Bijlage bij V LG: syllabus_beginselen_ontwerpen_planning_en_organisatie_deel_2

18.

bestemd ( " p r o c e s a n a l y s e " ) en van de f u n k t i e s d i e het t e ontwerpen bouwwerk moet v e r v u l l e n ( " f u n k t i e - a n a l y s e " ) . Met het oog op het gewenste v e r l o o p en r e s u l t a a t van de b e t r e f f e n d e processen worden eisen en wensen geformuleerd ten aanzien van de f u n k t i e v e r v u l l i n g . De v a r i ë r e n d e omstandigheden waaronder de gewenste f u n k t i e s moeten worden v e r v u l d worden eveneens onderzocht. Het bouwwerk en de onderdelen daarvan ( r u i m t e l i j k e , c o n s t r u c t i e v e en n a t u u r l i j k e elementen) kunnen worden opgevat a l s t e ontwerpen " f u n c t i e d r a g e r s " waaraan de v e r e i s t e f u n c t i e s worden toebedeeld. De eigenschappen d i e het bouwwerk en de onderdelen daarvan met het oog op de f u n k t i e v e r v u l l i n g moeten hebben worden nader b e p a a l d , i n nauwe w i s s e l w e r k i n g met de analyse van m o g e l i j k e f u n k t i e d r a g e r s . De proces- en f u n k t i e - a n a l y s e s vormen a l s het ware een t u s s e n schakel o f koppelingsmechanisme tussen d o e l s t e l l i n g e n en concrete oplossingen.

1 - aanvoerleiding afvalwater 2 • verdeolbekken + 3 - sedimentatie 5 - nabezinking 6 • pompenkelder

••••••••"^-•^^5^^o^.•v:.

few

De gewenste eigenschappen van het t e ontwerpen bouwwerk worden t e n s l o t t e i n de vorm van een samenhangend eisenpakket omschreven: het Programma van e i s e n en wensen. Aan de hand daarvan moet de ontwerper u i t v e r s c h i l l e n d e r u i m t e l i j k e , c o n s t r u c t i e v e en n a t u u r l i j k e elementen een goed f u n k t i o n e r e n d geheel s a m e n s t e l l e n . I

19.

Het t o t dusver behandelde analyseschema voor h e t o p s t e l l e n van een p . v . e . en - i n h e t nauwe o n d e r l i n g e w i s s e l w e r k i n g - o n t w i k k e l e n van a l t e r n a t i e v e oplossingen kan a l s v o l g t worden samengevat: doelformulering gewenst"*"verloop en r e s u l t a a t van b e d r i j f s - en gebruiksprocessen en n a t u u r l i j k e processen; procesanalyse v e r e i s t e f u n k t i e v e r v u l 1 i n g van het bouwwerk; f u n k t i e - a n a l y s e gewenste eigenschappen van h e t t e ontwerpen bouwwerk en onderdelen daarvan; programma van eisen en wensen analyse en ontwerp van mogelijke funktiedragers; r u i m t e l i j k e , c o n s t r u c t i e v e en n a t u u r l i j k e elementen.

Twee luchtopnamen van het analysebekken ö^«*,y/s(err9/>, (foto

in al^nbóuwthd'^'^ augustus 1976).

ijsselmeer 5.50-

c7-:::r::rfis::: SPAARBEKKEN

PWN j>s^

4.00-

Pwn

afe/u/Wam van het 5

-Maat

ANALYSE B E K K E N - \ > .

^%'.>WRK HE

pomp s t 3 t ion Lk1<'en"(B-B).'^"

B

20.00-^.V-4\%

haven

I.

20.

4.3.

Procesanalyse Het t e ontwerpen bouwwerk moet de v e r e i s t e voorwaarden ( r u i m t e l i j k , c o n s t r u c t i e f , b o u w f y s i s c h , i n s t a l l a t i e t e c h n i s c h ) creëren voor het gewenste verloop en r e s u l t a a t van bepaalde processen. Te denken v a l t aan: goederenopslag en - d i s t r i b u t i e , b i e r p r o d u k t i e , verkeer en vervoer, r e c r e a t i e , sportbeoefening, waterzuivering, waterlozing. Op grond van meer omvattende d o e l s t e l l i n g e n ten aanzien van het f u n c t i o n e r e n en de gewenste o n t w i k k e l i n g van de opdrachtgevende o r g a n i s a t i e o f gemeenschap ( b e d r i j f s e x p a n s i e , r e g i o n a l e o n t w i k k e l i n g e . d . ) kunnen meer concrete d o e l s t e l l i n g e n worden geformuleerd ten aanzien van het gewenste v e r l o o p en r e s u l t a a t van de b e t r e f f e n d e processen. B i j het bepalen van de gewenste eigenschappen van het t e ontwerpen bouwwerk vormen deze d o e l s t e l l i n g e n het u i t e i n d e l i j k e r i c h t s n o e r . Wat de processen b e t r e f t wordt een nader onderscheid gemaakt t u s s e n " b e d r i j f s p r o c e s s e n " , "gebruiksprocessen" en n a t u u r l i j k e processen. Het v e r s c h i l tussen b e d r i j f s p r o c e s s e n en gebruiksprocessen v e r e i s t nadere t o e l i c h t i n g .

B e d r i j f s m a t i g e vormen van goederenprodukt i e en d i e n s t v e r l e n i n g , hoe uiteenlopend ook, omschrijven we met het verzamelbegrip " b e d r i j f s p r o c e s s e n " . Beheer, b e d r i j f s v o e r i n g en e x p l o i t a t i e e . d . worden eveneens t o t de b e d r i j f s p r o c e s s e n gerekend. De a k t i v i t e i t e n van i n d i v i d u e l e g e b r u i k e r s van bouwkundige en c i v i e l technische voorzieningen worden a l s "gebruiksprocessen" g e k a r a k t e r i s e e r d . Te denken v a l t aan: p a r t i c u l i e r v e r v o e r , r e c r e a t i e , s p o r t beoefening e . d . De p e r s o o n l i j k e v e r z o r g i n g van werknemers i n b e d r i j v e n kan eveneens t o t de gebruiksprocessen worden gerekend. De i n d e l i n g s l u i t aan op het i n de economie gangbare onderscheid tussen p r o d u k t i e en consumptie. Als het b e d r i j f s p r o c e s een vorm van d i e n s t v e r l e n i n g b e t r e f t komen b e d r i j f s - en gebruiksprocessen i n combinatie voor omdat ze d i r e c t op e l k a a r betrokken z i j n . Het "kantinegebeuren" b i j v o o r b e e l d b e s t a a t zowel u i t b e d r i j f s p r o c e s s e n ( b e d r i j f s v o e r i n g , a d m i n i s t r a t i e , i n k o o p , d i e n s t v e r l e n i n g . . .

) als u i t gebruiksprocessen (het kopen en n u t t i g e n van s p i j s , drank en genotsmiddelen, converseren, studeren . . . ) Onderwijs geven wordt a l s een b e d r i j f s p r o c e s g e z i e n , het volgen van o n d e r w i j s a l s een g e b r u i k s p r o c e s .

Princiapeschama

van hel

zuiveringsproces.

zuurstof

loog

ongezuiverd afvalwater

c

F

G

H bezinKbassin

nitrificatle

2e denitrificatie

E Ie denitrificatie

chemisch zuurstof verbruik

recirculatie slibrecirculatie

gezuiverd

cascade slib

spui

V

slibverwerking

vijzdf

Een gedegen analyse van het gewenste verloop en r e s u l t a a t van de p r o cessen waarvoor het bouwwerk i s bestemd moet de grondslag leggen voor de concrete u i t w e r k i n g van d o e l s t e l l i n g e n en randvoorwaarden i n de vorm van een programma van eisen en wensen. In de procesanalyse wordt nagegaan wat er i n o f op het bouwwerk gaat gebeuren e n , op grond van d o e l s t e l l i n g e n , zou moeten gebeuren. B i j v o o r b e e l d : goederenopslag en - d i s t r i b u t i e , i n d u s t r i ë l e p r o d u k t i e , verkeer en v e r v o e r , r e c r e a t i e , scheepvaart, w a t e r z u i v e r i n g , w a t e r l o z i n g . De b e d r i j f s - en g e b r u i k s processen of n a t u u r l i j k e processen worden opgevat a l s een complex van

21.

o n d e r l i n g samenhangende deelprocessen d i e , op hun b e u r t , u i t afzonder1 i j k e a k t i v i t e i t e n , bewerkingen o f gebeurtenissen bestaan. B i j het formuleren van d o e l s t e l l i n g e n ten aanzien van het gewenste v e r l o o p en r e s u l t a a t van de b e t r e f f e n d e processen kan zowel worden uitgegaan van concrete problemen en gesignaleerde knelpunten o f tekortkomingen ( p r o d u k t i e v e r l i e z e n , ongelukken, l a w a a i , s t a n k ) als van meer a b s t r a c t geformuleerde verlangens en wensen ( e f f i c i e n c y o f r e n t a b i l i t e i t , v e i l i g h e i d , m i l i e u k w a l i t e i t ) . D o e l s t e l l i n g e n kunnen als wenselijkheden worden geformuleerd maar ook als problemen d i e vermeden moeten worden. Vaak i s het g e m a k k e l i j k e r e e r s t i n negatieve z i n t e formuleren (wat a l s ongewenst wordt beschouwd) om l a t e r de o m s c h r i j v i n g aan t e passen.

' De mate van d e t a i l l e r i n g neemt b i j de procesanalyse g e l e i d e l i j k t o e ; achtereenvolgens worden onderzocht: - het t o t a l e gebeuren - het b e d r i j f s - en o f gebruiksproces en de i n t e r n e o r g a n i s a t i e daarvan - de f u n k t i o n e l e en r u i m t e l i j k e samenhangen tussen b e d r i j f s - en gebruiksprocessen o n d e r l i n g - meer s p e c i f i e k e deelprocessen, a k t i v i t e i t e n e . d . Een schematische b e s c h r i j v i n g van het t o t a l e gebeuren, aan de hand van het onderstaande analyseschema kan a l s l e i d r a a d dienen voor meer g e d e t a i l l e e r d e procesanalyses. We moeten voorkomen dat we het o v e r z i c h t v e r l i e z e n en i n de deelprocessen en -aspecten b l i j v e n s t e k e n . (Een u i t v o e r i g e analyse van het gebruik van de k o f f i e - a u t o m a a t of de b a l i e u i t g i f t e b i j v o o r b e e l d , t e r w i j l een b e s c h r i j v i n g van het t o t a l e k a n t i n e gebeuren v e r e i s t i s ; z i e de b e t r e f f e n d e o e f e n i n g . ) B i j de procesbes c h r i j v i n g kunnen a l s m o g e l i j k e i n d e l i n g s c r i t e r i a dienen: - de aard van de a k t i v i t e i t e n o f bewerkingen: o p s l a g , d i s t r i b u t i e e . d .

; - de aard van de betrokkenen: werknemers, bezoekers, v e r s c h i 1 lende g e b r u i k e r s c a t e g o r i e ë n ( b e j a a r d e n , k i n d e r e n , gehandicapten) e . d . ; - de aard van de m a t e r i a l e n o f van het e i n d p r o d u k t ; - de v e r e i s t e v o o r z i e n i n g e n o f i n s t a l l a t i e : stoom, k o e l i n g , l o o p k r a a n .

AANKOMST

.gebrui kers

VERTREK

gebruikers

^GEBRUIKSPROCES

[wensen en eisen onderlinge funktionele en r u i m t e l i j k ^ relaties

inrichting en voorzieningen

onderlinge functionele en r u i m t e l i j k e relaties

wensen en ei sen personeel goederen energie

BEDRIJFSPROCES ( p r o d u k t i e of dienstverlening)

personeel goederen energie..

informatie

informatie

AANVOER

AFVOER

y

22.

de t o t a l e c a p a c i t e i t van een l u c h t h a v e n ,

fr/;.;?etrcK.fekrnrirw?5^r;ifi?é„ft,r.^rn?r/o%\eMea.a,va„

iSSBiS^^^

^^^^

t e l i j k e i n d e l i n g e n van het t e r r e i n en Uovvei v e r i i K

programma

r;i4^e"T:^n::r.reS'rni^r.e"p™°cKr„^l5se e„ .et ?e.... dat daarvan gemaakt w o r d t t e r u g .

Bit de figuren:

^ ^^^^^

^^^^ sebeMen

2 - microzeven (ronddraaiende trommels bespannen ^

met zeer fün gaasje

.uiveringsgebouw

5 - l°m2Zear!^ent7e'7mde

'vlokken' uil het

BEDRIJ^HUISVESTING

SPECIALE BIJLAGE NRC HANDELSBLAi D I N S D A G 26 O K T O B E R 1982 7.3.

WAAR NRC HANDELSBLAD ONTSTAAT Donderdag 30 juli 1981 bleven de lezers van N R C Handelsblad onverwacht verstoken van hun krant. Oorzaak: een conflict tussen de redactie en de directie van de Nederlandse Dagbladunie (NDU) over de gebrekkige huisvesting van de redacteuren ' In de jaren zeventig, na de fusie tussen de Nieuwe Rotterdamschc Courant en het Algemeen Handelsblad, had N R C Handelsblad een sterke groei doorgemaakt. De verouderde, rommelige ruimte waarin de redactie was gehuisvest werd te klein en voldeed niet meer aan de eisen van een modern dagblad. Dat bezwaar gold ook het Algemeen Dagblad, onderdeel van hetzelfde concern, dat een etage hoger zetelde, alsmede de verschillende redactionele hulpdiensten (documentatie, steno, te ex, fotodienst) waarvan beide kranten gebruik maken. Na de opstand der redacteuren kwam de herhuisvestingsoperatie in een stroomversnelling. Nog geen jaar later, in juni 1982, zaten alle betrokkenen op een nieuwe plaats, nu op dezelfde verdieping — hulpdiensten in het midden, de redacties van N R C Handelsblad en A D aan weerszijden. Totale oppervlakte 2600 vierkante meter. De meeste problemen waren terug te voeren naar een onlogische indeling als gevolg van de te krappe ruimte. De kopij moest te veel kronkelwegen bewandelen op haar weg van en naar deelredacties en eindredactie.

De onderlinge communicatie deugde niet cn er ging door de inefficiënte organisatie teveel tijd en energie verloren. Bovendien waren er een groot aantal kleine ergernissen over het lawaai op de redactiezaal, de benauwde atmosfeer, het heen en weer geloop en de beperkte mogelijkheden zich rustig terug te trekken. In de nieuwe indeling is geprobeerd al dergelijke irritaties te vermijden. Ter bevordering van de communicatie koos de adviseur voor het ook in Amerika veel voorkomende systeem van een grote redactiezaal (newsroom) cn een aantal aparte werkkamers.'T«iRC Handelsblad was een zaal ^ w c n d , maar gezien de ervaringen kostte het De Bruin enige overredingskracht de redactie van het nut ervan te overtuigen. „In eerste instantie had elke deelredactie een eigen kamer geclaimd", zegt De Bruin. Bij de indeling van N R C Handelsblad speelde bovendien de duidelijke scheiding tussen dagkrant en bijvoegsels een rol.

Ue redacties die de dagelijkse nieuwsrubrieken verzorgen (binnenland, buitenland, mens en bedrijf, sport) zijn samen op de gro-. te zaal geplaatst, de redacties van de bijlagen zitten in afzonderlijke kamers. Die moesten er ook komen voor degenen die bijvoorbeeld om representatieve redenen een eigen vertrek moeten hebben, zoals de hoofdredactie cn het hoofdrcdactiesccretariaat.

^ Informatie Een van de uitgangspunten van de nieuwe huisvesting was, vertelt De Bruin, alle informatie op een centraal punt ic laten samenkomen en vah daaruit onmiddellijk te distribueren. Op de zaal is daarom een „informatiecentrum" gebouwd, waar post, kopij van de stenografen, telexen, foto's en archiefstukken via de buispost of anderszins binnenkomen. In de ruimtelijke organisatie is vooral geprobeerd tijdverlies te voorkomen door de looproutes zo •kort mogelijk te houden. Ook de redacties die niet op de grote zaal zijn gehuisvest, kunnen daar binnen enkele seconden zijn. De loopgangen zijn bovendien zo ruim uitgezet dat de aanwezigen geen last ondervinden van hun voorbijsuizende collega's. De enige dienst die niet volgens de analyse-De Bruin is ingedeeld IS de afdeling documentatie, die nu in de N R C Handelsbladruimte huist. Een plaats bij de andere hulpdiensten was niet meer te vinden, aldus Boom. „Bovendien speelde mee dat een archief een hoog papiergewicht met zich brengt. Daartegen moet e e n vloer bestand zijn." • De opstelling van de redacties 'op de grote zaal past als een legpuzzel in elkaar. In het midden zit de eindredactie, die kopij kritisch bekijkt voor ze naar de zetterij wordt gestuurd. Dat houdt nauw overleg in met de overige redacties, die om de eindredactie zijn gegroepeerd. Het heen en weer lopen kan zo tot een minimum worden beperkt.

De redactie buitenland, die het meest vap het archief gebruik maakt, zit het dichtst bij de afdeling documentatie. De redacties mens cn bedrijf en binnenland grenzen aan elkaar, omdat ze een groot aantal raakvlakken hebben en snel met elkaar moeten kunnen overleggen. De mens en bedrijf-redacfcur die de internationale pagina onder zijn hoede heeft, vormt de schakel met buitenland. De sportredactie heeft zowel met binnen- als buitenland

' dagkrant. Het spitsuur voor sport ligt op de zondagavond, als de andere redacties onbezet zijn", verduidelijkt Boom. Een dergelijke brug is er ook tussen redactie en hoofdredactie en wordt gevormd door de redacteur opiniepagina, die in een blauwgeschilderd hok, de "blauwe box" huist, een rustige plaats voor het vele telefonische overleg dat deze functie meebrengt. De redacteur opiniepagina heeft veelvuldig contact met de hoofdredactie en brengt ook het meeste secretariaatswerk (ingezonden brieven) mee. Beide liggen slechts enkele stappen verder. In een kamer voor de verslaggevers, die grenst aan de redactiezaal, is rekening gehouden met een wisselende bezetting. Geen aparte bureaus, zoals elders, maar lange werktafels. Kunst en Cultureel supplement hebben een gezamenlijke ruimte, die de overgang vormt naar de kamers van de andere bijlagen. Z a terdags Bijvoegsel en Onderwijs en wetenschappen. Bij de ingang van de zaal is sen zitje gemaakt om het wat 'zakelijke geheel een vleugje huiselijkheid te geven. In de juiste hoeken staan plantebakkcn opgesteld De redactie is rijkelijk voorzien van de nodige technische voorzieningen, die in de oude behuizing ontbraken. Zo kan op een groot aantal punten via de radiodistributie worden geluisterd naar Hilversum 1 en 2, B B C en Tweede K a mer.

Het systeem van "beeldschermen" Onder meer d c verlichting is al berekend op de komst van de beeldschermen. „ H e t licht i s van zeer hoge kwaliteit", zegt Giel, ; "en reflecteert niet op d e scher- i men". Ook de luchtverversing is, in tegenstelling tot vroeger, van prima i kwaliteit. ' ' ,. Niet ai- , leen de luchtverversing is een succes, ook d e geiuidsabsorptic is e e n zegen voor de vroeger zo getergde oren. Een fluweelzacht tapijt en ' absorberende tegels in het plafond smoren een groot aantal decibellen die worden geproduceerd door g e beuk op schrijfmachines, gerinkel van telefoons en luidruchtige con: vcrsaties. _ ' •.

r . . . .

E e n

groot aantal irritaties is verdwenen. Of, zoals De Bruin het uitdrukt, "de manier waarop d e krant wordt gemaakt is vereenvoudigd. Dat heeft gevolgen voor dc arbeidsrust, de motivatie en, op den .duur misschien voor dc k w a l i t e i t " .

24.

4.4.

Funktie-analyse De gewenste b i j d r a g e van het t e ontwerpen bouwwerk wordt omschreven i n termen van t e v e r v u l l e n f u n k t i e s . In de f u n k t i e b e s c h r i j v i n g wordt aangegeven waartoe het bouwwerk - o f , meer i n het algemeen, een bestaand o f t e ontwerpen o b j e c t o f proces - d i e n t o f zou moeten of kunnen dienen. De f u n k t i e g e e f t de f e i t e l i j k e o f beoogde werking o f u i t w e r k i n g van i e t s weer; de b i j d r a g e die het l e v e r t aan een g r o t e r geheel. In de meest ruime z i n kan f u n k t i e v e r v u l 1 i n g worden opgevat a l s een " t r a n s f o r m a t i e " ; een omzetting van een bepaalde toestand i n een andere. Het o b j e c t o f proces waarmee dat gebeurt wordt a l s " f u n k t i e d r a g e r " omschreven ( v e r g e l i j k : i n f o r m a t i e d r a g e r , ambtsdrager e . d . ) . De gewenste eigenschappen van het t e ontwerpen bouwwerk worden i n e e r s t e i n s t a n t i e omschreven door de p r i m a i r e o f h o o f d f u n k t i e ervan aan t e geven. B i j een s p o o r w e g - s t a t i o n b i j v o o r b e e l d " h e t bieden van o v e r s t a p - en overslagmogelijkheden binnen het vervoerssysteem en tussen vervoerssystemen".

De p r i m a i r e f u n k t i e van een k a n t i n e i s "mogelijkheden bieden t o t het kopen en n u t t i g e n van s p i j s en drank en eventuele genotsmiddelen". Op grond van een meer gedetai1 leerde f u n k t i e - en procesanalyse kan worden nagegaan welke s p e c i f i e k e eigenschappen het bouwwerk moet hebben om de gewenste f u n k t i e s , onder de gegeven omstandigheden, t e kunnen v e r v u l l e n . De variërende omstandigheden (wisselende g e b r u i k e r s a a n t a l l e n , b l o o t s t e l l i n g aan weer en w i n d , v e r s c h i l l e n tussen dag en nacht) worden nader onderzocht om de consequenties ervan voor de f u n k t i e v e r v u l 1 i n g en de h i e r u i t v o o r t vloeiende eisen t e kunnen v a s t s t e l l e n . Het denken i n f u n k t i e s h e e f t b i j het ontwerpen onmiskenbare voordelen i n vergel i j k i n g met een d i r e k t e benadering v a n u i t d o e l s t e l l i n g e n o f concrete o p l o s s i n g e n . Het formuleren van w e n s e l i j k h e d e n , min of meer i n het l u c h t l e d i g e , doet wel een erg groot beroep op ons v o o r s t e l l i n g s en abstractievermogen. Als e r daarentegen di r e k t i n concrete o p l o s singen wordt gedacht worden fundamentele a l t e r n a t i e v e n b i j voorbaat u i t g e s l o t e n .

Door i n f u n k t i e s t e denken leggen we ons n i e t meteen vast op s p e c i f i e k e o p l o s s i n g e n : het gemeenschappelijke i n op het e e r s t e g e z i c h t t o t a a l v e r s c h i l l e n d e objecten of processen wordt eerder benad r u k t . De o n t w i k k e l i n g van het Romeinse aquaduct v a n u i t de brug i s daar een sprekend voorbeeld van. " S l u i s " - f u n k t i e s , " t r a n s p o r t " - f u n k t i e s , " d r a a g " - f u n k t i e s e . d . vinden we i n van al les en nog wat t e r u g . We kunnen ons meestal wel een v o o r s t e l l i n g maken waartoe i e t s bestaands d i e n t o f zou kunnen dienen (of waartoe i e t s wat nog ontworpen moet worden zou moeten dienen! )• Op grond daarvan kunnen we nieuwe toepassingsmogelijkheden ontdekken of een verband leggen met na t e streven d o e l s t e l l i ngen. Het f u n k t i e b e g r i p kan naar twee kanten als s p r i n g p l a n k dienen. Omdat doel v e r w e z e n l i j k i n g en f u n k t i e v e r v u l 1 i n g i n el kaars verlengde l i g g e n kunnen f u n k t i e s en d o e l s t e l l i n g e n steeds aan el kaar worden g e r e l a t e e r d . Elke concrete o p l o s s i n g kan op z i j n b e u r t als p o t e n t i ë l e f u n k t i e d r a g e r worden beschouwd.

Noem b i j w i j z e van e x e r c i t i e eens 10 o n g e b r u i k e l i j k e toepassingsmogelijkheden van bakstenen. Op welke v e r s c h i l l e n d e manieren kan water worden getransporteerd? De " p r i m a i r e " o f h o o f d f u n c t i e , d i e als de bestaansrede voor het bouwwerk kan worden beschouwd, i s g e r i c h t op vervul 1ing van de behoeften van de opdrachtgever en de toekomstige g e b r u i k e r s . De bepaling van de h o o f d f u n c t i e en de o p s p l i t s i n g en verbiezondering van "3e h o o f d f u n c t i e 1n diverse d e e l f u n c t i e s neemt b i j "ïïë" f u n c t i e a n a l y s e een c e n t r a l e p l a a t s i n . B i j de o p s p l i t s i n g en verbiezondering t o t d e e l f u n c t i e s wordt gebruik gemaakt van de r e s u l t a t e n van de procesanalyse. De d e e l f u n c t i e s worden g e r e l a t e e r d aan de deelprocessen waaraan ze een b i j d r a g e l e v e r e n . De f u n c t i e o m s c h r i j v i n g h e e f t dan ook als

25,

A A N V U l t E N H O I T E S RONO S P U D P A L f N VAN JACK UP t H A N O t N

e O O f M B f S C H E H M I N G l U S S C N PLATFORMS

IT IT ONOCRST£UN€N ( N A f O E R K C N VAN

H ü O ( M 0 ( S C M ( R M J N Ü R0NCX3M

PLAIFOHM"

HtSER PIPES'

A f K K K t H LCICHNGSTRAAT MET ZTWKSTUKKtN

Mogelijke toepassingen van s t e e n b e s t o r t i n g , of>d@rd@@l

fundi®

vargroten gunstig voor

v&rgroten ongunstig voor

modules

h s r b s f g a n van het equipment

gebruik

stabiliteit diepgang kosten

dek

ondsrateuning modules onderdeel ruimtelijk raamwerk met kolommen

gebruik fundering

stabiliteit diepgang kosten

kolomman

ondersteuning dek onderdeel raamwerk torens met dek herbergen equipment en pijpen drijfvermogen en stabiliserende werking na afzinken c a i s s o n

kolomafstand: - stabiliteit - golfaanvai kolomdiameter: - stabiliteit - gebruik - kosten dek

kolomafstand: - kosten dek

drijfvermogen voor horizontaal en v e n i c a a l transport lunderingsoppervlak gewicht

caissonbreedte: - fundering - stabiliteit - diepgang - gebruik caissonhoogt©: ~ stabiliteit - kosten

caisson

berging ballast voor stabiliteit tijdens alapen en op fundering opslag olie

kolomdiametar: - fundering - goffaanval - diepgang - kosten

caissonbreedte: - golfaanvai - kosten

caissonhoogte: - golfaanvai ~ diepgang

F u n c t i e b e s c h r i j v i n g van de b e l a n g r i j k s t e onderdelen van het ANDOCboorplatform. Bron: NIVAG.

u i t : pTERNATIONALE SAMiNWERKING 5 september 1980

21

INDONESISCH EXPERIRflENT MET DE WATERHYACINT e waterhyacint is ondanks zijn naam en onschuldig klinkende kl zijn vriendelijke u terlijk een berucht en gevreesd trop sch wateronkruid. Deze plant kwam oorspronkelijk alleen voor in Zuid-Amerika, maar werd in de vorige eeuw verspreid vanwege zijn exotische, hyancintachtige bloemen. In 1884 werd de waterhyacint als souvenir uitgedeeld door Japanse afgevaardigden op een katoententoonstelling in New Orleans, in de Verenigde Staten, en binnen een tiental jaren was de plant een plaag geworden in Florida. In 1895 was de St.Johns rivier in het Noorden van deze staat over een afstand van 160 kilometer met waterhyacinten dichtgegroeid.

D

In A f r i k a w e r d deze w a t e r p l a n t een plaag in 1 9 5 8 , t o e n de eerste p l a n t e n o p d o k e n in de W i t t e N i j l en haar z i j r i v i e r e n en o o k In A z i ë n a m de v e r s t o r i n g van irrigatiesyst e m e n en waterreservoirs na de t w e e d e wer e l d o o r l o g zienderogen t o e . In Indonesië zijn zo meren als Cu r u g o p West Java en Rawa Pening o p Oost Java n u m e t w a t e r h y acinten o v e r d e k t , w a t de toevoer van irrigat i e k a n a l e n b e l e m m e r t en de visserij zeer bem o e i l i j k t . Sinds enkele jaren Is de aanwas van w a t e r p l a n t e n in h e t C u r u g - m e e r zo g r o o t g e w o r d e n , d a t er m a a n d e l i j k s geoogst m o e t w o r d e n o m het meer nog enigszins o p e n te k u n n e n h o u d e n .

Nuttig gebruik H e t h o o f d van het v i s s e r i j - i n s t i t u u t ter plaatse, de heer A c h m a d , zegt daar h e t v o l gende o v e r : " V o o r de visserij is deze d i c h t groei een zeer onplezierige zaak. M o m e n teel kan slechts 25 p r o c e n t van de opperv l a k t e van h e t meer w o r d e n bevist, t e r w i j l de m o g e l i j k e v i s p r o d u k t i e van het meer veel groter kan z i j n dan hij n u is. H é t oogsten van de w a t e r p l a n t e n brengt hoge kosten met zich m e e " . O m het p r o b l e e m van de w a t e r h y a c i n t op het C u r u g - m e e r aan te p a k k e n , zo h e e f t m e n b i j het I n s t i t u u t v o o r Ecologie te Band u n g gedacht, z o u het zinvol z i j n de waterh y a c i n t van plaag t o t n u t te m a k e n . De redenering is als v o l g t : Als de w a t e r h y a c i n t d o o r de mensen r o n d het meer kan w o r d e n ' g e b r u i k t , dan h o e f t het oogsten ervan n i e t meer m e t z u l k e hoge kosten gepaard gaan en k o m t deze t o c h ten n u t t e van de bevolk i n g . O m die reden is het i n s t i t u u t in 1 9 7 5 m e t een o n d e r z o e k s p r o j e c t gestart, w a a r b i j

het de m o g e l i j k h e d e n nagaat v o o r het gebruik

van de w a t e r h y a c i n t

als

brandstof

v o o r de zogenaamde blogasvergisting. Bij biogasvergisting w o r d t o n d e r arme

omstandigheden

zoals

mest en dode

uit

zuurstof-

afvalmateriaal,

plantenresten,

door

bacteriën gas g e v o r m d d a t b i j n a gelijk

is

aan ons aardgas en d a a r d o o r u i t s t e k e n d gebruikt voor

kan w o r d e n verlichting.

Uit

als kookgas en zelfs de proeven die

afgelopen paar jaar z i j n uitgevoerd

de

bleek

d a t de h y a c i n t per dag r o n d de 2 5 0 liter gas per k i l o g r a m droge w a t e r h y a c i n t k o n lever e n . Eerder was u i t een A m e r i k a a n s e x p e r i m e n t al gebleken d a t een k i l o g r a m niet-ged r o o g d e w a t e r h y a c i n t per dag 10 liter gas k o n p r o d u c e r e n . O m d a t de gasconsumptie per persoon per dag b e k e n d is,bleek u i t een snel

r e k e n s o m m e t j e , d a t één persoon zo-

doende met

2 0 k i l o w a t e r h y a c i n t per dag

z i j n p o t j e kan k o k e n . H o e w e l het onderzoek nog niet is a f g e r o n d j i j k t d i t perspectieven te bieden v o o r een n u t t i g g e b r u i k van de w a t e r h y a c i n t .

Visvoer Een andere interessante oplossing v o o r de w a t e r p l a n t e n p l a a g in h e t Curug-meer is gez o c h t d o o r Ir. S j a m s u d i n van de Landb o u w h o g e s c h o o l te Bogor. H i j k w a m op h e t idee o m andere schadelijke w a t e r p l a n t e n zoals de w a t e r p e s t op te voeren aan vis. In van b a m b o e gemaakte k o o i e n werden T i l a p i a vissen o p een rantsoen gezet van f i j n g e h a k t e w a t e r p l a n t e n . Na een periode van drie maanden bleek de vis van gem i d d e l d 8 0 gram t o t 2 2 0 gram te z i j n geg r o e i d . Ir. S j a m s u d i n concludeerde zelf u i t zijn e x p e r i m e n t : " M e t d i t o n d e r z o e k is d u i d e l i j k a a n g e t o o n d dat T i l a p i a , gevoerd m e t f i j n g e h a k t e w a t e r p l a n t e n in k o o i e n een betere groei v e r t o o n d dan in v i j v e r s " . Hoewel andere m o g e l i j k h e d e n voor de verw e r k i n g van w a t e r p l a n t e n , zoals het geb r u i k als varkensvoer of als meststof v o o r de t e e l t van paddestoelen, bij Curug nog o n v o l d o e n d e b e k e k e n z i j n , l i j k t het erop d a t de w a t e r p l a n t e n in de t o e k o m s t niet slechts v e r w i j d e r d hoeven te w o r d e n o m weg te r o t t e n aan de rand van het meer.

H o p e l i j k zal m e n erin slagen de e n o r m e hoeveelheden p l a n t a a r d i g materiaal die jaarlijks een grote h i n d e r v o r m e n v o o r visserij en irrigatie zo te g e b r u i k e n dat de oogst ervan t e n n u t t e zal k o m e n aan de o m r i n g e n d e boeren en vissers.

Hans de longh

algemene vorm: " h e t bi-eden van mogelijkheden t o t . . , " , "het scheppen van voorwaarde v o o r . , . " , "het voorzien i n de behoefte a a n . . . " e t c . B i j de f u n c t i e b e s c h r i j v i n g z i j n v e r s c h i 1 lende a b s t r a c t i e n i v e a u ' s o f combinaties van a b s t r a c t i e n i v e a u ' s m o g e l i j k . De f u n c t i e van een brug b i j v o o r b e e l d wordt omschreven i n termen van nieuwe o f verbeterde communicatiemogelijkheden of v e r k e e r s v e r b i n d i n g e n . "Het ondersteunen van v o e r t u i g e n i n de l u c h t " i s echter ook een m o g e l i j k f u n c t i e b e s c h r i j v i n g . B i j een te algemene o m s c h r i j v i n g ( i n het geval van de b r u g : "het bevorderen van de communicatie tussen 2 punten i n de r u i m t e " ) gaat het onderscheidend vermogen v e r l o r e n . In het geval van een te s p e c i f i e k e f u n c t i e b e s c h r i j v i n g ("een weg voor autoverkeer tussen de beide landhoofden van een r i v i e r " ) i s de b i n d i n g .S3n s p e c i f i e k e oplossingen en s i t u a t i e s te s t e r k . De f u n c t i e b e s c h r i j v i n g moet i n ieder geval ruimte bieden voor a l l e r e l e v a n t e d e e l f u n c t i e s . B i j een te beperkte benadering worden d e e l f u n c t i e s ongemerkt als h o o f d f u n c t i e s opgevoerd.

Functieomschrijvingen van het s t a t i o n die aan d i t euvel l i j d e n z i j n "een p l a a t s waar r e i z i g e r s beschut op de t r e i n kunnen wachten" (en maar w a c h t e n ! ) , "mogelijkheden bieden om een t r e i n r e i s te beginnen" (van onbeperkte duur?) en "een aan het spoor gelegen plaats waar railwagens b i j e l k a a r komen en weer v e r t r e k k e n " (op eigen i n i t i a t i e f 1 ) . Aan e l k van deze f u n c t i e b e s c h r i j v i n g e n o n t b r e e k t nog wel meer. Ga z e l f maar na. Zowel b i j de f u n c t i e - als de procesanalyse t r e e d t een steeds verdergaande mate van d e t a i l l e r i n g op. Op basis van g e d e t a i l l e e r d e procesanalyses ( p a r k e r e n , k a a r t j e s kopen, wachten . . . ) kan nauwk e u r i g e r worden v a s t g e s t e l d welke s p e c i f i e k e f u n c t i e s het bouwwerk moet v e r v u l l e n en welke voorzieningen daarvoor z i j n v e r e i s t . Voor het i n - en u i t s t a p p e n van passagiers z i j n s p e c i f i e k e voorzieningen g e t r o f f e n ; voor het u i t z w a a i e n , het d i c h t - en losknopen van jassen of het u i t l a t e n van de hond n i e t .

En op goede gronden! U i t meer g e d e t a i l l e e r d e proces- en f u n c t i e - a n a l y s e s kan ook b l i j k e n dat de f u n c t i e v e r v u l l i n g u i t een oogpunt van bepaalde g e b r u i k s c a t e g o r i ë n ( b e j a a r d e n , gehandicapten) nog veel t e wensen o v e r l a a t . In het ontwerp kan daaraan b i j z o n d e r e aandacht worden besteed. Om t o t een systematische i n v e n t a r i s a t i e van a l l e , voor het ontwerp r e l e v a n t e , f u n c t i e s te komen i s een nadere u i t w e r k i n g van het f u n c t i e b e g r i p gewenst. Naast hoofd- en d e e l f u n c t i e s worden "nevenf u n c t i e s " en "neveneffecten op andere f u n c t i e s " onderschei den, t e r w i j l als b i j z o n d e r e c a t e g o r i e ook de " h u l p f u n c t i e s " z i j n g e i n t r o duceerd. Nevenfuncties z i j n , i n t e g e n s t e l l i n g t o t d e e l f u n c t i e s , geen n o o d z a k e l i j k e voorwaarde voor de v e r v u l l i n g van de hoofdf u n c t i e ; het z i j n eerder a a n v u l l i n g e n en toevoegingen of n i e t beoogde b i j k o m s t i g h e d e n . Ten aanzien van nevenfuncties g e l d t het c r i t e r i u m dat ze i n beginsel ( o p s p l i t s i n g i s technisch n i e t a l t i j d m o g e l i j k ) elders door a f z o n d e r l i j k e voorzieningen kunnen worden v e r v u l d .

Uit" het oogpunt van p r i m a i r e f u n c t i e v e r v u l l i n g kunnen ze gemist worden. Het s t a t i o n kan als s t a t i o n b l i j v e n fni^neren ook als de r e s t a u r a t i e gesloten wordt en we op het c a f é - r e s t a u r a n t daar tegenover zouden z i j n aangewezen. Het personenvervoer kan-, z i j het op een minder aangename w i j z e , doorgang b l i j v e n v i n d e n . Van een onderschikking naar b e l a n g r i j k h e i d tussen hoofd- en nevenfuncties h o e f t n i e t a l t i j d sprake te z i j n ;

28.

f u n c t i e s kunnen o n d e r l i n g min o f meer g e l i j k w a a r d i g z i j n (een " m u l t i purpose" gebouw b i j v . ) . B i j het ontwerp van een bouwwerk met een vooraf bepaalde f u n c t i e ( m e t r o s t r a t i o n , s p o r t h a l ) z u l l e n de m o g e l i j k heden t o t v e r v u l l i n g van nevenfuncties z o r g v u l d i g moeten worden onderzocht. M o g e l i j k e neveneffecten op de v e r v u l l i n g van andere f u n c t i e s , d i e voor zover ze n a d e l i g z i j n als " d y s f u n c t i e " worden omschreven, verdienen eveneens de nodige aandacht b i j het o p s t e l l e n van een p . v . e . en het o n t w i k k e l e n van a l t e r n a t i e v e oplossingen. H u l p f u n c t i e s nemen een b i j z o n d e r e p l a a t s i n , omdat ze geen z e l f s t a n ¬ dige betekenis hebben en van ondersteunende aard z i j n . De h u l p f u n c t i e s kunnen worden gezien als n o o d z a k e l i j k e voorwaarden voor de v e r v u l l i n g van d e e l f u n c t i e s en de h o o f d f u n c t i e onder variërende omstandigheden. Veel voorkomende voorbeelden z i j n : v e r l i c h t i n g , verwarming, schoonmaken, beheer. Een scherpe i n d e l i n g i s meestal n i e t gemakkelijk te v e r k r i j g e n .

Het gaat u i t e i n d e l i j k echter n i e t om een s l u i t e n d e c l a s s i f i c a t i e , maar om een systematische i n v e n t a r i s a t i e van a l l e f u n c t i e s d i e voor het ontwerp r e l e v a n t z i j n .

NADERE UITWERKING FUNKTIEBEGRIP doelverwezenlijking gebruikers

doelverwezenlijking buitenstaanders NEVENEFFEKT(EN), , op andere f u n k t i e s

positief)

(negatief) "dysfunkties 4 primaire" of HOOFDFUNKTIE

HULPFUNKTIE

•^NEVENFUNKTIE(-S)

opsplitsen verbiezonderen

4

DEELFUNKTIES

29.

De r o l die de f u n c t i e - a n a l y s e b i j het o p s t e l l e n van een programma van eisen en wensen en het ontwerp van m o g e l i j k e f u n c t i e d r a g e r s v e r v u l t kan met een voorbeeld worden t o e g e l i c h t . Het p r a k t i j k v o o r b e e l d , de h e r i n r i c h t i n g van een woonstraat als woonerf, i s ontleend aan oefening 1 en 2. De d i r e k t e woonomgeving v e r v u l t , als openbaar verkeers- en v e r b l i j f s g e b i e d , een d r i e t a l f u n c t i e s : a f w i k k e l i n g doorgaand verkeer ( " s t r o o m f u n c t i e " ) verkeersfunctie : a f w i k k e l i n g bestemmingsverkeer : a f w i k k e l i n g bestemmingsverkeer - e r f o n t s l u i t i ngsfuncti e ; parkeer- en s t a l l i n g s m o g e l i j k h e d e n bieden ; kabels en l e i d i n g e n onderbrengen ; a l s b u i t e n r u i m t e fungeren - erffunctie : a l s ontmoetings- en speelruimte dienen, In bestaande woonstraten i s de e r f f u n c t i e als regel v o l s t r e k t onderg e s c h i k t geraakt aan de e r f o n t s l u i t i n g s - en v e r k e e r s f u n c t i e . De e r f f u n c t i e wordt vooral n e g a t i e f beïnvloed door de a f w i k k e l i n g van het doorgaande verkeer. Als " d y s f u n c t i e s " kunnen dan ook worden genoemd: o n v e i l i g h e i d , v e r l i e s aan s p e e l r u i m t e , lawaai e . d .

In een "woonerf wordt de e r f f u n c t i e of v e r b l i j f s f u n c t i e weer i n ere h e r s t e l d : het doorgaande verkeer wordt geheel geweerd. Als m o g e l i j k a l t e r n a t i e f , u i t een oogpunt van v e r k e e r s c i r c u l a t i e en m i l i e u k w a l i t e i t , kan ook de i n v o e r i n g van é é n r i c h t i n g s v e r k e e r worden overwogen. De onderlinge v e r s c h i l l e n tussen de a l t e r n a t i e v e n , i n termen van f u n c t i e v e r v u l l i n g kunnen als v o l g t worden weergegeven.

woonstraat éénrichtingsverkeer woonerf

doorgaand verkeer

bestemmingsverkeer

0

0

-(richting) +(capaciteit)

parkeren en s t a l l e n

verblijven

0

0

0

+

(toegankelijkheid) +

(toegankelijkheid)

(parkeerruimte)

(N.B. "O" = ongewijzigd ten opzichte van woonstraat) Aan de hand van z o ' n globale f u n c t i e - a n a l y s e kunnen g e r i c h t e onderzoekvragen worden geformuleerd ten behoeve van het programma van eisen en wensen o f t e r bepaling van de r i c h t i n g e n waarin de o p l o s s i n g wordt gezocht. In a a n v u l l i n g daarop kan een meer g e d e t a i l l e e r d e analyse p l a a t s v i n d e n van de f u n c t i e s d i e de woonstraat en onderdelen daarvan v e r v u l l e n . B i j het s p e c i f i c e r e n van eisen en wensen en het ontwikkelen van a l t e r n a t i e v e oplossing kan een systematische f u n c t i e b e s c h r i j v i n c van de bestaande " f u n c t i e d r a g e r s " als kapstok of r e f e r e n t i e k a d e r dienen. Als b e l a n g r i j k s t e r u i m t e l i j k e en c o n s t r u c t i e v e elementen kunnen worden onderscheiden: de r i j b a a n , k r u i s i n g e n , t r o t t o i r en t r o t t o i r b a n d . De van belang z i j n d e f u n c t i e s kunnen als v o l g t beknopt worden weergegeven: verkeersafwikkeling (prima' - rijbaan parkeer- en s t a l l i n g s g e l e g e n h e i d (nevenfunkt kabels en l e i d i n g e n onderbrengen (nevenfunkt als s p e e l r u i m t e , h o n d e n t o i l e t e . d .

dienen (nevenfunkt b e l i j n i n g en s i g n a l e r i n g (deelfunkt a f w a t e r i n g en v e r l i c h t i n g (hulpfunkt verkeersafwi k k e l i n g (prima - kruising oriëntatie (nevenfunkt verkeersruimte voor voetgangers (prima - trottoir kabels en l e i d i n g e n opbergen (nevenfunktie straatverlichting opstellen als t i j d e l i j k e opslagruimte dienen als s p e e l - en ontmoetingsruimte fungeren

30. - trottoirband

( p r i m a i r ) : o p s l u i t i n g van de r i j b a a n ( n e v e n f u n k t i e ) : v i s u e l e begrenzing en b e g e l e i d i n g (blinden o . a . ) .

De " e r f f u n c t i e " moet u i t e i n d e l i j k i n het ontwerp worden v e r t a a l d i n passende f u n c t i e d r a g e r s : a a n s l u i t i n g e n op de r e s t van het wegennet, verkeers- en p a r k e e r v o o r z i e n i n g e n , k a b e l - en l e i d i n g s t r a t e n , s p e e l en groenvoorzieningen. D a a r b i j zal rekening moeten worden gehouden met de overige neven- en h u l p f u n c t i e s d i e ook i n de gewijzigde s i t u a t i e p l a a t s moeten kunnen v i n d e n . Ten aanzien van de t o e g a n k e l i j k h e i d en v e r k e e r s a f w i k k e l i n g moet worden v a s t g e s t e l d welk type v o e r t u i g a l s "maatgevend" g e l d t (personenauto's resp. de brandweer- of v u i l n i s wagen o f de SRV:) en welke eisen d a a r u i t v o o r t v l o e i e n ( d r a a i c i r k e l s e . d . ) . De v e r k e e r s i n t e n s i t e i t z a l , met het oog op de gewenste v e i l i g h e i d en m i l i e u k w a l i t e i t , binnen bepaalde grenzen moeten b l i j v e n . H i e r u i t kunnen eisen worden a f g e l e i d ten aanzien van de t o e l a a t b a r e omvang van het "verkeersluwe" gebied en de o n t s l u i t i n g s s t r u k t u u r .

Omdat op het woonerf een a f w i j k e n d verkeersregiem g e l d t moet de overgang op het "gewone" verkeersnet d u i d e l i j k worden gemarkeerd, i n de vorm van i n - en u i t r i t t e n . Een ongedeelde verkeers- en v e r b l i j f s ruimte i s gewenst; de s c h e i d i n g tussen t r o t t o i r en r i j b a a n komt t e v e r v a l l e n . Een d u i d e l i j k e markering van " r i j s t r o o k " en parkeerplaatsen i s met het oog op de v e i l i g h e i d en de v e r k e e r s a f w i k k e l i n g toch wel gewenst. De t o e g a n k e l i j k h e i d van kabels en l e i d i n g e n moet gewaarborgd b l i j v e n . Ter beperking van de r i j s n e l h e i d z u l l e n i n de l a n g r i c h t i n g verkeersbelemmeringen moeten worden aangebracht: knikken i n de r i j r i c h t i n g , a s v e r s c h u i v i n g e n , drempels e . d . De f u n k t i e - a n a l y s e i s geen geïsoleerde a k t i v i t e i t , e r v i n d t een voortdurende w i s s e l w e r k i n g p l a a t s met de f o r m u l e r i n g van eisen en wensen en het ontwikkelen van a l t e r natieve o p l o s s i n g e n . De f u n c t i e - a n a l y s e s p e e l t een erg b e l a n g r i j k e r o l b i j het o p s t e l 1 en van een programma van eisen en wensen en het systemati sch ontwikkelen van a l t e r n a t i e v e n .

Vanuit de f u n c t i e - a n a l y s e kan zowel een verband worden gelegd met de eisen en wensen d i e op basis van de procesanalyse worden g e f o r m u l e e r d , als met m o g e l i j k e f u n c t i e d r a g e r s . Het onderstaande schema l a a t zien hoe d o e l s t e l 1ingen, processen en f u n c t i e s i n o n d e r l i n g e wisselwerking worden ui tgewerkt en op el kaar afgestemd. De analyse en het ontwerp van m o g e l i j k e f u n c t i e d r a g e r s s l u i t daar op aan.

31.

van

naar

naar

DOELSTELLINGEN organisatie gemeenschap

PROCESSEN bedrijfsproces gebruiksproces

FUNKTIES bouwwerk onderdelen

FUNKTIEDRAGERS bouwwerk onderdelen

CONCRfTISERING en « priorjiteitsbepaling

PROCESANALYSE(-S)

FUNCTIE-ANALYSE(S)

analyse en ontwerp

a k t i v i t e i t e n - en relatieschema f u n c t i o n e l e en ruimtelijke relaties

programma van wensen en eisen

ruimtelijke en c o n s t r u c t i e v e elementen keuze- en combinatie mogelijkheden

beoordelingsaspekten prioriteiten ontwerpcriteria

Ter i l l u s t r a t i e een voorbeeld w a a r u i t de onderlinge wisselwerking b l i j k t tussen: - de c o n c r e t i s e r i n g van d o e l s t e l l i n g e n (van onderzoekvragen t o t eisen en wensen); - de analyse van b e d r i j f s - en gebruiksprocessen; - de bepaling van m o g e l i j k e f u n c t i e d r a g e r s . Het voorbeeld i s ontleend aan de analyse van het kantinegebeuren (oefening 2 ) ; we beperken ons t o t het aankomstproces. onderzoekvragen/eisen

proces

personeelsingang v e r e i s t ? p l a a t s b e p a l i n g daarvan dimensionering daarvan

binnenkomen

vóór o f na de ingang garderobe? toezicht?

j a s ophangen tas wegzetten

overzichtelijkheid z i c h t b a a r h e i d bal i e herkenbaarheid t a f e l o p s t e l l i n g

oriënteren

functiedrager ( r u i m t e l i j k element] ingang

32.

Progranjma^yan^eiien^en^wensen Met de proces- en f u n c t i e - a n a l y s e i s de onderbouwing van het programma van wensen en eisen al behandeld. In het p . v . e . worden de eisen en wensen ( d i e " v a n u i t de processen" aan de f u n c t i e v e r v u l l i n g worden g e s t e l d ) e x p l i c i e t en b i j voorkeur k w a n t i t a t i e f weergegeven e n , met de geldende randvoorwaarden, i n een p r a k t i s c h r e a l i s e e r b a a r en g e ï n t e greerd eisenpakket samengevat. Ten behoeve van het o p s t e l l e n van een p . v . e . en de o n t w i k k e l i n g van a l t e r n a t i e v e n i s een methodische aanpak o n t w i k k e l d die a l s v o l g t kan worden geschematiseerd: gewenste r e s u l t a a t b e d r i j f s - en gebruiksprocessen f u n c t i o n e l e r e l a t i e s en eisen r u i m t e l i j k e r e l a t i e s en eisen ,

programma van e'i'sen en wensen

alternatieve ruimtelijke

indelingen

r u i m t e l i j k ontwerp constructieve

uitwerking

Hoewel bepaalde h o o f d l i j n e n aangegeven kunnen worden bestaat er i n de p r a k t i j k géén standaardprocedure voor het o p s t e l l e n van een p r o gramma van eisen en wensen. Daarvoor vertonen de p r o j e k t e n o n d e r l i n g t e g r o t e v e r s c h i l l e n en lopen de s p e c i f i e k e omstandigheden (beschikbare kennis en e r v a r i n g , t i j d s l i m i e t e n e . d . ) t e ver u i t e e n . In de meeste g e v a l l e n kunnen de benodigde gegevens grotendeels aan de l i t e r a t u u r en aan v e r g e l i j k b a r e p r o j e c t e n en s i t u a t i e s worden o n t l e e n d , het p . v . e . voor een kunstwerk ( b r u g , t u n n e l , s l u i s e . d . ) o f een _ k l e i n s c h a l i g b e d r i j f s - o f gemeenschapsgebouw (goederenloods, s t a t i o n , s p o r t h a l ) kan a l s regel door de ontwerper z e l f worden o p g e s t e l d , i n o v e r l e g met de opdrachtgever. B i j omvangrijke en complexe p r o j e c t e n waarmee nog w e i n i g o f geen e r v a r i n g i s opgedaan ( i n de o f f - s h o r e ot u t i l i t e i t s b o u w b i j v o o r b e e l d ) i s s p e c i a l i s t i s c h e kennis op de meest uiteenlopende gebieden v e r e i s t : procestechndogie en p r o d u k t i e t e c h n i e k , b e d r i j f s o r g a n i s a t i e en -economie, bouwfysica en materiaalkunde, p l a n o l o g i e e . d .

Het o p s t e l l e n van een p . v . e . kan op z i c h z e l f z o ' n omvangrijke en gecompliceerde onderzoektaak worden dat deskundigen of adviesbureau's die op d i t gebied g e s p e c i a l i s e e r d z i j n moeten worden ingeschakeld. In de p r a k t i j k wordt doorgaans e e r s t een basisprogramma opgesteld waarin de b e l a n g r i j k s t e uitgangspunten, d o e l s t e l l i n g e n en randvoorwaarden verwerkt z i j n . Op grond van globale c a p a c i t e i t s - en kostenramingen kan een haalbaarheidsonderzoek worden u i t g e v o e r d . Vervolgens wordt een v o o r l o p i g pT77ëT~öpgesteld dat als basis voor een schetsontwerp kan dienen.

33. Op grond van het v o o r l o p i g pve en het schetsontwerp i s een b e t e r i n z i c h t verkregen i n de consequenties van de randvoorwaarden en de t o t dusver gehanteerde uitgangspunten en d o e l s t e l l i n g e n en i n de r e ë l e oplossingsmogelijkheden. Eerder genomen b e s l i s s i n g e n kunnen i n d i t stadium desgewenst worden h e r z i e n . Het " d e f i n i t i e v e " pve komt g e l e i d e l i j k en vaak i n nauwe w i s s e l w e r k i n g met het ontwerp t o t s t a n d . Het pve i s echter n i e t " d e f i n i t i e f " i n de z i n dat het t o t i n het l a a t s t e d e t a i l ééns en voor goed wordt v a s t g e l e g d . Tijdens het ontwerpproces kunnen bepaalde onderdelen en aspekten nog nader u i t g e w e r k t o f herzien worden. Het "open" k a r a k t e r van het pve komt ook t o t u i t i n g i n het onderscheid tussen " e i s e n " en "wensen" dat i n d i t verband steeds wordt gemaakt.

Met het oog op de hanteerbaarheid en o v e r z i c h t e l i j k h e i d wordt het t o t a l e programma van eisen en wensen doorgaans opgebouwd u i t deelprogramma's ten aanzien van: - de s i t u e r i n g ( l o c a t i e k e u z e en planologische i n p a s s i n g ) ; - de r u i m t e l i j k e i n d e l i n g en i n r i c h t i n g van het t e r r e i n ; - het r u i m t e l i j k ontwerp van het "bouwwerk" (grond- en waterwerken, kunstwerken, gebouwen); - de c o n s t r u c t i e en eventuele i n s t a l 1 a t i e s . De w i j z e waarop een pve t o t stand komt kan i n h o o f d l i j n e n nader worden t o e g e l i c h t . B i j de methodische u i t w e r k i n g van deze onderzoektaak gaan we n i e t u i t van m o g e l i j k e p r a k t i j k s i t u a t i e s maar van een t y p i s c h e o n d e r w i j s s i t u a t i e zoals d i e z i c h i n het t w e e d e j a a r s - p r o j e k t voordoet. Daarbij v i n d t zowel een eerste kennismaking met het gekozen onderwerp p l a a t s als met het o p s t e l l e n van een pve als zodanig. De mogelijkheden t o t het u i t v o e r e n van onderzoek en het voeren van overleg met de opdrachtgever z i j n daarentegen, i n v e r g e l i j k i n g met de p r a k t i j k , nogal b e p e r k t .

De opstel I e r s van een pve z u l l e n z i c h , i n d e r g e l i j k e omstandigheden, evenals de befaamde baron von Münchhausen, voornamelijk aan de eigen laarzen omhoog moeten t r e k k e n . Om het t o t a l e eisenpakket op een o v e r z i c h t e l i j k e w i j z e i n t e delen wordt een " c h e c k - l i s t " g e b r u i k t aan de hand waarvan systematisch kan worden nagegaan waaraan en door w i e , welke typen eisen g e s t e l d worden. O n v o l l e d i g h e i d en e e n z i j d i g h e i d kan daardoor vermeden worden. Naast eisen ten aanzien van de toekomstige gebruikswaarde, de m o g e l i j k e neveneffecten en de kosten kunnen er ook s p e c i f i e k e eisen worden ge¬ s t e l d aan de~voorbereiding en u i t v o e r i n g van het p r o j e c t . Aan de v o o r b e r e i d i n g kunnen eisen verbonden worden met b e t r e k k i n g t o t de t e volgen procedures, t i j d s l i m i e t e n , b u d g e t l i m i e t e n e . d . Met het oog op de u i t v o e r i n g kunnen eisen worden g e s t e l d ten aanzien van toe t e passen bouwtechnieken en m a t e r i a l e n , afstemming op beschikbaar mater i a a l , b o u w t i j d e . d . Voorts zal rekening moeten worden gehouden met m o g e l i j k e neveneffecten i n de u i t v o e r i n g s f a s e ( t i j d e l i j k e v e r l a g i n g grondwaterstand, g e l u i d s - en t r i l l i n g s h i n d e r e .

d . ) , v e i l i g h e i d s v o o r s c h r i f t e n enz. In het pve staan de gebruikseisen en de randvoorwaarden die door de opdrachtgever en d i v e r s e bevoegde ( o v e r h e l d s - ) i n s t a n t i e s worden g e s t e l d c e n t r a a l . De toekomstige gebruikers vormen meestal geen homogene groep; als de eisen o n d e r l i n g s t e r k v e r s c h i 1 l e n i s een i n d e l i n g naar v e r s c h i l l e n d e categorieën gebruikers gewenst ( b e j a a r d e n , kinderen e n z . ) . Een categorale i n d e l i n g van het eisenpakket kan eveneens goede diensten bewijzen zowel b i j de concrete i n v u l l i n g a l s b i j de u i t e i n d e l i j k e p r e s e n t a t i e . Zo ' unnen m a a t s c h a p p e l i j k e , w e t t e l i j k bestuurl i jke , planologische, ecologische, financieel-economische, r u i m t e l i j k e , c o n s t r u c t i e v e , bouwfysische en i n s t a l l a t i e t e c h n i s c h e eisen worden onderscheiden.

34.

De c h e c k - l i s t kan als v o l g t worden samengevat: . Waaraan worden eisen gesteld? - de v o o r b e r e i d i n g ; - de gebruikswaarde van het bouwwerk en onderdelen daarvan; - de i n v e s t e r i n g s - en e x p l o i t a t i e k o s t e n ; - neveneffecten op de omgeving; - de u i t v o e r i n g . . Wie s t e l l e n ei sen? - de opdrachtgever: v o o r b e r e i d i n g , gebruikswaarde, k o s t e n ; - g e b r u i k e r s : gebruikswaarde; - andere belanghebbenden: n e v e n e f f e c t e n ; - overheid en bevoegde i n s t a n t i e s : n e v e n e f f e c t e n . . Welke soorten eisen z i j n i n het geding? - maatschappelijk; - w e t t e l i j k - b e s t u u r l i j k , planologisch; - f i nanci eel-economi s c h ; - ecologisch; - ruimtelijk; - t e c h n i s c h - c o n s t r u c t i e f : bouwkundig, bouwfysisch, i n s t a l l a t i e t e c h n i s c h . Aan de hand van de c h e c k - l i s t ( w i e , waaraan, welke e i s e n ) kan een eerste i n v e n t a r i s a t i e p l a a t s v i n d e n van r e l e v a n t e beoordelingsaspecten en aandachtspunten d i e nader onderzoek v e r d i e n e n . Aan -de hand van een g l o b a l e proces- en f u n c t i e - a n a l y s e w o r d t , u i t het b l o t e hoofd en met de losse hand, een v o o r l o p i g v e r l a n g - en b o o d s c h a p p e n l i j s t j e o p g e s t e l d .

De inmiddels verworven i n z i c h t e n ( l i t e r a t u u r s t u d i e , p e r s o o n l i j k e waarnemingen, gesprekken met betrokkenen en deskundigen) worden h i e r i n zo goed m o g e l i j k v e r w e r k t . De beoordelingsaspecten en aandachtspunten worden i n eerste i n s t a n t i e i n t e l e g r a m s t i j l o f met trefwoorden omschreven: b e r e i k b a a r h e i d , p a r k e e r m o g e l i j k h e i d , g e l u i d s h i n d e r , l a n d s c h a p p e l i j k e inpassing e . d . Een z o r g v u l d i g e f o r m u l e r i n g i s nog n i e t v e r e i s t ; de nadruk l i g t op i n v e n t a r i s a t i e en het v e r k r i j g e n van een o v e r z i c h t . De v e r l a n g - en b o o d s c h a p p e n l i j s t d i e zo o n t s t a a t i s nog erg o n v o l l e d i g , bovendien z u l l e n er veel overlappingen i n voorkomen. Ook de mate van d e t a i l l e r i n g kan s t e r k u i t e e n l o p e n ; globale beoordelingsaspecten of aandachtspunten en s p e c i f i e k e eisen en wensen kunnen naast e l k a a r voorkomen. Om t o t een v o o r l o p i g programma van eisen en wensen t e komen i s ordening en u i t b r e i d i n g n o o d z a k e l i j k , i n combinatie met nadere u i t w e r k i n g en s p e c i f i c a t i e .

B i j de verdere u i t w e r k i n g v a l t de nadruk op gedetai11 eerde proces- en f u n c t i e - a n a l y s e s en aanvullend onderzoek naar de omstandigheden waaronder het bouwwerk i n de toekomst moet f u n c t i o n e r e n . Daarbij s t a a t de bepaling van de i n de toekomst v e r e i s t e c a p a c i t e i t en eventuele u i t b r e i d i n g s - en aanpassingsmogelijkheden voorop. De aandachtspunten en k w a l i t a t i e v e beoordelingsaspecten worden nader onderzocht en u i t g e w e r k t ; de wensen en eisen worden zoveel m o g e l i j k i n k w a n t i f i c e e r b a r e grootheden v e r t a a l d : gemiddelde r e i s a f s t a n d of - t i j d , aantal len p a r k e e r p l a a t s e n , d e c i b e l s . Hoewel de benodigde gegevens ten dele aan de bestaande l i t e r a t u u r en aan v e r g e l i j k b a r e p r o j e c t e n en s i t u a t i e s kunnen worden o n t leend zal aanvullend onderzoek n o o d z a k e l i j k z i j n . Door nadere u i t werking en p r i o r i t e i t s b e p a l i n g kan vervolgens een d e f i n i t i e f pve worden opgesteld dat als basis en t o e t s i n g s k a d e r ^- •;nt voor de o n t w i k k e l i n g , s e l e c t i e en u i t e i n d e l i j k e beoordeling van a l t e r n a t i e v e oplossingen.

Binnen het t o t a l e eisenpakket worden r u i m t e l i j k e en t e c h n i s c h c o n s t r u c t i e v e deelprogramma's onderscheiden d i e op hun beurt u i t onderdelen en deelaspecten z i j n opgebouwd.

35. Het r u i m t e l i j k e programma van eisen en wensen h e e f t b e t r e k k i n g op: - de s i t u e r i n g ( b e r e i k b a a r h e i d , d i r e c t e omgeving); - het t e r r e i n ( o p p e r v l a k t e , afmetingen, o n t s l u i t i n g s m o g e l i j k h e d e n , t o p o g r a f i e , bodemgesteldheid, grondwaterstand, eigendomsverhoudingen, grondprijs); - de i n d e l i n g en i n r i c h t i n g van het t e r r e i n ( o n t s l u i t i n g , i n t e r n e v e r k e e r s c i r c u l a t i e , parkeervoorzi eni ngen, ruimtebehoefte en s i t u e r i n g s e i s e n , uitbreidingsmogelijkheden, groenvoorzieningen); - het r u i m t e l i j k ontwerp van het bouwwerk (benodigde r u i m t e n , s i t u e ringseisen, bijzondere eisen). Het t e c h n i s c h - c o n s t r u c t i e v e eisenpakket kan zowel bouwkundige ( b e l a s t i n g e n , overspanningen, v r i j e hoogte e . d . ) , bouwfysische (warmte- en g e l u i d s i s o l a t i e , 1 i c h t s t e r k t e ) als i n s t a l l a t i e t e c h n i s c h e eisen omvatten

36

5.

Het genereren en s e l e c t e r e n van a l t e r n a t i e v e n ;

5.1.

Ontwergyariabe]_en

evaluatie

Aan de hand van steeds g e d e t a i l l e e r d e r wordende proces- en f u n c t i e analyses i s een programma van eisen en wensen opgesteld waarin ook de geldende randvoorwaarden z i j n opgenomen. B i j het ontwikkelen en o n d e r l i n g afwegen van a l t e r n a t i e v e oplossingen fungeren de eisen en wensen als ontwerp- en b e o o r d e l i n g s c r i t e r i a . Het t e ontwerpen bouwwerk wordt opgevat als een verzameling o n d e r l i n g samenhangende r u i m t e l i j k e , c o n s t r u c t i e v e en n a t u u r l i j k e elementen. De elementen w a a r u i t het bouwwerk wordt samengesteld moeten, a f z o n d e r l i j k en g e z a m e n l i j k , bepaalde gewenste eigenschappen hebben. In het gewone spraakgebruik worden de elementen met soortnamen omschreven: b a l k , d i j k l i c h a a m , tunnel e . d . In methodisch o p z i c h t v e r d i e n t het de voorkeur de elementen a n a l y t i s c h t e d e f i n i ë r e n , en wel als een "bundel" ten dele v a r i a b e l e (en dus ook nader t e bepalen!) e i g e n schappen. De samenstel lende elementen van het bouwwerk met hun ei genschappen en o n d e r l i n g e r e l a t i e s worden door de ontwerper gekozen.

Omdat een element als een bundel eigenschappen kan worden gezien kunnen we zowel voor de elementen als voor hun eigenschappen en onderlinge r e l a t i e s één overkoepelend begrip g e b r u i k e n , n a m e l i j k " o n t w e r p - " of " b e s l i s s i n g s v a r i a b e l e n " . Het ontwerpprobleem kan dan worden geschematiseerd i n termen van o n t w e r p c r i t e r i a ("doelvariabelen en randvoorwaarden), externe i n v l o e d f a c t o r e n en ontwerp- o f b e s l i s singsvariabelen. Het bouwwerk wordt u i t v e r s c h i l l e n d e r u i m t e l i j k e , c o n s t r u c t i e v e en n a t u u r l i j k e elementen samengesteld. Voordat we nader ingaan op de keuzeproblematiek die zich h i e r b i j voordoet en op het systematisch genereren en s e l e c t e r e n van a l t e r n a t i e v e oplossingen wordt e e r s t het onderscheid tussen de v e r s c h i 1 lende soorten elementen t o e g e l i c h t natuurlijke / \ elementen (

ruimtelijke elementen

/ \ f

constructieve elementen

Onder " n a t u u r l i j k e elementen" verstaan we i n de eerste p l a a t s bodem en water maar ook landschap en n a t u u r . Groenvoorzieningen ( b e g r o e i i n g , b e p l a n t i n g , bebossing) worden, ook al z i j n ze aangelegd, eveneens t o t de n a t u u r l i j k e elementen gerekend. Omdat een n a t u u r l i j k element een bepaalde r u i m t e l i j k e begrenzing en v e r s c h i j n i n g s v o r m h e e f t kan het desgewenst, v a n u i t een andere i n v a l s h o e k , ook als r u i m t e l i j k element worden opgevat. Lang n i e t al Ie r u i m t e l i j k e e l e menten z i j n e c h t e r tevens n a t u u r l i j k e elementen. Het onderscheid tussen r u i m t e l i j k e en c o n s t r u c t i e v e elementen berust eveneens op een v e r s c h i l i n i n v a l s h o e k . Elk r u i m t e l i j k element dat door mensen gemaakt i s (een d i j k l i c h a a m , s l u i s k o l k , b r u g , t u n n e l , zaal of kamer) bestaat u i t één of meer c o n s t r u c t i e v e elementen. Elk c o n s t r u c t i e f element ( h e i p a a l , b e s c h o e i i n g , damwand, b a l k , v l o e r , gevelelement o f wat dan ook) h e e f t op z i j n b e u r t r u i m t e l i j k e dimensies omdat het mas^-^ ' , e e f t .

De v e r s c h i 1 l e n i n benadering ontstaan omdat i n bepaalde ontwerps i t u a t i e s het r u i m t e l i j k e aspect of het c o n s t r u c t i e v e aspect op de voorgrond wordt g e p l a a t s t . Om t o t een geïntegreerd ontwerp te komen z u l l e n de r u i m t e l i j k e en c o n s t r u c t i e v e aspecten u i t e i n d e l i j k z o r g v u l d i g op e l k a a r worden afgestemd, ook al wordt één van beiden t i j d e l i j k naar het tweede plan geschoven. B i j de bepaling van de gewenste