciale Staten en gemeenteraad de geheimhouding grotendeels op te heffen. Op het grootste deel van de Vaststellingsovereenkomst is geen geheimhouding gelegd. Wel bekrachtigden Provinciale Staten en gemeenteraad een geheimhoudingsplicht over het bedrag in de Vaststellingsovereenkomst dat CHP voor eigen rekening neemt en de bijlagen 1 en 2 bij de Vaststellingsovereenkomst. Samenvattend blijkt uit collegebrieven dat informatie over de planning en financiën gedurende de onderhandelingen (commissie-Hertogh, onderhandelingen tot aan de Vaststellingsovereenkomst) niet met raad en Staten is gedeeld. Er is lange tijd onderhandeld om de financiële angel uit het project te halen. De besprekingen tussen ARZ en CHP moesten in een vertrouwelijke setting plaatsvinden.

Hierdoor werden de volksvertegenwoordigingen gedurende deze onderhandelingen spaarzaam in de openbaarheid geïnformeerd. Er is twee maal gebruikgemaakt van de mogelijkheid informatie in een besloten bijeenkomst aan de volksvertegenwoordigingen te verstrekken. Verschillende fracties in raad en Staten kozen ervoor geen gebruik te maken van deze mogelijkheid. Verschillende rapporten zijn gedurende de onderhandelingen geheimgehouden. Omdat de onderhandelingen langer duurden dan verwacht, duurde de geheimhouding ook langer dan eerder door de colleges werd aangegeven. De documenten waren voor Provinciale Staten wel onder geheimhouding in te zien.

136 Gemeente Groningen, Motie ‘Samen sterk’, 18 november 2020.

47

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

5. Passieve informatievoorziening aan Provinciale Staten en gemeenteraad 5.1

Inleiding

Het college van B&W en Gedeputeerde Staten hebben naast een actieve ook een passieve informatieplicht. Als raads- en Statenleden vragen stellen, zijn beide colleges verplicht om hierop antwoorden te geven. In dit hoofdstuk bespreken wij de passieve informatievoorziening over de opzet van de projectstructuur van de ARZ, de aanbesteding van de werkzaamheden en de (voorgenomen) herijking en de vertraging en kostenoverschrijding. Daarnaast bespreken wij op welke manier de raad en Staten zichzelf hebben versterkt in hun informatiepositie. Met de informatie in dit hoofdstuk kunnen wij antwoord geven op de volgende deelvragen: 3. Welke activiteiten hebben Provinciale Staten en gemeenteraad van Groningen ondernomen om meer informatie over de Aanpak Ring Zuid te krijgen? 4. Was de op verzoek van Provinciale Staten of gemeenteraad verstrekte informatie begrijpelijk, tijdig, juist en volledig?

5.2

Passieve informatievoorziening aan Provinciale Staten

5.2.1 Statenvragen Eén van de manieren waarop Staten informatie kunnen inwinnen is door het stellen van schriftelijke vragen. De provincie Groningen maakt een onderscheid tussen schriftelijke technische vragen en schriftelijke (politieke) Statenvragen. Voor technische vragen geldt geen termijn. Voor de laatste categorie geldt dat deze binnen 4 weken beantwoord moeten worden.137 Wanneer er volgens de beantwoorder tussen technische vragen een politiek getinte vraag staat, wordt deze niet ambtelijk beantwoord. Statenleden kunnen deze vragen volgens de provincie via andere wegen stellen: via schriftelijke (politieke) vragen, een rondvraag of tijdens de bespreking

137 Artikel 67 lid 4, Besluit van Provinciale Staten van de provincie Groningen houdende regels omtrent de Provinciale Staten

Reglement van orde provinciale staten provincie Groningen 2019, sedert 22 maart 2019; E-mail van medewerker van provincie Groningen, 16 september 2021.

48

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

van het onderwerp in Staten(commissie)vergaderingen.138 In totaal stelden Statenleden tussen 2014 en 2021 46 schriftelijke (politieke) vragen over de projectorganisatie ARZ, de aanbesteding en (voorgenomen) herijking en de vertraging en kostenoverschrijding.139 Statenleden stelden 58 technische vragen over deze onderwerpen. 140 Wij hebben gekeken in hoeverre de vragen beantwoord, gedeeltelijk beantwoord of niet beantwoord zijn en hoe lang de beantwoording duurde. Niet beantwoorde vragen zijn vragen waar geen expliciet antwoord gegeven is op de gestelde vraag of vragen. Gedeeltelijk beantwoorde vragen zijn vragen waar gedeeltelijk antwoord op gegeven is of, in het geval van meerdere vragen, een deel van de vragen niet is beantwoord en een deel wel. Onderstaande diagrammen tonen in hoeverre Statenvragen en technische vragen geheel, gedeeltelijk of niet zijn beantwoord. De classificatie van de categorieën beantwoord, gedeeltelijk beantwoord en niet beantwoord is door de beide Rekenkamers gedaan. In een dergelijke beoordeling schuilt altijd enige subjectiviteit. De percentages in de diagrammen zijn daardoor indicatief, maar zij geven wel een algemeen beeld van de mate waarin de raads- en Statenvragen zijn beantwoord.

Beantwoording Statenvragen

28,3%

30,4%

41,3%

niet beantwoord

gedeeltelijk beantwoord

beantwoord

Figuur 5: percentages beantwoording schriftelijke (politieke) Statenvragen

In het diagram in figuur 5 is te lezen dat 30 procent (14 vragen) van de schriftelijke (politieke) Statenvragen niet het antwoord heeft gekregen op de gestelde vraag, 41 procent (19 vragen)

138

E-mail van medewerker van provincie Groningen, 16 september 2021.

139 Vragen over hinder en dergelijke hebben wij niet meegenomen in analyse. Wij hebben puur gekeken naar beleidsinformatie over

de (opzet van de) projectorganisatie ARZ, de aanbesteding en herijking en de vertraging en kostenoverschrijding. Gebaseerd op verschillende Statenvragen gesteld tussen 1 april 2015 en 18 februari 2021, te weten: Provincie Groningen, Beantwoording Statenvragen, Financiële risico’s Aanpak Ring Zuid, 16 juni 2015; Provincie Groningen, Beantwoording Statenvragen, Financiële risico’s Aanpak Ring Zuid, 22 september 2015; Provincie Groningen, Beantwoording Statenvragen, Schriftelijke vragen problemen Helperzoomtunnel, 1 oktober 2018; Provincie Groningen, Beantwoording Statenvragen, Schriftelijke vragen over ontwikkelingen rondom Zuidelijke rondweg Groningen, 1 oktober 2018; Provincie Groningen, Beantwoording van de Statenvraag van K. de Wrede, d.d. 29 oktober 2018, 27 november 2018; Provincie Groningen, Beantwoording Statenvragen PVV over de Aanpak Ring Zuid, 10 november 2020; Provincie Groningen, Beantwoording van de op verzoek van de Staten gestelde vragen aan CHP, 28 januari 2021; Provincie Groningen, Beantwoording Statenvragen Over het rapport Horvat en voortgang Aanpak Ring Zuid, 17 maart 2021 140 Provincie Groningen, Aanpak Ring Zuid, beantwoording technische vragen Statenfracties tbv grip PS op project, 19 januari 2021.

49

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

gedeeltelijk beantwoord en 28 procent (13 vragen) volledig. De gemiddelde afhandelduur van de onderzochte schriftelijke (politieke) Statenvragen is 7 weken. 141 Enkele schriftelijke (politieke) Statenvragen zijn volledig onbeantwoord gebleven.142

Beantwoording technische vragen

34,5% 48,3%

17,2%

niet beantwoord

gedeeltelijk beantwoord

beantwoord

Figuur 6: percentages beantwoording technische vragen

In het diagram in figuur 6 is af te lezen dat ongeveer 50 procent (28 vragen) van de technische vragen van Provinciale Staten een antwoord kreeg, 17 procent (10 vragen) een gedeeltelijk antwoord (of, in het geval van meerdere vragen, een deel wel ). Zo’n 35 procent (20 vragen) van de antwoorden op door Provinciale Staten gestelde vragen is niet het antwoord op de vraag. De afhandeling van de technische vragen duurde gemiddeld circa 5 weken. Statenleden vroegen, bij zowel technische vragen als schriftelijke Statenvragen, met name naar bij wie de verantwoordelijkheid van de vertraging lag (9 in totaal) en over de meerkosten als gevolg van de vertraging (10 in totaal). Vooral Statenvragen over het dragen van de verantwoordelijkheid voor de vertraging en kostenoverschrijding zijn niet (volledig) beantwoord (4x niet en 3x gedeeltelijk). Bij technische vragen gaat het meer om (opgelegde) geheimhouding en de oplossingen die het project uit zijn impasse moeten helpen (4 van de 5). Enkele voorbeelden van schriftelijke (politieke) Statenvragen staan in tabel 4.

141 De afhandeling van een van de brieven met Statenvragen duurde 20 weken. De indiener is schriftelijk over de uitstel van de

vragenbeantwoording geïnformeerd. Tussen de indieningdatum en de beantwoording zit ook de zomervakantie. Zonder deze uitschieter van 20 weken, is het gemiddelde iets meer dan 5 weken. 142 Betreft: Provincie Groningen, Statenvragen, Schriftelijke vragen naar aanleiding van ontwikkelingen Ring Zuid, 11 juni 2019.

50

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Tabel 4: voorbeelden van schriftelijke (politieke) Statenvragen en de beantwoording daarvan

Vraag

Antwoord

“Op grond waarvan nam de projectorganisatie aan dat hun onderzoeken juist en volledig waren en dat berekeningen/berekeningsmodellen correct en volledig waren?”

Op grond van de gebruikelijke toetsing van de documenten die Combinatie Herepoort hiervoor volgens contract van tevoren moet indienen.143 [niet beantwoord]

“Welke organisatie is verantwoordelijk voor de grondonderzoeken? Hebben gemeente en provincie de uitkomsten van deze onderzoeken ontvangen? Zo nee, waarom niet?”

Combinatie Herepoort is hiervoor verantwoordelijk. De projectorganisatie heeft de documenten die Combinatie Herepoort hiervoor volgens het contract moet aanleveren ontvangen.144 [beantwoord]

“Er zal een jarenlange vertraging optreden, minimaal drie Jaar. Wie is verantwoordelijk voor de extra kosten en hoe hoog schat u die in? in hoeverre bent u met de aannemer hierover tot instemming gekomen? Zijn er boetebepalingen en zo Ja welke, ontvangt u bijvoorbeeld wekelijks een bepaald bedrag?”

Wat de vertraging gaat kosten, hangt af van hoe ver de planning uiteindelijk uitloopt. Het is daarom nog te vroeg hier uitspraken over te doen. De bepalingen in het contract tussen Rijkswaterstaat en Combinatie Herepoort vormen daarbij het uitgangspunt. In het contract is bijvoorbeeld vastgelegd dat er een boete wordt opgelegd voor latere openstelling van het hoofdwegennet dan 31 december 2020 en voor latere oplevering van het project dan 31 december 2021. De oorzaken van de vertraging zullen bepalen of en met welke hoogte de boete kan worden opgelegd.145 [gedeeltelijk beantwoord]

Het antwoord op een aantal technische vragen bleef uit omdat dit politieke vragen betroffen. De technische vragen waren ingediend ter voorbereiding op de informatiesessie die Provinciale Staten lieten organiseren op 22 januari 2021 (zie paragraaf 5.2.3). 146 Volgens de provincie was het aan de Statenleden zelf om deze politieke vragen later alsnog direct aan de Gedeputeerde te stellen of middels schriftelijke (politieke) Statenvragen te laten beantwoorden. 147 Enkele voorbeelden staan hieronder:148

143 Provincie Groningen, Vraag 2 uit Schriftelijke vragen problemen Helperzoomtunnel, 1 oktober 2018. 144 Provincie Groningen, Vraag 3 uit Schriftelijke vragen problemen Helperzoomtunnel, 1 oktober 2018. 145 Provincie Groningen, Vraag 1 uit Schriftelijke vragen over de Ring Zuid Groningen, 27 november 2018. 146 Aanhef Provincie Groningen, Aanpak Ring Zuid, beantwoording technische vragen Statenfracties tbv grip PS op project, 19 januari

2021. 147 E-mailwisseling met medewerker van de provincie Groningen, 18 oktober 2021. 148 Alle vragen in tabel 5 komen uit Provincie Groningen, Aanpak Ring Zuid, beantwoording technische vragen Statenfracties tbv grip PS op project, 19 januari 2021. Betreft vraag 1, 113, 121 en 122.

51

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Tabel 5: voorbeelden van technische vragen en de beantwoording daarvan

Vraag

Antwoord

“Kort samengevat is de constructie “RWS bepaalt, de provincie betaalt”. Als het project redelijk binnen budget blijft, is daar wel mee te leven. Wanneer houdt de redelijkheid op? Op grond waarvan meent RWS/de minister dat alle financiële risico's nog altijd door de provincie genomen moeten worden? Is dit alleen omdat het 'zo in het contract staat', of is er ook nog een inhoudelijke rechtvaardigingsgrond voor aan te voeren?”

Vraag naar redelijkheid is een politieke/bestuurlijke vraag. De minister houdt vast aan de afspraken in het Convenant RSP en de Realisatieovereenkomst.

“Het eerste rapport van de cie. Hertogh is lange tijd niet openbaar geweest. De heer Hertogh zelf heeft daarover gezegd dat wat hem betreft geheimhouding helemaal niet nodig was. Toen het rapport uiteindelijk openbaar werd, viel ook moeilijk in te zien waarom het zo lang geheim moest blijven; behalve dan dat erin was afgesproken dat de kosten 'buiten het project werden geplaatst'. Was dat de belangrijkste reden? Hoe kijken betrokken en deskundigen daar nu op terug? Was het achteraf gezien niet verstandiger geweest direct open kaart te spelen over de financiële twistpunten?”

Dit is een politieke vraag.

“Welke grip hebben de verschillende partijen (zoals RWS, gemeente, provincie, CHP) op het geheel. Is de provincie nog in control?”

Politieke vraag

“Heeft Rijkswaterstaat als opdrachtgever of het Rijk in bredere zin fouten gemaakt rondom dit project?”

Politieke vraag. De provincie laat hier onderzoek naar doen.

Provinciale Staten stelden de eerste twee vragen uit tabel 5 opnieuw tijdens het debat over de extra bijdrage aan het project ARZ en de opgelegde geheimhouding op 3 februari 2021. De gedeputeerde heeft deze vragen beantwoord.149 De laatste twee zal de Commissie Remkes die onderzoek gaat doen naar het opdrachtgeverschap beantwoorden. Samengevat stelden de Staten technische en schriftelijke (politieke) vragen over het project ARZ om zich te laten informeren over onder andere de risicobeheersing en de meerkosten als gevolg van de vertraging. Bij Statenvragen in 30 procent van de gevallen niet het antwoord op de gestelde vraag of vragen gegeven. Bij technische vragen ligt dit op ongeveer 35 procent. In de vraagbeantwoording wordt het aandeel van de aannemer in de vertraging en kostenverhoging besproken, maar wordt niet ingegaan op de eigen rol en het eigen aandeel van de projectorganisatie ARZ/de provincie.

5.2.2 Vragen aan CHP Provinciale Staten stelden naast Statenvragen aan Gedeputeerde Staten ook een zestal vragen aan CHP. De advocaat van CHP beantwoordde deze. De vragen hadden betrekking op de openbaring van de omvang van de meerkosten die CHP zou dekken, zoals naar voren komt in de Vaststellingsovereenkomst. Enkele voorbeelden staan in tabel 6.

149 Gebaseerd op de vergadering van Provinciale Staten op februari 2021.

52

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Tabel 6: enkele vragen van Provinciale Staten aan CHP en de beantwoording daarvan; alle vragen zijn volledig beantwoord.

Vraag

Antwoord

“om wat voor soort schade die door openbaarmaking zou kunnen optreden gaat het?

CHP: het gaat zowel om reputatieschade als financiële schade.150

“wat zijn eventuele andere risico’s die hieruit voortvloeien?”

CHP: een belangrijk risico is dat crediteuren van CHP de liquiditeit en kredietwaardigheid van CHP in twijfel trekken. Dat zou niet terecht zijn, maar alleen al een discussie daarover kan schadelijk zijn voor CHP en is niet in het belang van het project. Ook bevat de vaststellingsovereenkomst diverse bedragen waaruit wetenswaardigheden kunnen worden afgeleid met betrekking tot de bedrijfsvoering van de combinatie en haar vennoten (zie bijvoorbeeld de uitspraak van de ABRvS van 3 oktober 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX8990). Alle financiële informatie uit de Vaststellingsovereenkomst en de bijlagen bij de vaststellingsovereenkomst is bedrijfsgevoelig in de zin van art. 10 lid 1 onder (c) Wob. Voorbeelden hiervan zijn het aangepaste bedrag van de prijs voor het werk (art. 3.1 en 3.2), het termijnschema (bijlage 3) en de gedeeltelijke vergoeding van de kosten van de uitbraak van COVID-19 (art. 5.2 onder (x)). Ook het bedrag dat de combinatie volgens art. 3.7 moet afboeken is bedrijfsgevoelig. Verder zijn ook bedrijfsgevoelig: de nieuwe risicoverdeling (art. 5), de verdeling van de opbrengsten van optimalisaties (art. 7.2), de finale kwijting (art. 9) en de lijsten van bijlage 1 (VtW’s en VtK’s). Het belang van een vertrouwelijke behandeling volgt bovendien uit de aard van de vaststellingsovereenkomst.

De vaststellingsovereenkomst bevat een minnelijke regeling die is gesloten ter voorkoming van een juridische procedure. Een procedure voor de gewone rechter is – in beginsel – openbaar. Eén van de redenen om een vaststellingsovereenkomst te sluiten en niet te procederen is dat het geschil niet in de openbaarheid hoeft te worden gebracht. Daar komt bij dat de overwegingen om een minnelijke regeling te treffen vaak niet alleen juridisch van aard zijn. Ook andere overwegingen kunnen daarbij een rol spelen, zoals praktische overwegingen, principiële overwegingen en financiële overwegingen. Als de vaststellingsovereenkomst openbaar zou zijn, dan kunnen derden van de inhoud daarvan kennis kunnen nemen zonder de achtergrond daarvan te kennen. Dat zou derden een onjuiste voorstelling van zaken kunnen geven. Verder is het ook voor de Provincie van belang dat derden geen inzicht krijgen in de wijze waarop de Provincie met de combinatie afspraken heeft gemaakt. De onderhandelingspositie van de Provincie in andere geschillen kan worden geschaad indien gegevens omtrent het onderhandelingsresultaat met de combinatie openbaar worden. Het openbaar maken van de vaststellingsovereenkomst geeft dan inzicht in de onderhandelingsstrategie van de Provincie (vergelijk ABRvS 16 januari 2019, ECLI:NL:RVS:2019:114).151

150

Provincie Groningen, Vraag 1 uit Beantwoording van de op verzoek van de Staten gestelde vragen aan CHP, 28 januari 2021.

151 Provincie Groningen, Vraag 3 uit Beantwoording van de op verzoek van de Staten gestelde vragen aan CHP, 28 januari 2021

53

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

5.2.3 Procesvoorstel vanuit Provinciale Staten Enkele Statenleden deden een procesvoorstel omdat zij ervoeren dat zij hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rol niet adequaat konden uitvoeren. 152 Het procesvoorstel behelsde vijf punten met als doel meer grip op het dossier ARZ te krijgen en de Staten in hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rol te versterken.153 De Statenleden vonden dat Provinciale Staten in een openbare vergadering zouden moeten kunnen debatteren over de impasse waarin het project zich bevond. Zij benadrukten in het voorstel het behoud van de eigen rol en dat ze niet de intentie hadden om op de stoel van Gedeputeerde Staten te zitten; ze wilden tevens voorkomen dat de Noordelijke Rekenkamer zou concluderen dat "GS voorbij zijn gegaan aan de kritische denkkracht van de Staten – iets wat zich gedurende de gehele periode van de Blauwestad heeft gemanifesteerd. Het is de Staten aan te rekenen dat zij deze ‘denkkracht’ niet hebben omgezet in ‘slagkracht’"154 Concreet wilden de Staten op de korte termijn (ad hoc): 1. Informatie inwinnen bij externe deskundigen voor een frisse blik; 2. Informatie inwinnen bij ambtelijk deskundigen voor het uitdiepen van het vraagstuk. Op de lange termijn en structureel: 3. Agendacommissie specifiek voor agendering van het project ARZ; 4. Een gesprek met de projectorganisatie ARZ; 5.

Een commissie Poortwachter instellen om grip te houden op (het opleggen van) geheimhouding van stukken in het dossier ARZ maar ook daarbuiten.155 Provinciale Staten namen het procesvoorstel aan op 16 december 2020. Het eerste punt resulteerde in de informatiesessies die in de volgende paragraaf aan bod komen. De onderwerpen waarover Statenleden zich lieten informeren waren de volgende: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Geheimhouding en de rol van de Staten;156 Projectmanagement in het publieke domein;157 Het omgaan met risico’s en onzekerheden in grote infrastructurele projecten;158 Het project Aanpak Ring Zuid;159 Aanbestedingsrecht en geheimhouding.160

152 Provincie Groningen, Brief van Provinciale Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Procesvoorstel Aanpak Ring Zuid, 27

november 2020. 153 Bijlage bij Provincie Groningen, Brief van Provinciale Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Procesvoorstel Aanpak Ring Zuid, 27 november 2020: Procesvoorstel 27 november 2020 (kenmerk 2020-112598, SG) 154 Citaat uit Bijlage bij Provincie Groningen, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Procesvoorstel Aanpak Ring Zuid, 27 november 2020: Procesvoorstel 27 november 2020 (kenmerk 2020-112598, SG), pp. 1. 155 Gebaseerd op Bijlage bij Provincie Groningen, Brief van Provinciale Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: Procesvoorstel Aanpak Ring Zuid, 27 november 2020: Procesvoorstel 27 november 2020 (kenmerk 2020-112598, SG). 156 6 januari 2021, lezing gegeven door prof. mr. Solke Munneke. 157 13 januari 2021, lezing gegeven door dr. ir. Hans Ruijter. 158 13 januari 2021, lezing gegeven door prof. dr. ir. Wim Leendertse. 159 22 januari 2021; dit was een informatiesessie met de ambtenaren van de provincie Groningen en de Projectorganisatie ARZ. Het is een uitwerking van het 4e punt uit hun procesvoorstel. 160 28 april 2021, lezing gegeven door prof. mr. Pieter Kuypers.

54

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Protocol geheimhouding Op basis van de eerste sessie over geheimhouding werd door de Staten een voorstel gedaan voor een Protocol Geheimhouding. In het voorstel lag de nadruk op terughoudendheid van geheimhouding: “De onderbouwing moet een heldere en specifieke uiteenzetting bevatten waarom en in welke mate en voor hoelang of onder welke condities, een bepaald belang met openbaarmaking zou worden geschaad. Anders gezegd: waarom het belang van geheimhouding hier zwaarder weegt dan het algemeen belang van openbaarheid. Met als uitgangspunt dat de termijn van geheimhouding zo kort mogelijk is.”161 Het presidium kreeg in het voorstel de rol van poortwachter: “Indien er onvoldoende tijd is voor een degelijke voorbereiding tussen het aanbieden van de geheime documenten en de eerstvolgende Statenvergadering of in het geval er sprake is van onvoldoende onderbouwde grondslag, dan wordt voorgesteld onderstaande procedure te volgen, waarbij het presidium de poortwachtersfunctie vervult.”162

Versterken informatiepositie Provinciale Staten Om de informatiepositie van de Staten bij grote projecten te versterken en zorg te dragen voor een open informatiekanaal voor de Staten deden Provinciale Staten een vijftal voorstellen voor zowel het project ARZ als breder: 1. Er komen concrete afspraken tussen Provinciale en Gedeputeerde Staten over de rol van de Staten en de informatievoorziening richting de Staten tijdens het project; 2. Voor alle grote projecten wordt op iBabs (Statenarchief) een eigen dossier opgebouwd over het project met daarin alle relevante besluiten ingebed in een tijdlijn; 3. Jaarlijks wordt er een werkbezoek naar het projectgebied georganiseerd gecombineerd met een ‘Praten met de Staten’-moment om direct contact met de burger te bewerkstelligen; 4. Er wordt jaarlijks en als daar aanleiding toe is vaker informele informatiesessies georganiseerd op de stateninformatiedag waarbij in ieder geval de portefeuillehouder aanwezig is en eventueel extern deskundigen; 5. Er wordt een “"open" en laagdrempelig informatiekanaal geboden voor allerhande actuele informatieve vragen. Deze vragen worden zoveel mogelijk in een rechtstreeks contact tussen statenlid en ambtelijk deskundige beantwoord.” los van het recht om mondeling of schriftelijk vragen te stellen.163 In hun brief van 19 februari 2021 onderschreven Gedeputeerde Staten de 5 voorstellen.

In het bijzonder deden ze de volgende toezeggingen: ▪ Binnen de organisatie verspreiden zij een ‘handreiking geheimhouding’;

161 Gebaseerd op Bijlage bij Provinciale Staten, Brief van Provinciale Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: 'De weg vooruit':

Uitwerking lange termijn voorstellen n.a.v. procesvoorstel Aanpak Ring Zuid, 29 januari 2021, pp. 2. 162 Gebaseerd op Bijlage bij Provinciale Staten, Brief van Provinciale Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: 'De weg vooruit': Uitwerking lange termijn voorstellen n.a.v. procesvoorstel Aanpak Ring Zuid, 29 januari 2021, pp. 3. 163 Gebaseerd op Bijlage bij Provinciale Staten, Brief van Provinciale Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: 'De weg vooruit': Uitwerking lange termijn voorstellen n.a.v. procesvoorstel Aanpak Ring Zuid, 29 januari 2021, pp. 3-4.

55

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

▪ ▪ ▪

Ze gaan een register bijhouden van alle stukken waarop geheimhouding is gelegd. De stukken zullen tweejaarlijks worden getoetst op de mogelijkheid om geheimhouding op te heffen; Gedeputeerde Staten gaan met de griffie en Provinciale Staten in gesprek hoe zij de Staten beter kunnen betrekken bij de uitvoeringsfase van projecten; Gedeputeerde Staten overleggen met de Staten hoe in iBabs een dossier over het project met daarin alle relevante besluiten ingebed in een tijdlijn kan worden opgebouwd.164

Om zich in hun kaderstellende en controlerende rol te versterken, deden enkele leden van Provinciale Staten een voorstel op het gebied van geheimhouding en de informatiepositie van de Staten door middel van een protocol geheimhouding en nadere afspraken tussen Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten. Ze deden deze voorstellen zowel voor het project ARZ als ook meer algemeen om zich structureler te laten informeren over grotere (infrastructurele) projecten. Onderdeel van de versterking van de eigen informatiepositie zijn de informatiesessies die de Staten organiseerden over onder andere geheimhouding en projectmanagement in het publieke domein.

5.3

Passieve informatievoorziening aan gemeenteraad

Raadsleden kunnen aan het college van B&W schriftelijke vragen stellen om meer informatie te krijgen, bijvoorbeeld over actuele onderwerpen die spelen in de gemeente Groningen. Het college kan deze mondeling beantwoorden tijdens raadsvergaderingen, maar in de meeste gevallen worden schriftelijke vragen ook schriftelijk beantwoord. Beantwoording dient op basis van het Reglement van Orde van gemeenteraad Groningen binnen 21 dagen plaats te vinden. Indien beantwoording niet binnen deze termijn kan plaatsvinden, stelt het verantwoordelijk lid van het college de vragensteller hiervan gemotiveerd in kennis, waarbij de termijn aangegeven wordt waarbinnen beantwoording zal plaatsvinden.165 In het Reglement van Orde van gemeenteraad Groningen worden technische vragen en de termijn waarop deze beantwoord dienen te worden niet genoemd. Derhalve staat hier geen termijn voor. Technische vragen kunnen raadsleden telefonisch en schriftelijk direct aan de betrokken ambtenaar stellen. Anders dan bij schriftelijke vragen wordt van technische vragen geen overzicht bijgehouden door de griffie. In het kader van de Aanpak Ring Zuid is geen informatiesessie gehouden waarbij technische vragen verzameld zijn voor beantwoording. Daarom worden technische vragen aan ambtenaren van de gemeente in dit onderzoek niet meegenomen.

Tussen september 2014 en oktober 2021 stelden raadsleden in totaal 35 schriftelijke vragen met betrekking tot de projectorganisatie ARZ, de aanbesteding en (voorgenomen) herijking, en de

164 Gebaseerd op Provinciale Staten, Brief van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten, Onderwerp: ‘De weg vooruit', reactie

lange termijn voorstellen, 19 februari 2021 165 Gemeente Groningen, Reglement van orde voor vergaderingen en andere werkzaamheden van de raad van de gemeente Groningen 2019. https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR626201, geraadpleegd 7 oktober 2021.

56

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

vertraging en kostenoverschrijding. 166 Gekeken is of deze vragen beantwoord, gedeeltelijk beantwoord of niet beantwoord zijn, op dezelfde manier als de in paragraaf 5.2.1 besproken Statenvragen. Daarnaast is gekeken hoe lang beantwoording duurde. Onderstaand figuur toont welk deel van de vragen geheel, gedeeltelijk of niet is beantwoord.

Beantwoording schriftelijke raadsvragen 3%

31%

66%

niet beantwoord

gedeeltelijk beantwoord

beantwoord

Figuur 7: percentages beantwoording schriftelijke raadsvragen

Van de schriftelijke raadsvragen over Aanpak Ring Zuid werd 66% beantwoord (23 vragen) en 31% gedeeltelijk beantwoord (11 vragen). 3% (1 vraag) werd niet beantwoord. De beantwoordingsduur was 3,3 weken voor de vraag waarop geen expliciet antwoord kwam, 4,1 weken voor de gedeeltelijk beantwoorde vragen en 4,3 weken voor de beantwoorde vragen. Uit het overzicht met schriftelijke vragen in het Raadsinformatiesysteem blijkt niet of het verantwoordelijke lid van het college, indien beantwoording niet binnen de termijn van 21 dagen kon plaatsvinden, de vragensteller hiervan gemotiveerd in kennis heeft gesteld en de termijn heeft aangegeven waarbinnen beantwoording zou plaatsvinden.167 Raadsleden stelden vooral schriftelijke vragen over de planning (7x) en kostenoverschrijding (7x) van het project. Daarnaast gingen vragen over onderzoek in relatie tot de werkzaamheden (5x), de informatievoorziening aan de raad (4x) en over de projectscope (3x). De niet beantwoorde vraag ging over onderzoek in relatie tot de werkzaamheden (1x). Niet volledig beantwoorde vragen gingen over uiteenlopende onderwerpen, waaronder onderzoek in relatie tot de werkzaamheden (3x), de planning (2x), de projectscope (2x) en het budget (2x). Vragen die volledig beantwoord werden gingen vooral over de kostenoverschrijding (7x), planning (5x) en informatievoorziening aan de raad (4x).

In tabel 7 staan voorbeelden van schriftelijke raadsvragen en de beantwoording ervan. Het gaat om twee beantwoorde en twee gedeeltelijk beantwoorde vragen, en om één niet beantwoorde vraag.

166 Gebaseerd op schriftelijke vragen van raadsleden gesteld van september 2014 tot en met september 2021. Vanwege de

afbakening van het onderzoek zijn vragen over hinder en dergelijke niet meegenomen in deze analyse. Er is alleen gekeken naar beleidsinformatie over de (opzet van de) projectorganisatie ARZ, de aanbesteding en herijking, en de vertraging en kostenoverschrijding. 167 https://gemeenteraad.groningen.nl/Documenten/Schriftelijke-vragen, geraadpleegd 14 oktober 2021.

57

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Gedeeltelijk beantwoorde vragen zijn soms als zodanig geclassificeerd omdat er geen specifiek antwoord op een (deel)vraag werd gegeven. De (deel)vraag was bijvoorbeeld politiek van aard (het college wordt gevraagd stelling te nemen). Ook zijn sommige (deel)vragen niet of lastig te beantwoorden omdat de vraag niet eenduidig is en op verschillende manieren te interpreteren is. Sommige fracties die niet deelnamen aan de besloten bijeenkomst op 8 juli 2020 stelden vragen over informatie die daar was gedeeld. Antwoorden waarin werd aangegeven dat hierover geen inhoudelijke informatie kon worden gegeven, zijn aangemerkt als beantwoorde vraag omdat de informatie nog altijd geheim was ten tijde van het stellen van de schriftelijke vraag. Tabel 7: voorbeelden van schriftelijke raadsvragen en de beantwoording daarvan

Vraag

Antwoord

Onze fracties vragen zich af of als de eventueel benodigde aanpassingen meer kosten met zich meebrengen, dan de "extra wensen " als fietstunnel Esperanto en bijvoorbeeld de ruimtelijke kwaliteit in gevaar komen?

Vooralsnog gaat het alleen om extra kosten voor de uitvoering van de genoemde onderzoeken. Deze komen nog ten laste van de planstudie en hebben geen invloed op het uitvoeringsbudget. Mocht uit de onderzoeken naar voren komen, dat extra maatregelen moeten worden getroffen dan zullen wij u informeren of deze effect hebben op de extra wensen.168 [Beantwoord]

De wethouder verzekerde op 8 juli dat de gemeente Groningen voor geen cent wordt aangeslagen in de dekking van het tekort. Door de vertraging blijft het projectbureau drie jaar langer op de been. Ook in deze verlengingskosten draagt de gemeente niet bij? Zo ja voor welke bedrag?

Nee, de gemeente draagt zoals bekend niet bij aan de kosten voor het projectbureau. Rijkwaterstaat is verantwoordelijk voor het risico van overschrijding van het plankostenbudget, waaronder ook de kosten voor de projectorganisatie vallen. De gemeente draagt wel de kosten voor de inzet van medewerkers die vanuit de gemeentelijke organisatie eigenstandige taken uitvoeren die bijdragen aan de realisatie van de ringweg, bijvoorbeeld vanuit beheer en eigendom of advisering over het project.169 [Beantwoord]

Indien de projectorganisatie bij herhaling is verrast door het feit dat de grond zich anders gedraagt dan zij op grond van hun data en berekeningen hadden verwacht, wordt er dan nu ook nader onderzoek gedaan naar wat de impact van intensief zwaar treinverkeer is over de tunnel en het gebied aangrenzend aan de tunnel? Wordt na uitvoering van het aangekondigde onderzoek ook een nieuw onderzoek gedaan naar de impact die het treinverkeer zal hebben op deze constellatie van tunnel en grondlagen waar kennelijk is uitgegaan van onvolledige en/of onjuiste data dan wel berekeningsmodellen? Wordt bij het aangekondigde nadere onderzoek ook gebruikgemaakt van een ander, dan wel uitgebreider meetinstrumentarium?

Wij benadrukken hier nogmaals dat het niet de projectorganisatie is die wordt verrast. Wij werken met een Design en Construct contract. Dit betekent dat het de verantwoordelijkheid is van de aannemer om volgens de eisen in het contract het werk op een zorgvuldige en verantwoorde manier uit te voeren. Vanzelfsprekend wordt dit getoetst door de projectorganisatie volgens een daarvoor geldend contractsysteem. Voor wat betreft de invloed van het treinverkeer is een periodiek spoormonitoringsplan opgesteld. Bij risicovolle werkzaamheden wordt extra onderzoek uitgevoerd.170 [Gedeeltelijk beantwoord]

Is op enig moment de afgelopen jaren door de opdrachtgever overwogen het contract met de aannemer te ontbinden wegens wanprestatie? Zijn de juridische,

In het najaar van 2018 is de commissie-Hertogh ingesteld om de impasse tussen opdrachtgever en opdrachtnemer te doorbreken. De commissie-Hertogh heeft verschillende

168 Gemeente Groningen, Vraag 2 uit Beantwoording Vragen ex art. 41 RvO CU en SP over de collegebrief "informeren over

tussenuitspraak Raad van State over tracébesluit Zuidelijke Ringweg, 4 november 2015. 169 Gemeente Groningen, Vraag 7 uit Beantwoording vragen ex art. 38 SP RvO betreffende contract CHP Zuidelijke Ringweg, 26 augustus 2020. 170 Gemeente Groningen, Vraag 13 uit Beantwoording schriftelijke vragen ex art. 41 RvO 100% Groningen en Partij voor de Dieren over afblazen Helperzoomtunnel, 6 juni 2018.

58

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

financiële, technische en planningsgevolgen van een ontbinding onderzocht? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat zijn de redenen waarom het contract niet is ontbonden? Bent u bereid de uitkomsten van dit onderzoek ter beschikking van de raad te stellen? Zo nee, waarom niet?

scenario’s bekeken: stoppen met het project, doorgaan op dezelfde (werk)wijze als afgelopen jaren en doorgaan met het project op een andere wijze. Commissie Hertogh stelde doorgaan met het project zonder wijzigingen van het contract als uitgangspunt voor de aanbevelingen die de commissie vervolgens heeft gedaan. U bent op 20 december 2018 en 28 maart 2019 geïnformeerd over de rapportage en het plan van aanpak van de commissieHertogh.171 [Gedeeltelijk beantwoord]

Heeft de organisatie, die verantwoordelijk is voor het grondonderzoek ook de grond van de rest van het om te bouwen tracé onderzocht? Verwacht het College op grond van het debacle met het inschuiven van de Helperzoomtunnel, dat dit ook plaats zou kunnen vinden bij andere knelpunten, bijvoorbeeld bij de wegdelen, die verdiept in de grond komen te liggen?

Ter voorbereiding op de werkzaamheden doet Combinatie Herepoort uitgebreid grondonderzoek. Hiertoe is zij contractueel verplicht.172 [Niet beantwoord]

Van de schriftelijke raadsvragen over het project ARZ is 66 procent beantwoord, 31 procent gedeeltelijk beantwoord en 3 procent niet beantwoord. De meeste gestelde vragen gingen over de planning en de kostenoverschrijding. De niet-beantwoorde vraag had betrekking op onderzoek in relatie tot de werzaamheden.

5.4

Trimesterrapportages aan gemeenteraad en Provinciale Staten173

De gemeenteraad nam op 27 juni 2018 de motie ‘Kwartaalrapportage Aanpak Ring Zuid’ aan. Hiermee werd het college van B&W verzocht de raad drie keer per jaar over de stand van zaken van het project Aanpak Ring Zuid te informeren door middel een tijd-route-tabel, waarin schematisch inzicht wordt gegeven in de planning van het project, inclusief wijzigingen ten opzichte van eerdere planningen.174 Voorheen werd gemeenteraad per brief door B&W over de voortgang van het project ARZ geïnformeerd. 175 Gedeputeerde Staten zegden in de Statenvergadering van 3 oktober 2018 toe dat zij Provinciale Staten elke vier maanden zouden informeren over de inhoudelijke en financiële stand van zaken van de ARZ.176 Voor die tijd verliep de financiële verantwoording via de reguliere p & c cyclus.177 Tabel 8 toont de data van de rapportages en de datum waarop Gedeputeerde Staten en het college van B&W deze met Provinciale Staten dan wel gemeenteraad deelden.

171 Gemeente Groningen, Vraag 4 uit Beantwoording vragen ex art. 38 SP RvO betreffende contract CHP Zuidelijke Ringweg, 26

augustus 2020. 172 Gemeente Groningen, Vraag 7 uit Beantwoording schriftelijke vragen ex art. 41 RvO 100% Groningen en Partij voor de Dieren over afblazen Helperzoomtunnel, 6 juni 2018. 173 Gebaseerd op de T-rapportages van T2-2018 tot en met T1-2021. 174 Gemeente Groningen, Motie ‘Kwartaalrapportage Aanpak Ring Zuid’, 27 juni 2018. 175 Zie voor deze brieven hoofdstuk 4 over de actieve informatievoorziening vanuit de colleges van GS en B&W. 176 Zie Provincie Groningen, Handelingen PS-vergadering 3 oktober 2018, pp. 53. 177 De trimesterrapportages staan los van de interne voortgangsrapportages over het project ARZ.

59

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Tabel 8: datum van opstellen T-rapportages en datum van delen ervan met Provinciale Staten en gemeenteraad

Rapportage

Datum opstellen Trapportage

Datum gedeeld met PS

Datum gedeeld met gemeenteraad

Tijdsduur tussen opstellen en delen PS / gemeenteraad in dagen

T2-2018

13 november 2018

13 november 2018

13 november 2018

0

T3-2018

1 februari 2019

12 februari 2019

12 februari 2019

11

T1-2019

21 april 2019

21 mei 2019

22 mei 2019

30 / 31

T2-2019

6 september 2019

24 september 2019

25 september 2019

18 / 19

T3-2019

31 december 2019

12 februari 2020

12 februari 2020

43

T1-2020

30 april 2020

15 juni 2020

15 juni 2020

46

T2-2020

29 september 2020

30 september 2020

30 september 2020

1

T3-2020

24 februari 2021

9 maart 2021

10 maart 2021

13 / 14

T1-2021

?

15 juli 2021

7 juli 2021

?

De trimesterrapportages (T-rapportages) bespraken onder andere: ▪ de stand van zaken van de werkzaamheden; ▪ de financiën; ▪ de communicatie met de omgeving. De inhoud van deze T-rapportages ging met name over de (stand van zaken van de) werkzaamheden sinds de voorafgaande rapportage. Deze wordt telkens beschreven in het eerste deel van de rapportage. Alleen de eerste vier rapportages die naar Provinciale Staten en gemeenteraad gingen bevatten een overzicht van de werkzaamheden en de stand van zaken daarvan. Een expliciete en gestructureerde koppeling tussen de planning, de uitgevoerde werkzaamheden en de kosten is er niet in opgenomen. Er is in alle rapportages een bijlage opgenomen met daarin een overzicht van de correspondentie aan Provinciale Staten respectievelijk gemeenteraad over het project ARZ tot de datum van de rapportage. Het financiële deel van de rapportages toont de ontwikkeling vanaf de gunning aan CHP, de (voorgenomen) herijking in het najaar van 2017, de prognose van de voorgaande rapportage en een nieuwe rapportage afgezet tegen het budget en de prognose van de eindstand van de uitvoeringskosten.

Tijdens de onderhandelingen over de kostenverdeling tussen ARZ en CHP, is een deel van de financiële informatie over de prognose eindstand uitvoeringskosten bevroren, hetgeen moeilijk anders zou kunnen omdat toen nog onduidelijk was wat er uit de onderhandelingen zou komen. In de rapportage over het eerste trimester van 2021, na het tekenen van de Vaststellingsovereenkomst, zijn de nieuwe bedragen opgenomen (zie figuur 8).

60

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Figuur 8: financiële verantwoording na de Vaststellingsovereenkomst

Provinciale Staten en de raad ontvingen op verzoek van de Staten trimesterrapportages over het project. Een deel van het financiële gedeelte van de rapportages is ten tijde van de onderhandelingen tussen ARZ en CHP bevroren, omdat nog onbekend was wat er uit de onderhandelingen tussen die partijen zou komen.

61

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

6. Informatievoorziening aan burgers 6.1

Inleiding

Ook burgers ondervinden de gevolgen van de werkzaamheden aan de Ring Zuid. Dit hoofdstuk staat stil bij de actieve informatievoorziening hierover aan burgers en andere belanghebbenden. Daarnaast gaat dit hoofdstuk in op de Wob-verzoeken die belanghebbenden hebben ingediend in het kader van het project ARZ. Met de informatie uit dit hoofdstuk geven wij antwoord op de volgende deelvragen: 5. Welke informatie is voor burgers actief openbaar gemaakt? 6. Hoe handelde de provincie of gemeente verzoeken in het kader van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) af? Binnen welke termijn besliste zij? Welke informatie is met burgers gedeeld? Op welke gronden zijn informatieverzoeken afgewezen?

6.2

Actieve informatievoorziening aan burgers

Op de website van Aanpak Ring Zuid 178 kunnen burgers en andere belanghebbenden veel informatie over het project vinden. Daarnaast bevat de website een bibliotheek waarin openbare stukken te vinden zijn over de projectopzet van de ARZ, de aanbesteding en herijking evenals over de kostenoverschrijding en vertraging. De Projectorganisatie ARZ houdt contact met de burger met behulp van een communicatiekalender waarop verschillende communicatieactiviteiten vermeld staan, zoals het organiseren van informatiesessies voor bewoners. Daarnaast hebben burgers en andere belanghebbenden de mogelijkheid om de projectorganisatie te bezoeken op locatie.179 Samengevat is de actieve informatievoorziening aan burgers op orde. Alle openbare informatie die gemeenteraad en Provinciale Staten krijgen, kunnen burgers en andere belanghebbenden ook raadplegen.

178 Website Aanpak Ring Zuid, https://www.aanpakringzuid.nl/, benaderd op 15 september 2021. 179

Ten tijde van het rapport is dit op de Muntinglaan 2, 9727 JT, Groningen. https://www.aanpakringzuid.nl/contact/informatiecentrum-paviljoen-ring-zuid/, benaderd op 15 september 2021.

62

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

6.3

Wob-verzoeken vanuit burgers en belanghebbenden

6.3.1 Wob en de Projectorganisatie ARZ Wanneer de informatie op de website van de projectorganisatie ARZ niet toereikend is, kunnen burgers een Wob-verzoek indienen. De projectorganisatie ARZ is op zichzelf geen bestuursorgaan als bedoeld in artikel 1 van de Wob, en neemt zelf geen Wob-verzoeken in behandeling. De verantwoordelijkheid voor afhandeling van Wob-verzoeken over Aanpak Ring Zuid ligt bij de bestuursorganen die samenwerken in of met de projectorganisatie ARZ. Naast RWS kunnen de gemeente Groningen, provincie Groningen, Veiligheidsregio Groningen en de Waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s verantwoordelijk zijn voor de afhandeling van Wob-verzoeken. De projectorganisatie ARZ heeft een werkproces waarmee zij de bij haar binnengekomen Wobverzoeken afhandelt. Hierin staat onder andere dat Wob-verzoeken worden afgehandeld door het orgaan dat voor de behandeling van het verzoek het meest in aanmerking komt. Als een verzoek bij een verkeerd orgaan wordt ingediend, dan stuurt dat orgaan het door naar het juiste.

Er bestaan volgens het werkproces van ARZ twee soorten Wob-verzoeken: ▪ Wob-verzoeken reguliere informatie, met een afhandelingstermijn van vier weken (Averzoeken); ▪ Wob-verzoeken milieu-informatie, met een afhandelingstermijn van twee weken (Bverzoeken).180 Over Wob-verzoeken met betrekking tot milieu-informatie staat in het werkproces het volgende: “In de praktijk blijkt dat in de ingediende Wob-verzoeken het onderscheid in A- en B verzoeken niet wordt gemaakt, dat ook wij dit onderscheid moeilijk kunnen maken en dat daarom dan ook niet doen. Dat betekent dat in principe dus alle Wob-verzoeken, als onder A, worden behandeld. Als het Wob-verzoek complex of omvangrijk is wordt een ontvangstbevestiging verstuurd, waarin de afhandelingstermijn meteen wordt verdaagd met 4 weken.”181 Naast de doorzendplicht zijn de volgende afspraken gemaakt over Wob-verzoeken:182 1. Een bestuursorgaan kan alleen beslissen over bestuurlijke aangelegenheden waar het verantwoordelijk voor is. Als een verzoek aan het verkeerde bestuursorgaan is gericht, heeft dit een doorzendplicht. Een Wob-verzoek wordt door het desbetreffende bestuursorgaan afgedaan. Elk bestuursorgaan hanteert daarvoor zijn eigen procedures.

180 Gebaseerd op Aanpak Ring Zuid, Werkproces: afhandeling verzoeken op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob),

vastgesteld door het DO op 2 april 2015, pp. 2-3; Aanpak Ring Zuid, Werkproces afhandeling verzoeken op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob) (geactualiseerde versie), 2 oktober 2018; Wettelijk gezien wordt er een verschil gemaakt dus daarom is er een verschil in de afhandeltermijnen tussen beide typen Wob-verzoeken. 181 Aanpak Ring Zuid, Werkproces: afhandeling verzoeken op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob), vastgesteld door het DO op 2 april 2015, pp. 3. 182 Gebaseerd op Aanpak Ring Zuid, Werkproces: afhandeling verzoeken op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob), vastgesteld door het DO op 2 april 2015; Aanpak Ring Zuid, Werkproces afhandeling verzoeken op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob) (geactualiseerde versie), 2 oktober 2018.

63

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

2.

3.

4.

5.

6.

Als een Wob-verzoek wordt ingediend bij de projectorganisatie ARZ (zijnde geen bestuursorgaan) zal dit door de projectorganisatie worden doorgestuurd naar het bestuursorgaan dat voor de behandeling van het verzoek het meest in aanmerking komt. Dit wordt afgestemd binnen de projectorganisatie ARZ. De doorzending zal aan indiener worden medegedeeld, met vermelding van de motivatie. Daarbij wordt tevens aangegeven dat de Wob-termijnen pas gaan lopen vanaf de datum van ontvangst door het desbetreffende bestuursorgaan en dat dat orgaan ook de ontvangstbevestiging zal sturen.183 Als een Wob-verzoek aangaande project ARZ bij een bestuursorgaan wordt ingediend, wordt een kopie van dit verzoek c.q. van de e-mail z.s.m. ter informatie doorgestuurd naar project ARZ. De projectorganisatie ARZ heeft een contactpersoon voor de Wob-verzoeken. Als tegelijkertijd bij verschillende bestuursorganen een Wob-verzoek wordt ingediend met ongeveer dezelfde inhoud, verzorgt de projectorganisatie de coördinatie van de afhandeling tussen de betrokken bestuursorganen. Hetzelfde geldt voor Wob-verzoeken gericht aan het ‘verkeerde’ bestuursorgaan. De projectorganisatie draagt zorg voor een totaal overzicht van de ingediende en afgehandelde Wob-verzoeken m.b.t. het project ARZ.

Hiermee kan zo nodig voor afstemming worden gezorgd om te bewerkstelligen dat, als een verzoeker bij meerdere Bestuursorganen Wob-verzoeken indient, de behandeling en uitkomst daarvan zo eenduidig mogelijk zijn. De zogenaamde Burgerbrieven (vragen en verzoeken om feitelijke informatie) die betrekking hebben op het project ARZ worden door de projectorganisatie behandeld en afgedaan. Hiervoor is een separaat werkproces “Inkomende correspondentie” vastgesteld. Als de onderwerpen andere bestuursorganen aangaan, neemt de projectorganisatie contact op met het desbetreffende bestuursorgaan om afspraken te maken over de inhoudelijke beantwoording en de vraag wie de brief zal beantwoorden.

Wet- en regelgeving over informatieverstrekking door de overheid is vastgelegd in de Wob. De Projectorganisatie ARZ heeft een werkproces ingericht om Wob-verzoeken af te handelen. Voor verzoeken over milieu-informatie voldoet het werkproces niet aan de eisen van de Wob.

6.3.2 Wob-verzoeken bij de provincie in het project ARZ Binnen de onderzoeksperiode zijn in totaal – voor zover bij de Rekenkamer bekend – tien Wobverzoeken bij de provincie binnengekomen. Met name de dossiers van voor 2018 waren onvolledig en onoverzichtelijk van opzet. Na reconstructie van de dossiers is een aantal zaken te benoemen. Drie van de tien Wob-verzoeken waren afkomstig van journalisten, één van een advocatenkantoor namens een burger en zes rechtstreeks van een burger. Drie van de zes verzoeken door een burger zijn ingediend door dezelfde burger. Van de zes burgers heeft één het Wob-verzoek na vijf weken ingetrokken omdat de informatie al openbaar was gemaakt. De indiener is hiervan door de griffie op de hoogte gesteld.

183 Hierbij wordt opgemerkt dat de projectorganisatie, zijnde geen Bestuursorgaan, geen wettelijke doorzendplicht heeft. Dat de

projectorganisatie toch voor doorzending zorgt is vanuit het oogpunt van klantvriendelijkheid. Aanpak Ring Zuid, Werkproces: afhandeling verzoeken op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob), vastgesteld door het DO op 2 april 2015, pp. 2.

64

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

Tabel 9: Wob-verzoeken bij de provincie Groningen over de ARZ

Gevraagde stukken

Datum indienen Wob-verzoek

Datum besluit

Doorlooptijd (dagen)

Verzoek 1

brief van de NAM aan de provincie en gemeente over kosten en gevolgen bij bevingen

19 januari 2015

10 maart 2015

50

Verzoek 2

informatie over inhuur personeel en consultants

25 februari 2015

17 april 2015

48

Verzoek 3

informatie over verleggen kabels en leidingen

12 juni 2015

22 juni 2015

10

Verzoek 4

afgekeurde auditrapport project Aanpak Ring Zuid

18 februari 2016

14 maart 2016

27

Verzoek 5

Documenten over financiering/overeenkomsten met aannemerscombinatie Herepoort

29 juni 2018

22 augustus 2018

54

Verzoek 6

Rapport Hertogh

22 december 2018

25 februari 2019

65

Verzoek 7

Rapport Hertogh; correspondentie provincie -RWS m.b.t. voortgang bouw Ring Zuid; Correspondentie prov. - min infra en waterstaat mbt voortgang bouw Ring Zuid

2 januari 2019

26 februari 2019 28 maart 2019184

55 85

Verzoek 8

Rapport Hertogh/notulen van gesprekken tussen GS en Commissie Hertogh

15 januari 2019

7 maart 2019

51

Verzoek 9

Kostenoverzicht en begrotingen aanpak Ring Zuid om Groningen

3 oktober 2020

18 december 2020

76

7 december 2020

Geen185

-

Verzoek 10 Diverse documenten ten aanzien van de keuze over te gaan tot een aanpak van de Zuidelijke Ringweg Groningen.

In beginsel moet een Wob-besluit binnen vier weken worden genomen. Het bestuursorgaan heeft de mogelijkheid deze termijn éénmaal met vier weken te verdagen. 186 In zeven van de tien gevallen heeft de provincie de beslissing verdaagd. Dat gold ook voor enkele Wob-verzoeken van eenzelfde strekking waarover eerder al een besluit was genomen. Als redenen voor verdaging werd de omvang van het verzoek (viermaal), het wachten op een zienswijze van een belanghebbende (tweemaal) en de afstemming met betrokken partners (tweemaal) genoemd. 187 De gemiddelde tijd tussen het Wob-verzoek en het besluit bedroeg 52 dagen. In een aantal Wob-verzoeken vonden bijzonderheden plaats. Twee maal kwalificeerde de provincie een informatieverzoek van een indiener niet als Wob-verzoek. In beide gevallen heeft deze hierop nogmaals een verzoek ingediend welke wel als Wob-verzoeken zijn behandeld.188 Eén maal is een Wob-verzoek na telefonische precisering afgewezen. De indiener had om informatie over inhuur van personeel en consultants gevraagd. Bij de telefonische precisering bleek dat de

184 Het besluit is in twee delen gesplitst. 185 Indiener heeft het Wob-verzoek ingetrokken. 186 Verder wordt de termijn opgeschort als een belanghebbende een zienswijze over het Wob-verzoek moet geven. 187

Per Wob-verzoek zijn soms meer redenen voor verdaging gegeven.

188 Waarom de provincie de eerdere verzoeken niet als Wob-verzoek heeft gekwalificeerd, is niet duidelijk geworden uit het dossier.

65

Eindrapport – In de ban van de Ringweg

door indiener bedoelde functies niet voorkwamen bij de projectorganisatie. In een ander geval werd informatie gevraagd die niet bij de provincie voorhanden was. Het zou hier gaan om informatie van de gemeente Groningen. De provincie heeft het verzoek conform de doorzendplicht (artikel 4 Wob) doorgestuurd naar de gemeente en de indiener hiervan op de hoogte gesteld. Bij één verzoek verzocht de provincie vijf weken na het indienen in een telefonisch contact met de indiener het Wob-verzoek op te mogen splitsen. Tijdens dit telefoongesprek bleek dat er nog geen inventarisatie van de opgevraagde informatie had plaatsgevonden. Binnen de termijn van acht weken liet de provincie weten dat het verzoek om het rapport van de commissie-Hertogh te mogen ontvangen is afgewezen en dat verstrekking van de overige informatie wordt opgeschort in verband met een zienswijze van een belanghebbende. Indiener heeft bezwaar ingediend tegen het besluit om het rapport niet toe te zenden en tegen de opschorting van de beslissing inzake de overige informatie. Drie weken na het indienen van dit bezwaar kwam de provincie met een ‘informele oplossing’: het advies en plan van aanpak van de commissie-Hertogh werden die week openbaar en de indiener kreeg de toezegging dat hij op dezelfde dag de stukken zou krijgen.