CConstaterende datGouda
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 3 Strategische Verkenningen 2026 - Schaarste vraagt keuze

Commissie Samenleving 14 oktober 2026, gemeente GoudaBij agendapunt: B Visie op het Sociaal Domein29.502 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

STRATEGISCHE AFWEGINGEN GROEIAMBITIE 1 Er lijkt ruimte in de stad om de verwachte groei tot 2040 op te vangen, maar welke groei in woningen, inwoners, banen en bezoekers past bij Gouda en welke voorwaarden stelt het bestuur om deze groei te accommoderen? 2 Welke doelgroepen en woningtypen krijgen prioriteit gelet op de demografische ontwikkelingen? Hoe zorgen we voor een eerlijke en effectieve toewijzing en op welke manier benutten we de bestaande voorraad beter? 3 Welke woon-werkbalans streeft Gouda na? En welk type werkgelegenheid en economie past daarbij, binnen de (beperkte) sturingsmogelijkheden van de gemeente? INFORMATIEBLOK: WESTERGOUWE Westergouwe is de grootste uitbreidingswijk van Gouda en een belangrijke bouwsteen voor de woningopgave. De wijk biedt ruimte om nieu- we woonbuurten te maken waar mensen zich thuis voelen, met een eigen identiteit, sociale verbinding en een gezonde leefomgeving. Het masterplan Westergouwe voorziet in circa 4.700 woningen. Een belangrijk uitgangspunt is dat Westergouwe goed aansluit op de bestaande stad en de directe omgeving, met logische rou- tes voor dagelijkse voorzieningen en recreatie richting onder meer de Oostpolder, Cortelande en Moordrecht. Eventuele extra bouw is alleen aan de orde als de leefkwaliteit op peil blijft en als energievoorziening, netcapaciteit en ontslui- ting aantoonbaar op orde zijn.

Bereikbaarheid is daarbij een randvoorwaarde. De recente beslissing van het Rijk om geld vrij te maken voor autoverkeer rond Westergouwe en Cortelande betekent dat de basis voor het Strategische Verkenningen Gouda, 2026 28 autoverkeer op orde kan worden gebracht. Dit vraagt om zorgvuldige en op elkaar afgestem- de uitvoering. Rijk en provincie zijn bereid om de doorfietsroute Rotterdam-Gouda, inclusief een nieuwe fietsbrug over de Gouwe, groten- deels te financieren. Een belangrijk lobbypunt blijft een extra station, waarvoor Gouda samen met de regio Midden-Holland optrekt. Deze investeringen voor duurzame mobiliteit maken het mogelijk om autoverkeer zoveel als moge- lijk te beperken in de vervolgfasen van Wes- tergouwe, zodat de wijk ook op lange termijn bereikbaar blijft. Westergouwe biedt bovendien ruimte om te experimenteren met andere vormen van bouwen en uitgifte. Denk aan circulair bouwen op gemeentelijke grond en aan rechtstreekse kaveluitgifte aan Goudse woningzoekenden, bijvoorbeeld via CPO, wooncoöperaties of indi- viduele uitgifte, in plaats van uitsluitend uitgifte van complete bouwvelden aan ontwikkelaars. INFORMATIEBLOK: SPOORZONE (BLOEMENDAAL) De Spoorzone is een van de belangrijkste bin- nenstedelijke ontwikkellocaties van Gouda.

Het gebied biedt de kans om een stedelijke wijk te maken die wonen, werken, voorzieningen, mobiliteit, energievoorziening, water en groen 3 | Een stad die ontwikkelt combineert, met een aantrekkelijke openbare ruimte en een goede aansluiting op de rest van de stad. Door stijgende kosten bestaat het risico dat de gewenste kwaliteit van openbare ruimte en ontsluiting niet wordt gehaald. De ontwikkeling van de Spoorzone heeft tot nu geleid tot de oplevering van ruim 150 wonin- gen. Daarnaast zijn 500 woningen in aanbouw. Voor circa 200 woningen is een omgevings- vergunning verleend (Heuvellaan en Harder- wijkweg). De huidige ontwikkeling bestaat vooral uit woningbouw, terwijl het Ontwikkel- perspectief Spoorzone uitgaat van een ge- mengd gebied met ook ruimte voor kantoren en andere functies. Voor de verdere ontwikkeling liggen keuzes voor over welke maatschappelijke voorzienin- gen nodig zijn, de kwaliteit van de openbare ruimte, de aansluiting op groenstructuren en de organisatie van parkeren op gebiedsniveau. Een belangrijke strategische keuze gaat ook over de rol van de Spoorzone in de stad. Het ge- bied kan zich ontwikkelen als een zelfstandige wijk, of juist een bovenwijkse rol vervullen door stedelijke voorzieningen te huisvesten die ook andere delen van de stad bedienen.

Die twee- de optie vergroot de integratie met de stad, maar vraagt ook om een passende inrichting en programmering om de druk op de openbare ruimte beheersbaar te houden. INFORMATIEBLOK: BINNENSTAD De binnenstad is het kloppend hart van Gou- da – economisch, cultureel en sociaal. Het is de plek waar inwoners en bezoekers winkelen, uitgaan, verblijven en elkaar ontmoeten. De binnenstad huisvest het unieke middeleeuwse centrum dat Gouda zijn identiteit geeft, met veel monumenten en actieve gemeenschappen die het verhaal van de stad levend houden. De ontwikkelingen hier bepalen in hoge mate hoe aantrekkelijk, leefbaar en toekomstbesten- dig de stad als geheel is. Tegelijkertijd is de bin- nenstad het gebied waar de meeste opgaven en beleidsdrukte samenkomen in een historisch weefsel met schaarse ruimte en waar ingre- pen direct zichtbaar zijn. Het gaat onder meer om het begeleiden van functieverandering in panden door een afnemende vraag naar win- kelruimte, het anders omgaan met hemelwater en afvalwater, vergroening tegen hittestress, het anders omgaan met autogebruik en het vormgeven van de energietransitie. Een alles- bepalende en complicerende factor hierbij is de bodemdaling. De specifieke problematiek hier- over is uitgewerkt in het kader 'Bodemdaling'. Bezoekers dragen bij aan levendigheid, maar vragen ook om sturing in de binnenstad.

Gouda trekt jaarlijks honderdduizenden bezoekers, met Strategische Verkenningen Gouda, 2026 29 3 | Een stad die ontwikkelt pieken rond Gouda bij Kaarslicht en de kaas- markt. Bezoekers versterken het draagvlak voor horeca, cultuur en winkels waar ook inwoners gebruik van maken. Tegelijk is de binnenstad compact en de openbare ruimte beperkt, waardoor drukte op piekmomenten kan toene- men. Dit vraagt om een bestuurlijke keuze: hoe wil Gouda bezoek en verblijf sturen, zodat het bijdraagt aan de stad op een manier die past bij leefbaarheid en ruimtegebruik? De openbare ruimte in de binnenstad is van groot belang voor het wonen, werken, winkelen en recreëren van de hele stad. In 2023 heeft de raad een Kwaliteitsplan voor de openbare ruim- te binnenstad vastgesteld. De afgelopen jaren zijn enkele straten opnieuw ingericht conform dit plan. De komende jaren moeten meer stra- ten volgen, maar hiervoor ontbreken nog mid- delen. Daarnaast ligt er een forse opgave voor onderhoud en vervanging van civieltechnische kunstwerken zoals bruggen en kademuren. Ook de riolering moet gefaseerd worden vervangen en berekend zijn op de klimaatverandering. In de binnenstad is bovendien relatief weinig groen, terwijl juist hier de hittestress en water- overlast het grootst zijn. Tegelijkertijd vraagt de energietransitie om verduurzaming van monu- mentale panden in het beschermde stadsge- zicht.

De toenemende drukte in de ondergrond kan spanning opleveren met het behoud van archeologisch erfgoed. Al deze opgaven komen samen in dezelfde beperkte ruimte. Dat vraagt om duidelijke pri- oriteiten en fasering. Het nieuwe gemeentebe- stuur kan richting geven via een omgevingspro- gramma binnenstad, met heldere speerpunten en een prioritering van projecten. Welke groeiambitie Gouda ook nastreeft, de ruimte is beperkt. Groei vraagt daarom om keuzes in de verdeling van schaarse ruimte. Dat brengt ons bij de tweede opgave. De druk op de fysieke leefomgeving maakt zichtbaar dat ruimte in Gouda schaars is, boven- gronds én ondergronds. Dat vraagt om scherpe afwegingen: welke functies krijgen voorrang, waar kunnen functies worden gecombineerd, en hoe kan de beschikbare ruimte slimmer worden benut? Opgave 2: Schaarse ruimte verdelen – concurrentie én combinatie Schaarse ruimte is de tweede opgave, om- dat vrijwel alle ambities op dezelfde vierkante meters landen. Bovengronds en ondergronds doen meerdere functies een beroep op dezelfde ruimte. Die claims passen niet overal en niet alle- maal tegelijk. Ze moeten landen in een bestaan- de (soms historische) leefomgeving, met eigen kenmerken en beperkingen, zoals de historische binnenstad en de slappe bodem. Dit maakt ruimteverdeling een bestuurlijke keuzevraag, niet alleen een ontwerppuzzel.

Mobiliteit, groen, klimaatadaptatie en energie leggen allemaal een claim op dezelfde openbare ruimte. In Nederlandse steden is 50 tot 55% van het bestrate oppervlak nodig voor rijdende en stilstaande auto's. Tegelijk vraagt vergroening om ruimte voor ecologische verbindingen en om een robuuste groenstructuur. Hoe meer de stad verdicht, hoe belangrijker uitloopmogelijkheden en recreatieve verbindingen naar het buitenge- bied worden. Klimaatadaptatie vraagt ruimte voor waterberging en schaduw tegen hittestress. De energietransitie vraagt bovengronds ruimte voor onder meer transformatorhuisjes en laadin- frastructuur, en ondergronds voor verzwaring en uitbreiding van het elektriciteitsnet. Woningbouw vraagt ruimte in Westergouwe, de Spoorzone en door verdichting in bestaan- de wijken. Tegelijk vraagt bedrijvigheid ruimte: circa 9 hectare bedrijventerrein tot 2030 (op basis van de economische agenda) en 10.000 m² kantoorruimte. Daar staat tegenover dat circa 3,2 hectare bedrijventerrein en kantoorruimte verdwijnt voor woningbouw. De transitie naar een circulaire economie vergroot de ruimtevraag bovendien tijdelijk, omdat opslag en hergebruik extra ruimte vragen zolang de lineaire economie nog bestaat (tot circa 40% extra ruimte).

Wo- Strategische Verkenningen Gouda, 2026 30 ningbouw, bedrijvigheid en voorzieningen kun- nen elkaar versterken, maar concurreren ook om schaarse ruimte én om schaarse netcapaciteit. Onder het maaiveld concurreren kabels en leidingen, riolering, warmtenetten en de ver- zwaring van het elektriciteitsnet om dezelfde ruimte. Daarbij komen boomwortels, ruimte voor waterberging en infiltratie. Bovendien liggen er op plekken nog loze leidingen uit het verleden, zonder dat er een compleet overzicht is. De ondergrond is nog niet geregeld in het omgevingsplan. Ruimte wordt benut volgens het principe 'wie het eerst komt, wie het eerst maalt'. Dat leidt tot versnippering en kan toekomstige oplossingen blokkeren. Onvolledige sanering kan later leiden tot hogere kosten en langere door- looptijden. Om kosten te besparen en overlast te beperken, is in het verleden infrastructuur soms (deels) blijven liggen. Daardoor kunnen toekom- stige bouw- en onderhoudswerkzaamheden onverwacht duurder uitpakken of langer duren. Dit onderstreept het belang van programmering, bundeling van werkzaamheden en heldere spel- regels voor de ondergrond. In bouwprojecten blijkt regelmatig dat niet alle eisen tegelijk passen op één locatie. Een bouw- plot is vaak te klein om woningbouw te com- bineren met groen, parkeren, waterberging en speelruimte.

Dit vraagt om bestuurlijke keuzes vóór de planvorming: welke eisen zijn hard, en 3 | Een stad die ontwikkelt waar is flexibiliteit mogelijk? Daarbij is vooral het schaalniveau bepalend. Niet elke functie hoeft op elk plot te landen. Compensatie op gebieds- of gemeentelijk niveau kan ruimte geven, maar vraagt dan wel om duidelijke afspraken en reserveringen elders. Die keuze bepaalt hoeveel flexibiliteit er in projecten is én hoe de gemeente haar doelen borgt. STRATEGISCHE AFWEGINGEN SCHAARSE RUIMTE VERDELEN De Omgevingsvisie biedt diverse strategieën als ruimteclaims knellen. Denk aan functieverandering (transformatie), multifunctioneel gebruik (stapelen van functies) of intensiveren (de hoogte in). Dat laatste is in de historische binnenstad slechts beperkt mogelijk. Oplossingen liggen ook buiten de stadsgrenzen (regionale afstemming) of in het bijstellen van normen (zoals parkeren). Tot slot kan het bestuur kiezen voor het temporiseren of begrenzen van groei om de druk op ruimte te verlagen. De gekozen mix van deze strategieën bepaalt het toekomstbeeld van Gouda. Deze strategieën geven richting, maar vragen om bestuurlijke keuzes. Daarbij kan het kiezen van een aantal heldere principes behulpzaam zijn.

De kernvragen zijn: 1 Welke verdichtingsgraad is waar ac- ceptabel? Waar kiest het bestuur voor intensiveren binnen de bestaande stad (hoger, compacter, functies stapelen en multifunctioneel gebruik) en waar is begrenzen of temporiseren van groei logisch, om druk op ruimte en (histori- sche) leefomgeving te beperken? En hoe waarborgt het voldoende voorzieningen en kwaliteit van de leefomgeving bij ver- dichting en welke normering kiezen we daarvoor? 2 Welke functies krijgen waar prioriteit (wonen, werken, voorzieningen, mobili- teit, energievoorziening, water en groen) en kan dat per wijk verschillen? Hoe handelt het bestuur wanneer sectorale normen zoals groen, parkeren, geluid, waterberging en voorzieningen niet alle- maal tegelijk haalbaar zijn? Welk afwe- gingskader geldt dan? 3 Wat gaat de gemeente doen om hande- lingsperspectief te bieden voor bewo- ners en ondernemers voor de gevolgen van voortgaande bodemdaling op lange termijn in de Binnenstad? Heldere principes over ruimteverdeling geven richting, maar zijn niet genoeg. De praktijk is complex en goede bedoelingen leiden niet vanzelf tot uitvoerbare plannen.

De Strategische Verkenningen Gouda, 2026 31 3 | Een stad die ontwikkelt 3.12 Strategieën Omgevingsvisie Strategische Verkenningen Gouda, 2026 32 3 | Een stad die ontwikkelt huidige werkwijze loopt tegen grenzen aan: sectoren hanteren eigen normen en ruimtelijke keuzes worden vaak per project gemaakt. Bij toenemende schaarste stapelen die normen zich op. Dat leidt tot plannen die niet uitvoerbaar zijn, of tot de conclusie dat op een locatie “niets meer past”. Zolang de werkwijze niet verandert, komt de integrale afweging onvoldoende van de grond. De derde opgave gaat daarom over de instrumenten waarmee het bestuur grip wil houden op de ruimtelijke ontwikkeling van Gouda. Opgave 3: Regie voeren op ruimtelijke ontwikkeling en beheer Opgave 2 ging over de vraag welke keuzes Gouda maakt bij schaarse ruimte. Opgave 3 gaat over de vraag hoe het bestuur die keuzes daadwerkelijk realiseert. Als ambities met elkaar concurreren, is niet alleen een helder afwegingskader nodig, maar ook een passend instrumentarium. Dit geldt zowel bovengronds als ondergronds. Regie op de ruimte vraagt om instrumenten, terwijl de sturingspositie van Gouda in de bestaande stad beperkt is. Gouda heeft nagenoeg geen grondposities in de bestaande stad. Bij meer dan de helft van woningbouwontwikkelingen is de grond in eigendom van marktpartijen.

Hierdoor komen ruimtelijke plannen veelal van ontwikkelaars, 3.13 Bouwprogramma's en randvoorwaarden in balans De bouw van extra woningen en bedrijven vraagt ook om extra investeringen in randvoorwaarden, zoals verkeersmaatregelen, groen, energie en wateropvang. waardoor de gemeente afhankelijk is van onderhandelingen over tempo, aantallen en betaalbaarheid. Ook bedrijventerreinen zijn grotendeels in particulier eigendom. De sturing via omgevingsplanregels is daarbij beperkt. Gouda kan ervoor kiezen deze afhankelijkheid als gegeven te accepteren, maar kan ook besluiten grond- en sturingsinstrumenten in te zetten om meer perspectief op uitvoering van de ambities te creëren. Een andere regievraag speelt in de openbare ruimte. De vervangingsopgave in de openbare ruimte is groot, terwijl de middelen en kwaliteitsambitie onder druk staan. De komende jaren staat Gouda voor omvangrijke vervanging van wegen, riolering, groen en civieltechnische kunstwerken. Tegelijk is het budget voor beheer en inrichting al jaren krap. Gouda geeft structureel minder uit aan infrastructuur en het beheer van de openbare ruimte dan vergelijkbare gemeenten, met name op het onderdeel wegen en wegenonderhoud. Het huidige beheer is primair gericht op instandhouding op minimale technische kwaliteit. De onderhoudsniveaus zijn al lange tijd sober en vooral technisch gedreven.

In de praktijk betekent dit vaak laat ingrijpen, bijvoorbeeld pas bij forse verzakkingen. Dit raakt aan leefbaarheid én aan financiële beheersbaarheid op de langere termijn. Het risico op onverwachte incidentele Strategische Verkenningen Gouda, 2026 33 kosten wordt groter. Op veel plekken staat de kwaliteit van de openbare ruimte onder druk, zowel zichtbaar als in toegankelijkheid. Intensiever gebruik versnelt slijtage en verkort de onderhoudscyclus. Er zijn mogelijkheden om deze trend om te buigen en toe te werken naar een optimistischer beeld voor onze openbare ruimte. Dat vraagt om een keuze voor toekomstgericht investeren om het niveau op peil te houden. De kwaliteit van de openbare ruimte werkt door in woontevredenheid en vastgoedwaarde. Een goed ingerichte openbare ruimte ondersteunt vertrouwen en stimuleert ook particuliere investeringen. Wanneer particuliere investeringen hier achterblijven, daalt de woningwaarde en daarmee de aantrekkelijkheid van de stad. Tenslotte vraagt ook een belangrijk deel van de bestaande woningvoorraad om vernieuwing en groot onderhoud. Circa 65% van de woningen is ouder dan 40 jaar. Het vraagt samenspraak met bewoners en verhuurders om te verkennen hoe verduurzaming van openbare ruimte, het anders gaan verwarmen en groot onderhoud van woningen elkaar kunnen versterken.

Een belangrijk vraagstuk is ook de koppeling tussen beleid en beheer: zonder integrale programmering blijven kansen liggen. Veel beleidsprogramma’s raken aan de inrichting 3 | Een stad die ontwikkelt van de openbare ruimte, maar zijn beperkt (financieel) verbonden met de langjarige beheer- en onderhoudsprogrammering (GOVO). In die planning telt vooral de technische staat: er wordt pas ingegrepen als wegen, riolering of groen écht aan vervanging toe zijn. Dat voorkomt onnodige kosten, maar het maakt het lastig om tegelijk beleidswensen mee te nemen, zoals vergroening, klimaatmaatregelen of betere toegankelijkheid. Ook is er weinig geld gereserveerd om onderhoud naar voren te halen. Als een andere opgave vraagt om eerder vervangen, is meebetalen vanuit GOVO daarom niet vanzelfsprekend. Daardoor worden werkzaamheden minder vaak gecombineerd en blijven koppelkansen en efficiëntievoordelen liggen. Wijkgericht werken aan opgaven biedt perspectief om deze aan elkaar te verbinden en zo regie te voeren op de ruimte. Met het omgevingsprogramma Goverwelle is hier ervaring mee opgedaan. Deze geleerde lessen zijn input voor het werken aan opgaven in de andere wijken. STRATEGISCHE AFWEGINGEN REGIE VOEREN OP DE RUIMTE Strategische Verkenningen Gouda, 2026 34 3 | Een stad die ontwikkelt ningen, waar ruimtelijke schaarste en financiële druk samenkomen.

Opgave 4: Maatschappelijke voorzieningen De vierde opgave richt zich op de maatschap- pelijke voorzieningen die Gouda nodig heeft om een goed functionerende stad te blijven. Schaar- ste raakt ook de maatschappelijke voorzieningen in de stad, zowel ruimtelijk als financieel. Dat begint bij het onderwijs. Circa 16.000 leerlingen volgen les in 56 schoolgebouwen, waarvan een groot deel verouderd is en niet meer voldoet aan de huidige kwaliteitseisen. Nu wordt invul- ling gegeven aan deze opgaven via het Uitvoe- ringsplan Onderwijshuisvesting 2026 – 2030 2e tranche IHP. De investeringsbehoefte is echter groot (een derde tranche is op termijn nodig) en een lager vervangingstempo van schoolgebou- wen betekent dat deze langer en tegen hogere kosten in stand moeten worden gehouden. On- dertussen neemt de druk verder toe doordat de Wet Meer Ruimte voor Nieuwe Scholen gemeen- ten verplicht om nieuwe scholen in beginsel binnen een jaar te huisvesten. Een vergelijkbare opgave tekent zich af bij de binnensportaccommodaties. Een aanzienlijk deel daarvan loopt in de komende tien tot vijftien jaar tegen het einde van de technische levensduur aan, en voor een klein aantal geldt dat al op veel kortere termijn. De accommodaties worden in- tensief benut, zowel door sportverenigingen als door het basis- en voortgezet onderwijs.

Tegelij- Zonder sterkere regie blijft ruimteverdeling in hoge mate afhankelijk van marktinitiatieven en keuzes per project. Dit vraagt om bestuur- lijke keuzes over rol, prioritering en strategie. 1 Welke sturingsmogelijkheden zet het nieuwe gemeentebestuur in om regie te voeren op de schaarse ruimte? Welke rol kiest het bestuur: vooral faciliterend, of actiever met inzet van grond- en uitvoe- ringsinstrumenten? En welke financiële risico’s zijn daarbij aanvaardbaar? 2 Blijft de onderhouds- en vervangings- planning vooral gericht op minimale technische kwaliteit, of kiest Gouda voor een aanpak waarin eerder wordt ingegre- pen? In hoeverre verbindt Gouda daar- bij beleidsdoelen (zoals groen, klimaat en toegankelijkheid) structureel aan de meerjarenplanning (GOVO), inclusief de financiële consequenties? 3 Welke ruimte wil het bestuur geven aan differentiatie bij investeringen en beheer van de openbare ruimte, vooral gelijke- lijk over wijken (naar rato)? Of juist met extra inzet in wijken waar opgaven en problemen groter zijn? Regie op ruimtelijke ontwikkeling en beheer is geen doel op zich, maar een voorwaarde om de stad goed te laten functioneren. Dat geldt bij uitstek voor de maatschappelijke voorzie- kertijd hebben diverse verenigingen verhuiswen- sen, omdat zij groeien of te maken krijgen met veranderende eisen van sportbonden.

Het beeld wordt nog completer wanneer ook ontmoetingsplekken, speelvoorzieningen en ruimte voor eerstelijnszorg worden meegewo- gen. Al deze voorzieningen zijn essentieel om de ondersteuning van inwoners toekomstbe- stendig te houden. Gouda heeft op dit moment goed zicht op wat er is, maar de vraag of het aanbod ook nu en in de toekomst toereikend is, is nog grotendeels onbeantwoord. Er ontbreken normen voor het type, het aantal en de spreiding van de benodigde voorzieningen. Waar deels het toekomstige voorzieningenni- veau nog in kaart gebracht moet worden, heeft de culturele infrastructuur van Gouda juist een stevige en zichtbare basis. De vier grote instel- lingen, Museum Gouda, de Goudse Schouwburg, Bibliotheek Gouda en Cultuurhuis Garenspinne- rij, leveren hoge kwaliteit met een regionale en deels landelijke uitstraling. Samen bieden zij een breed scala aan mogelijkheden om cultuur te be- oefenen en te beleven, en zij spelen een belang- rijke rol in de cultuureducatie. Het rijke culturele aanbod is bovendien een van de kernkwaliteiten waarmee Gouda zich als aantrekkelijke stad profileert. De bezoekers- en deelnemersaan- tallen zijn hoog, en met het stadhuis komt daar binnenkort een nieuwe basisvoorziening bij.

Toch Strategische Verkenningen Gouda, 2026 35 3 | Een stad die ontwikkelt regelmatig nieuwe initiatieven, bijvoorbeeld voor kunstwerken in de openbare ruimte, waarbij al snel de verwachting leeft dat de gemeente een financiële en organisatorische rol op zich neemt. Het collectieplan biedt daarvoor wel inhoudelij- ke kaders, maar binnen de huidige middelen en capaciteit is de ruimte om hieraan tegemoet te komen beperkt. STRATEGISCHE AFWEGINGEN MAATSCHAPPELIJKE VOORZIENINGEN 1 Welk niveau van basisvoorzieningen (onderwijs, sport, zorg, cultuur, ontmoeting, recreatieve, jeugd- en speelvoorzieningen) wil het bestuur (in elke wijk) borgen, en welke extra voorzieningen horen bij de groei van Gouda als centrumgemeente? 2 Welk tempo en ambitieniveau kiest het bestuur voor vernieuwing en clustering van schoolgebouwen? Hoe verhoudt dit zich tot tijdelijke huisvesting, de invulling van de zorgplicht en de gewenste regie op de integraal kind centra (IKC’s) en multifunctionele voorzieningen? En welke (alternatieve) financieringsopties verkent Gouda? 3 Is het bestuur bereid om vrijkomende is het beeld niet onverdeeld positief: de exploi- tatie van sommige instellingen staat onder druk door stijgende kosten en beperkte indexatie van subsidies. Diezelfde spanning is voelbaar bij niet-gesubsidieerde culturele organisaties.

Begin 2026 heeft de raad daarom besloten gelden vrij te maken voor Museum Gouda, om te voorko- men dat de museumfunctie, de gemeentelijke collectie en het rijksmonument in gevaar zouden komen. Op langere termijn speelt de renovatie van het resterende deel van het museum, de oplopende exploitatielasten en de behoefte aan een extern depot. Naast deze gevestigde instellingen is de afge- lopen jaren met behulp van projectsubsidies een nieuwe generatie culturele initiatieven opgebloeid, met een breed bereik en een sterke maatschappelijke betrokkenheid, nadrukkelijk ook door en voor jongeren. De financiering van deze initiatieven steunt echter grotendeels op tijdelijke middelen, zoals de SPUK Impuls Jon- gerencultuur, waardoor vanaf 2028 nog slechts een beperkt projectbudget resteert. Dat maakt de toekomst van deze initiatieven onzeker. Bo- vendien is er een groep die binnen de huidige structuur van enerzijds de vier basisinstellingen en anderzijds de projectsubsidies tussen wal en schip dreigt te vallen. Dat geldt voor jonge en kleinschalige makers, maar evengoed voor amateurverenigingen die worstelen met stijgen- de kosten.

Vanuit de stad ontstaan daarnaast gebouwen met een maatschappelijk functie te behouden om daarmee toekomstige nieuwe behoeftes te kunnen opvangen, in plaats van deze te verkopen ten behoeve van bijvoorbeeld woningbouw; welke risico's acht het daarbij aanvaardbaar? 4 Welke rol kiest de gemeente in eigendom en beheer van sportvelden en -banen, en draagt gemeentelijk eigendom bij aan een gelijk speelveld tussen verenigingen? 5 Welke visie heeft het nieuwe gemeente bestuur overkoepelend op wat Gouda wil bereiken met cultuur? Welke positie krijgt de culturele basisinfrastructuur in de nieuwe cultuurnota? Kiest het bestuur ervoor om de grote vier instellingen te consolideren, uit te breiden met het stadhuis, en/ of krijgen nieuwe initiatieven relatief meer ruimte, en ten koste van wat? 6 Welke investeringsruimte is het bestuur bereid vrij te maken voor investeringen voor Museum Gouda op de langere termijn? 4.1 Aantal personenauto's per 1000 inwoners in Gouda 100000 4 | Een stad die | 2006 | 344,1 80000 transformeert 2023 | 392,4 | 60000 0 | 50 | 100 | 150 | 200 | 250 | 300 | 350 | 400 Inleiding | Belangrijkste trends en | CBS | 40000 Het vorige hoofdstuk laat zien dat de ruimte | ontwikkelingen 4.2 Aantal personenauto’s per huishouden in Gouda schaars is en dat veel ambities | 20000 op dezelfde vierkante meters landen.

Een | Om deze vragen te kunnen beantwoorden, belangrijk deel van die claims komt voort | is het van belang scherp te hebben waar | 2006 | 2023 uit grote transities waar de stad middenin | Gouda nu staat. Welke veranderingen zijn al | 0 zit. Een toekomstbestendige stad vraagt dat | zichtbaar in mobiliteit en energiegebruik? Gouda tijdig inspeelt op grote veranderingen. | En hoe verhouden de Goudse cijfers zich De energietransitie, klimaatadaptatie, de | tot de landelijke trends en ambities? De | 0,8 auto | 0,8 auto | 2500 | 57,90% mobiliteitstransitie en de omslag naar een | volgende paragraaf beschrijft de belangrijkste | CBS circulaire economie bieden kansen om Gouda | ontwikkelingen. De cijfers laten zien dat de | 2000 | 42,10% schoner, gezonder en veerkrachtiger te maken. | trend op onderdelen positief is, terwijl het | 4.3 Percentage elektrische voertuigen | 1500 Deze transities vragen om keuzes over tempo, | tempo en het effect per thema verschillen. | van totaal aantal voertuigen in Gouda prioriteiten, geld en uitvoering. | Op sommige onderdelen is sprake van | 5 | 1000 stevige dalingen (zoals CO₂-uitstoot en Dit hoofdstuk verkent de belangrijkste opgaven | aardgasverbruik), terwijl andere onderdelen | 4 | 500 en de bestuurlijke keuzes rond deze thema’s. | achterblijven of nieuwe aandachtspunten laten zien.

| 3 | 0 De centrale vragen in dit hoofdstuk zijn: | %Meergezinswoning ■ Welk tempo en ambitieniveau kiest Gouda | Veranderend mobiliteitsbeeld | 2 | %Eengezinswoning in de transities en wat betekent dat voor | Goudse huishoudens bezitten gemiddeld middelen, capaciteit en risico’s? | 0,8 auto per huishouden. Dit is lager dan het | 1 ■ Welke rol kiest de gemeente in de transities: | Nederlandse gemiddelde en relatief laag in | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 faciliterend, regisserend of zelf investeren? | vergelijking met steden zonder universiteit. | CBS en RVO-RDW 36 4 | Een stad die transformeert | 4.4 Verdeling van ritten percentage van totaal aantal ritten in Gouda, 2022-2023 8% Het autobezit groeit echter wel sneller dan in | landelijk steeg de afstand die mensen lopend gemeenten van vergelijkbare omvang. Tussen | afleggen tussen 2019 en 2023 met 33%. 2006 en 2023 steeg het aantal personenauto's | 37% van 344 naar 392 per 1.000 inwoners. In absolute | De verkeersveiligheid in Gouda laat een | 55% aantallen groeide het aantal personenauto's | gemengd beeld zien. Het aantal ongevallen van ongeveer 24.500 in 2005 naar bijna | daalde van 672 in 2004 naar 277 in 2014, maar 30.000 in 2024. Tegelijkertijd daalde het aantal | is sindsdien weer gestegen naar 436 in 2023 en bedrijfsvoertuigen juist fors: van 210 naar 72 | 375 in 2024.

Deze stijging past in een landelijk | Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN) en Onderzoek Onderweg in Nederland (ODiN) per 1.000 inwoners, waarmee Gouda nu op het | beeld waarin het aantal verkeersongevallen de niveau van zeer sterk stedelijke gemeenten ligt. | laatste jaren weer toeneemt. Opvallend is de | 4.5 Aantal verkeersongevallen samenstelling van de ongevallen: fietsongevallen | 1000 | Daling De transitie naar elektrisch rijden gaat snel. | vormen in Gouda 20% van het totaal, waar dit in | Stijging Het aantal volledig elektrische voertuigen | vergelijkbare gemeenten slechts 5 tot 6,5% is. | 800 groeide van 116 in 2015 naar ruim 1.660 in 2024, | Ook de ernst van ongevallen is hoger dan elders: een veertienvoudige toename. Het aandeel | 34% leidt tot letsel, tegenover 20 tot 23% in de | 600 elektrische personenauto's bedraagt inmiddels | benchmark gemeenten. bijna 7%. Dit percentage is in lijn met gemeenten | 400 van een vergelijkbare omvang, maar blijft achter | Er is een maatschappelijke noodzaak om bij zeer sterk stedelijke gemeenten waar dit | (elektrische) deelmobiliteit, fietsen en lopen te | 200 aandeel boven de 10% ligt. | stimuleren.

Dat vraagt om een samenhangende | 20002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022 benadering, met bewuste keuzes in de regie op | SWOV De manier waarop Gouwenaren zich verplaatsen | de energietransitie en in de inrichting van de | 4.6 Ernst van letsel verkeersongevallen 2022 verandert gestaag. Van alle ritten die zij maken, | openbare ruimte. | 0,5% wordt 55% met de auto gedaan, 37% met de fiets en 8% met het openbaar vervoer. Binnen | Verduurzaming, milieu en energiegebruik | 20,4% de stadsgrenzen is de fiets met 63% veruit het | Nederland moet 55% CO₂-reductie in 2030, | 34,2% meest gebruikte vervoermiddel, al is dat aandeel | 90% in 2040 en klimaatneutraliteit in 2050 | 65,8% wel gedaald ten opzichte van 71% in 2018. Daar | realiseren. De kans dat de wettelijke doelstelling | 79,1% staat tegenover dat sinds de coronapandemie | van 55% reductie wordt gehaald is echter het lopen aan populariteit heeft gewonnen: | minder dan 5%14.

Naast de energietransitie is | Gouda | Referentiegemeenten 60.000-<80.000 inwoners SWOV | Dodelijke afloop | Letsel | Materiële schade 37 Dodelijke afloop Letsel Materiële schade 4 | Een stad die transformeert 4.7 CO2 uitstoot een tweede transitie nodig: de overgang naar | (78% daling), bouw (73% daling) en financiële | Totaal bekende CO2-uitstoot in kton Gouda een circulaire economie, met als einddoel | dienstverlening (68% daling). Een uitzondering | 400 een volledig circulaire economie in 2050. | vormt de sector vervoer en opslag, waar de De landelijke tussendoelen voor 2035 zijn: | uitstoot juist meer dan verdubbelde: van 2,1 | 350 minimaal 82% van het Nederlandse afval wordt | kiloton naar 4,7 kiloton. Dit is de enige sector gerecycled, het aandeel duurzame biotische en | met een stijgende totale uitstoot in Gouda. | 300 secundaire grondstoffen is minimaal 55%, en | 250 het totale grondstoffengebruik is 15% lager dan | Het energieverbruik in Goudse woningen daalt in 2016. | gestaag. Het aardgasverbruik nam af met | 200 38%, van bijna 40 miljoen m³ in 2006 naar 24 De CO₂-uitstoot in Gouda is de afgelopen jaren | miljoen m³ in 2023. Het elektriciteitsverbruik | 150 fors gedaald. Tussen 2010 en 2023 nam de | daalde met 14%.

Koopwoningen verbruiken | 20102011201220132014201520162017201820192020202120222023 totale uitstoot af van 358 naar 199 kiloton, een | structureel meer energie dan huurwoningen, | RVO reductie van bijna 45%. Deze daling is vooral | al wordt dit verschil kleiner. Het verschil zichtbaar vanaf 2015. De gebouwde omgeving | tussen woningtypen is aanzienlijk: vrijstaande leverde de grootste bijdrage aan deze reductie: | woningen verbruiken ruim twee keer zoveel de uitstoot daalde hier van 211 kiloton in 2010 | energie als appartementen. | 4.8 CO2 uitstoot per categorie naar 126 kiloton in 2022. Ook de industrie laat | Uitstoot in kton in Gouda, 2023 120 | 100000 een daling zien, van 95 naar 59 kiloton. Verkeer | De energieprestatie van woningen verbetert, en vervoer blijven achter met een afname van | maar Gouda blijft achter bij vergelijkbare | 100 | 106,2 slechts 20%, van 52 naar 41 kiloton. | gemeenten. In 2025 heeft 23% van de | 80000 woningen een A-label, tegenover 29% elders. | 80 Binnen de totale CO₂-reductie zijn er duidelijke | Wel is duidelijke vooruitgang zichtbaar: het | 60 verschillen tussen sectoren. De (semi-)publieke | aandeel A-labels steeg van 14% in 2019 naar | 53,9 | 60000 sector laat over de hele linie sterke dalingen | 23% in 2025, terwijl het aandeel woningen | 40 | 38,9 zien van meer dan 50%.

In de private sector | met label D of lager daalde van 37% naar | 20 is industrie met 51 kiloton in 2023 de grootste | 25%. Bij utiliteits- en overheidsgebouwen | 0 | 1,1 | 40000 uitstoter, ondanks een daling van 38% sinds | is de verduurzaming duidelijk zichtbaar: het | Gebouwde | Industrie, | Verkeer en | Overig 2013. De sterkste relatieve dalingen zijn te | aantal gebouwen met een A-label steeg van | omgeving | energie, afval | vervoer zien bij verhuur en overige zakelijke diensten | 350 in 2021 naar 505 in 2025. Een hoger label | Klimaatmonitor | en water 20000 14 | Bron: Planbureau voor de Leefomgeving: Klimaat- en Energieverkenning 2025 38 | 0 2500 | 57,90% 2000 | 42,10% 1500 1000 500 0 4 | Een stad die transformeert | 4.9 Gemiddelde elektriciteitslevering woningen Gouda in kwh 3500 3000 geeft echter geen informatie over mate van | financiering. Dit alles voedt de vraag welk | 4.9 Gemiddelde elektriciteitslevering woningen isolatie, energieverbruik of dalend gasverbruik | ambitieniveau passend is en welke rol past bij | Gouda in kwh of hoe de gemeente op weg is richting CO₂ | de gemeente. | 25003500 neutraal en aardgasvrij.

20003000 De luchtkwaliteit is de afgelopen jaren | Bestaande kaders voor verbeterd als gevolg van strengere | 1500 de fysieke transities | 2500 vergunningen voor industrie, schonere auto’s | 2013 2014 2015 | 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 en milieuzones. Vanaf 2030 gelden strengere | 2000CBS | Koopwoningen Europese normen voor fijnstof (PM2.5 en PM10) | De geschetste trends maken duidelijk dat de | Huurwoningen en stikstofdioxide (NO₂), die aanzienlijk lager | fysieke transities in volle gang zijn, maar ook liggen dan de huidige grenswaarden15. Ondanks | dat de uitkomst nog onzeker is. Het tempo, de | 1500 dat in Gouda nu aan de wettelijke normen | richting en de verdeling van kosten en baten | 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 voor luchtkwaliteit wordt voldaan, wordt nog | zijn niet vooraf bepaald. Het gemeentebestuur | CBS | Koopwoningen niet voldaan aan de advieswaarde van de | opereert daarbij niet in een vacuüm: landelijke | Huurwoningen WHO. Het aantal klachten over houtstook | en provinciale kaders bepalen mede de neemt toe. Een andere bron van fijnstof die | speelruimte. De volgende paragraaf zet de | 4.10 Gemiddeld aardgasverbruik toeneemt is bandenslijtage. Omdat elektrische | belangrijkste kaders op een rij. | Gouda in m3 auto’s over het algemeen zwaarder zijn, is de | 1500 bandenslijtage ook hoger.

De hoeveelheid | Energietransitie en duurzaamheid (ultra) fijnstof van banden is vele malen hoger | Het Duurzaamheidsplan Gouda 2025 schetst dan die vanuit de uitlaatgassen16. | de acties die nodig zijn om doelstelling Gouda | 12004.10 Gemiddeld aardgasverbruik CO₂-neutraal in 2040 te kunnen halen. Hier- | Gouda in m3 De cijfers laten zien dat er beweging is, maar | voor zijn de Klimaatwet, het Klimaatakkoord | 1500 ook dat de opgave nog fors is. Op sommige | (waarin ook de VNG heeft meegetekend) en | 900 terreinen boekt Gouda vooruitgang, op andere | verwante wetgeving zoals de Wet gemeente- blijft het tempo achter bij wat nodig is voor | lijke instrumenten warmtetransitie belangrijk. | 1200 de landelijke doelen. Daarbij spelen praktische | Gouda heeft zich via de Regionale Energiestra- | 600 beperkingen een rol: capaciteit op het net, | tegie 1.0 Midden-Holland verplicht om extra | 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 beschikbaarheid van vakmensen, onzekere | elektriciteit te produceren.

| 900CBS | Koopwoningen Huurwoningen 15 | Bron: Platform31: Keuzes maken in tijden van spanning en schaarste | 600 16 | Bron: Emmissions Analytics: Gaining traction, losing tread Pollution from tire wear now 1,850 times worse than exhaust emissions 2013 2014 2015 | 2016 2017 2018 2019 2020 2021 202239 CBS | Koopwoningen Huurwoningen Strategische Verkenningen Gouda, 2026 40 Opgave 1: Het terugdringen van de CO₂-uitstoot De eerste opgave is het verder terugdringen van de CO₂-uitstoot, vooral via de energietran- sitie en de overgang naar een circulaire eco- nomie. De klimaatopgave kent twee sporen. Mitigatie en adaptatie. Mitigatie gaat over het terugdringen van CO₂-uitstoot via de energie- transitie en de circulaire economie. Klimaat- adaptatie gaat over het aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering, zoals water- overlast, hittestress, droogte en afnemende biodiversiteit. Knelpunten in infrastructuur en middelen De energietransitie loopt aan tegen harde fysieke en financiële grenzen. Een acute op- gave is de mismatch tussen de noodzakelijke elektrificatie en de capaciteit van de fysieke infrastructuur.

Met de komst van een nieuw prioriteringskader van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en de daarmee samenhangende onduidelijkheid van prioritering en reservering van netcapaciteit, is het nog onduidelijk welke geplande ruimtelijke ontwikkelingen (woning- bouw, bedrijvigheid, maatschappelijke voorzie- ningen) gerealiseerd kunnen worden (totdat het net is uitgebreid). Deze situatie is naar verwach- ting pas tussen 2032 en 2035 opgelost. Daarnaast wordt de opgave geremd door een tekort aan middelen. De praktijk leert dat de Duurzame mobiliteit In de vorige bestuursperiode is een begin gemaakt met de uitvoering van het Verkeerscir- culatieplan. Voor beslissingen op provinciaal- en rijksniveau voor provinciale wegen, fietspaden, rijkswegen en OV is de gemeente afhankelijk van anderen. Gemeentelijke bestuurlijke beïnvloeding op die beslissingen is uiteraard wel mogelijk. Par- keernormeringen worden door de provinciale omgevingsverordening begrensd. In beginsel geldt voor een straal van 1,2 km rond station Gouda en 800 meter rond station Goverwelle een norm van 0,7 parkeerplaats per woning en voor Westergouwe is dat 1,3 per woning. Af- wijking hiervan is alleen mogelijk op grond van aangetoond gemiddeld autobezit. Opgaven en strategische afwegingen De trends en ontwikkelingen bepalen samen het speelveld waarbinnen het gemeentebestuur de komende jaren keuzes maakt.

In deze paragraaf werken we drie centrale opgaven uit, met per opgave de belangrijkste afwegingsvragen die om bestuurlijke richting vragen. Dit vindt plaats tegen de achtergrond van al bestaande vastge- stelde kaders, wetgeving en overeenkomsten. 4 | Een stad die transformeert uitvoeringskosten voor lokaal klimaat- en ener- giebeleid 40% hoger liggen dan oorspronkelijk geraamd. De bouweisen zijn verhoogd maar budgetten vanuit de overheid niet. Tegelijkertijd is de gemeente voor financiering zwaar afhan- kelijk van incidentele en onzekere rijksbijdragen (SPUK-middelen en tijdelijke regeling CDOKE). De rijksbijdrage voor klimaat- en energieta- ken wordt vanaf 2026 met 10% gekort, en het is onduidelijk wat de bijdrage na 2030 zal zijn. Als deze subsidies verder wegvallen, dreigt de uitvoering direct te stokken. Zelfs als de financiering rond is, stuit de uitvoering op een arbeidsmarktvraagstuk: er is een acuut tekort aan technisch geschoold personeel om de warmtetransitie en isolatieopgave in de wijken daadwerkelijk uit te voeren, wat een rem zet op het tempo. Discrepantie tussen doel en invloed Er bestaat een structurele discrepantie tussen de gemeentelijke klimaatdoelen en de daad- werkelijke invloedssfeer van de gemeente.

De industrie is verantwoordelijk voor 26% van de totale CO₂-uitstoot in Gouda, maar de ge- meente heeft geen juridische bevoegdheid om verduurzaming in deze sector af te dwingen; die macht ligt bij de provincie en het Rijk. Hierdoor is een kwart van de opgave afhankelijk van extern beleid of van wat de gemeente via een faciliterende rol in beweging kan brengen Strategische Verkenningen Gouda, 2026 41 Ook daar waar de gemeente wél bevoegdhe- den heeft, is de mate van invloed een keuze. In de warmtetransitie kan de gemeente een faciliterende rol (informeren, subsidiëren), een regisserende rol (actief sturen, kaders stellen, partijen verbinden) en een participerende rol (zelf (deels) investeren in warmteoplossingen, deelnemen in coöperaties of een warmtebe- drijf) innemen. Hoe actiever de rol, hoe groter de kans op het halen van de doelen, maar ook hoe groter de benodigde capaciteit, middelen en risico's. De huidige voornamelijk faciliterende rol wordt in de praktijk als onvoldoende ervaren om daadwerkelijk een aardgasvrije gebouwde omgeving te realiseren. De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (verwacht per 2026) geeft gemeenten meer bevoegdheden om regie te voeren. Zaak is, dat de gemeen- te bewust keuzes maakt ten aanzien van de regierol.

Uit doorrekeningen blijkt bovendien dat auto- nome ontwikkelingen (zoals landelijke vergroe- ning van elektriciteit) en het huidige pakket aan maatregelen samen slechts leiden tot 77% reductie in 2040. Het resterende 'gat' van 13% ten opzichte van het landelijke doel van 90% is op dit moment niet ingevuld, wat een con- creet risico vormt voor de haalbaarheid van de einddoelstelling. De RES-doelstelling kan alleen worden bereikt met veel zonne- en windenergie, maar met name windenergie en ook zon op veld heeft weinig draagvlak. Omdat de invloed van de gemeente stopt bij de stadsgrenzen, heb- ben we de regio (o.a. met Groene Hart Circulair, Midden-Holland en Cyclus) nodig om dit gat te dichten. Uitvoeringsopgave Onder deze strategische keuzes ligt een forse uitvoeringsopgave. Om het landelijke doel van klimaatneutraliteit in 2050 te halen, is versnel- ling nodig ten opzichte van het huidige tempo. CE Delft benadrukt dat de grootste reductie in de gebouwde omgeving pas wordt gerealiseerd als de Transitievisie Warmte daadwerkelijk wordt vertaald in wijkuitvoeringsplannen, opgeschaal- de isolatieaanpakken en concrete aardgasvrije alternatieven voor woningen en diensten.

Ook in de mobiliteitssector leveren het Verkeerscircula- tieplan en de zero-emissiezone alleen aantoon- bare CO₂-reductie op als inwoners en bedrijven hun reisgedrag, logistiek en voertuigkeuzes daadwerkelijk aanpassen. Voor het nieuwe bestuur ligt hier de vraag voor welk tempo en welke mix van instrumenten men kiest om deze omslag af te bevorderen. Systeemverandering naar circulariteit Naast de energietransitie ligt er een aanzienlijke opgave om de omslag te maken naar een circu- laire economie. Die transitie raakt de hele Goud- 4 | Een stad die transformeert Strategische Verkenningen Gouda, 2026 42 STRATEGISCHE AFWEGINGEN KLIMAATDOELSTELLINGEN 1 Welk ambitieniveau kiest de gemeente Gouda voor klimaatneutraliteit? Volgt het bestuur de wettelijke doelstelling van 2050, of houdt het vast aan 2040? Hoe weegt het nieuwe bestuur de benodigde investeringen, betaalbaarheid en draagvlak? 2 Welke extra maatregelen en welk tempo zijn nodig om het resterende ‘CO₂-gat’ van 13% richting 2040 te verkleinen? 3 Welke rol kiest de gemeente in de warmtetransitie en circulaire economie? Vooral faciliteren, regisseren of (mede) investeren? 4 In hoeverre stuurt de gemeente voor zijn eigen investeringen op totale levensduurkosten in plaats van laagste aanschafprijs? 5 Welke rol kiest de gemeente bij verduurzaming van bedrijven: faciliteren, actiever stimuleren (met ondersteuning en regelgeving) of

vooral overlaten aan de markt? se economie en vraagt van bedrijven, instellin- gen en de gemeente om anders te denken over grondstoffen, productie en consumptie. De vraag welke economie Gouda wil zijn, is daar- mee onlosmakelijk verbonden met de circulaire opgave. De gemeente heeft hierin binnen de eigen organisatie een rol. Daar ligt een concre- te opgave op het gebied van Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen. De huidige financiële systematiek, waarbij inves- terings- en onderhoudsbudgetten niet altijd in samenhang worden bezien, kan circulaire keuzes bemoeilijken. Circulair bouwen vraagt bijvoor- beeld om een andere inrichting van bouw- en ontwikkelprojecten. De bestuurlijke afweging is om al dan niet te gaan sturen op totale levens- duurkosten in plaats van de laagste aanschaf- prijs, zodat duurzame investeringen niet worden geblokkeerd door hogere initiële kosten. 4 | Een stad die transformeert Opgave 2: Gouda bereikbaar én leefbaar houden Gouda staat voor de opgave om bereikbaar te blijven voor bewoners, bezoekers en ondernemers, terwijl de druk op de schaarse ruimte toeneemt door groei van het aantal inwoners en de woningbouwambities. Meer woningen betekent meer verkeersbewegingen, wat vraagt om bijpassende investeringen in mobiliteit.

De maatregelen uit het huidige Verkeerscirculatieplan (VCP) zijn naar verwachting niet voldoende voor de mobiliteitsbehoefte in 2040. Daarnaast ligt het aantal fietsongelukken met letsel substantieel boven het gemiddelde van vergelijkbare gemeenten. Mobiliteit is tegelijkertijd onderdeel van de klimaatopgave: de sector is verantwoordelijk voor 19% van de Goudse CO₂-uitstoot. Instrumenten als de zero- emissiezone en parkeerbeleid kunnen bijdragen aan emissiereductie, maar raken inwoners en ondernemers direct in hun dagelijks leven. De centrale spanning is die tussen de belangen van verschillende verkeersdeelnemers en de schaarste aan ruimte om iedereen goed te bedienen. Meer ruimte voor de auto komt de autobereikbaarheid op korte termijn tegemoet, maar vergroot de druk op luchtkwaliteit en veiligheid, en lost het bereikbaarheidsprobleem op langere termijn niet op vanwege Strategische Verkenningen Gouda, 2026 43 toenemende congestie. Ruimte herverdelen naar fiets, voetganger en groen verbetert bereikbaarheid, leefbaarheid en gezondheid, maar autobeperkende maatregelen werken alleen als mensen daadwerkelijk kunnen overstappen op goede alternatieven. Dat vraagt van de gemeente om langjarig te investeren in goede fietsinfrastructuur, OV-bereikbaarheid en deelmobiliteit. Als die alternatieven er onvoldoende zijn, ontstaat maatschappelijke weerstand.

Gouda heeft als centrumgemeente in Midden-Holland al een sterke OV-positie: het centraal station is een regionaal knooppunt en cruciale schakel in de ketenmobiliteit. Tenslotte speelt dat kosten voor infrastructuur stijgen door inflatie en dat nieuwe verkeersregels kunnen vragen om inzet op handhaving. De bestuurlijke keuze is hoe Gouda bereikbaar wil blijven en met welk tempo en welke focus Gouda de balans tussen de belangen van verschillende verkeersdeelnemers wil zoeken. 4 | Een stad die transformeert STRATEGISCHE AFWEGINGEN BEREIKBAARHEID 1 Welk tempo en welke volgorde kiest Gouda voor de transitie naar duurzame mobiliteit met de bijbehorende (mobiliteits) maatregelen? Welke investeringen in mobiliteit doet Gouda in relatie tot de woningbouwprogrammering en welke consequenties worden daarbij aanvaard? 2 Welke rol krijgt parkeerruimte in de stad? Hoe stuurt Gouda op parkeernormen, bezoekersparkeren en (eventuele) garages, gegeven de schaarste in de openbare ruimte? 3 Welke prioriteit geeft Gouda aan verkeersveiligheid (met name) voor fietsers? Welke maatregelen en middelen zet het bestuur hiervoor in? 5 | Een stad die samen zorgt | 5.1 Percentage actieve vrijwilligers Gouda, 2024 25 | 100000 20 80000 15 10 | 60000 Inleiding | steuntje in de rug.

De gemeente werkt daarom samen met inwoners en maatschappelijke part- | 5 De uitdagingen die in hoofdstuk 3 en 4 wor- | ners: van informele netwerken tot professionele | 0 | 40000 den beschreven gaan over de fysieke omge- | voorzieningen. ving. Maar de opgaves in de fysieke leefomge- | WonenSchoolPolitiekCultuurJeugdBuurt SportOverig ving raken niet alleen aan de openbare ruimte. | De meeste Goudse inwoners redden zich. | Goed doel Stadspeiling 2024 | Zorg en welzijn | 20000 Deze vragen ook iets in hoe we met elkaar sa- | Toch zijn ook in Gouda de landelijke trends | Dieren en natuur menleven.  Gouda heeft een grote maatschap- | te zien van toenemende eenzaamheid, pelijke betrokkenheid. Veel inwoners zetten | ervaren polarisatie en de druk van de | Levensbeschouwing/kerk | 0 zich in voor elkaar, dragen bij aan hun buurt en | prestatiemaatschappij. Tegelijkertijd zorgen | 5.2 Vrijwilligers weten elkaar te vinden in formele en informele | demografische ontwikkelingen (hoofdstuk | Percentage van alle inwoners in Gouda netwerken.

Deze betrokkenheid vormt een be- | 1) voor een stijgende zorgvraag, beperkte | 100 | 2500 | 57,90% langrijke kracht onder de sociale basis, gezond- | middelen en schaarste op de woningmarkt | 80 heid, meedoen en veiligheid in de stad; een | én voor toenemende druk op voorzieningen, | 2000 | 42,10% stad waar inwoners samen werken en samen | ondersteuning en de samenwerking met | 60 | 1500 leven. De gemeente heeft hierin verschillende | maatschappelijke partners. Vanwege deze rollen. Bijvoorbeeld als verantwoordelijke vanuit | ontwikkelingen wordt op dit moment een | 40 | 1000 wettelijke verplichtingen, of als aanjager van | nieuwe visie op het sociaal domein ontwikkeld. maatschappelijk initiatief. Er is dan ook veel ini- | Dit proces valt samen met de start van de | 20 | 500 tiatief: ruim een derde van de inwoners is actief | nieuwe raadsperiode. Het is daarom van belang | 0 als vrijwilliger17. Maatschappelijke organisaties | dat het nieuwe bestuur aan de start keuzes | 0 staan midden in de samenleving, verbinden | maakt die vervolgens richtinggevend zijn voor | 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 inwoners onderling en bieden waar nodig een | het verdere beleid.

| %Meergezinswoning Stadspeiling | Actief als vrijwilligerNiet actief als vrijwilliger | %Eengezinswoning 17 | Bron: Stadspeiling 2024 | 44 5 | Een stad die samen zorgt 5 | Een stad die samen zorgt | De invloed van de gemeente op de hiervoor | stijgende zorgvraag zorgen voor extra druk | 5.3 Percentage eenzaamheid Percentage inwoners dat zich eenzaam voelt (2024) genoemde maatschappelijke ontwikkelingen is | op voorzieningen en op de samenwerking beperkt. De gemeente kan inwoners stimuleren | met maatschappelijke partners. Tegelijkertijd en faciliteren om naar elkaar om te kijken, maar | is de invloed van de gemeente op deze | Gouda | Nederland dit niet afdwingen, en is daarbij gebonden | ontwikkelingen beperkt en gebonden aan aan landelijke kaders en financiering. Waar de | landelijke kaders en financiering. Dit vraagt gemeente wél invloed op heeft, is de beweging | om bewuste keuzes over waar ondersteuning die binnen deze kaders wordt ingezet: wat | het meeste effect heeft en waar grenzen aandacht krijgt, groeit. Gezonde inwoners zijn | onvermijdelijk zijn. Deze trends en | 2024 natuurlijk een randvoorwaarde voor een goed | ontwikkelingen vormen de context waarbinnen functionerende samenleving. De mate waarin | de gemeente richting geeft aan haar rol en de gemeente, aanvullend op wettelijke taken, | inzet.

| 46,8% | 46,2% investeert in gezondheid en preventie is een bestuurlijke keuze. | Toename in aantal en complexiteit van | Gezondheidsmonitor Volwassenen en ouderen (2024) zorgvragen De centrale vragen in dit hoofdstuk zijn: | De dubbele vergrijzing in de Goudse ■ | Wie is verantwoordelijk voor de | samenleving leidt naar verwachting tot meer | 5.4 Jeugdzorgtrajecten ondersteuning van inwoners? | en complexere zorgvragen. Denk hierbij aan | aantal in Gouda, tweede helft 2024 ■ | Waar is ondersteuning georganiseerd? | huishoudelijke ondersteuning, hulpmiddelen, | 30 begeleiding en collectief aanvullend vervoer. Dit | 170 zorgt voor een groter aantal mensen dat hulp | 3.3 Percentage elektrische voertuigen Trends en | nodig heeft vanuit de Wmo. Veel gemeenten | van totaal aantal voertuigen in Gouda ontwikkelingen | verwachten dat hier kostenstijgingen mee | 5 gepaard gaan18. In Gouda is deze toenemende De behoefte aan ondersteuning van inwoners | vraag nog niet zichtbaar, maar ook hier laten | 1.715 op het gebied van zorg, preventie en | de bevolkingsprognoses (zie hoofdstuk 1) zien | 4 samenleven groeit sneller dan de beschikbare | dat de doelgroep ouderen sterk toeneemt de middelen en capaciteit. Ontwikkelingen zoals | komende jaren.

Vergrijzing verandert ook de | 3 vergrijzing, toenemende eenzaamheid en een | behoefte aan voorzieningen in de openbare | Trajecten jeugdreclassering Trajecten jeugdbescherming | 2 Trajecten jeugdhulp | SWOV 1 18 | Bron: Verslag Onderzoek Begrotingen Gemeenten, BZK, 2024 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 19 | Bron: Het rimpeleffect, Raad van Volksgezondheid & samenleving, 2025 | 45 CBS en RVO-RDW 5 | Een stad die samen zorgt ruimte: toegankelijke routes, rustpunten en | belangrijk binnen de context van het sociaal plekken voor ontmoeting worden belangrijker | domein, maar raken ook aan maatschappelijke om eenzaamheid te beperken en gezond ouder | weerbaarheid, veiligheidsvraagstukken en de worden te ondersteunen19. Ook is het belangrijk | veiligheidsbeleving van inwoners. dat oudere inwoners kunnen doorstromen op de woningmarkt. Vergrijzing vraagt dus om | Aanhoudende financiële druk een stad waar inwoners omzien naar elkaar en | in het sociaal domein vooruitkijken naar de toekomst. | Al meerdere jaren op rij is in de gemeente Gouda de financiële druk in het sociaal domein Ook als het gaat om kinderen en gezinnen is | hoog. Deze druk is niet uniek: overal in het land het gebruik van zorg hoog. In 2024 ontving | hebben gemeenten dezelfde dilemma’s als het in Gouda ongeveer 1 op de 7,4 jeugdigen | gaat om de bekostiging van ondersteuning jeugdhulp.

Deze verhouding is in de afgelopen | van inwoners. Wel is geconstateerd dat de jaren verbeterd, maar nog steeds maken | uitgaven voor de jeugdzorg in vergelijking met relatief veel meer kinderen en gezinnen gebruik | benchmarkgemeenten in Gouda significant van jeugdzorg dan in 2000, toen 1 op de 27 | hoger liggen. Omdat er vanuit het Rijk geen kinderen gebruik maakte van jeugdzorg20. Met | duidelijke afbakening komt over de rolverdeling name het aandeel relatief lichte hulpvragen is | tussen de samenleving en de gemeente, zijn explosief gestegen21. | gemeenten zelf aan zet om hier keuzes in te maken voor de toekomst. In het voorjaar van Naast een (verwachte) toename van het | 2025 voerde de gemeenteraad daarom het aantal zorgvragen, zien medewerkers van | gesprek over maatregelen om het sociaal de gemeente in de breedte ook dat de | domein toekomstbestendig te houden22. Er zijn complexiteit van de zorgvragen toeneemt. | toen maatregelen afgesproken en het budget Een patroon dat ook terug te zien is op het | is naar beneden bijgesteld. Deze maatregelen snijvlak van zorg en veiligheid (zie hoofdstuk | richten zich op het tijdig inzetten van passende 6). Beschikbaarheid van goede zorg en | ondersteuning en het versterken van de sociale ondersteuning in de stad, en het stimuleren van | basis.

goede sociale netwerken zijn daarom niet alleen 20 | Bron: Andere kijk op groeiend jeugdzorggebruik, Nederlands Jeugdinstituut, 2023 21 | Bron: Andere kijk op groeiend jeugdzorggebruik, Nederlands Jeugdinstituut, 2023 | 46 22 | Bron: Dit werd gedaan aan de hand van het onderzoeksrapport van Berenschot Strategische Verkenningen Gouda, 2026 47 Ook in Gouda is de afgelopen jaren gewerkt aan de beweging van individuele ondersteuning op basis van een indicatie van de gemeente naar meer collectieve ondersteuning, die toegankelijk is zonder een indicatie van de gemeente. Zoals gezegd heeft de gemeenteraad in het voorjaar van 2025 maatregelen afgesproken. De maatregelen passen in deze beweging en hebben als doel om het sociaal domein voor de lange termijn toekomstbestendig te maken. Deze beweging raakt niet alleen het sociaal domein, maar heeft ook betekenis voor het veiligheidsdomein. Door vroegtijdige en laagdrempelige ondersteuning te bieden, kan voorkomen worden dat problematiek escaleert. Ook zorgt het ervoor dat de zwaardere, specialistische ondersteuning beschikbaar blijft voor de meest kwetsbare groepen. In vergelijking met benchmarkgemeenten geeft Gouda minder structureel budget uit aan ondersteuning in de sociale basis en meer aan ondersteuning op basis van een indicatie.

In aanvulling op het structurele budget zijn er afgelopen jaren impulsen gegeven aan het versterken van de sociale basis vanuit tijdelijke (rijks)middelen. Deze impulsen helpen en hebben de beweging Versterken van de sociale basis met tijdelijke middelen Als reactie op de toenemende zorgvraag in het sociaal domein en de individualisering van de samenleving is er landelijk de laatste jaren steeds meer aandacht gekomen voor het versterken van de sociale basis van inwoners23. Onder andere in het recent gesloten nationale coalitieakkoord wordt het versterken van de sociale basis gekoppeld aan het vergroten van de kwaliteit van leven en het versterken van de veerkracht in de samenleving24. Een financiële kosten-batenanalyse van investeringen in de sociale basis is ingewikkeld. Toch lijkt het erop dat de voorzichtige conclusie getrokken kan worden dat gemeenten die investeren in de sociale basis relatief lagere kosten hebben voor de geïndiceerde zorg dan gemeenten die dit niet doen. Movisie en het Verwey- Jonkerinstituut hebben in 2024 in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een rapport opgesteld om gemeenten te helpen bij het versterken van de sociale basis. De kern hierin is dat gemeenten het versterken van de sociale basis kunnen stimuleren en faciliteren, maar niet moeten zien als ‘duizenddingendoekje’25.

5 | Een stad die samen zorgt 23 De sociale basis is het geheel van informele sociale verbanden (buurten, groepen, verenigingen, netwerken, gezinnen) van mensen, aange- vuld en ondersteund vanuit de lokale overheid, organisaties, diensten en voorzieningen. Zij maken het mogelijk dat inwoners de mogelijk- heden hebben om te participeren in sociale relaties op een manier die hun welzijn, capaciteiten en individueel potentieel verbetert. In de sociale basis gaat het om het versterken van eigenaarschap, zeggenschap en eigen regie van inwoners. (Gezond en Actief Leven Akkoord) 24 Bron: Coalitieakkoord 2026-2030, Aan de slag 25 Bron: Movisie & Verwey-Jonker Instituut, DE SOCIALE BASIS VERSTERKEN, INVESTEREN IN DE TOEKOMST, 2024. Strategische Verkenningen Gouda, 2026 48 naar meer ondersteuning in de sociale basis gestart, maar borgen deze beweging niet voor de lange termijn. Bestaande kaders De geschetste trends maken duidelijk dat de gemeente Gouda keuzes moet maken. Maar die keuzes worden niet in een vacuüm gemaakt. Er bestaan al landelijke, provinciale en lokale kaders die de speelruimte voor het gemeentebestuur bepalen en begrenzen. De volgende paragraaf zet de belangrijkste daarvan op een rij. Landelijke kaders Gemeenten hebben vanuit verschillende wetten taken van het Rijk gekregen.

De uitvoering van bijvoorbeeld de Jeugdwet, de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015, de Participatiewet, de Wet inburgering 2021 en de Wet publieke gezondheid ligt bij de gemeente. De Participatiewet, de Wet maatschappelijke ondersteuning en de Jeugdwet zijn openeinderegelingen. Dat betekent dat iedereen die aanspraak maakt op een regeling en er recht op heeft, er gebruik van moet kunnen maken. Dat geeft financiële druk terwijl mogelijkheden voor lokale sturing beperkt zijn. Kaders vanuit akkoorden In aanvulling op de wettelijke kaders liggen er ook een aantal landelijke akkoorden die invloed hebben in het sociaal domein, zoals het Integraal Zorgakkoord (IZA), het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Aanvullend Zorg en Welzijnsakkoord (AZWA), de Hervormingsagenda Jeugd en het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming. De eerste drie akkoorden richten zich op de verbinding tussen het medisch en sociaal domein en zoeken die verbinding met name in preventie. Vanuit de akkoorden zijn er beperkte structurele middelen. Deze worden nu aangevuld met afnemende tijdelijke middelen. De Hervormingsagenda Jeugd en het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming richten zich op de transformatie van de jeugdzorg. Hierin richt de Hervormingsagenda zich op het oplossen van knelpunten in de jeugdzorg. Daarnaast heeft de agenda als doel de jeugdzorg financieel houdbaar te houden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://gouda.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/175656ad-fa0f-4a91-bd89-4e6e52abba9d?agendaItemId=0287a392-40c9-464b-990a-d3c61d4b0893