Bijlage 04 Publicatie Fietsenstalling van de toekomst - De route naar de ideale inpandige fietsenstalling
Tekst van het document
Bijkomend voordeel is dat er op eenvoudige wijze daglicht de stalling binnen kan treden en er een gemakkelijke zichtrelatie mogelijk is tussen binnen en buiten. Dit kan bijdragen aan het gevoel van sociale veiligheid.
Er is veel daglichttoetreding mogelijk. Een aandachtspunt is verlichting in de avonden.
Niveau +1
Niveauverschil in de stalling
Bij een stalling op niveau -1 dienen de gebruikers een groot hoogteverschil te overbruggen. Afhankelijk van de invulling van de (openbare) ruimte erboven is het te overbruggen hoogteverschil vaak tussen 3,5 en 4,5 meter. Dit vraagt veel ruimte voor inpassing van een stijgpunt.
Bij een stalling op niveau +1 dienen de gebruikers een hoogteverschil te overbruggen van ongeveer 3 a 3,5 meter, afhankelijk van de invulling van de ruimte eronder. Dit vraagt veel ruimte voor inpassing van een stijgpunt.
Een stalling kan intern bestaan uit meerdere verdiepingen. Dit beperkt de footprint van het gebouw, maar vraagt om een intern stijgpunt.
Ruimte onder het stijgpunt kan gedeeltelijk een functie hebben voor stalling, bijvoorbeeld voor opslag of fietsvakken, daar waar de vrije hoogte toereikend is. Daglichttoetreding in de stalling is beperkt. Hier dienen maatregelen in te worden genomen om een sociaal veilige plek te creëren.
De ruimte onder het stijgpunt kan eventueel worden gebruikt voor andere functies. Daglichttoetreding in de stalling is vaak goed te realiseren of is in het geval van een openlucht situatie maximaal. Een aandachtspunt is verlichting in de avonden.
Zoals ook bij de andere voorbeelden kan de ruimte onder het stijgpunt deels gebruikt worden. Bij een stalling met verdiepingen is het van belang om de doelgroep die zware fietsen gebruikt of minder mobiel is, een plek te geven op het niveau waar geen of zo weinig mogelijk hoogteverschillen overbrugd moeten worden. Op deze wijze kan er met efficiënte footprint toch een zeer toegankelijke stalling worden geboden.
Fietsenstalling van de toekomst Naar binnen
69
68
In een stalling op maaiveldniveau kan de gehele doelgroep gebruik maken van de stalling.
Door optimale zichtrelaties tussen de stalling en de openbare ruimte eromheen en andersom, geeft dit de stalling een groot gevoel van veiligheid.
Niveau -1
Stijgpunten
A TB R
Helling - affietsbaar Hoewel een fietsbare helling bij voorkeur een minimaal, comfortabel hellingspercentage heeft, om zo gebruiksvriendelijk mogelijk te zijn, hoeft een steilere helling niet per definitie te worden uitgesloten. Dit betreft met name bestaande gebouwen, zoals bijvoorbeeld van toepassing is bij herbestemming van autoparkeergarages tot (gedeeltelijke) stallingen. Een stalling waar men tot de stallingsplekken kan fietsen, heeft de grootste kans (naast de juiste ligging) om goed te worden gebruikt. Bij toepassing van een steilere helling is een belangrijke voorwaarde dat er voldoende ruimte is om te kunnen afremmen aan de onderzijde van de helling.
ST IJ
G
EN
EN
D
A
LE
N
TR
A
P
LI
FT
TA
P
IS
R
O
U
LA
N
T
+
TR
A
+
N
B
SP
O
O
R
M
ST
ET
EL
FI
N
ET
D
SG
FI
O
ET
TE
N
ST
R
A
P
H
EL
LI
N
G
B
EL
H
O
EL
O
LI
P
N
B
A
G
A
A
R
FF
H
IE
EL
TS
LI
B
N
A
G
A
B
R
EF
IE
TS
B
A
A
R
Helling - befietsbaar Via een befietsbare helling kunnen alle voertuigen een niveauverschil overbruggen. Een befietsbare helling die voldoet aan normeringen van maximale hellingen bij fietspaden is vanwege de beschikbare ruimte en de te overbruggen hoogte meestal niet inpasbaar in binnenstedelijk gebied.
Percentage
Lengte bij hoogteoverbrugging 3,5 meter
Minimale Maximale capaciteit per breedte stroom per stroom
Helling befietsbaar
2 - 7%
2% = 175 meter (streefwaarde volgens CROW) 5% = 70 meter (bovengrens bij 3,5 meter volgens CROW)
1,25 meter
Helling affietsbaar
8 -18%
8% = 43,8 meter max. helling onbekend
1,25 meter
Helling beloopbaar
18-22%
18% = 19,4 meter 22% = 15,9 meter
1,25 meter
Fietstrap met goten
normale fietsen: 18% enkel lichte fietsen: uitzondering 26%
18% (optrede 90 mm, aantrede 500mm)= 19,4 meter 26% (optrede 120 mm, aantrede 450mm)= 13,5 meter
1,25 meter
20 per minuut
Tapis roulant
10 tot 12 graden (17,6% - 21,3%)
17,6% =19,9 meter 21,3% = 16,4 meter
1,65 m
12 - 16 per minuut
Lift
Afmeting minimaal 1,4 x 2,4 meter
Voetgangerstrap
Optrede < 0,185 m. Aantrede > 0,30 m. Aantrede + 2 x optrede = 0,60 – 0,65 m. Bij elke 1,8 m hoogteverschil een bordes > 1,2 x 1,2 m.
Minimaal 2 tapis roulants naast elkaar
30 - 50 per minuut
afhankelijk van opgaand of neergaand
20 per minuut opgaand (lopend) 50 per minuut neergaand (fietsend) 25 per minuut
Vanwege mogelijkheid tot inhalen een iets hogere capaciteit als een trap met goten
afhankelijk van snelheid tapis roulant (0,5 - 0,65 m/s). Uitgangspunt dat men stil staat.
1 per minuut 0,8 meter
30 voetgangers per minuut
(Bron: handboek openbare ruimte gemeente Eindhoven)
Fietstrap met goten Op een luie fietstrap kunnen reguliere fietsen het niveauverschil tussen etages comfortabel afleggen. Hierbij is het van belang om voor een prettige op- en aantrede te kiezen. Ervaring vanuit stallingen bij stations leert dat een optrede van 90 mm in combinatie met een aantrede van 500 mm, voor de grootste groep gebruikers prettig te gebruiken is met de fiets.
•
+ Borstels Om zwaardere fietsen of fietsen zonder handrem beter te faciliteren kunnen borstels aangebracht worden. Deze vergroten de weerstand bij het dalen, waardoor de fiets beter te controleren is. Borstels zijn een betrekkelijk eenvoudige oplossing om het comfort sterk te vergroten.
+ Transportband Ter ondersteuning van het stijgen kan een fietsgoot met transportbandworden aangebracht. Dit heeft vooral meerwaarde bij (zwaardere fietsen) met handremmen. Een fiets met terugtraprem blijft namelijk niet stilstaan op transportbanden, waarbij de toegevoegde waarde minder groot is.
Bij plaatsing van de goten dient er rekening mee te worden gehouden dat het grootste deel van de gebruikers de fiets aan de rechterzijde van het lichaam houdt. Mocht er sprake zijn van drukke momenten met tegenovergestelde stromen (bijvoorbeeld veel gebruikers naar binnen in de ochtend en in de middag tegenovergesteld) dan dient het ontwerp beide piekmomenten te kunnen faciliteren. Tapis roulant Een “tapis roulant” ofwel rolpad is een voor stallingsbezoekers gebruiksvriendelijke oplossing. De toepassing is voor zowel fietsers als scooters als bakfietsen goed bruikbaar bij toepassing van horizontale op- en afstap (dit houdt in dat je op een vlak gedeelte kunt op- en afstappen). De tapis roulant heeft daarentegen hoge(re) investerings-, energie- en onderhoudskosten ten opzichte van de hiervoor genoemde oplossingen. Lift Een lift heeft minder ruimte in de lengte nodig dan de voorgaande oplossingen, maar heeft vaak een impact op de andere erboven of eronder gelegen gebouwdelen. Een voordeel is dat elk type voertuig van een lift gebruik kan maken. Ook fungeert de lift in zekere mate als een tochtsluis waardoor er minder klimatiserende maatregelen nodig om het voor een beheerder in de stalling behaaglijk te maken. Een nadeel is de capaciteit van een lift die veel lager is dan de capaciteit van de andere stijgpunten.
Bij een lift wordt altijd geadviseerd een lift met deuren aan weerszijden te bouwen (doorlooplift), omdat daarmee onhandige manoeuvres bespaard blijven. Een lift als enige toegang, afhankelijk van de uitvoering (transparantie) kan als sociaal onveilig worden ervaren. Vanwege dit aspect en de capaciteit zou een lift alleen als extra stijgpunt kunnen worden aangeboden. Voetgangerstrap Voetgangers kunnen ook gebruik maken van het stijgpunt voor fietsers. Het kan vanuit capaciteitsberekeningen of een verkorte route naar de bestemming nodig zijn om een voetgangerstrap in te passen. Fietsenstalling van de toekomst Naar binnen
71
70
Bij toepassingen van stijgpunten dient nagedacht te worden over de ruimtelijke inpassing. Naast ruimte die het stijgpunt zelf vraagt dient ook een uitwaaierruimte rond de stijgpunten worden geboden, zodat men er veilig gebruik van kan maken (opstappen en afstappen, mogelijkheid af te remmen). Het hangt sterk van de situatie af wat er nodig is qua ruimte. Deze tabel geeft een indicatie voor percentage, lengte, minimale breedte per stroom. We benadrukken dat er in de basis dient te worden gekozen voor de minimale percentages en daar enkel van mag worden afgeweken als dit goed kan worden onderbouwd.
Helling - beloopbaar Via een loopbare helling kunnen veel voertuigen een niveauverschil overbruggen. Het is lastig om te voorkomen dat men alsnog gaat fietsen op een helling die als doel heeft om lopend te gebruiken en daarmee steiler is dan een fietsbare helling. Bij inpassing van een steile(re) helling dient voldoende ruimte onderaan de helling te zijn. Dat kan in de stalling zijn of in openbaar gebied afhankelijk van het type niveauverschil.
•
BREDA INSPELEN OP DE DOELGROEP In de gemeente Breda werd geconstateerd dat er vooral veel jonge mensen een fiets hebben met een mand of krat voor op de fiets. Zij spelen hier op in door hen te vragen gebruik te maken van de bovenste verdieping in de stalling. Zo blijft er beneden zoveel mogelijk ruimte vrij voor de zwaardere fietsen die gebruikt worden, over het algemeen, door een oudere doelgroep. Vanwege de aanwezigheid van de helling maken de scholieren er soms zelfs een wedstrijd van wie het snelst boven is. Dit is een vriendelijke manier om in te spelen op de verschillende doelgroepen in de stalling en heeft gebleken goed te werken op deze plek.
73
Fietsenstalling van de toekomst Naar binnen
Alternatieven bieden
Wanneer hoogteverschillen echt onvermijdelijk zijn, dient er een alternatief te zijn voor doelgroepen die niet in staat zijn hier gebruik van te maken. Vanwege de vergrijzing en de stijging in het gebruik van grote en zware fietsen (in sommige gevallen wel met ondersteuning), wordt dit een steeds belangrijker aspect. Er is in deze publicatie een eerste aanzet gedaan om meer aandacht aan deze doelgroep te schenken. Ook in Hoofdstuk 9 is aandacht voor de doelgroep. Nader onderzoek naar gebruiksvriendelijke opties voor het stallen van deze voertuigen is ons inziens nodig.
TOEGANKELIJK VOOR IEDEREEN Idealiter bevinden fietsenstallingen zich op maaiveldniveau zodat iedere doelgroep en type fiets gebruik kan maken van deze openbare stalling. Specifiek de doelgroep die gebruik maakt van handbikes of driewielfietsen heeft een grote wens veilig en inpandig te stallen vanwege de waarde van deze voertuigen. Bovendien is vanwege de snelle ontwikkeling van nieuwe vormen van voertuigen een dergelijke stalling meer toekomstvast.
In binnensteden worden diverse stallingen ontwikkeld die zich op niveau -1 of +1 bevinden, onder andere vanwege de commerciële functie van de begane grond. Ook leegstaande parkeergarages worden vaak benut om om te bouwen tot fietsenstallingen maar bevatten in veel gevallen ook niveauverschillen die te steil zijn voor gebruikers met bijvoorbeeld handbikes.
Een oplossingsrichting zou kunnen zijn om, wanneer het écht onvermijdelijk is een stalling op maaiveldniveau aan te bieden, toch op het maaiveldniveau ruimte te zoeken voor het parkeren van dergelijke voertuigen, in combinatie met de locatie voor de beheerder van de stalling, zodat er voldoende zicht is op deze waardevolle voertuigen.
BIJ DE STALLING VAN DE TOEKOMST ... sluit de manier om niveauverschil te overbruggen aan bij de verwachte doelgroep. ... wordt bij voorkeur gebruik gemaakt van een toepassing die voor iedereen toegankelijk is met het oog op adaptiviteit.
Volgens het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens zou een openbare fietsenstalling met enkel een fietstrap met goten als toegang onmiddellijk afgekeurd worden, omdat hierin is vastgelegd dat elke publieke ruimte ook toegankelijk moet zijn voor mensen met een handicap.
Fietsenstalling van de toekomst Naar binnen
75
74
Het uitgangspunt is dat elke stalling voor iedereen toegankelijk is. Daarbij is een zorgvuldige kosten-/batenafweging noodzakelijk. Maken we iedere stalling toegankelijk of kies je er één of twee uit? Daarbij moet het alternatief wel op redelijke afstand liggen.
De stalling van de toekomst is gastvrij. Een gastvrije ontvangst maakt een stallingsbezoek een stuk aangenamer (Gastvrijheid). Het ontwerp van de stalling en de ambiance in de stalling kan bepalen of iemand zich prettig voelt of niet. Tijdens het bezoek aan de stalling is het belangrijk dat men zich veilig voelt. Daarnaast moet de stalling mensen het gevoel geven dat ze de fiets veilig kunnen achterlaten (Prettig verblijven). Veelal is het wenselijk controle te houden over wie er de stalling binnenkomt en wie vertrekt, vanuit het oogpunt van veilige stallingsplaatsen bieden en het eventueel monitoren van het gebruik. Er zijn verschillende systemen en (betaling) regimes mogelijk (Het regime en toegangssysteem). Soms wil je bezoekers net wat extra’s bieden. Omdat de stalling bij een uitgaansgebied ligt of omdat je veel bezoekers met kleine kinderen hebt (Services en aanvullende voorzieningen). Het is belangrijk dat een stalling schoon is. Daarvoor geldt een aantal praktische handvatten (Netheid). Op deze elementen wordt in de verdere paragrafen nader ingegaan.
INP
g llin Sta
AN
stv DIG r ES Pre ijheid TA ttig LLI ver He NG t re blijv en g Ser ime en vic e toe Ne s en the voo gangs id sy rzie nin steem gen Ga
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
77
7
7 GASTVRIJ ONTVANGEN
7.1 Gastvrijheid Een warm welkom
Een stalling is vanuit het oogpunt van gastvrijheid bij voorkeur beheerd (er is iemand aanwezig die toezicht houdt). In veel steden zie je terug dat het personeel in de stalling een actieve rol heeft in het registreren van de gebruikers waardoor zij direct contact hebben met de bezoekers van de fietsenstalling. Dit geeft bezoekers een prettig gevoel en verlaagt de drempel voor bezoekers om hen bijvoorbeeld een vraag te stellen. “Onderschat niet de waarde van iemand die je vriendelijk begroet wanneer je de fietsenstalling binnen komt”
De waarde van aanwezigheid van bemensing
De beheerders in fietsenstallingen hebben belangrijke hoofd- en neventaken. Ze zorgen in de eerste plaats voor gastheerschap en toezicht. Daarnaast kunnen zij een belangrijke rol vervullen in toegangscontrole. Bij defecten of onveilige situaties kunnen ze zorgen dat deze snel gemeld worden. Tijdens rustige momenten kan er een schoonmaakronde gedaan worden in de fietsenstalling. Afhankelijk van de drukte in de fietsenstalling en of de beheerder een rol heeft bij het registreren van bezoekers kan diegene mogelijk ook nevenactiviteiten vervullen, zoals het runnen van bijvoorbeeld een fietsreparatiewerkplaats of een koffiezaak. Hierbij is het van belang dat de beheerder vanuit de positie van deze nevenactiviteit de ingang van de fietsenstalling kan overzien en het ook voor bezoekers duidelijk is waar diegene zich bevindt.
DE STALLING VAN DE TOEKOMST .... is beheerd ten behoeve van de gastvrijheid en sociale veiligheid. .... biedt de ruimte aan personeel met een afstand tot de arbeidsmarkt ten behoeve van reïntegratie of het bieden van maatschappelijke meerwaarde.
Binnen het personeel is te differentiëren naar verschillende typen: regulier personeel en personeel met een afstand tot de arbeidsmarkt, of een combinatie van beide. Het werk in openbare fietsenstallingen betreft geen simpele baan. Het personeel heeft een belangrijke functie in het prettig laten voelen van de bezoekers. Echter worden zij soms geconfronteerd met agressie, bijvoorbeeld in uitgaansgebied of een gebied waar fietsen veelvuldig gehandhaafd worden en men ‘verhaal komt halen’. Met de juiste inzet en begeleiding van personeel kan hier op een juiste manier mee worden omgegaan. Zorg hierbij voor een aanspreekpunt voor de beheerders. Regulier personeel is relatief duur, maar zelfstandig en heeft minder begeleiding nodig. Dit kunnen mensen zijn die bijvoorbeeld binnen de gemeente hun voormalige werk niet meer kunnen uitvoeren. Een rol in de fietsenstalling moet wel bij hen passen, zodat dit hen het gevoel geeft van het bieden van een waardevolle toevoeging aan de maatschappij en aan zijn of haar eigen ontwikkeling. Er kan ook gedacht worden aan inzet van studenten (bijvoorbeeld ook voor tijdelijke promotieacties). Een afstand tot de arbeidsmarkt betekent niet altijd een fysieke of geestelijke beperking. Ook oudere werklozen en schoolverlatende tieners vallen onder deze categorie.
Dat maakt het onmogelijk een eenduidige uitspraak te doen over de inzet van dit type personeel. De mate van begeleiding en ontwikkeling hangt sterk af van het type persoon en de gevraagde werkzaamheden. Ook de juiste begeleiding vanuit de werkgever is van groot belang (via de gemeente of via de organisatie die de gemeente inhuurt voor dergelijke begeleiding). De inzet van personeel met een afstand tot de arbeidsmarkt moet per stalling worden bekeken en biedt vanwege de duurzame inzetbaarheid een grote maatschappelijke waarde. De maatschappelijke waarde kan niet alleen in een stallingsbegroting uitgedrukt worden, maar moet in een breder perspectief en over langere termijn bekeken worden. Denk aan lagere sociaaleconomische lasten voor de overheid. >> Zie ook Hoofdstuk 10 Oganisatie voor het vergroten van de organisationele betrokkenheid.
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
79
78
.... kijkt verder dan de financiële waarde om de maatschappelijke meerwaarde te bepalen.
De waarde van aanwezigheid van bemensing
APELDOORN AANDACHT VOOR PERSONEEL Een grote eye-opener tijdens het bezoek aan de fietsenstallingen in Apeldoorn was de hands-on uitvoerings- en servicegerichte manager fietsparkeren van stadsbeheer, die coördineert, aanstuurt, helpt waar nodig en zelf ook op de vloer staat. Ook de aandacht voor het personeel in de stalling was zichtbaar. Er was een soort wall-of-fame aangebracht in de stallingen met daarop de beheerders. Opvallend is dat de bemensing maar met één persoon gebeurt en dat op een klantvriendelijke manier, zonder dat sociale onveiligheid wordt ervaren. Op stap-avonden is er bij de stalling in het uitgaansgebied een ruimte met politiepost/-uitvalsbasis. Deze manier van bemensing kan kostenbesparend werken. Bemensing vinden is wel een probleem aan het worden; zeker voor de avonduren is het lastig personeel te vinden. Dit wordt nu aangevuld door inhuur via beveiliging.
81
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
7.2 Prettig verblijven Het verblijf in een fietsenstalling is in veel gevallen van korte duur. Over het algemeen wil men zo snel mogelijk de fietsenstalling kunnen betreden en weer verlaten om naar zijn of haar bestemming te gaan. Tijdens het bezoek aan de stalling dient men zich prettig en veilig te voelen. Hierbij zijn aspecten op het gebied van sociale veiligheid van belang.
Vormgeving en ambiance
Zorgvuldig en hoogwaardig vormgegeven ruimten worden als prettiger ervaren. Hierbij dient te worden nagedacht vanuit de gebruiker, zodat een functioneel goede stalling ontstaat. Architectonische elementen kunnen de functionele kwaliteit ondersteunen waardoor een plek ontstaat die men begrijpt en als prettig ervaart.
FIETSENSTALLINGEN MET VERWIJZINGEN DE (HISTORISCHE) CONTEXT VAN DE PLAATS WAAR DE STALLING IS GEBOUWD Het toepassen van zoveel mogelijk licht, bij voorkeur daglicht, lichte kleuren, herkenbare iconen en architectonische elementen zijn hier enkele voorbeelden van.
Verwijzingen naar lokale context
Verwijzen naar de lokale context van de locatie van de stalling kan ondersteunend zijn voor de gebruiker. Het is geen doel op zichzelf, maar op deze manier kan de inbedding in de omgeving worden versterkt.
AMSTERDAM MAHLERPLEIN HET EFFECT VAN (DAG)LICHT In de lichte, ruime en overzichtelijke ruimte stroomt veel daglicht binnen. Een reeks kleurige ‘lichtvensters’ zorgt voor een prettige beleving en gevoel van veiligheid. Deze brede vensters lijken uitzicht op de buitenwereld te geven en versterken het gevoel van sociale veiligheid.
In de fietsenstalling 18 Septemberplein in Eindhoven werd tijdens de bouw een oude stadspoort ontdekt, deze heeft een plek behouden in de fietsenstalling.
Bij de fietsenstalling Mahlerplein in Amsterdam zijn de panelen die vrije plaatsen aanduiden voorzien van beelden van bekende componisten. Het plein werd vernoemd naar bekende componist Gustav Mahler.
In de fietsenstalling onder het Leidseplein worden de gangpaden versierd met hagedissen. Dit is een verwijzing naar het kunstwerk Blauw Jan dat vanaf 1994 op het plein staat: een verzameling van veertig levensechte bronzen hagedissen, als symbool voor overlevingskunst en wederopstanding.
Fietsenstalling Neude in Utrecht bevindt zich in de kelder van het voormalige PTT kantoor. De telefonieapparatuur nam bijna alle ruimtes in beslag in het gebouw. In de fietsenstalling is door middel van foto’s en een aantal informatieborden naar deze geschiedenis verwezen.
83
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
FUNCTIONELE EN ARCHITECTONISCHE KWALITEIT De fietsenstalling in de kelder van het gebouw ‘House Modernes’ in Utrecht is ontworpen met een hoogwaardige uitstraling, conform de bovengelegen lagen van het gebouw. De kernwoorden van het ontwerp zijn: overzicht, hoogwaardige uitstraling, sociale veiligheid en Natural Wayfinding. Vanuit het oogpunt van sociale veiligheid is ervoor gekozen om alle functies, naast het stallen van de fiets, zoals de beheerder, de toiletten, opslag en pantry, te combineren tot één herkenbaar element. Dit element heeft een opvallende lichtblauwe kleur en is het eerste element dat de gebruiker in de stalling verwelkomt. De rest van de fietsenstalling is juist heel licht en rustig en staat daarmee volledig in het teken van overzichtelijkheid en sociale veiligheid. Ook de beheerder heeft met de centrale positie goed overzicht naar alle plekken in de fietsenstalling. Het kleurgebruik is een manier om de gebruiker op een intuïtieve en efficiënte manier door de fietsenstalling te begeleiden. Natural Wayfinding begint al bij het betreden van de fietsenstalling. Vanaf de bovenkant van de hellingbaan is de beheerder namelijk vol in het zicht op de verdieping eronder. Bij het aflopen van de hellingbaan is in één oogopslag de structuur van de stalling afleesbaar.
Zo wordt er op dat moment al (on) bewust een eerste keuze gemaakt in de af te leggen route door de stalling. Onderaan de hellingbaan slaan de fietsers, na het inchecken door de beheerder, linksaf met een reguliere fiets en rechtsaf met een krat- of bakfiets. Op de vloer wordt dit verschil verduidelijkt door de belijning: blauw voor de reguliere fietsen en oranje voor de krat- en bakfietsen. Ook de handvatten van de rekken zijn afgestemd met deze kleuren. De gangpaden met fietsenrekken zijn verbonden door een centraal hoofdgangpad dat door beide stallingsdelen loopt. Het hoofdgangpad is voorzien van een verlaagd plafond die je van nature langs de hoofdroute leidt.
85
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
Principe van zien en gezien worden Sociale veiligheid kan op meerdere manieren gerealiseerd worden. Het principe van ‘zien en gezien worden’ speelt hierin een grote rol. Dit principe is bij de opzet van de indeling van de stalling van groot belang. Wanneer men binnen komt, moet men overzicht hebben en de logica van de opzet begrijpen. Het dient duidelijk te zijn welke route zij door de fietsenstalling moeten afleggen en bij voorkeur is er direct zicht op de uitgang (als er naast de hoofdtoegang een aparte uitgang is). Overzicht helpt mensen zich veilig te voelen en zorgt ervoor dat mensen makkelijk hun weg kunnen vinden. Doodlopende gangpaden tussen dubbellaags rekken dienen te allen tijde te worden voorkomen; mensen voelen zich dan opgesloten.
Gevoel van veiligheid wordt ook versterkt door aanwezigheid van andere mensen in de fietsenstalling. Dit kunnen andere stallinggebruikers zijn of bijvoorbeeld passanten die voor een andere (gewenste) activiteit passeren. Zo kan een fietsenstalling bijvoorbeeld goed worden gecombineerd met andere functies. Voorbeelden hiervan zijn fietsservices zoals een reparatiewinkel, kleinschalige horeca of bijvoorbeeld een informatieloket. Het zich ongewenst ophouden van personen geeft geen veilig gevoel; het is belangrijk om hier in het ontwerp rekening mee te houden. Onoverzichtelijke hoeken en bijvoorbeeld doodlopende gangpaden geven het grootste risico op ongewenst gebruikt.
De aanwezigheid van personeel staat in de top vijf succesfactoren voor stallingen (naar onderzoek van Decisio, 2014). Personeel geeft een gevoel van veiligheid en gastvrijheid . Het personeel zou vanuit een centrale positie de hele stalling moeten kunnen overzien. Afhankelijk van de grootte van de stalling is hier mogelijk nog additioneel cameratoezicht voor nodig. “Bezoekers van stallingen willen het liefst een stalling met bewaking c.q. bemensing, ook voor een gezellig praatje. – Gemeente Amsterdam” Aanvullend op bemensing (en soms als alternatief) is camerabewaking een mogelijkheid. Enkel camerabewaking maakt de stalling minder goed gewaardeerd door bezoekers. Camerabewaking heeft maar in beperkte mate effect op het gevoel van veiligheid van gebruikers. Het verkleint wel de kans op diefstal van fietsen. Met een gerust gevoel je fiets achterhalen Naast het persoonlijk veilig voelen in en rondom de stalling gaat een gevoel van veiligheid ook over de zekerheid dat de fiets niet gestolen of (bewust) beschadigd wordt. Het is belangrijk om parkeerplekken te voorzien van een mogelijkheid om de fiets met een extra slot vast te zetten aan de parkeervoorziening. Zo wordt diefstal grotendeels voorkomen. Beschadigingen aan fietsen worden veelal veroorzaakt door te smalle fietsrekken te plaatsen of dubbellaags rekken te plaatsen onder een te laag plafond of te dicht op kolommen.
Dit dient te worden voorkomen omdat dit een reden kan zijn de stalling niet meer te gebruiken.
BIJ DE STALLING VAN DE TOEKOMST .... is er aandacht voor de vormgeving van de fietsenstalling. ... wordt in het ontwerp ruime aandacht besteed aan het aspect ‘zien en gezien worden’.
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
87
86
... voelt men zich veilig zijn of haar eigendom achter te laten.
PRETTIG EN VEILIG VERBLIJVEN Functionele en Architectonische vormgeving
Fietsenstallingen zijn een serieuze ontwerpopgave, waarbij kennis van gedrag en het toepassen van de juiste elementen (type rekken, etc.) ondersteund door (architectonische) vormgevingselementen bijdragen aan het functioneel en prettig gebruik van de stalling. Aanwezigheid van gewenste activiteiten
Denk hierbij aan passanten of medegebruikers van de inpandige stalling. Aanwezigheid van mensen en activiteit geven een hoger gevoel van veiligheid.
Overzicht in het pand - sociale veiligheid
Overzicht in het pand - diefstal voorkomen
Juiste rekken met aanbindmogelijkheid
Doorzicht verkleint de mogelijkheid om ongezien een fiets te stelen of te vernielen. Afwezigheid van hoekjes verkleint de kans dat iemand uit het zicht een fiets steelt.
Zie ook 7.5 Netheid
Doorzicht vergroot het gevoel van sociale veiligheid. Dat kan door bijvoorbeeld enkellaags rekken te plaatsen en bij dubbellaags rekken goed na te denken over de opzet. Maak nooit een ontwerp met doodlopende paden.
Om beschadigingen aan de fiets te voorkomen is het van belang de juiste type fietsplaatsen aan te bieden. Wanneer fietsen te dicht op elkaar of op constructieve elementen worden gestald, is er grote kans op beschadigingen. Ter voorkoming van diefstal dient een parkeerplek te zijn voorzien van een aanbindmogelijkheid.
Aanwezigheid personeel
Cameratoezicht - veiligheid
Cameratoezicht - diefstal en vandalisme
De beheerder fungeert als aanspreekpunt en geeft mensen een gevoel van welkom.
Cameratoezicht kan additioneel worden toegevoegd in de stalling. Het levert niet per se een gevoel van sociale veiligheid op, maar door het ophangen van een confrontatiemonitor in de entree is men bewust dat er toezicht in de gehele stalling is.
Cameratoezicht kan additioneel worden toegevoegd in de stalling. Het zal er in de basis niet voor zorgen dat er nooit diefstal of vandalisme voorkomt, maar door te tonen aan de bezoekers dat er cameratoezicht in de stalling is wordt dit wel grotendeels voorkomen.
(Dag)licht en materialisering
Goede verlichting in de stalling en een juist kleur en materiaalgebruik geven een prettig gevoel voor de gebruiker. Ook wandbekleding kan een positief effect of gevoel van gastvrijheid geven.
Kluizen
Kluizen bieden de mogelijkheid om spullen tijdelijk op te slaan, zoals bagage, een helm (scooters), regenkleding of winkelaankopen of het opslaan en eventueel opladen van (fiets)accu’s. Zie ook 7.4 Services en aanvullende voorzieningen
Aanwezigheid beheerder(s)
Aanwezigheid van een beheerder die zicht heeft op de fietsenstalling, beperkt de kans op vernielingen en diefstal.
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
89
88
Zie ook 7.4 Services en aanvullende voorzieningen
MET EEN GERUST GEVOEL JE FIETS/EIGENDOM ACHTERLATEN
7.3 Het regime en toegangssysteem Stallingsregimes
Er zijn diverse regimes mogelijk voor een fietsenstalling. Over het algemeen is de fietser niet (zomaar) bereid om te betalen voor het overdag parkeren van de fiets. Vanuit de wens om te stimuleren met de fiets naar de stad te komen en de openbare stallingen te gebruiken, is het betalen voor de fiets voor korte duur ongewenst. Bij het parkeren van de fiets voor langere tijd achter elkaar is men voor een inpandige parkeerplaats vaak wel bereid om te betalen, in de vorm van een (flexibele) abonnementen structuur. In grote steden zie je in de historische binnensteden en wijken steeds vaker buurtstallingen ontstaan of fietstrommels (kleine afgesloten parkeervoorzieningen die op straat worden geplaatst) waar men een abonnement voor kan aanvragen. Altijd gratis Het voordeel bij een stalling die altijd gratis is, is dat het niet nodig is de fiets of gebruiker te registreren. Het kan echter wel het effect hebben dat fietsen lang achter elkaar in de stalling geparkeerd worden; men kan bij wijze van spreke de stalling als (tweede) schuur gaan gebruiken. Dit regime is alleen aan te raden op plekken waar je weet dat de fietsers ook weer weg zullen zijn aan het einde van de dag, zoals bij een kantoorlocatie. Het bijkomende voordeel van een gratis fietsenstalling is dat de algemene voorwaarden in de stalling beperkt kunnen zijn.
Betaald na een vastgestelde periode Om te voorkomen dat een inpandige openbare fietsenstalling inefficiënt gebruikt wordt doordat er voor langere aaneengesloten periodes wordt geparkeerd, wordt vaak een betaling gevraagd na een vastgestelde periode.
Op de stations zie je op veel plaatsen het 1e 24 uur gratis concept (men hoeft enkel te betalen als er langer dan 24 uur aaneengesloten geparkeerd is). Een aantal steden hanteert dit principe inmiddels ook. Ook zijn er plaatsen waar je voor het parkeren moet betalen zodra je fiets heeft overnacht in de stalling. Er zijn ook gemeenten die het bedrag na 24 uur beperkt laten zijn, maar de opvolgende dagen duurder maken. Voor deze keuze geldt ook weer dat nagedacht dient te worden over de doelgroep. Zo kan bijvoorbeeld vanwege gewenst dubbelgebruik ook nagedacht worden over gratis stallen op rustige momenten, bijvoorbeeld bij stations in het weekend (de piek van het OV gebruik is dan lager). Of het combineren van functies, bijvoorbeeld op een plek waar zich veel kantoren bevinden, maar die in het weekend met name als uitgaansgebied functioneert. Op veel stations in Nederland is het 1e 24 uur gratis concept ingevoerd. Dat heeft tot een grote daling in het aantal weesfietsen en dus efficiënter gebruik van de stalling geleid.
Direct betaald Ook kan gekozen worden voor een regime waarbij direct betaald moet worden voor het stallen van de fiets. Op de meeste plaatsen is hier vanaf gestapt omdat bleek dat betalen het gebruik van de stalling beperkt. Mogelijk zouden in de toekomst, met name voor de zeer dure fietsen of exclusief aanbod in de stalling, mensen meer bereid zijn om de fiets tegen een betaling te kunnen stallen. Abonnementen Naast tarieven voor kortparkeren kunnen abonnementsvormen worden aangeboden. Dit zal in centrumgebied met name bewoners trekken. Zij willen immers de fiets vaak langer achtereen stallen, waardoor een abonnement in veel gevallen voordeliger is. Bij stations geldt dat dit vaak de gebruikers zijn die de fiets als natransport gebruiken. Als voortransport is het immers vanuit kostenoverweging niet nodig, de 1e 24 uur is veelal gratis. Voor dergelijke gebruikers zou het gebruik van een deelfiets ook mogelijk zijn, maar deze zijn vaak duurder en reizigers hebben geen zekerheid dat deze beschikbaar is. Maximaal toegestane stallingsduur Om te voorkomen dat een stalling inefficiënt wordt gebruikt, is er vaak sprake van een maximale aaneengesloten stallingsduur. Hierbij zijn verschillende opzetten denkbaar.
DE STALLING VAN DE TOEKOMST Breda
Delft
Den Haag
Eindhoven
Rotterdam
Tarief*
>24
Apeldoorn
gratis
gratis
gratis / € 1,00 per nacht
gratis
gratis
gratis
gratis
€ 1,25 per dag
gratis
€ 1,00 per nacht
gratis
<48u € 0,50, daarna € 3
gratis
gratis
Abonnement
<24
Amsterdam
€ 75 per jaar
n.v.t.
€ 42 per jaar
n.v.t.
€ 12 per jaar
n.v.t.
€ 150 per jaar
n.v.t.
€ 42 per jaar
€ 24 per jaar
n.v.t.
€ 150 per jaar
n.v.t.
€ 60 per jaar
De gemeente beschikt over fietstrommels en buurtstalling waar men een abonnement op kan afsluiten.
€ 100 per jaar
n.v.t.
n.v.t. De gemeente beschikt over fietstrommels en buurtstalling waar men een abonnement op kan afsluiten voor ca. 60 euro per jaar.
*2022
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
91
90
... heeft een regime dat afgestemd is op het gebruik door de beoogde doelgroep.
CENTRUMSTALLINGEN
.... is gratis voor dagstallers.
Er zijn diverse vormen van toegang denkbaar voor een fietsenstalling. Er zijn grofweg 3 vormen denkbaar; een stalling met vrije toegang en een stalling met toegangsysteem zonder en met registratie. Het is van belang dat bij een openbare fietsenstalling het systeem voor iedere (incidentele) bezoeker bruikbaar is.
Eventueel kan een dergelijk systeem wel van meerwaarde zijn als een openbare stalling gecombineerd wordt met een privaat deel. Dit gedeelte kan van het openbare gedeelte worden gescheiden of men kan bijvoorbeeld als geautoriseerd gebruiker, na sluitingstijden van de openbare stalling, de hoofdingang alsnog betreden via een aparte ingang.
Vrije toegang Bij een stalling met vrije toegang (met of zonder bemensing) kost het de gebruiker geen extra handelingen om de stalling te betreden. In het geval van een openbare inpandige fietsenstalling is vrije toegang zonder bemensing niet gewenst. Onder andere vanwege het feit dat er dan geen enkele vorm van beheersing is en over het algemeen inpandige openbare stallingen ook sluitingstijden kennen vanwege ongewenst gebruik in de nacht.
Toegangsysteem met registratie Bij inpandige openbare stallingen is het gewenst om de fiets(er) te registeren. Dit kan op diverse manieren gedaan worden, zowel analoog als digitaal. Het registreren werpt een drempel op om de stalling te betreden terwijl iemand daar niets te zoeken heeft. Afhankelijk van het type registreren bemoeilijkt het systeem diefstal van fietsen. Bij registratie van de persoon (zoals bij de OV-kaart in de stationsstallingen) is het in principe mogelijk om met een andere fiets de stalling te verlaten. Registratie van de fiets gecombineerd met de persoon (zoals het barcodesysteem op de fiets en sleutelhanger) biedt een hogere bescherming tegen diefstal maar heeft als nadeel dat het een iets uitgebreidere handeling vraagt.
Toegangsysteem zonder registratie Een toegangssysteem zonder registratie houdt in dat de stalling toegang geeft voor personen die daarvoor de autorisatie hebben, maar dit systeem niet bedoeld is om de parkeerduur of gebruiker te registreren. Deze vormen van toegangssystemen zie je bijvoorbeeld veel bij bedrijven waar men een pasje, tag of druppel nodig heeft om de deur te openen. Voor een openbare inpandige fietsenstalling is dit systeem niet passend.
Het systeem kan ook interessante managementinformatie leveren waarmee het gebruik van de fietsenstalling kan worden gemonitord. Vanuit het efficiënt gebruiken van stallingen is het gewenst om een regime toe te passen waarbij na 24 uur of een nacht moet worden betaald. In dit geval is er altijd een registratie nodig. De voorbeelden die we daarvan kennen zijn voornamelijk centraal georganiseerd (bij de entree), Mogelijk is in de toekomst decentraal inchecken ook een optie, bijvoorbeeld door in te checken op het rek of door slimme toepassing van detectiesystemen. Dergelijke systemen hebben zich op dit moment nog onvoldoende bewezen om te kunnen toepassen. Bemenst
Onbemenst
+ Camera’s
Registratie fiets / gebruiker
Bemenst Beheerst = Bewaakt
Onbemenst = Beheerst (zelfservice)
+met toezicht
Vrije toegang
Bemenst Onbeheerst = Beheerd
Onbemenst Onbeheerst = Onbewaakt
+met toezicht
IN DE STALLING VAN DE TOEKOMST .... worden fietsen geregistreerd. ... wordt gebruik gemaakt van een systeem dat voor iedereen bruikbaar is.
Analoog registreren
Digitaal registreren
Bonnen
Barcode
Kaart
Tag
Een veelgebruikt (oud) systeem om de stallingsduur van fietsen te registreren is het aanhechten van een bonnetje aan de fiets waarbij de gebruiker het bijpassende nummer krijgt. Vaak wordt er gewerkt met een kleurcodering zodat gemakkelijk te zien is welke dag de bon is uitgegeven. Het systeem is eenvoudig maar gevoelig voor kwijtraken van de bon en het veroorzaakt zwerfafval.
De barcode op de fiets is een vrij eenvoudig systeem. Door het scannen van de barcode wordt de stallingsperiode gestart. In Utrecht krijgt een gebruiker daarnaast een barcode voor aan de sleutelhanger, waarmee fietssleutel en fiets in feite gekoppeld worden. Per type fiets kan een ander type barcode worden uitgereikt, zodat dit eventueel apart kan worden gemonitord en een differentiëring in tarief mogelijk is.
Bij het betreden en verlaten van de stalling wordt de kaart gescand. Eventuele betalingen kunnen ter plekke of achteraf afgehandeld worden (bijvoorbeeld: stallen op rekening NS).
Een NFC-tag op de fiets heeft dezelfde werking als de barcode. Bijkomend voordeel van een dergelijk systeem is dat hier in principe geen handeling van een beheerder voor nodig is als er zich een systeem bevindt die deze tag kan registreren. Voor incidentele bezoekers is het van belang dat het gemakkelijk en bij voorkeur kostenloos is om een tag te verkrijgen.
Koppeling aan persoon en fiets, er wordt geen data gegenereerd.
Koppeling aan persoon en fiets, er wordt ook data gegenereerd, eventueel zelfs per fietstype als er verschillende barcodes worden aangeboden.
Koppeling aan persoon, er wordt ook data gegenereerd.
Koppeling aan fiets, er wordt ook data gegenereerd, eventueel zelfs per fietstype als er verschillende tags worden aangeboden.
Ja: bon bij in en uit
Ja: scannen bij in en uit
Nee: zelf scannen bij in en uit
Nee: automatisch scannen bij in en uit
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
93
92
Veelgebruikte terminologie voor diverse beheersvormen
Koppeling en data
Vrije toegang met bemensing is wel mogelijk maar heeft als nadeel dat fietsen niet geregistreerd worden, waardoor de bezetting en het gebruik niet te monitoren is. Door middel van het toevoegen van een detectiesysteem is wel monitoring mogelijk.
VORMEN VAN TOEGANGSSYSTEMEN MET REGISTRATIE VAN FIETS EN/OF GEBRUIKER
Bemensing nodig voor registratiehandeling
Toegangssysteem
7.4 Services en aanvullende voorzieningen Bij het realiseren van openbare inpandige fietsenstallingen kan worden nagedacht over het toevoegen van services en functies. Algemeen geldt dat hierbij goed moet worden overwogen of de functie van toegevoegde waarde is voor de doelgroep en deze het primaire stallingsproces niet hindert (denk aan positionering, gewenste openingstijden, verschillende gebruiksstromen in relatie tot eventueel toegangssysteem, etc.)
Aantrekken extra doelgroep
Het aanbod qua services en aanvullende voorzieningen kan een extra doelgroep met zich meebrengen. Er dient goed te worden nagedacht over het informeren van deze doelgroep in het vinden van deze functies in de stalling. Services kunnen extra mensen naar de stalling trekken, wat een effect heeft op de bekendheid van de stalling. Ook genereren deze services in sommige gevallen inkomsten. Daarbij moet aandacht zijn voor de verdere digitalisering van betalen. Zo hebben weinig mensen tegenwoordig muntgeld op zak voor een toiletbezoek.
Relatie tot fietsparkeren
Over het algemeen geldt dat veel van de services een directe relatie hebben tot de doelgroep fietser (bijvoorbeeld fietsreparatiepunt of een automaat met fietsgerelateerde artikelen). Daarnaast zijn er services voor specifieke doelgroepen, zoals leenbuggy’s voor stadsbezoekers en services gericht op uitgaanspubliek, zoals omkleedruimtes of spiegels. De opkomst van elektrische fietsen vraagt om een optie om de accu te kunnen opladen.
DE STALLING VAN DE TOEKOMST .... is waar mogelijk en passend voorzien van aanvullende services.
Openbare toiletten
Kluizen
Openbare toiletten in steden zijn schaars. Het aanbieden van toiletten (inclusief verschoonplek) kan kwaliteitsverhogend werken voor gebruikers van de stalling en bezoekers van de stad. Let hierbij op de bekendheid van de voorziening (ook voor niet-stallinggebruikers). Vanuit toezicht en het schoonhouden worden toiletten vaak aangeboden in stallingen waar een beheerder aanwezig is.
Kluizen bieden de mogelijkheid om spullen op te slaan, zoals bagage, een helm (scooters), regenkleding, winkelaankopen of het opslaan en eventueel opladen van (fiets)accu’s. Niet alle ervaringen met kluizen zijn positief (codes die worden vergeten, gebruik voor illegale doeleinden). Denk goed na over deze aspecten en kies een passend systeem.
Deelmobiliteit
Oplaadpunten
Deelmobiliteit is in opkomst. Overwogen kan worden dit in de inpandige fietsenstalling aan te bieden. Daarvoor gelden aanvullende aandachtspunten. Denk onder andere aan: vindbaarheid, logica voor de gebruiker en fietsnetwerk, een eigen plek in de stalling, connectiviteit en de (on) mogelijkheden voor integratie met het entreesysteem. Het thema deelmobiliteit in stallingen vergt een eigen uitwerking.
Het gebruik van e-mobiliteit is enorm toegenomen, met als gevolg steeds meer stallingen met oplaadpunten. Denk hierbij altijd aan de noodzaak (heeft de doelgroep het nodig om op te laden), diefstalgevaar (locatie zorgvuldig kiezen), brandgevaar (lopend onderzoek, accu’s zijn gevoelig voor (spontaan) ontbranden, met name tijdens het laden). Ook ontstaat vaak het effect dat een plaats geclaimd wordt, zeker nu er steeds meer van dergelijke fietsen zijn.
Nieuwe functies introduceren
Er bestaan ook voorbeelden van concepten waarbij een extra ‘activiteit’ of functie aan de stalling wordt toegevoegd, zoals een fietswinkel, een koffiezaak (Coffee and bikes, TUDelft) of bijvoorbeeld een energieloket (Apeldoorn). Dit kunnen faciliteiten zijn die de gemeente zelf exploiteert of dergelijke ruimtes zouden bijvoorbeeld kunnen worden verhuurd. Al deze concepten kunnen positief bijdragen aan elkaar; bouwkosten en onderhoudskosten kunnen worden gedeeld. Er zijn ook positieve effecten op de inpandige fietsenstalling door: • Het bieden van een natuurlijke vorm van toezicht • De aanwezigheid van meer activiteiten in de ruimte door de dag heen, waarmee voor iedere bezoeker het gevoel van sociale veiligheid kan worden vergroot • Het genereren van inkomsten die de negatieve businesscase van een grotendeels gratis te gebruiken openbare fietsenstalling zou kunnen verkleinen. • Het dubbel gebruiken van ruimte, zoals de entree en de route naar de entree.
Plaats bieden aan voorzieningen van derden
De fietsenstalling zou plaats kunnen bieden aan voorzieningen van derden. Te denken valt aan het aanbieden van deelmobiliteit, een pakketpunt (voorbeeld Mariaplaats, Utrecht) of bijvoorbeeld promotie en reclame-uitingen. Onder voorwaarden van de gemeenten zou dit kunnen worden toegestaan. Deze functies kunnen ook inkomsten genereren.
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
95
94
.... bevat aanvullende voorzieningen die niet ten koste gaan van de primaire functie: fietsen stallen.
VOORBEELDEN VAN SERVICES EN AANVULLENDE VOORZIENINGEN
VOORBEELDEN VAN SERVICES EN AANVULLENDE VOORZIENINGEN Leenobjecten
Fietsreparatie
Pakketpunt
Verkoopautomaten
In diverse centrumstallingen worden buggy’s en paraplu’s aangeboden die men (tegen eventuele kleine betaling) kan gebruiken. Denk bij het aanbieden van dergelijke services ook aan het gemakkelijk kunnen verlaten van de stalling en daarbij ook de positionering van de leenobjecten.
Op stations zie je sinds een aantal jaar de combinatie van fietsenstalling met fietsenmaker. Hierbij kunnen bezoekers hun fiets aan het einde van de dag gerepareerd ophalen. Het voordeel is dat de stalling daarmee een vorm van toezicht heeft en dat er in de stalling ook omzet gedraaid wordt. Voor centrumstallingen is de parkeerduur vaak kort, dus de vraag is of deze wens bij de doelgroep speelt
Hulp aanbieden
Spiegel uitgaanspubliek
Fietscafé
Voor het vastdraaien van een moer of het oppompen van de banden is de aanwezigheid van een aantal gratis te gebruiken gereedschappen wenselijk. De service is kwetsbaar gebleken voor aanvullend onderhoud vanwege diefstal of verkeerd gebruik. Let daarom op de positie in relatie tot eventueel toezicht. Plaats deze in het zicht van de gebruikers en beheerder. Optioneel kan het gereedschap worden vastgezet.
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
97
96
Naast buggy’s kunnen er ook vanuit de gemeente of exploitant leenobjecten zoals bakfietsen of e-fietsen worden aangeboden die men voor een korte periode kan gebruiken en weer terug brengt bij de fietsenstalling.
TU DELFT COFFEE AND BIKES Op de campus van de TUDelft is vanwege de komst van nieuwe onderwijsgebouwen en de groei van geparkeerde fietsen in de openbare ruimte in 2018 een gebouwde fietsparkeervoorziening gerealiseerd voor circa 2000 fietsen, genaamd Coffee and Bikes. Deze openbare fietsenstalling is gecombineerd met een koffiebar en werkplaats voor fietsen. Deze functies, samen met de groene terp rond de fietsenstalling, zorgen voor een uitnodigende ontmoetingsplek en prettige plaats om te verblijven.
99
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
7.5 Netheid De netheid van stallingen zorgt voor beter gedrag en een hogere klantwaardering. Bij stationsstallingen heeft het principe schoon-heel-veilig grote aandacht met de wetenschap dat dit tot een hogere klantwaardering leidt binnen de totale reisketen. Door in het ontwerptraject na te denken over materialisering kunnen kosten om het schoon (en heel) te houden worden bespaard. Een voorbeeld hiervan is het aanbrengen van slijtvast materiaal ter plaatse van locaties waar men met sturen of trappers langs loopt. Bij veel stationsstallingen is het voor de beheerders lastig om de wanden ter plaatse van de OV-fietsen schoon en heel te houden. Bij grootschalig onderhoud wordt op dergelijke plekken wandbescherming aangebracht. Tegenstrijdige maatregelen kunnen helpen om de stalling schoon te houden. Zo plaatst men in stationsstallingen geen afvalbakken omdat dit afval aantrekt.
Materialisering Voor het principe schoon-heel-veilig dient aandacht te worden besteed aan de materialisering. Denk bij materialisering na vanuit het gebruik met de fiets; sturen en trappers of het uittrekken van dubbellaags rekken richting een wand kunnen snel zorgen voor schade. Breng op die plaatsen een ander materiaal aan zodat schade zoveel als mogelijk wordt voorkomen. De stroefheid van de vloer is belangrijk vanuit het gebruik, je wilt niet dat men makkelijk uitglijdt, echter is een zeer stroeve vloer moeilijk om schoon te maken. Netheid bestaat ook uit het netjes wegwerken van installaties/leidingen. Of deze zodanig installeren dat deze niet in het oog springen en een rustig beeld geven.
Schoon
Om een stalling schoon te kunnen houden, dient nagedacht te worden over de toegankelijkheid ten behoeve van schoonmaken. Denk aan fietsenrekken die te dicht op een glazen wand staan, waardoor het reinigen complex is en de wand waarschijnlijk zwaar vervuild raakt. Daarnaast dienen er in de stalling voorzieningen te worden aangeboden die het schoonmaken mogelijk maken (waterpunt, elektra, opslag van schoonmaakapparatuur). Schoonmaak vindt bij voorkeur plaats na specifieke momenten zoals stapavonden of drukke dagen.
Heel en veilig
Vanuit het principe ‘heel en veilig’, dient er een beheeren onderhoudsplan te worden opgesteld voor de diverse onderdelen van de fietsenstalling. Bij defecten dient een signaal te worden gegeven aan de beheerdienst zodat dit kan worden hersteld. Hieraan kunnen uiterlijke hersteltijden worden gekoppeld. Kritische onderdelen van de fietsenstalling, die bij defecten voor onveilige situaties kunnen zorgen, dienen op zeer korte termijn te worden hersteld. Bij het principe veilig geldt ook dat er nagedacht dient te worden vanuit het gebruik en gedrag.
DE STALLING VAN DE TOEKOMST ... is zo ontworpen dat deze eenvoudig te reinigen en te onderhouden is (materiaalkeuze, voorzieningen en aandacht voor bereikbaarheid). ... heeft een beheer- en onderhoudsplan waarbij afspraken gemaakt worden over frequentie van schoonmaken en hersteltijd bij storingen.
101
Fietsenstalling van de toekomst Gastvrij ontvangen
Hoe groter de stalling hoe minder makkelijk het is de juiste plek voor jouw fiets te vinden. Bij het ontwerp van de stalling dient hier rekening mee gehouden te worden. Een goede stalling is voorzien van herkenningspunten zodat je altijd je weg (terug) kunt vinden. (Je weg (terug) vinden). Ook een vrije plaats vinden is van groot belang. Dit wordt beïnvloed door de beschikbaarheid van voldoende plaatsen en door met regelmaat de stalling op te schonen van te lang gestalde fietsen. Een vrije plaats vinden kan worden ondersteund door middel van detectie en verwijsborden. (Een vrije plaats vinden). Op deze elementen wordt in de verdere paragrafen nader ingegaan.
INP
AN
DIG
Je w Een
eg
(te
rug
ES
TA
L je p ) vind LIN e laa G ts v n ind en
vri
nngg tallilli SSta
Fietsenstalling van de toekomst De weg vinden
103
8
8 DE WEG VINDEN
8.1 Je weg (terug) vinden Gebruikers van de fietsenstalling dienen gemakkelijk hun weg te kunnen vinden. Diverse aspecten kunnen hier aan bijdragen. Hierbij geldt in het algemeen dat het goed is om te realiseren dat hierbij voor de gebruiker begrijpelijke termen en/of pictogrammen worden gebruikt. Een voorbeeld is de term ‘buitenmodelfiets’. Niet iedere bezoeker zal direct begrijpen wat hiermee bedoeld wordt en of diegene mogelijk zelf beschikt over zo’n ‘buitenmodelfiets’. Hierbij kan ook nog gelden dat, zeker in grote steden, niet iedere gebruiker Nederlands zal spreken. Werk daarom zoveel mogelijk met toelichtingen door middel van pictogrammen.
Terugvinden van de fiets
Diverse elementen in de stalling helpen bij het terugvinden van de fiets. Dat kan bijvoorbeeld een specifiek element zijn (je herinnert je dat je naast het trappenhuis geparkeerd hebt) maar dat kunnen ook hulpmiddelen zijn, zoals het aanbrengen van symbolen of nummers in de gangpaden. Bij kleine stallingen is dit mogelijk niet nodig, maar bij grotere stallingen is dit ondersteunend voor de gebruiker. Voor de plaatsing van deze nummers wordt vaak geredeneerd vanuit het moment dat men de fiets geparkeerd heeft; de richting van de nummers staan in de leesrichting van de route die je als voetganger aflegt na het parkeren van je fiets.
Logica in opzet (clustering doelgroepen)
Om te komen tot een natuurlijke manier van de weg vinden in de stalling dient de opzet overzichtelijk en logisch te zijn. Het clusteren van de doelgroepen draagt hier aan bij. Door het gebruik van kleuren (op de vloer, eventueel de handvatten van de rekken) en pictogrammen, ondersteund met bewegwijzering aan het plafond kan een logische routing worden aangegeven.
IN DE STALLING VAN DE TOEKOMST .... zijn de type fietsen zoveel als mogelijk geclusterd op één plek. ... zijn verschillende herkenbaarheidspunten (of hulpmiddelen zoals nummering) aanwezig.
Er zijn ook architectonische onderdelen die kunnen bijdragen aan het natuurlijk vinden van de weg, zoals bijvoorbeeld toepassing van specifieke verlichting in een hoofdroute.
Begrijpelijke pictogrammen ten behoeve van begrijpelijkheid voor elke gebruiker
Gangpadnummers helpen de gebruiker zijn of haar weg terug te vinden naar het juiste gangpad binnen de overzichtelijke opzet van de stalling
Fietsenstalling van de toekomst De weg vinden
105
104
Clustering van doelgroepen draagt bij aan eenvoudige(re) bewegwijzering
8.2 Een vrije plaats vinden Het vinden van een vrije plaats in een fietsenstalling wordt door een aantal factoren beïnvloed. In de eerste plaats dienen er voldoende plaatsen beschikbaar te zijn voor het te verwachten gebruik (zie ook hoofdstuk 9).
Deze systemen kunnen enkel het totaal aantal vrije plaatsen tonen en kunnen niet worden ingezet als middel voor de gebruiker om de laatste vrije plekken in een stalling te vinden.
Afhankelijk van de overzichtelijkheid in de fietsenstalling is het soms lastig om de laatste (ca. 20%) vrije plaatsen te vinden, zeker wanneer de stalling is voorzien van dubbellaags fietsrekken. Een detectiesysteem met dynamische verwijsborden kan dan behulpzaam zijn.
Voor een fietsenstalling geldt gemiddeld dat men deze als vol ervaart bij 80% bezetting. Een detectiesysteem kan bij juiste toepassing bijdragen aan het vinden van de laatste plekken in de stalling. Hiermee geldt de vuistregel dat er een toename in benutting geldt van 10% van de plaatsen.
Daarnaast dient de stalling periodiek te worden opgeschoond, zodat (wees)fietsen die te lang in de stalling geparkeerd staan en kostbare plaatsen bezet houden kunnen worden verwijderd.
Daarnaast kan een dergelijk systeem helpen bij het efficiënter handhaven op maximale stallingsduur. Waar anders alle fietsen eens in de zoveel tijd moeten worden gelabeld, kan er bij toepassing van detectie per plaats gerichter worden gelabeld. Er bestaan twee typen sensoren die de fietsen in een fietsrek kunnen detecteren.
Detectie vrije plaatsen
De detectie van vrije plaatsen in de stalling is een hulpmiddel om de fietsenstalling zo efficiënt mogelijk te benutten. Er zijn diverse soorten systemen denkbaar die aan de reiziger de bezetting van de fietsenstalling kunnen tonen bij de hoofdentree en op de fietsroute, zodat zij niet tevergeefs naar een volle stalling fietsen.
Naast efficiënt benutten en gerichtere handhaving levert een detectiesysteem ook waardevolle data. Daarmee kunnen ontwerpoptimalisaties worden gedaan, effecten van toekomstige regimes worden ingeschat en het geeft inzicht in de doelgroep die gebruik maakt van de stalling. De verschillende typen systemen worden op de volgende pagina toegelicht.
DE STALLING VAN DE TOEKOMST .... is (bij voldoende grootte) voorzien van een optisch detectiesysteem ten behoeve van het bieden van gebruiksgemak aan de gebruiker.
Fietsenstalling van de toekomst De weg vinden
107
106
.... wordt geoptimaliseerd door middel van het gebruik van de data van het detectiesysteem.
TYPEN (STATISCHE/DYNAMISCHE) BEWEGWIJZERING
8020
8020
4. 2.
8020
5 6
3
4
1
Na am 6
2
8020
8020
8020
00
3.
48120 600 0
am Na
1.
1. 2. 3. 4.
Fietsroute informatiesysteem (FRIS) Gevel signing (statisch) met optioneel totaal aantal vrije plaatsen in de stalling (dynamisch) Gevel signing met verdeling aantal vrije onder- en bovenplaatsen (dynamisch) Signing (statisch) met optioneel vrije plaatsen per rij (dynamisch)
DETECTIE VAN TOTALE BEZETTING
DETECTIE VAN BEZETTING PER FIETSPLAATS
enkel geschikt voor type dynamische bewegwijzering (1 en 2)
geschikt voor elk type dynamische bewegwijzering (1 t/m 4)
Sensor ter plaatse van entree
Sensor in rek
Optische detectie
Er bestaan twee type sensoren voor in het fietsenrek. De eerste generatie bestond uit een wip-wap die het voorwiel van de fiets detecteert. Dit werd later een draadloze druksensor. Het nadeel van dit type is dat het gemakkelijk is om te manipuleren, bewust (iets onder de wip-wap steken) of onbewust omdat bijvoorbeeld het wiel de goot in het rek niet goed raakt vanwege de dikte van de banden. Ook kan een dergelijk systeem geen fietsvakken detecteren. De betrouwbaarheid van het systeem is hierdoor lager dan bij een optisch systeem.
Bij dit type systeem worden camera’s (ook wel optische sensoren) aangebracht boven de fietsplaatsen die hiermee overzicht hebben op iedere plek. De camera’s zien of een plaats vrij of bezet is. Uit toepassing is gebleken dat optische detectie de meest betrouwbare manier van detecteren is. Het voordeel van dit systeem is dat hierbij ook fietsen die niet geheel goed in het rek staan worden geregistreerd en naast fietsrekken ook parkeervakken kunnen worden gedetecteerd.
Ter plaatse van de entree voor fietsen kan een sensor worden aangebracht die het aantal in- en uitgaande fietsen registreert. Een nadeel van een dergelijk systeem is dat bij een foutieve telling deze constant in het systeem aanwezig is (dit is bijvoorbeeld extra uitdagend als er ook mensen zonder fiets de stalling via dezelfde entree verlaten en ook door het feit dat niet iedere fiets qua materiaal gemakkelijk te detecteren is). Om een betrouwbare telling te kunnen tonen, dient iedere dag de bezetting handmatig te worden geteld om het systeem te herijken. Hiermee is het een arbeidsintensief systeem, waarmee dit door de markt vaak wordt afgeraden/niet aangeboden.
Gebruik data in-/uitchecksysteem
Als er in de stalling sprake is van een in-/uitchecksysteem is er bekend hoeveel fietsen zich in de stalling bevinden. Dit zou eventueel als data naar een gevelbord en eventueel bewegwijzering op de fietsroute kunnen worden gezonden
Dergelijke systemen geven ook de kans om na te denken over extra toepassingen, zoals;
•
Fietsenstalling van de toekomst De weg vinden
109
108
•
Voorkomen foutparkeerders op gevaarlijke plekken (bijvoorbeeld nooduitgangen) door middel van detectie en sein naar beheer Bewijslast voor handhaving door opvragen van beelden van te lang geparkeerde fiets (door middel van artificial intelligence kunnen personen van beelden worden verwijderd, zodat deze niet tegen de AVG ingaan.)
ONTWIKKELING DETECTIESYSTEEM BIJ STATIONS Om een fietsenstalling zo efficiënt mogelijk te benutten is ProRail in 2010 gestart met een proef. De aanleiding was dat er inmiddels een aantal grote inpandige stallingen waren gerealiseerd bij de stations die al binnen een paar jaar vol stonden. Die verhoogde bezetting viel deels te verklaren door de aanzuigende werking die de kwalitatief hoogwaardige fietsenstalling had op het fietsgebruik. Echter werd er opeens ook anders gebruik gemaakt van de stallingen, niet alleen voor kort, OV gerelateerd parkeren. De stalling werd voor sommigen een ‘luxe schuur’ met deels ongebruikte fietsen in de stalling als gevolg. Destijds werden 15 a 20 % van de fietsen niet, of pas na lange tijd weer opgehaald. Dit hield plekken bezet voor reizigers. Gemeenten hanteerden vaak een maximale stallingsduur, maar handhaven vraagt een grote inspanning. Vanuit de wens om de reiziger zo goed mogelijk te faciliteren en het fietsgebruik te blijven stimuleren is een systeem uitgevraagd dat de benutting van plekken vergroot en de reiziger helpt in het vinden van een vrije plek. Voor dit systeem wordt de naam HBF gebruikt (Handhaven en Benutten Fietsenstallingen). Na systemen met fysieke sensoren is ProRail overgegaan op optische sensoren vanwege de hogere betrouwbaarheid, flexibiliteit en ontwikkelperspectief. 111
Fietsenstalling van de toekomst De weg vinden
Handhaving
Het voorkomen van weesfietsen is vrijwel onmogelijk, waardoor altijd handhaving/beheer in een inpandige stalling nodig is. Grootschalige handhaving kan worden voorkomen door de regels bij gebruikers duidelijk te maken. Daarvoor is bekendheid met de regels en de problematiek die ontstaat door het negeren van de regels vereist. Er zijn verschillende handhavingsniveaus: • Niveau 0: Geen regulering of handhaving; • Niveau 1: Uitsluitend handhaven op wrakken, weesfietsen en hinderlijk geplaatste fietsen • Niveau 2: Positief sturen op fietsparkeergedrag (‘verleiden’), d.m.v. communicatie en inzet coaches • Niveau 3: Handhaven op foutgeparkeerde fietsen Afhankelijk van de keuze voor een beheerder en/of detectiesysteem worden de handhavingskosten hoger of lager. Een beheerder kan tijdens rondes controleren op fout gestalde fietsen en deze eventueel verwijderen. Een toegangssyteem met betaling maakt dat mensen eerder hun fiets weer ophalen. Een detectiesysteem verlaagt de inspanning op handhaven, doordat fietsen die te lang geparkeerd zijn gerichter kunnen worden gelabeld.