Bijlage bij V LG: syllabus_beginselen_ontwerpen_planning_en_organisatie_deel_2

BEGINSELEN

ONTWERPEN,

PLANNING EN ORGANISATIE

s y l l a b u s d

c

2

e

METHODISCH ONTWERPEN

CIVIELE

PLANOLOGIE

CIVIELE

TECHNIEK

HOGESCHOOL

DELFT

SYLLABUS

COLLEGE BEGINSELEN ONTWERPEN, PLANNING EN ORGANISATIE fc25

DEEL 2 : M e t h o d i s c h ontwerpen

( s a m e n v a t t i n g v a n de op h e t c o l l e g e behandelde s t o f ) p r o f . i r . A.A.J. P o l s .

'pil iiiiinii I, ill li li ill! l i III IIliIIIIill III lil

Ifliilll ill lil IIII

O O O O O CD tjj »—

illllhtlKl li ill

O '.O

B I B L I O T H E E K T U Delft P 1729 1626

Technische H o g e s c h o o l Afdeling der Civiele

Delft

Techniek

VAKGROEP C I V I E L E PLANOLOGIE

fc25.K

852061

816900

ƒ-2,50

1. 1.

Het ontwerpproces

1.1.

Inleiding Wie een concreet ontwerpproces onder de loep neemt, komt t o t de o n t dekking dat het " t o t a l e ontwerpgebeuren" een g r o t e verscheidenheid van deelprocessen en a c t i v i t e i t e n omvat: gegevensverzameling, onderzoek, ideevorming, schetsen en tekenen, rekenen, b e g r o t e n , samenwerking en o v e r l e g , b e s l u i t v o r m i n g en goedkeuring. Ontwerpen i s een v e e l z i j d i g en gecompliceerd gebeuren d a t z i c h n i e t gemakkelijk l a a t afbakenen en t y p e r e n . De ontwerpproblematiek wordt h i e r benaderd v a n u i t het g e z i c h t s punt van de i n d i v i d u e l e ontwerper d i e z i j n eigen denk- en werkproces moet s t r u c t u r e r e n . Het denkproces i s i n het t o t a l e ontwerpgebeuren het meest w e z e n l i j k ; het i s a l s het ware de " s p i l " waarom al het andere ( t a a k v e r d e l i n g en samenwerking, communicatie, b e s l u i t v o r m i n g ) draait. Ontwerpen wordt opgevat a l s een g e f a s e e r d , b e s l u i t v o o r b e r e i d e n d , denken werkproces, waarin i n f o r m a t i e verzameld en bewerkt w o r d t . Een gefaseerde benadering en werkwijze i s n o o d z a k e l i j k ; het ontwerpprobleem i s n i e t i n één stap op t e l o s s e n , daarvoor i s de sprong tussen probleem en o p l o s s i n g t e g r o o t .

Ontwerpproblemen z i j n zó omvangrijk en gecompliceerd dat ook een ervaren ontwerper n i e t i n s t a a t i s deze vol l e d i g t e o v e r z i e n en i n een paar denkstappen op t e l o s s e n . Het s t r e v e n naar een d u i d e l i j k e f a s e r i n g van het ontwerpproces v l o e i t n i e t a l l e e n v o o r t u i t de behoefte van de ontwerper. Fasering is^een, n o o d z a k e l i j k e voorwaarde voor t a a k v e r d e l i n g en c o ö r d i n a t i e binnen een samenwerkingsverband. Bovendien kan door f a s e r i n g een betere afstemming worden verkregen op de t o e t s i n g s - en goedkeuringsprocedures van de opdrachtgever en de v e r s c h i 1 lende o v e r h e i d s i n s t a n t i e s . De ontwerper i s , door z i j n t e k o r t aan i n f o r m a t i e en kennis en z i j n beperkte bevattingsvermogen, wel gedwongen het ontwerpprobleem op t e s p l i t s e n i n onderdelen en aspecten d i e b e t r e k k e l i j k o n a f h a n k e l i j k van e l k a a r kunnen worden bezien en het ontwerpproces i n fasen i n t e d e l e n . Door het ontwerpproces i n een aantal fasen t e verdelen wordt het overz i c h t e l i j k e r en b e t e r beheersbaar. De f a s e r i n g l e g t globaal v a s t hoe en i n welke volgorde er gewerkt wordt aan het probleem als geheel of aan bepaalde onderdelen o f aspecten e r v a n .

Om e f f e c t i e f t e z i j n moet de gefaseerde w e r k w i j z e wèl aan de voorwaarde voldoen dat opeenvolgende stappen zo veel m o g e l i j k op e l k a a r kunnen voortbouwen, zodat de o p l o s s i n g b i j e l k e stap d i c h t e r b i j komt. Hoewel het ontwerpproces bewust geordend w o r d t , l e g t de f a s e r i n g het v e r l o o p ervan n i e t vol l e d i g en t o t i n d e t a i 1 v a s t . D i t zou ook onm o g e l i j k e n / o f o n w e n s e l i j k z i j n , omdat het i n z i c h t i n het op t e lossen probleem t i j d e n s het ontwerpproces gaandeweg toeneemt; ontwerpen i s een l e e r p r o c e s . In het begin van het ontwerpproces kan nog n i e t _ v o l l e d i g en g e d e t a i l l e e r d worden vastgelegd wat elke fase precies inhoudt t o t welk r e s u l t a a t e l k e fase moet l e i d e n . Ontwerpen i s een c r e a t i e f denkproces en geen r o u t i n e m a t i g werkproces; daardoor i s het maar t o t zekere hoogte vooraf t e plannen. De ontwerper zal a l t i j d ook i m p r o v i serend te werk moeten gaan! De l o g i s c h e ordening i s een kader o f stramien waarbinnen de ontwerper z i j n a c t i v i t e i t e n kan plaatsen en ordenen en geen bindend v o o r s c h r i f t o f r e c e p t .

De ontwerper moet i n het begin n i e t meer vastleggen dan n o o d z a k e l i j k i s en r e d e l i j k e r w i j s m o g e l i j k i s . Een werkplan behoeft dus a l l e e n de f a s e r i n g i n h o o f d l i j n e n en een t i j d s p l a n i n h o o f d l i j n e n vast t e leggen. Door de f a s e r i n g kan de planning en o r g a n i s a t i e van elke volgende stapsteeds worden aangepast aan de inmiddels verkregen i n z i c h t e n en r e s u l t a t e n . Wel zal steeds moeten worden v a s t g e s t e l d , door een v e r g e l i j k i n g van beoogde en b e r e i k t e

2.

r e s u l t a t e n , o f voldoende v o o r u i t g a n g wordt geboekt. De ontwerper s t a a t dus steeds voor de b e s l i s s i n g bepaalde bewerkingen nog eens over t e doen o f verder t e gaan: a l s b l i j k t dat de gestelde doelen t e hoog z i j n gegrepen en n i e t r e a l i s e e r b a a r z i j n kunnen de wensen en eisen worden b i j g e s t e l d . De w e r k w i j z e kan eveneens worden aangepast. De volgorde van de fasen en de bewerkingen d i e d a a r i n p l a a t s v i n d e n moet zó worden gekozen dat de fasen zo veel m o g e l i j k na e l k a a r kunnen worden afgerond en dat er n i e t voortdurend op voorafgaande b e s l i s s i n g e n behoeft t e worden teruggekomen. Het ideaal van een r e c h t l i j n i g verlopend p r o c e s , bestaande u i t vooraf vastgelegde en l o g i s c h op e l k a a r volgende stappen i s , b i j ontwerpproblemen van enige omvang en c o m p l e x i t e i t , e c h t e r n i e t r e a l i s e e r b a a r . Er z i j n voortdurend t e r u g k o p p e l i n g e n n o d i g , zowel binnen een bepaalde fase a l s tussen op e l k a a r volgende f a s e n . Er moet voortdurend i n gedachten v o o r u i t g e l o p e n worden op wat nog moet gebeuren en op de mogel i j k e consequenties van t e nemen b e s l i s s i n g e n . Het gewenste e i n d r e s u l t a a t wordt door h e r h a l i n g stapsgewijze benaderd.

Met het oog op de o n t w i k k e l i n g van een methodische aanpak van het o n t werpproces kunnen v i e r deelproblemen onderscheiden worden waarmee de ontwerper wordt g e c o n f r o n t e e r d : - om welk probleem gaat het e i g e n l i j k ; - welke e i s e n en wensen worden er aan m o g e l i j k e oplossingen g e s t e l d ; - welke oplossingen z i j n m o g e l i j k ; - welke van de m o g e l i j k e oplossingen i s de beste? Het t o t a l e parcours dat b i j het methodisch ontwerpen moet worden a f gelegd w o r d t , t e r w i l l e van de o v e r z i c h t e l i j k h e i d , i n een z e s t a l "etappes" onderscheiden: - het formuleren van een p r o b l e e m s t e l l i n g , probleemanalyse; - het formuleren van u i t g a n g s p u n t e n , d o e l s t e l l i n g e n en randvoorwaarden; - f u n c t i e - en procesanalyse; - het o p s t e l l e n van een programma van eisen en wensen; - het genereren en s e l e c t e r e n van a l t e r n a t i e v e n ; - e v a l u a t i e en keuze. De opeenvolgende etappes worden i n h o o f d l i j n e n t o e g e l i c h t .

GLOBAAL naar GEDETAILLEERD werken l o c a t i e keuze en p l a n o l o g i s c h e inpassing

PROCES verdelen i n FASEN

indeling ONTWERPSTRATEGIE

PROBLEEM

, , . ontleden i n

terrein

DEELPROBLEMEN qeelASPEKTEN

r u i m t e l i j k ontwerp bouwwerk(en) OBJEKT

samenstellen u i t

ONDERDELEN

constructief

ontwerp

PROBLEEMSIGNALERING

voorlopige/definitieve PROBLEEMSTELLING

^± PROBLEEMANALYSE gegevens, onderzoekvragen UITGANGSPUNTEN

FUNCTIEDRAGERS ruimtelijke/constructieve elementen, keuze- en combinatiemogelijkheden .

\ ' | > !

1 1 ' 1

1

!

FUNCTIE- EN | PROCESANALYSE |

}

^ ALTERNATIEVE OPLOSSINGEN

DOELSTELLINGEN RANDVOORWAARDEN

:

PROGRAMMA VAN EISEN EN WENSEN

EVALUATIE

KEUZE

UITVOERING

METHODISCHE OPZET ONTWERPPROCES

4..

van Z A T E f f f i A G I o r e C E M B S B I ^

VOOR TWINTIGDUIZEND HUIZEN

Nieuwe stad voor kust verdronken land AMSTERDAM — De Stevinl l j S d S f o m ^ J Ï t S Ï t i g dut S^stuk verdronken land voor Kjkduin en Hoek vanHolIand. bouwd op een stuk land van ruiinte is voor kantoren, winkels en recreatie. Het opspuiten van het land kost volgens Stevin 600 miljoen gulden.

deis

aangeboden aan de betrokken

groep v a A 2 è 3 man in enkele iwurndw»

5. 2.

Het formuleren van de p r o b l e e m s t e l l i n g , probleemanalyse

2.1.

Probleemsignalering De ontwerper moet oplossingen proberen t e vinden voor problemen d i e meestal door anderen (de d i r e k t betrokkenen, b e s t u u r d e r s , p o l i t i c i ) worden aangedragen. Een probleem wordt ervaren als een a f w i j k i n g ( " d i s c r e p a n t i e " ) tussen een bestaande s i t u a t i e o f t e verwachten o n t w i k k e l i n g en een, op grond van d o e l s t e l l i n g e n , gewenste s i t u a t i e o f o n t w i k k e l i n g . De doel v o o r s t e l l i n g f u n g e e r t d a a r b i j als norm. Een s i t u a t i e o f o n t w i k k e l i n g kan u i t s l u i t e n d op grond van veranderde p e r c e p t i e s of gestegen " a s p i r a t i e s " als problematisch worden bestempeld; er behoeft n i e t a l t i j d w e r k e l i j k een verandering i n een concrete s i t u a t i e op t e t r e d e n , w i l er sprake z i j n van een probleem. De problemen waarmee de ontwerper wordt geconfronteerd z i j n als regel a l l e e n nog maar globaal en onnauwkeurig omschreven: t e k o r t e n aan p a r k e e r - , l i g - en o p s t e l p l a a t s e n , ruimtegebrek, v e r k e e r s c o n g e s t i e , o n v e i l i g h e i d , w a t e r o v e r l a s t o f - t e k o r t e n , v e r z i l t i n g , andere vormen van bodem- en w a t e r v e r o n t r e i n i g i n g , g e l u i d h i n d e r , e . d .

De probleems i g n a l e r i n g die aan e l k e ontwerpopdracht v o o r a f g a a t , i s vaak erg o p p e r v l a k k i g . Er worden v e e l a l a l l e e n maar "symptomen" waargenomen; de a c h t e r l i g g e n d e oorzaken b l i j v e n doorgaans b u i t e n het g e z i c h t s v e l d . Als er v e r s c h i l l e n d e p a r t i j e n met uiteenlopende belangen i n het spel z i j n i s het ontwerpprobleem bovendien a l l e s behalve e e n d u i d i g . Wat door sommigen a l s ongewenst o f problematisch wordt ervaren (doorgaand verkeer door een woonstraat) kan door anderen j u i s t a l s i e t s nastrevenswaardigs o f als een a a n t r e k k e l i j k e o p t i e ( " s l u i p r o u t e " ) worden beschouwd. Onder deze omstandigheden i s een d e f i n i t i e v e e n , i n a l l e opzichten en voor a l l e betrokkenen, " o p t i m a l e " o p l o s s i n g b i j voorbaat u i t g e s l o t e n ; de u i t e i n d e l i j k gekozen o p l o s s i n g zal het karakt e r hebben van een meer o f minder aanvaardbaar compromis. Het gebrek aan overeenstemming over wat problematisch o f w e n s e l i j k ~ i s , vormt op z i c h z e l f een probleem waarmee de ontwerper b i j het o n t w i k k e l e n en beoordelen van m o g e l i j k e oplossingen t e r dege rekening zal moeten houden.

Een probleem zoals z i c h dat i n de w e r k e l i j k h e i d voordoet i s géén o b j e c t i e f gegeven. Probleemsignalering b e r u s t n i e t op onbetwistbare f e i t e n en s t r i k t - l o g i s c h e redeneringen (waar geen speld tussen t e k r i j g e n i s l ) , maar op s u b j e c t i e v e waarnemingen en toekomstverwachtingen en op persoons- en groepsgebonden waarde-oordelen. De waarde-oordelen ( v e i l i g / o n v e i l i g , aanvaardbaar/onaanvaardbaar, n u t t i g / s c h a d e l i j k , e . d . ) b l i j v e n meestal i m p l i c i e t . De waarnemingen kunnen gekleurd en u i t e r s t onnauwkeurig z i j n ; de s u b j e c t i e f beleefde s i t u a t i e kan s t e r k a f w i j k e n van de f e i t e l i j k e s i t u a t i e . ( B i j een ongeval h e e f t meestal elke getuige i e t s anders g e z i e n ! ) De toekomstverwachtingen kunnen, b i j nadere beschouwing, n i e t o f n a u w e l i j k s gefundeerd en u i t e r s t onaann e m e l i j k b l i j k e n . Problemen ( o n v e i l i g h e i d , s l e c h t e v e r b i n d i n g e n ) worden bovendien vaak al d i r e k t i n termen van een s p e c i f i e k e o p l o s s i n g g e f o r muleerd: het ontbreken van een dam, brug o f t u n n e l .

De n e i g i n g b e s t a a t om, b i j de f o r m u l e r i n g van een probleem en het zoeken naar o p l o s s i n g e n , t e beginnen met i e t s waarmee we al bekend z i j n o f wat het meest voor de hand l i g t . De v e r g e l i j k i n g d r i n g t z i c h wel eens op met de dronkaard d i e i n het h o l s t van de nacht z i j n s l e u t e l s onder een lantaarnpaal zoekt, n i e t omdat daar v e r l o r e n z i j n maar omdat het daar, door de goede v e r l i c h t i n g , het g e m a k k e l i j k s t zoeken i s ' . Het belang van een grondige bezinning op het aangedragen probleem en de bedachte o p l o s s i n g e n , i n de beginfase van het ontwerpen, kan dan ook n i e t voldoende worden benadrukt. Het d i r e k t i n concrete oplossingen denken s l u i t de m o g e l i j k h e i d van

6.

w e z e n l i j k v e r s c h i l l e n d e a l t e r n a t i e v e n o f geheel nieuwe oplossingen v r i j w e l u i t . In het kader van z o ' n beperkte probleembenadering kunnen a l l e e n nog maar " v a r i a n t e n " worden o n t w i k k e l d . De p r o b l e e m s t e l l i n g en - a n a l y s e moeten r u i m t e bi eden voor een o n d e r l i n g e afweging van m o g e l i j k e c i v i e l - t e c h n i s c h e oplossingen en a n d e r s s o o r t i g e maatregelen: o r g a n i s a t o r i s c h e , f i n a n c i e e l - e c o n o m i s c h e , w e t t e l i j k - b e s t u u r l i j k e . De gevraagde u i t b r e i d i n g van een goederenloods kan w e l l i c h t achterwege b l i j v e n a l s het voorraadbeheer v e r b e t e r d w o r d t . U i t b r e i d i n g van de parkeergelegenheid b e h o e f t n i e t het meest geëigende middel t e z i j n om de b e r e i k b a a r h e i d , v a n de binnenstad b i j v o o r b e e l d , t e v e r g r o t e n .

De ontwerper moet z i c h n i e t t e snel op s p e c i f i e k e oplossingen ( l a t e n ) v a s t l e g g e n , vooral a l s het probleem waarvoor een o p l o s s i n g gevonden moet worden nog n a u w e l i j k s i s onderzocht en er nog geen d u i d e l i j k i n z i c h t b e s t a a t i n het s c a l a van m o g e l i j k e oplossingen o f i n de eisen d i e aan de "probleemoplossingen" worden g e s t e l d . De t h e r a p i e behoort op de diagnose t e volgen en n i e t daaraan vooraf t e gaan!

2.2.

Probleemstelling N i e t t e n onrechte wordt wel g e s t e l d dat een goede p r o b l e e m s t e l l i n g al de halve o p l o s s i n g i s . De p r o b l e e m s t e l l i n g i s zowel voor de p l a n ning en o r g a n i s a t i e van het ontwerpproces a l s voor de communicatie met de opdrachtgever van c r u c i a l e b e t e k e n i s . Misverstanden over wat het probleem nu e i g e n l i j k i s moeten zo veel m o g e l i j k vermeden worden. Door een goede p r o b l e e m s t e l l i n g kan ook worden voorkomen dat i n de b e g i n f a s e , i n het w i l d e weg, a l l e r l e i gegevens worden verzameld d i e a c h t e r a f overbodig o f n u t t e l o o s b l i j k e n . B i j het formuleren van de p r o b l e e m s t e l l i n g gaat het erom datgene wat als ongewenst o f problematisch wordt beschouwd, beknopt, i n hoofdl i j n e n , weer t e geven. Een probleem i s eerder omschreven als een a f w i j k i n g tussen een bestaande s i t u a t i e of t e verwachten toekomstige o n t w i k k e l i n g en een gewenste s i t u a t i e o f o n t w i k k e l i n g . Géén van deze componenten mag i n dè p r o b l e e m s t e l l i n g o n t b r e k e n .

Voorts i s het van be ang aan te geven wie het probleem als zodanig ervaren e n / o f d a a d w e r k e l i j k moeten o p l o s s e n , door naar de betrokken b e v o l k i n g s g r o e p e n , o r g a n i s a t i e s en i n s t e l l i n g e n o f bestuursorgane.. .e v e r w i j z e n . Het probleem komt anders wel erg i n de l u c h t t e hangen. De p r o b l e e m s t e l l i n g "Er i s geen d i r e k t e f i e t s v e r b i n d i n g tussen de TH-wijk en de Krakeel hof" ( o n t l e e n d aan een 2e j a a r s p r o j e c t ) i s formeel géén probleemstel l i n g maar een c o n s t a t e r i n g ; er wordt hoogstens een probleem gesuggereerd. (Een noodz a k e l i j k e a a n v u l l i n g zou z i j n : " . . . . . hoewel daaraan vooral b i j

studenten behoefte b e s t a a t . ) Om t o t een verantwoorde p r o b l e e m s t e l l i n g t e komen moet het probleem i n e e r s t e i n s t a n t i e v a n u i t het g e z i c h t s punt van de betrokkenen worden benaderd en n i e t v a n u i t eigen voorkeuren en vooropgezette ideeën. De f o r m u l e r i n g van het ontwerpprobleem zal z o r g v u l d i g moeten worden afgestemd op de behoeften en verlangens van de opdrachtgevende o r g a n i s a t i e o f gemeenschap. In het p r a k t i j k - v o o r b e e l d "Stad i n Zee" i s het " w e r k e l i j k e " probleem n i e t het winnen van land u i t zee o f het opspuiten van zand voor een nieuwe b o u w l o k a t i e . D i t z i j n s l e c h t s a f g e l e i d e ontwerp- en onderzoekproblemen; het gaat u i t e i n d e l i j k om {de o p l o s s i n g van) de h u i d i g e en toekomstige woningnood. Een e e r s t e probleemverkenning kan worden u i t g e v o e r d aan de hand van de v e r s c h i 1 lende "probleemdimensies o f - a s p e c t e n " : w a t , w i e , waar, wanneer, waardoor, waarom o f waartoe. Het ontwerpprobleem wordt meestal eerder t e eng dan t e ruim afgebakend.

B i j een t e nauwe begrenzing b l i j v e n a l l e r l e i r e l e v a n t e i n v i o e a s i a c t o r e n en m o g e l i j k e gevolgen b u i t e n het g e z i c h t s v e l d , waarmee de ontwerper wel degel i j k rekening zou moeten houden b i j het o n t w i k k e l e n en beoordelen van a l t e r n a t i e v e o p l o s s i n g e n . Een probleem kan n i e t g e ï s o l e e r d worden b e z i e n ; e r zal i n ruimere kaders moeten worden gedacht: i n de t i j d , r u i m t e l i j k , b e s t u u r l i j k , maatschappelijk en e c o l o g i s c h . Omdat c i v i e l - t e c h n i s c h e p r o j e c t e n een lange levensduur en v o o r b e r e i d i n g s t i j d hebben z i j n o n t w i k k e l i n g e n op langere t e r m i j n van de behoeften en van de omgeving (waarin het bouwwerk i n de toekomst zal moeten f u n c t i o n e r e n ) d o o r s l a g gevend. Het al dan n i e t u i t v o e r e n van andere bouwplannen b i j v o o r b e e l d kan van doorslaggevende betekenis z i j n . Behalve met de wensen en eisen van degenen v o o f ' w i e het bouwwerk bestemd i s (toekomstige g e b r u i k e r s , opdrachtgever) zal ook rekening moeten worden gehouden met de belangen van degenen d i e , t i j d e n s de u i t v o e r i n g o f i n de g e b r u i k s f a s e , de i n v l o e d van het p r o j e c t ondervinden.

De ontwerper kan z i c h n i e t t o t de bouwl o k a t i e en de d i r e k t e omgeving ervan beperken. Door de aanleg van een kunstmatig e i l a n d b i j v o o r b e e l d kan de k u s t l i j n verderop worden aanget a s t o f de v e r k e e r s i n f r a s t r u k t u u r op het land worden o v e r b e l a s t . De v e r b r e d i n g van een weg o f s i t u e r i n g van een parkeergarage kan e l d e r s t o t congestie l e i d e n . B i j de plaatskeuze van een nieuwe s c h o o l , een sportcomplex o f r e c r e a t i e g e b i e d zal rekening moeten worden gehouden met plannen voor afbraak o f nieuwbouw i n de omgeving en met de s i t u e r i n g en het verzorgingsgebied van reeds bestaande s o o r t g e l i j k e voorzieningen. Problemen kunnen ook t e ruim worden afgebakend. Om de v e r k e e r s r e g e l i n g op een bepaald k r u i s p u n t t e verbeteren behoeft n i e t de t o t a l e v e r k e e r s problematiek van de s t a d o f het gewest t e worden onderzocht en o p g e l o s t . De f o r m u l e r i n g van het ontwerpprobleem moet worden afgestemd op de - i n de gegeven s i t u a t i e - beschikbare middelen en de voorhanden z i j n d e o f denkbare o p l o s s i n g s m o g e l i j k h e d e n .

Het s t r e v e n naar v e r r u i m i n g en de noodzaak van beperking kunnen t o t op zekere hoogte met e l k a a r worden verenigd door een g l o b a l e , breed opgezette probleemverkenning u i t t e voeren. De p r o b l e e m s t e l l i n g f u n g e e r t dan n i e t zozeer a l s kader waarbinnen een nadere probleemanalyse moet p l a a t s v i n d e n , maar als v e r t r e k p u n t en i n v a l s h o e k . Zo'n ruime probleemverkenning kan het beste i n groepsverband gebeuren, door middel van " b r a i n s t o r m i n g " . D a a r b i j wordt g e s t r e e f d naar een ongeremde p r o d u k t i e van spontane i n v a l l e n en nieuwe ideeën; onmiddell i j k e k r i t i e k wordt verboden. Daarna v i n d t een b e o o r d e l i n g p l a a t s op r e l e v a n t i e en b r u i k b a a r h e i d en wordt het probleem bewust i n g e p e r k t en t o t hanteerbare p r o p o r t i e s t e r u g g e b r a c h t . B i j omvangrijke en gecompliceerde p r o j e c t e n komt de p r o b l e e m s t e l l i n g meestal n i e t i n één keer t o t stand maar i n een paar ronden van nadere analyse en h e r f o r m u l e r i n g .

Een s t r i k t e s c h e i d i n g tussen probleemformulering en - o p l o s s i n g i s b i j het ontwerpen meestal n i e t m o g e l i j k ; het i n z i c h t i n het op t e lossen probleem neemt t i j d e n s het ontwerpproces g e l e i d e l i j k t o e .

PROBLEEMSTELLING

Structurering_yan_het_ontwer^ De nadere probleemanalyse r i c h t z i c h i n e e r s t e aanzet op de bewuste s t r u c t u r e r i n g van het ontwerpprobleem. D a a r b i j moet worden nagegaan welke i n f o r m a t i e v e r e i s t en beschikbaar i s . Als de v e r e i s t e gegevens o n t b r e k e n , z u l l e n onderzoekvragen en " u i t g a n g s p u n t e n " moeten worden g e f o r m u l e e r d . Uitgangspunten, i n de z i n van " e x p l i c i e t e vooronders t e l l i n g e n " , kunnen worden beschouwd a l s z e l f - g e k o z e n beperkingen van ontwerp- en o n d e r z o e k a c t i v i t e i t e n . Het onderscheid tussen beschil<bare gegevens, onderzoekvragen e n , eventueel v o o r l o p i g e , vooronderstel 1inge i s u i t e r a a r d voor het o p s t e l l e n van een werkplan en de o r g a n i s a t i e van het ontwerpproces van g r o o t b e l a n g . Daarnaast kan langs twee andere l i j n e n een d u i d e l i j k e r s t r u k t u u r i n het ontwerpprobleem worden aangebracht: door het formuleren van de na t e s t r e v e n " d o e l s t e l l i n g e n " en het opsporen van beperkende v o o r - . waarden o f "randvoorwaarden"~De ontwerper zal z i c h een d u i d e l i j k beeld moeten vormen van de d o e l s t e l l i n g e n waaraan het bouwwerk een b i j d r a g e zal moeten l e v e r e n .

De f o r m u l e r i n g van d o e l s t e l l i n g e n l i g t i n het verlengde van de p r o b l e e m s t e l l i n g : de p r o b l e e m s t e l l i n g wordt opnieuw, en ditmaal i n p o s i t i e v e z i n , geformuleerd door aan te geven wat men u i t e i n d e l i j k met het bouwwerk wenst t e bereiken (een goede v e r k e e r s a f w i k k e l i n g of d i e n s t v e r l e n i n g , adequate h u i s v e s t i n g , aanvaard bare w a t e r k w a l i t e i t , e . d . ) . D a a r b i j i s meestal een bewuste keuze v e r e i s t : op basis van een bepaalde p r o b l e e m s t e l l i n g kunnen (naar aard en gewicht o f p r i o r i t e i t ) uiteenlopende d o e l s t e l l i n g e n worden geformuleer De d o e l s t e l l i n g g e e f t een nadere o m s c h r i j v i n g en u i t w e r k i n g van de w e n s e l i j k geachte s i t u a t i e . De g l o b a l e d o e l s t e l l i n g e n d i e i n o v e r l e g met de opdrachtgever worden v a s t g e s t e l d , geven een e e r s t e o m s c h r i j v i n g van het gewenste e i n d r e s u l t a a t of eindprodukt van het ontwerpproces; de ontwerper kan z i j n a k t i v i t e i t e n daarop r i c h t e n . De d o e l s t e l l i n g e n moeten u i t e i n d e l i j k zo s p e c i f i e k en concreet worden geformuleerd ( i n de vorm van eisen en wensen of " o n t w e r p c r i t e r i a " ) dat

9. v a s t g e s t e l d kan worden i n welke mate de o n t w i k k e l d e o p l o s s i n g aan de gestelde doelen v o l d o e t . Op de w i j z e waarop de k l o o f tussen g l o b a l e d o e l s t e l l i n g e n en concrete wensen en eisen kan worden o v e r b r u g d , komen we l a t e r nog t e r u g . Randvoorwaarden, z i j n beperkende voorwaarden d i e door anderen aan de ontwerper, b i j het zoeken naar o p l o s s i n g e n , worden opgelegd. Ze geven de " s p e e l r u i m t e " aan waarbinnen de ontwerper z i c h moet bewegen. De randvoorwaarden, opgelegde beperkingen waaraan n i e t t e tornen v a l t , bepalen "wat i n i e d e r geval moet en wat absoluut n i e t kan o f mag"; ze geven de grenzen of randen aan van de beschikbare o p l o s s i n g s r u i m t e . Aan de hand van randvoorwaarden kunnen de s c h e i d s l i j n e n tussen r e ë l e oplossingen en onaanvaardbare of n i e t - r e a l i s e e r b a r e oplossingen worden g e t r o k k e n . In t e g e n s t e l l i n g t o t d o e l s t e l l i n g e n , d i e i n de beginfase van j e t ontwerpproces al leen nog maar vaag en a b s t r a c t kunnen worden g e f o r m u l e e r d , z i j n randvoorwaarden n o o d z a k e l i j k e r w i j s erg c o n c r e e t .

Anders zou niemand z i c h eraan s t o r e n ! Het ontwerpprobleem moet, na s t r u c t u r e r i n g en nadere analyse u i t e i n d e l i j k i n een voor de ontwerper b r u i k b a r e vorm worden gegoten: een programma van " e i s e n en wensen" op basis waarvan a l t e r n a t i e v e o p l o s singen o n t w i k k e l d en g e t o e t s t kunnen worden. Eisen en wensen worden onderscheiden omdat lang n i e t al Ie eisen vóóraf, i n de vorm van voor¬ geschreven normen o f grenswaarden, behoeven t e worden g e s t e l d . Bovendien kan n o o i t t e g e l i j k e r t i j d aan a l l e m o g e l i j k t e s t e l l e n eisen worden v o l d a a n ; a f w e g i n g , een kwestie van geven en nemen, b l i j f t n o o d z a k e l i j k . Eerst i s nog een nadere t o e l i c h t i n g gewenst op de begrippen die b i j de probleemanalyse worden gehanteerd: u i t g a n g s p u n t e n , d o e l s t e l l i n g e n en randvoorwaarden.

10. 3.

Uitgangspunten, d o e l s t e l l i n g e n ,

3.1.

Uitgangspunten

randvoorwaarden

In de beginfase van het ontwerpproces z u l l e n e r , I n o v e r l e g met de opdrachtgever, a l l e r l e i i n h o u d e l i j k e v ó ó r o n d e r s t e l l i n g e n moeten worden geformuleerd over wat nog onbekend en onzeker i s . D e r g e l i j k e vooronders t e l l i n g e n hebben het k a r a k t e r van een "werkhyjjothese"; het germanisme "aanname" wordt ook wel a l s synoniem g e b r u i k t . V ó ó r o n d e r s t e l l i n g e n z i j n n o o d z a k e l i j k omdat de o n t w e r p e r , a l s de v e r e i s t e gegevens o n t b r e k e n , nu eenmaal n i e t a l l e s t e g e l i j k e r t i j d en t o t op de bodem kan gaan onderzoeken. In i e d e r geval z u l l e n e r verwachtingen moeten worden o n t w i k k e l d over de toekomstige behoeften van de g e b r u i k e r s en over de omstandigheden waarin het bouwwerk i n de toekomst moet f u n c t i o n e r e n ; over de toekomst z i j n nu eenmaal geen f e i t e l i j k e gegevens beschikbaar. Aan de toekomstverwachtingen 1iggen n o o d z a k e l i j k e r w i j s c o n t i n u T t e i t s veronderstëTTTngen van v e r s c h i l l e n d e aard ten g r o n d s l a g .

De veronder¬ s t e l d e c o n t i n u ï t e i t kan b e t r e k k i n g hebben op de o n v e r a n d e r l i j k h e i d van bepaalde v e r s c h i j n s e l e n o f kenmerken (bodemgesteldheid, m a t e r i a a l eiqenschappen), van o n t w i k k e l i n g s t e n d e n t i e s ( e x p o n e n t i ë l e g r o e i ) o f van samenhangen tussen v e r s c h i j n s e l e n (de r e l a t i e tussen b e l a s t i n g e n d o o r b u i g i n g , tussen bevolkingsomvang en m o b i l i t e i t of s p o r t b e o e f e n i n g ) . Onder " u i t g a n g s p u n t e n " verstaan we i n e e r s t e i n s t a n t i e e x p l i c i e t e vóóro n d e r s t e l l i n g e n d i e , b i j gebrek aan (voldoende betrouwbare en nauwk e u r i g e ) i n f o r m a t i e , i n i e d e r geval v o o r l o p i g a l s vaststaand worden aangenomen. T i j d e n s het ontwerpproces worden de geformuleerde u i t g a n g s p u n t e n , t e n z i j ze u i t d r u k k e l i j k een v o o r l o p i g k a r a k t e r dragen, n i e t opnieuw t e r d i s cussie g e s t e l d en nader onderzocht o f onderbouwd. Herziening kan desondanks n o o d z a k e l i j k b l i j k e n omdat de omstandigheden z i c h w i j z i g e n o f omdat er onverwachts nieuwe kennis en i n f o r m a t i e beschikbaar komt.

(Over het al dan n i e t doorgaan van bouwplannen i n de d i r e k t e omgeving b i j v o o r b e e l d o f over nieuwe technische m o g e l i j k h e d e n ) . Als bepaalde u i t g a n g s p u n t e n , verstrekkende consequenties voor het ontwerp kunnen hebben verdienen v e r s c h i l l e n d e a l t e r n a t i e v e v o o r o n d e r s t e l l i n g e n de voorkeur. De consequenties daarvan kunnen i n de loop van het ontwerp¬ proces worden o n d e r z o c h t , door een zgn. " g e v o e l i g h e i d s a n a l y s e " u i t t e voeren. B i j het zoeken naar oplossingen kan zowel naar " r o b u u s t h e i d ( o n g e v o e l i g h e i d van het ontwerp voor v a r i a t i e s i n u i t g a n g s p u n t e n ) a l s naar " f l e x i b i l i t e i t " (mogelijkheden t o t aanpassing a c h t e r a f aan ver¬ anderde omstandigheden of e i s e n ) worden g e s t r e e f d . Er kunnen v o o r l o p i g e uitgangspunten worden geformuleerd ten aanzien van randvoorwaarden waarvan nog n i e t bekend i s o f ze wel van t o e pas s T n g T f j i T ö p l T ë t s p e c i f i e k e p r o j e k t . H e t z e l f d e g e l d t voor doel¬ s t e l l i n g e n waarvan de aanvaardbaarheid, r e l e v a n t i e o f concrete inhoud nog onvoldoende v a s t s t a a t . In beide g e v a l l e n i s nader onderzoek en o v e r l e g n o o d z a k e l i j k .

Omdat uitgangspunten z e l f gekozen beperkingen Inhouden van o n d e r z o e k a k t i v i t e i t e n i s de keuze ervan van g r o o t belang voor de o p s t e l l i n g van het werkplan en de o r g a n i s a t i e van het ontwerpproces. Het ontwerp komt u i t e r a a r d op losse schroeven te staan a l s de a a n v a n k e l i j k e uitgangspunten o n j u i s t o f u i t e r s t aanvechtbaar b l i j k e n ; de uitgangspunten vormen a l s het ware de d r a a g k r a c h t i g e laag waarop de ontwerper z i j n gedachtenbouwsels f u n d e e r t . Er kan op i n t e l l e c t u e e l d r i j f z a n d of veen worden gebouwd. Uitgangspunten ove- te bestaande s i t u a t i e kunnen i n beginsel op w e r k e l i j k h e i d s g e h a l t e worden g e t o e t s t ; ten aanzien van vooronderstel 1ingen over toekomstige o n t w i k k e l i n g e n moet een beroep worden gedaan op zwakkere c r i t e r i a a l s mate van onderbouwing en s u b j e c t i e v e w a a r s c h i j n l i j k h e i d ot aanneme¬ lijkheid".

1 11.

beschikbare gegevens vereiste informatie

onderzoekvragen

nog n i e t beschikbaar

voorlopig

uitgangspunten

y nader onderbouwen

^alternatieven ^ gevoel i g veronderstel1ingen heidsanalyse II d e f i n i t i e f II

De b e g r i p s b e p a l i n g t o t dusver ( u i t g a n g s p u n t i n de z i n van e x p l i c i e t e v o o r o n d e r s t e l l i n g ) kan worden beschouwd a l s een t o e s p l i t s i n g o f i n p e r k i n g van een meer algemene en n e u t r a l e b e t e k e n i s ; uitgangspunt wordt ook wel g e b r u i k t a l s synoniem voor " b e g i n t o e s t a n d ^ o f " v e r t r e k - o f startpunt". Als het t o t a l e ontwerpgebeuren opgevat wordt a l s een keten van bewerkingen en b e s l i s s i n g e n , vormt e l k e bewerking o f ontwerpfase het uitgangspunt voor de daaropvolgende stappen t e n z i j , op grond van de b e r e i k t e r e s u l t a t e n , b e s l o t e n wordt het voorgaande nog eens dunnetjes over t e doen. De concrete p r o b l e e m s i t u a t i e en ontwerpopdracht vormen de b e g i n t o e s t a n d o f v e r t r e k p u n t waarvan b i j het formuleren van de p r o b l e e m s t e l l i n g wordt u i t g e g a a n . De p r o b l e e m s t e l l i n g vormt het u i t gangspunt voor de probleemanalyse, het f o r m u l e r e n van d o e l s t e l l i n g e n en het i n v e n t a r i s e r e n en analyseren van de geldende randvoorwaarden.

Deze vormen op hun b e u r t het s t a r t p u n t b i j het o p s t e l l e n van een programma van eisen en wensen, op basis waarvan a l t e r n a t i e v e o p l o s singen o n t w i k k e l d en geëvalueerd worden. U i t de k o n t e k s t zal meestal wel b l i j k e n o f deze meer algemene en n e u t r a l e betekenis i n het geding i s . Met het oog op de o n t w i k k e l i n g van een werkplan i s vooral de meer s p e c i f i e k e en beperkte begripsinhoud van uitgangspunt aan de o r d e ; e x p l i c i e t e v o o r o n d e r s t e l l i n g over wat nog onbekend en onzeker i s . 3.2. De_formu]ering_yan_doe]stellingen De o o r s p r o n k e l i j k e betekenis van het doel begrip, "mik- o f r i c h t p u n t " , i s nog steeds t e r u g t e vinden i n de p l a t t e g r o n d van oude s t e d e n , waaronder Del f t . De "Doelen" was vroeger een p l e i n waar het p i j l - en boogschieten beoefend werd! Doelpalen, doel v e r d e d i g i n g en doelpunten komen i n veel sporten en spelen voor. Elk i n i t i a t i e f t o t bouwen, e l k e ontwerpopdracht, i s e r op g e r i c h t w e n s e l i j k geachte d o e l s t e l l i n g e n t e bereiken o f zo d i c h t m o g e l i j k t e benaderen.

Het t e ontwerpen bouwwerk moet een b i j d r a g e leveren aan de v e r w e z e n l i j k i n g van d o e l s t e l ¬ " riigen d i e , s t i 1 zwijgend o f e x p l i c i e t , door de opdrachtgevende o r g a n i s a t i e o f gemeenschap worden n a g e s t r e e f d : b e d r i j f s t i c h t i n g o f e x p a n s i e , u i t b r e i d i n g o f v e r b e t e r i n g van de d i e n s t v e r l e n i n g , bescherming tegen o v e r s t r o m i n g , e . d . De d o e l s t e l 1ingen van de opdrachtgever z i j n doorgaans nog n i e t erg d u i d e l i j k bepaald. In het ontwerpproces s t a a t de f o r m u l e r i n g van d o e l s t e l 1ingen dan ook l o g i s c h voorop.

12-.

De d o e l s t e l l i n g e n moeten een nadere o m s c h r i j v i n g geven van het gewenste e i n d r e s u l t a a t o f e i n d p r o d u k t van het ontwerpproces. De ontwerper kan daarop z i j n werkzaamheden r i c h t e n , U i t e i n d e l i j k moet op grond van d o e l s t e l l i n g e n en de d a a r u i t v o o r t v l o e i e n d e eisen en wensen worden v a s t g e s t e l d of het v o o r g e s t e l d e ontwerp wel een bevredigende o p l o s s i n g i s en d a a d w e r k e l i j k u i t g e v o e r d moet worden. De ontwerper zal z i c h dan ook al i n een vroeg stadium van het ontwerpproces een d u i d e l i j k e r voors t e l l i n g moeten maken van hetgeen de opdrachtgever voor ogen s t a a t . D a a r b i j zal ook rekening moeten worden gehouden met d i v e r s e b e l a n g hebbenden die d i r e k t o f i n d i r e k t b i j de totstandkoming betrokken z i j n o f e r de, eventueel n a d e l i g e , gevolgen van ondervinden. Hierop komen w i j b i j het o p s t e l l e n van een programma van eisen en wensen nog t e r u g . De a a n v a n k e l i j k g l o b a l e en vage d o e l s t e l l i n g e n z u l l e n moeten worden v e r t a a l d i n een samenhangend pakket van concrete eisen en wensen z o d a t , aan de hand daarvan, m o g e l i j k e oplossingen o n t w i k k e l d en g e t o e t s t kunnen worden.

De f o r m u l e r i n g van d o e l s t e l l i n g e n l i g t i n het verlengde van de probleems t e l l i n g . De p r o b l e e m s t e l l i n g g e e f t een nadere afbakening en o m s c h r i j v i n g van datgene wat a l s ongewenst o f problematisch wordt beschouwd. D a a r b i j wordt g e t r a c h t de kern van het probleem beknopt weer t e geven. Een probleem i s eerder omschreven a l s een a f w i j k i n g van een, op grond van d o e l s t e l l i n g e n gewenste s i t u a t i e o f o n t w i k k e l i n g . B i j de d o e l s t e l l i n g e n f o r m u l e r i n g wordt het probleem opnieuw, en ditmaal i n p o s i t i e v e z i n , geformuleerd door aan t e geven wat men u i t e i n d e l i j k met het bouwwerk wenst t e b e r e i k e n : een goede v e r k e e r s a f w i k k e l i n g , adequate h u i s v e s t i n g , aanvaardbare w a t e r k w a l i t e i t of v e i l i g h e i d . Al eerder i s g e s t e l d dat de f o r m u l e r i n g van d o e l s t e l l i n g e n een bewuste keuze i n h o u d t ; b i j een bepaalde p r o b l e e m s t e l l i n g z i j n naar aard en p r i o r i t e i t , uiteenlopende d o e l s t e l l i n g e n m o g e l i j k .

R e a l i t e i t s z i n i s b i j de d o e l b e p a l i n g geboden; de geformuleerde wenselijkheden moeten géén o n w e r k e l i j k e verlangens z i j n , maar r e ë l e m o g e l i j k h e d e n ! Evenals de p r o b l e e m s t e l l i n g worden d o e l s t e l l i n g e n v a n u i t het g e z i c h t s ¬ punt van de opdrachtgever en de toekomstige gebruikers g e f o r m u l e e r d ; de d o e l s t e l l i n g e n dienen de b i j hen levende behoeften en verlangens weer t e geven. Een algemene o m s c h r i j v i n g van de ontwerptaak i n de t r a n t van " h e t v i n d e n van een o p l o s s i n g voor het i n de p r o b l e e m s t e l l i n g geformuleerde probleem" i s a l s d o e l s t e l l i n g e n f o r m u l e r i n g danook v o l s t r e k t o n t o e r e i k e n d . Zo'n v r i j b l i j v e n d e d o e l o m s c h r i j v i n g voegt aan de probleems t e l l i n g n i e t s s u b s t a n t i e e l s t o e . De d o e l s t e l l i n g e n behoren een nadere u i t w e r k i n g en o m s c h r i j v i n g te geven van de gewenste s i t u a t i e o f ont¬ w i k k e l i n g d i e b i j de f o r m u l e r i n g van het probleem als norm i s gehanteerd.

Ook moet worden vermeden dat de d o e l s t e l l i n g al o n m i d d e l l i j k i n termen van een concrete o p l o s s i n g of s p e c i f i e k e ontwerp- of onderzoektaak wordt geformuleerd: de s i t u e r i n g en het ontwerp van een b r u g , s l u i s of t u n n e l . B i j het ontwerp van een "Stad i n Zee" ( z i e p r a k t i j k v o o r b e e l d ) kan het voorzien i n de toekomstige woonbehoefte en het creeëren van een v o l doende a a n t r e k k e l i j k woon- en l e e f m i l i e u a l s u i t e i n d e l i j k e d o e l s t e l l i n g worden beschouwd. Het zoeken van een g e s c h i k t e k u s t l o k a t i e i s een ontwerp- en onderzoektaak d i e d a a r u i t kan worden a f g e l e i d . De d o e l s t e l l i n g e n zouden verlangens en wensen moeten w^-ergeven ten aanzien van de s i t u e r i n g en b e r e i k b a a r h e i d , de bevolkingsopbouw en samenstel l i n g van het woningbestand, de v e r e i s t e v o o r z i e n i n g e n , de i n d e l i n g en i n r i c h t i n g van het t e r r e i n , de k w a l i t e i t van het woon- en l e e f m i l i e u e . d . B i j het ontwerp van een c i v i e l - t e c h n i s c h p r o j e c t i s doorgaans een complex van u i t e e n l o p e n d e , o n d e r l i n g samenhangende,doel s t e l 1i ngen i n het geding

13.

Z e l f s op het e e r s t e g e z i c h t enkelvoudige d o e l s t e l l i n g e n , a l s het v e r beteren van een v e r k e e r s v e r b i n d i n g o f bescherming tegen o v e r s t r o m i n g , b l i j k e n b i j nadere beschouwing u i t v e r s c h i l lende s u b - d o e l s t e l l i n g e n t e z i j n opgebouwd. De v e r w e z e n l i j k i n g van een bepaalde d o e l s t e l l i n g kan bovendien t o t onbedoelde, maar o n v e r m i j d e l i j k e neveneffecten op andere d o e l s t e l l i n g e n l e i d e n . De samenhang tussen d o e l s t e l l i n g e n wordt zowel door f e i t e l i j k e afhank e l i j k h e d e n a l s door v o o r k e u r s r e l a t i e s bepaald. De o n d e r l i n g e afhank e l i j k h e i d van d o e l s t e l 1ingen d i e t o t u i t i n g komt i n het optreden van neveneffekten v l o e i t v o o r t u i t f e i t e l i j k e samenhangen i n de w e r k e l i j k h e i d . De v e r w e z e n l i j k i n g van een bepaalde d o e l s t e l l i n g kan op grond van f e i t e l i j k e samenhangen een ( p o s i t i e v e ) b i j d r a g e leveren aan de r e a l i s e r i n g van andere d o e l s t e l l i n g e n o f daaraan j u i s t afbreuk doen.

In het e e r s t e geval spreken we van " c o m p l e m e n t a r i t e i t " , i n het tweede van " c o n c u r r e n t i e " o f o n d e r l i n g e s t r i j d i g h e i d tussen d o e l s t e l l i n g e n . Maatregelen t e r bevordering van de v e r k e e r s v e i l i g h e i d b i j v o o r b e e l d kunnen tevens een b i j d r a g e leveren aan energiebesparing o f verminder i n g van de g e l u i d s h i n d e r , maar ten koste gaan van een snel Ie v e r k e e r s a f w i k k e l i n g . D o e l s t e l l i n g e n z i j n o n d e r l i n g ook c o n c u r r e r e n d , omdat de r e a l i s e r i n g van welke d o e l s t e l l i n g dan ook beslag l e g t op schaarse middelen d i e a l t e r n a t i e v e aanwendingsmogelijkheden hebben. Het i s onm o g e l i j k om maximaal aan a l l e d o e l s t e l 1ingen t e voldoen. Onderlinge afweging en p r i o r i t e i t s b e p a l i n g i s n o o d z a k e l i j k . Sommige d o e l s t e l l i n g e n leggen nu eenmaal méér gewicht i n de schaal dan andere; d o e l s t e l l i n g e n f o r m u l e r i n g en p r i o r i t e i t s b e p a l i n g hangen nauw samen. In de p r i o r i t e i t s b e p a l i n g komen voorkeurs r e l a t i e s tussen d o e l s t e l l i n g e n t o t u i t i n g (rangorde- en g e w i c h t s b e p a l i n g ) .

De toegekende gewichten kunnen s t e r k u i t e e n l o p e n tussen i n d i v i d u e n o n d e r l i n g en tussen v e r s c h i l l e n d e b e v o l k i n g s - o f g e b r u i k e r s c a t e g o r i e ë n . ' Hierop komen we b i j de e v a l u a t i e van a l t e r n a t i e v e oplossingen nog terug. D o e l s t e l l i n g e n kunnen worden geformuleerd op v e r s c h i l lende a b s t r a c t i e n i v e a u ' s: - algemeen: w e l z i j n s - o f w e l v a a r t s b e v o r d e r i n g , vei 1 i g h e i d , het creeëren van een hoogwaardig woon- en l e e f m i l i e u , natuurbehoud; o f - s p e c i f i e k en c o n c r e e t : n e t t o b a t e n , ongevals- of o v e r s c h r i j d i n g s k a n s e n gel u i d s b e l a s t i n g , v o g e l p o p u l a t i e s . Een d o e l s t e l l i n g op een bepaald a b s t r a c t i e n i v e a u kan a l t i j d worden beschouwd als een ( h u l p - ) m i d d e l voor de v e r w e z e n l i j k i n g van meer omvattende d o e l s t e l l i n g e n ; t e r w i j l een gegeven d o e l s t e l l i n g ook kan worden o n t l e e d t o t meer beperkte en s p e c i f i e k e subdoelen. Zo o n t s t a a t een h i ë r a r c h i s c h geordende doel-middel keten met een l i n e a i r e , boom- of netwerkstruktuur.

Een bouwwerk i s géén doel op z i c h z e l f maar een hulpmiddel voor de r e a 1 i s e r i n g van d o e l s t e l l i n g e n "van hogere orde" d i e door de opdrachtgevende o r g a n i s a t i e o f gemeenschap worden n a g e s t r e e f d . De v o o r b e r e i d i n g van een tentamen, het maken van een doelpunt i n een s p o r t w e d s t r i j d e . d . kunnen eveneens als een opstapje op de d o e l - m i d d e l - l a d d e r worden beschouwd. (Ga z e l f maar n a ! ) D o e l s t e l l i n g e n op hogere a b s t r a c t i e n i v e a u ' s z i j n e c h t e r zo vaag en algemeen dat ze de ontwerper w e i n i g of geen houvast b i e d e n . Meer s p e c i f i e k e en concrete s u b d o e l s t e l l i n g e n en ontwerp c r i t e r i a z i j n v e r e i s t . Deze kunnen echter n i e t door s t r i k t - l o g i s c h e a f l e i d i n g u i t meer a b s t r a c t e en algemene d o e l s t e l l i n g e n worden verkregen De o p s p l i t s i n g en v e r b i e z o n d e r i n g v e r e i s t aanvul lende i n f o r m a t i e t e r w i j l er ook waarde-oordelen aan t e pas z u l l e n moeten komen.

14.

Enig denkwerk i s n o o d z a k e l i j k evenals een b e h o o r l i j k e dosis i n v e n t i v i t e i t . Een g l o b a l e d o e l s t e l l i n g a l s vermindering van de v e r k e e r s congestie k a n , b i j w i j z e van v o o r b e e l d , a l s v o l g t i n termen van sub^ d o e l s t e l l i n g e n worden g e s p e c i f i c e e r d : . u^^^^f^^^^^ - vermindering van de v e r k e e r s a t t r a c t i e en - p r o d u k t i e i n de b e t r e f f e n d e gebieden; - h e t weren van doorgaand v e r k e e r ; - h e t s t i m u l e r e n van v e r v o e r s w i j z e n met een g e r i n g e r r u i m t e b e s l a g , - h e t v e r b e t e r e n van de v e r k e e r s c i r c u l a t i e ; - v e r g r o t i n g o f h e r i n r i c h t i n g van de v e r k e e r s r u i m t e . Het onderstaande schema g e e f t een o v e r z i c h t van h e t w a t e r k w a l i t e i t s b e l e i d op basis van een doel-middelen h i ë r a r c h i e . . Óyer-Jih,

van hel walerkwalileitsbeleid

la Ib 2 3

bouwen zuiveringsinstallaties biologische zuivering andere zuiveringsmethoden proceswijzigingen bij bron

5b

overleg in Rijnkommissie

zoals neergelegd in de Urgenlienola

12c verlaging fosfaatgehalte wasmiddelen 14 15

8 9a

Mi-

internationaal overleg desinfeklie bij zuivering

verbod organisatie ter

(Bron: J . T h . A . Bressers, Analyse

van hel beleid Ier bestrijding

van de veronlreiniging

van

De d o e l s t e l l i n g e n moeten u i t e i n d e l i j k zo s p e c i f i e k en concreet worden geformuleerd d a t v a s t g e s t e l d kan worden o f en i n welke mate het o n t werp o f de m o g e l i j k e a l t e r n a t i e v e n aan de gestelde doe len v o l d o e t , Hoewel h e t d o e l b e g r i p b e t r e k k e l i j k eenvoudig i s l e v e r t het formuleren en s p e c i f i c e r e n van d o e l s t e l l i n g e n i n de p r a k t i j k van het ontwerpen de nodige c o m p l i c a t i e s op. Tussen a b s t r a c t e d o e l s t e l l i ngen en b r u i k bare o n t w e r p c r i t e r i a gaapt een a a n z i e n l i j k e k l o o f d i e door nader onderzoek (en i n nauwe w i s s e l w e r k i n g met de o n t w i k k e l i ng van a l t e r n a t i e v e oplossingen) moet worden overbrugd. Hierop komen we b i j de f u n c t i e - en procesanalyse en he t o p s t e l l e n van een programma van eisen en wensen nog t e r u g .

15.

. Randvoorwaarden T e r w i j l uitgangspunten en d o e l s t e l l i n g e n als u i t i n g e n van " k e u z e v r i j h e i d " kunnen worden g e z i e n , vertegenwoordigen randvoorwaarden de "harde r e a l i t e i t " d i e n i e t met z i c h l a a t s o l l e n . Randvoorwaarden worden n i e t z e l f gekozen maar dwingend, van b u i t e n a f , aan de opdrachtgever e n / o f ontwerper opgelegd. Randvoorwaarden z i j n zowel b i j de o n t w i k k e l i n g en s e l e c t i e van a l t e r n a t i e v e oplossingen als b i j de u i t e i n d e l i j k e beoord e l i n g ervan van doorslaggevende b e t e k e n i s . De van toepassing z i j n d e beperkende voorwaarden bepalen de "randen" of "grenzen" van de r u i m t e waarbinnen de o p l o s s i n g gevonden moet worden. "Echte" randvoorwaarden hebben het k a r a k t e r van geboden o f verboden waarvan de o v e r t r e d i n g o n v e r b i d d e l i j k wordt a f g e s t r e f t : g r e n s o v e r s c h r i j d i n g l e i d t t o t a f k e u r i n g o f verwerping van het ontwerp.

Om i n z i c h t t e k r i j g e n i n de beschi kbare manouvreerruimte en het scala van oplossingsmogelijkheden i s i n de beginfase van het ontwerpproces al een e e r s t e i n v e n t a r i s a t i e v e r e i s t van de b e l a n g r i j k s t e beperkende voorwaarden d i e op het p r o j e k t van toepassing z i j n o f kunnen z i j n . De ontwerper zal z i c h voortdurend rekenschap moeten geven van wat i n ieder geval moet en absoluut n i e t kan o f mag. Door de overheid en de v e r s c h i 1 lende goedkeuringverlenende i n s t a n t i e s (openbare n u t s b e d r i j v e n , brandweer, a r b e i d s i n s p e c t i e e . d . ) worden d i v e r s e eisen g e s t e l d , zowel aan het t e ontwerpen eindprodukt a l s aan de u i t v o e r i n g van het bouwwerk en het u i t e i n d e l i j k gebruik e r v a n . De t o e t s i n g s - en goedkeuringsprocedures z i j n mede bepalend voor de opzet van het werkplan en de o r g a n i s a t i e van het ontwerpproces. De gestelde ei sen kunnen het k a r a k t e r hebben van voorgeschreven b e s l u i t v o r m i n g s procedures, bindend opgelegde ontwerpeisen, o f beperkingen ten aanzien van de t o e l a a t b a r e o f beschikbare middelen en u i t v o e r i n g s w i j z e n . De opdrachtgever zal eveneens min o f meer absolute eisen en beperkingen aangeven, waaraan het ontwerp i n i e d e r geval zal moeten v o l d o e n .

* Omdat de r e a l i s e r i n g van d o e l s t e l 1ingen al t i j d aan bepaalde minima gebonden i s kan e l k e d o e l s t e l 1ing desgewenst door de opdrachtgever a l s randvoorwaarde (grenswaarde, t o e l a a t b a a r minimum) worden geformul e e r d . Als de ontwerper over voldoende ruimte b e s c h i k t om b u i t e n de "gevarenzone" t e b l i j v e n en de beschi kbare "marges" t o e r e i k e n d 1 i j k e n bestaat daartoe echter geen a a n l e i d i n g . De door anderen opgelegde randvoorwaarden, waarmee de ontwerper rekening zal moeten houden kunnen a l s v o l g t worden samengevat: - bindend opgelegde ontwerpeisen ( k w a l i t e i t s e i s e n waaraan het t e o n t werpen bouwwerk moet voldoen) i n de vorm van voorgeschreven normen o f grenswaarden (maxima, minima). Voorbeelden z i j n : het t o e l a a t b a r e g r o n d g e b r u i k , r o o i 1 i j n e n en maximale bouwhoogte, w a t e r k w a l i t e i t s e i s e n , t o e l a a t b a r e g e l u i d s n i v e a u ' s , subsidienormen e . d .

; - beperkingen van de beschi kbare ( f i n a n c i ë l e , personele en m a t e r i ë l e ) middelen, t i j d s l i m i e t e n ; - beperkingen ten aanzien van de t o e l a a t b a r e middelen en u i t v o e r i n g s w i j z e n ; e t h i s c h e overwegingen, w e t t e l i j k - b e s t u u r l i j k e v o o r s c h r i f t e n ; vei 1 i g h e i d s v o o r s c h r i f t e n e . d . In de meest ruime z i n kunnen al Ie f a c t o r e n en omstandigheden d i e de beschikbare oplossingsmogeli,""-''eden bepalen, maar waarop de opdrachtgever en ontwerper géén i n v l o e d kunnen u i t o e f e n e n , a l s beperkende voorwaarden worden beschouwd. Op grond van deze ruime i n t e r p r e t a t i e kunnen eveneens als "randvoorwaarden" gelden:

- o n v e r a n d e r l i j k e gegevenheden d i e beperkingen voor het ontwerp i n ¬ houden: de bestaande s i t u a t i e , n a t u u r w e t t e n , wetmatigheden i n het m e n s e l i j k gedrag, de stand van de techniek e . d , ; - toekomstige o n t w i k k e l i n g e n o f gebeurtenissen d i e bepalend z i j n voor de haalbaarheid o f d o e l m a t i g h e i d van het p r o j e k t . Uitgangspunten ten aanzien van de bestaande s i t u a t i e en toekomstverwachtingen kunnen het k a r a k t e r k r i j g e n van ontbindende voorwaarde. Het p r o j e k t kan op l o s s e schroeven komen t e staan als e r i n de werke¬ l i j k h e i d n i e t aan wordt voldaan. De haalbaarheid o f a a n t r e k k e l i j k h e i d van een p r o j e k t kan b i j v . a f h a n k e l i j k z i j n van de u i t v o e r i n g van andere plannen, de t e verwachten i n f l a t i e e t c . Als l a a t s t e en n i e t o n b e l a n g r i j k s t e c a t e g o r i e van "randvoorwaarden" kunnen de pseudo- o f quasi-randvoorwaarden worden genoemd: de i m p l i c i e t e v o o r o n d e r s t e l l i n g e n en a l s vanzelfsprekend beschouwde gegevenheden d i e ten onrechte a l s opgelegde beperkingen worden beschouwd. D i t l e i d t t o t een a a n z i e n l i j k e en vaak onverantwoorde i n p e r k i n g van de beschikbare o p l o s s i n g s r u i m t e .

Verhulde uitganspunten en z e l f - o p g e l e g d e beperkingen kunnen van doorslaggevende betekenis z i j n b i j de f o r m u l e r i n g van een probleem en het zoeken naar m o g e l i j k e o p l o s s i n g e n . B i j w i j z e van t o e l i c h t i n g een conc r e e t v o o r b e e l d : de v e r k e e r s p r o b l e m a t i e k i n de b i n n e n s t a d . De bestaande f u n c t i e van de binnenstad en het daarmee samenhangende v e r k e e r s - en vervoerspatroon kunnen s t i l z w i j g e n d a l s randvoorwaarden, i n de z i n van o n v e r a n d e r l i j k e gegevenheden, worden beschouwd. Op grond van deze randvoorwaarden i s de beperkte c a p a c i t e i t van de bestaande v e r k e e r s i n f r a s t r u k t u u r ( s t r a t e n , p l e i n e n , parkeermogelijkheden) h e t probleem waarvoor een o p l o s s i n g moet worden gezocht. M o g e l i j k e o p l o s s i n g e n , binnen de g e s t e l d e randvoorwaarden z i j n : wegverbreding en verkeersdoorbraken, v e r b e t e r i n g van de d o o r s t r o m i n g , u i t b r e i d i n g van de p a r k e e r v o o r z i eni ngen. De bestaande i n f r a s t r u k t u u r kan e c h t e r , op n i e t minder s l e c h t e gronden, z è l f a l s randvoorwaarde worden opgevat.

Het probleem i s nu op welke w i j z e een betere afstemming kan worden b e r e i k t van de f u n c t i e van de binnenstad en het v e r k e e r s - en vervoerspatroon op de beschikbare i n f r a s t r u k t u u r . Als m o g e l i j k e oplossingen kan worden gedacht aan: d e c e n t r a l i s a t i e van c e n t r u m f u n c t i e s , b e v o r d e r i n g van het openbaar vervoer en het langzame verkeer en het weren van het p a r t i c u l i e r e autoverkeer en l a n g - p a r k e e r d e r s . Omdat lang n i e t a l l e randvoorwaarden even " h a r d " z i j n , i s de b e p a l i n g van de geldende randvoorwaarden n i e t i n de e e r s t e (en zeker n i e t i n de l a a t s t e ! ) p l a a t s een kwestie van i n v e n t a r i s a t i e maar van k r i t i s c h e beschouwing en bewuste keuze.

gegevens UITGANGSPUNTEN onderzoekvragen

FUNKTIEDRAGERS

•UNKTIEANALYSE PROGRAMMA VAN EISEN EN WENSEN

PROBLEEMANALYSE DOELSTELLINGEN RANDVOORWAARDEN

PROCESANALYSE

ALTERNATIEVE 1 1 OPLOSSINGEN

17. 4.

Proces- en f u n c t i e - a n a l y s e ; het o p s t e l l e n van een programma van eisen en wensen

4.1.

Plaatsbepaling Op basis van de ( v o o r l o p i g e ) p r o b l e e m s t e l l i n g en de t o t dusver u i t g e voerde probleemanalyse z i j n uitgangspunten en d o e l s t e l l i n g e n geformul e e r d . Bovendien h e e f t een e e r s t e verkenning plaatsgevonden van de geldende randvoorwaarden. Hoewel de concrete i n v u l l i n g van d o e l s t e l l i n g e n en randvoorwaarden een i n t e g r e r e n d bestanddeel vormt van het o p s t e l l e n van een programma van eisen en wensen ( " p . v . e . " ) wordt het h i e r , t e r w i l l e van de o v e r z i c h t e l i j k h e i d , a f z o n d e r l i j k behandeld. In d i t verband i s ook de o n d e r l i n g e samenhang tussen het o p s t e l l e n van een p . v . e . en het e i g e n l i j k e ontwerp van het bouwwerk van b e l a n g . B i j min o f meer r o u t i n e m a t i g e ontwerpopgaven zoals een doorsnee b r u g , s l u i s o f kantoorgebouw kan het p . v . e . vooraf v r i j g e d e t a i l l e e r d worden vastgelegd zonder dat de beschikbare o p l o s s i n g s r u i m t e daardoor onnodig en v o o r b a r i g wordt b e p e r k t . B i j omvangrijke en complexe p r o j e c t e n waarmee nog w e i n i g o f géén e r v a r i n g i s opgedaan komt het p . v . e .

stapsgew i j s , en i n nauwe w i s s e l w e r k i n g met het ontwerp, t o t s t a n d : - basisprogramma, haalbaarheidsonderzoek; - v o o r l o p i g p . v . e . , schetsontwerp; - d e f i n i t i e f p . v . e . , d e f i n i t i e f ontwerp. Deze gang van zaken komt overeen met het leerproces dat z i c h i n onderw i j s s i t u a t i e s v o o r d o e t ; het i n z i c h t i n het ontwerpprobleem, de t e s t e l l e n eisefrerTcie m o g e l i j k e oplossingen neemt pas g e l e i d e l i j k t o e . In de methodische u i t w e r k i n g van de b e t r e f f e n d e ontwerp- en onderzoektaken wordt de w i s s e l w e r k i n g tussen ontwerp en p . v . e . , op grond van deze overwegingen, dan ook s t e r k benadrukt. In de methodische procedureschema's en het werkplan kan door het inbouwen van terugkoppelingen i n de n o o d z a k e l i j k e w i s s e l w e r k i n g worden v o o r z i e n .

4.2.

Analysekader De probleemanalyse moet u i t e i n d e l i j k uitmonden i n een samenhangend eisenpakket dat a l s basis kan dienen voor het ontwikkelen en beoordelen van a l t e r n a t i e v e o p l o s s i n g e n . D a a r b i j s t a a t de u i t w e r k i n g en c o n c r e t i s e r i n g van de a a n v a n k e l i j k geformuleerde d o e l s t e l l i n g e n cent r a a l ; de randvoorwaarden z i j n , i n t e g e n s t e l l i n g t o t de d o e l s t e l l i n g e n , al i n de vorm van s p e c i f i e k e en concrete eisen gegeven. N i e t a l l e randvoorwaarden kunnen e c h t e r worden opgespoord, zolang het ontwerp nog geen herkenbare vormen h e e f t gekregen. Van het t e ontwerpen bouwwerk s t a a t i n d i t s t a d i u m , i n methodisch o p z i c h t , e i g e n l i j k a l l e e n nog maar vast dat het aan nader t e bepalen eisen en wensen moet v o l doen en een samenhangend geheel moet worden dat u i t v e r s c h i l l e n d e r u i m t e l i j k e , c o n s t r u c t i e v e e n / o f n a t u u r l i j k e elementen i s samengesteld.

De eisen en wensen waaraan het te ontwerpen bouwwerk moet voldoen kunnen e c h t e r n i e t " i n a b s t r a c t e " worden v a s t g e s t e l d ; een e n i g s z i n s g e d e t a i l l e e r d e en nauwkeurige s p e c i f i c a t i e van de gewenste eigenschappen van het t e ontwerpen bouwwerk en onderdelen daarvan i s pas mogel i j k als er voldoende i n z i c h t bestaat waaraan wensen en eisen g e s t e l d kunnen en moeten worden. De vragen waarom of waartoe, door wie en welke eisen en wensen g e s t e l d worden s l u i t e n h i e r di r e e t op aan. De eerder gesignaleerde " k l o o f " tussen g l o b a l e d o e l s t e l 1ingen en concrete o n t w e r p c r i t e r i a kan worden overbrugd door de onderzoektaken b i j het ontwerpen van een bouwwerk nader t e analyseren. Op basis daarvan kan een analysekader worden o n t w i k k e l d voor het s p e c i f i c e r e n van eisen en wensen en het ontwikkelen van a l t e r n a t i e v e o p l o s s i n g e n . De " a n a l y t i s c h e ruggegraat" daarvan b e s t a a t u i t een steeds gedetai1¬ 1 eerder wordende analyse van de processen waarvoor het bouwwerk i s