973653 Tussentijdse evaluatie Strategienota 2021-2025 Waardlanden def2

Net als bij het recycletarief vinden de matige scheiders en niet-scheiders de tarieven voor grofvuil minder vaak eerlijk (de vervuiler betaalt) dan goede scheiders; • 20% doet beter zijn of haar best om grofvuil beter te scheiden.

40

Op de weekmarkten is voorbijgangers ook gevraagd naar hun mening over het tarief voor grofvuil. Een deel van de mensen geeft aan het betalen voor grofvuil als onprettig te ervaren. Het is voor veel mensen onduidelijk hoe het werkt met het ophalen van grofvuil en met het betalen op de milieustraten. Ook medewerkers van de kringloopwinkels merken dat het een veelvoorkomende misvatting is dat mensen voor elk bezoek aan de milieustraat en voor alle deelstromen moeten afrekenen. Regelmatig leggen zij dit aan de bezoekers van de kringloop uit. Gemeente Vijfheerenlanden Aan inwoners uit Vijfheerenlanden is gevraagd wat zij ervan vinden als hun gemeente ook een tarief voor grofvuil zou invoeren. Zoals in de figuur hieronder is te zien, denkt driekwart (76%) dat dit zou leiden tot meer grofvuil naast de verzamelcontainer en nog eens driekwart (75%) denkt dat het zou leiden tot dumping van grofvuil in de berm of de natuur. Net als bij de diftargemeenten vindt een kwart (26%) een grofvuiltarief eerlijker.

Bijplaatsingen van afval naast ondergrondse containers Hoe ervaren inwoners de bijplaatsingen van afval naast ondergrondse containers? • Afval naast ondergrondse containers zorgt voor veel ergernis: 63% van de inwoners van de diftargemeenten denkt dat mensen er vaker grofvuil naast zetten sinds de invoering van het tarief. • De meeste ergernis is er onder inwoners uit Gorinchem en onder degenen die hun afval voldoende of goed scheiden. • Driekwart van de inwoners uit Vijfheerenlanden denkt dat een tarief voor grofvuil leidt tot meer grofvuil naast de ondergrondse containers. • Het percentage inwoners dat vindt dat bijgeplaatst afval vaak genoeg wordt opgeruimd is hetzelfde als het percentage dat het daar niet mee eens is. • Meer mensen vinden dat afvaldump in berm/natuur niet vaak genoeg wordt opgeruimd dan wel. • Sommigen geven toe zelf wel eens grofvuil naast de containers te zetten (2% in 2025 en 1% in 2020).

41

Gemeenten Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden Sinds de invoering van het tarief voor grofvuil ergert 63% van de inwoners uit de drie diftargemeenten zich er aan dat mensen vaker grofvuil naast verzamelcontainers zetten. De meeste ergernis is er onder inwoners uit Gorinchem (75% ergert zich er aan, tegenover 60% en 54% in de twee andere gemeenten) en onder degenen die wonen in een woning zonder tuin of in een appartement/bovenwoning. Goede scheiders en voldoende scheiders ergeren zich vaker over grofvuil naast de verzamelcontainer en in de natuur (63% en 64%) dan matige scheiders en niet-scheiders (53% en 48%). Gemeente Vijfheerenlanden Aan inwoners uit Vijfheerenlanden is gevraagd wat zij ervan vinden als hun gemeente ook een tarief voor grofvuil zou invoeren. Zoals we al eerder zagen, denkt driekwart dat een tarief leidt tot meer grofvuil naast de verzamelcontainers (76%) en tot dumping van grofvuil in de berm of de natuur (75%). Eigen gedrag, opruimkosten, kennis en opruimen Van de deelnemers aan de enquête geeft 2% toe zelf wel eens grofvuil bij containers te zetten. In het bewonersonderzoek van 2020 is hier ook naar gevraagd. Op de vraag ‘Wat doet u bij voorkeur met uw grof huishoudelijk afval dat niet in de (verzamel)container past?’ antwoordde destijds 1% dat men het naast de verzamelcontainer zet.

De deelnemers aan de enquête is een aantal stellingen over bijplaatsingen en dumping voorgelegd. Onderstaande figuur laat zien in hoeverre zij het hiermee eens zijn. Een meerderheid denkt dat de kans groot is dat mensen de opruimkosten moeten betalen (‘boete krijgen’) als zij hun afval naast een verzamelcontainer zetten (55%) en de meeste mensen denken dat iedereen wel weet dat er geen afval naast de verzamelcontainer mag worden gezet of in de berm/natuur mag worden gedumpt (81%).Het percentage inwoners dat vindt dat bijgeplaatst afval vaak genoeg wordt opgeruimd is hetzelfde als het percentage dat het daar niet mee eens is (respectievelijk 29% en 28%). Men is kritisch op het opruimen van gedumpt afval. Meer mensen vinden dat afvaldump in berm/natuur niet vaak genoeg wordt opgeruimd (34%) dan wel (20%). De antwoorden per gemeente verschillen weinig.

42

Milieustraten Hoe ervaren inwoners de dienstverlening op de milieustraten? • De meeste inwoners zijn tevreden over de dienstverlening op de milieustraten (69%). Vergeleken met 2020 is de tevredenheid 4% gedaald. • Inwoners zijn er (zeer) tevreden over dat herbruikbare spullen gratis gebracht kunnen worden naar de milieustraten en dat deze alleen nog te bezoeken zijn met de milieupas. • Het Kringloopplein Nieuw-Lekkerland geniet de grootste tevredenheid, gevolgd door de milieustraten in Leerdam en Groot-Ammers en de milieustraat Vianen. De minste tevredenheid is er over de milieustraat Hardinxveld-Giessendam.

Uit de enquête blijkt dat de meeste inwoners tevreden (69%) zijn over de dienstverlening op de milieustraten en 7% ontevreden. Deze vraag is ook gesteld in het bewonersonderzoek van 2020. De tevredenheid blijkt enkele procenten gedaald te zijn. In 2020 was 73% van de inwoners tevreden en 8% ontevreden over de milieustraten. Meer dan 90% van de inwoners uit de gemeenten Gorinchem en Hardinxveld-Giessendam gaat naar de milieustraat in de eigen gemeente. Inwoners uit Molenlanden gaan voor iets minder dan de helft naar hun eigen milieustraten (45%) en voor 30% naar Gorinchem. Inwoners uit Vijfheerenlanden bezoeken meestal de milieustraten in Leerdam en Vianen (81%) en een deel gaat naar Gorinchem (9%). Per milieustraat Uit onderstaande tabel blijkt dat het Kringloopplein in Nieuw-Lekkerland de grootste tevredenheid geniet, gevolgd door de milieustraten in Leerdam, Groot-Ammers en Vianen. Over de milieustraat Gorinchem is 67% tevreden. De minste tevredenheid over de dienstverlening leeft er over de milieustraat Hardinxveld-Giessendam (62% is tevreden). Klantvriendelijkheid, aanbiedgemak en de kosten die in rekening worden gebracht zijn veel genoemde aspecten waar de inwoners in Hardinxveld Giessendam ontevreden over zijn. Milieustraat Gorinchem

Milieustraat H-G

Milieustraat Groot Ammers

Milieustraat Leerdam

Milieustraat Vianen

Kringloopplein Nieuw-Lekkerland

Tevreden

67%

62%

74%

74%

72%

78%

Neutraal

28%

26%

21%

16%

20%

19%

Ontevreden

5%

12%

5%

10%

8%

3%

Veranderingen op milieustraten Gevraagd is naar de mening over de veranderingen op de milieustraten. In de figuur hieronder is te zien dat de meeste inwoners er (zeer) tevreden zijn over dat herbruikbare spullen gratis gebracht kunnen worden (76%) en dat de milieustraten alleen nog te bezoeken zijn met de milieupas (64%).

43

Ophalen grofvuil Hoe ervaren inwoners de ophaalservice voor grofvuil? • Van degenen die de grofvuil ophaalservice wel eens gebruiken, is 40% tevreden en 20% ontevreden. Ontevredenheid is er vooral over de hoogte van het ophaaltarief. • Vergeleken met 2020 is de tevredenheid gedaald (van 56% naar 40%).

De meeste deelnemers aan de enquête geven aan geen gebruik te maken van de ophaalservice voor grofvuil (71%). Van degenen die er wel gebruik van maken is 40% tevreden, 40% neutraal en 20% ontevreden. De belangrijkste reden van ontevredenheid is de hoogte van het ophaaltarief. In het bewonersonderzoek van 2020 is ook gevraagd naar de tevredenheid over de ophaalservice voor grofvuil. Toen maakte meer dan de helft er nooit gebruik van. Meer dan de helft van degenen die er wel gebruik van maken was er tevreden over (56%). De tevredenheid is dus gedaald van 56% in 2020 naar 40% in 2024.

44

Verzamelcontainers en grondstofcontainers thuis Inwoners is gevraagd naar hun mening over de verzamelcontainers en, indien van toepassing, de containers thuis. De meeste inwoners zijn (zeer) tevreden over en verzamelcontainers voor gft, papier en restafval (51%) en de verzamelcontainers voor glas en textiel (59%). Ook over de grondstofcontainers thuis overheerst de tevredenheid: hier is 45% (zeer) tevreden over, tegenover 11% (zeer) ontevreden.

Ik ben tevreden over de verzamelcontainers voor gft, papier en restafval in mijn buurt Ik ben tevreden over de verzamelcontainers voor glas en textiel in de wijk Ik ben tevreden over de grondstofcontainers thuis

Zeer eens

eens

Neutraal

Oneens

Zeer oneens

Geen mening / n.v.t.

12%

39%

17%

12%

7%

13%

12%

47%

17%

10%

5%

9%

9%

36%

20%

7%

4%

24%

Andere veranderingen in de afvalinzameling Hoe ervaren inwoners de overige veranderingen in de afvalinzameling? • Over alle veranderingen overheerst de tevredenheid. • Over de nieuwe verzamelcontainers voor restafval in de voormalige gemeente Vianen zijn echter meer gebruikers ontevreden (50%) dan tevreden (35%).

Deelnemers voor wie veranderingen relevant waren, kregen stellingen voorgelegd over hun tevredenheid. De meeste inwoners blijken (zeer) tevreden over deze vier veranderingen te zijn: • De mogelijkheid voor de hoogbouw om gft-afval aan te bieden in de verzamelcontainers voor gft: een ruime meerderheid van degenen die in een appartement/bovenwoning wonen is hier (zeer) tevreden over (63%); • De vierde container voor pmd in de voormalige gemeente Vianen: bijna driekwart van de mensen die in het buitengebied van Vianen wonen is hier (zeer) tevreden over (73%); • Voormalige gemeente Vianen: de restafvalcontainer is bestemd voor pmd: een ruime meerderheid van de mensen die binnen de bebouwde kom in een woning met tuin wonen is hier (zeer) tevreden over (53%); • Voormalige gemeente Vianen: ondergronds maken van de glas- en papiercontainers: de meerderheid van inwoners uit de voormalige gemeente Vianen is hier (zeer) tevreden over (52%). Over deze vijf veranderingen is er meer tevredenheid dan ontevredenheid: • De verzamelcontainers voor restafval zijn alleen te openen met een milieupas: bijna de helft van degenen die in de bebouwde kom wonen is hier (zeer) tevreden over (49%).

Hier is 32% (zeer) ontevreden over; • Stoppen met pmd-scheiding bij hoogbouw: bijna de helft van de mensen die in een appartement/bovenwoning wonen is er (zeer) tevreden over dat zij pmd weer bij het restafval moeten doen (47%). Hier is 33% (zeer) ontevreden over. Deze maatregel spreekt de inwoners uit Vijfheerenlanden het meest aan: 65% uit Vijfheerenlanden is hier (zeer) tevreden over, tegenover 23% tot 40% in de andere drie gemeenten; • Het controleren van de grondstofcontainers op het juist aanbieden van gft en pmd: bijna de helft van degenen die in een woning met tuin wonen is hier (zeer) tevreden over (48%) en 15% is (zeer) ontevreden; • De extra verzamelcontainers voor grondstoffen: Iets minder dan de helft van de inwoners is hier (zeer) tevreden over (47%) en 8% is (zeer) ontevreden; • De mogelijkheid om een keukenemmer voor gft-afval aan te vragen: Hier is 18% (zeer) tevreden over en 11% is (zeer) ontevreden. Over de nieuwe verzamelcontainers voor restafval in de voormalige gemeente Vianen is ontevredenheid: 50% van de inwoners die wonen in een woning met tuin in de bebouwde kom is er (zeer) ontevreden over en 35% is er wel

45

(zeer) tevreden over. In de figuur hieronder zijn alle antwoorden samengevat.

Informatievoorziening en educatie Wat vinden inwoners van de manier waarop zij zijn meegenomen in de veranderingen? • Inwoners zijn overwegend positief over de informatieverstrekking. • De meningen neigen naar negativiteit als het gaat over de betrokkenheid bij de veranderingen vooraf, over de informatie over repareren van kapotte spullen en kleren en over de educatie. Niet-scheiders zijn negatiever dan goede scheiders. • Bijna iedereen wist vóór dit onderzoek dat vanaf januari 2024 betaald moet worden voor restafval. • Over de tarieven voor grofvuil is minder bekendheid: 11% wist er helemaal niets van af en 13% wist niet dat de meeste grondstoffen op de milieustraat altijd gratis zijn.

Deelnemers aan de enquête is gevraagd naar hun mening over de informatievoorziening en educatie. Over de informatieverstrekking over de veranderingen in de afvalinzameling en de afvalscheiding is men overwegend positief: • Bijna de helft vindt dat men goed is geïnformeerd over de veranderingen (49%), terwijl 20% het hier (zeer) mee oneens is; • Een ruime meerderheid vindt dat er genoeg informatie is te vinden over het scheiden van afval (61%). Over de meeste onderwerpen heerst verdeeldheid, neigend naar negativiteit. Uit onderstaande tabel is op te maken dat: • 35% vindt dat men vooraf niet goed betrokken is geweest bij de veranderingen, terwijl 25% dat juist wel vindt; • 33% vindt dat er niet genoeg informatie is te vinden over plekken waar je kapotte spullen of kleding kunt laten repareren, terwijl 27% dat juist wel vindt; • 33% vindt dat er wel voldoende informatie is te vinden over hoe je afval kunt voorkomen, terwijl 22% dat juist niet vindt; • 11% vindt niet dat hun kind op school leert over afval en grondstoffen op school en erover vertelt, terwijl 9% dat juist wel vindt.

46

Ik ben vooraf goed betrokken geweest bij de veranderingen Ik ben goed geïnformeerd over de veranderingen Er is genoeg informatie te vinden over het scheiden van afval Er is genoeg informatie te vinden over plekken waar je kapotte spullen of kleding kan laten repareren Er is genoeg informatie te vinden over hoe je afval kan voorkomen Mijn kind leert over afval en grondstoffen op school en vertelt mij hierover

Zeer eens

Eens

Neutraal

Oneens

Zeer oneens

Geen mening / n.v.t.

3%

22%

30%

19%

16%

10%

5%

44%

28%

13%

7%

3%

9%

52%

22%

11%

3%

3%

3%

24%

29%

26%

7%

11%

3%

30%

36%

17%

5%

8%

2%

7%

11%

7%

4%

69%

Per gemeente en per type afvalscheider De verschillen per gemeente zijn minimaal. Kijkend naar de typen afvalscheider zijn de verschillen wel groot. De niet-scheiders zijn veel negatiever over de informatievoorziening dan de goede scheiders. Niet-scheiders zijn het bijvoorbeeld veel minder vaak eens met de stelling dat zij vooraf goed betrokken zijn geweest bij de veranderingen dan goede scheiders: 72% van de niet-scheiders is het hier (zeer) mee oneens, tegenover 29% van de goede scheiders. Ook zijn niet-scheiders het veel vaker oneens met de stelling dat ze goed geïnformeerd zijn over de veranderingen: 55% tegenover 16% van de goede scheiders. Dat geldt ook voor de stelling dat er genoeg informatie is te vinden over het scheiden van afval (46% van de niet-scheiders tegenover 10% van de goede scheiders). Per woningtype Per woningtype zijn enkele verschillen te zien, met name bij de woningen zonder tuin en zonder containers voor grondstoffen thuis. Van alle inwoners behoort 1% tot deze groep. Zij zijn vaker negatief over de informatievoorziening dan inwoners die wonen in een ander woningtype. Mensen zonder tuin zijn het vaker (zeer) oneens met de stelling dat men goed is geïnformeerd over de veranderingen (35% tegenover 16% tot 20% in de andere woningtypen).

Reacties en vragen van inwoners

Het nieuwe beleid zorgde voor veel reacties, zowel positief als negatief. Medewerkers van de gemeenten en Waardlanden kregen eind 2023 en begin 2024 veel vragen over allerlei onderwerpen. Om inwoners goed te informeren en alle vragen efficiënt te beantwoorden zijn de veelgestelde vragen op de website van Waardlanden continu actueel gehouden. Hieronder staat een overzicht van de meest voorkomende reacties die de milieucoaches, het klantcontactcentrum, de contactambtenaren en de communicatieadviseurs ontvingen. Meest voorkomende reacties op de beleidsbeleidsveranderingen Kosten - Het moet gratis blijven (‘vroeger was alles beter’). - ‘Alles wordt alleen maar duurder’. - Het is te duur voor mensen met een kleine beurs. Vooral het ophalen van grofvuil is te duur en oneerlijk voor mensen zonder auto (zij hebben niet de keuze om naar de milieustraat te gaan). - Het is veel te duur om grofvuil op te laten halen; ik ga het wel dumpen. - Oneens met het nieuwe beleid. - Tarief milieustraat: veel mensen denken onterecht dat ze voor elk bezoek moeten betalen of dat ze maar drie keer per jaar toegang hebben tot de milieustraat. - Inwoners Vijfheerenlanden: verwarring omdat er geen recycletarief komt. Stoppen pmd-scheiding hoogbouw en binnenstad - Mensen die altijd hun best deden met pmd scheiden waren boos of teleurgesteld.

- Anderen vonden dat de hoogbouw wordt ‘voorgetrokken’ omdat zij hun afval nu minder goed hoeven te scheiden. Inzameling babyluiers

47

- Wegwerpluiers bij het restafval doen zorgt voor hoge kosten voor grote gezinnen. - Het is teveel moeite om deze gratis naar de milieustraat te brengen. Milieupas - Onhandig dat er maar één milieupas per woning is. - Het is ongemakkelijk om altijd de milieupas mee te moeten nemen. - Inwoners Gorinchem: in het begin was er veel scepsis, omdat een pasjessysteem eerder ‘flopte’. Bijplaatsen van afval (zorgen uiten). Blij met het weren van afvaltoerisme uit andere gemeenten. Ouderen of mensen die slecht ter been zijn hebben hogere afvalkosten. Zij gooien vaker kleine zakken weg, omdat een volle afvalzak van 60 liter te zwaar is. Meest gestelde vragen naar aanleiding van de beleidsveranderingen Milieupas - Geen pas ontvangen (passen zijn niet/verkeerd bezorgd door Post NL). - Pas werkt niet op de ondergrondse container of op de milieustraat (niet goed gekoppeld). - Pas kwijt (gemiddeld 100 per week). - Waarom kan ik de pas niet bij jullie ophalen? - Bewoners met eigen gft-container: Ik wil met mijn pas ook de verzamelcontainers voor gft kunnen openen. Tarieven - Hoeveel moet ik betalen per storting? - Wat kost het om spullen naar de milieustraat te brengen? - De klep van de ondergrondse container zat klem.

Moet ik nu twee keer betalen? - Wat gebeurt er met de kosten als ik verhuis? - Kan ik een compensatie voor medisch afval krijgen? Ondergrondse containers - De container gaat niet open (vol / kapot/ storing). - Melden van bijplaatsing naast de containers. - Ik wil inzicht hebben in mijn aantal stortingen. Divers - Waarom zijn er alleen luiercontainers op de milieustraten? - Hoogbouw: Waarom zijn er geen ondergrondse containers voor pmd meer? - Waarom is mijn restafvalcontainer niet geleegd? (chip ontbreekt of is kapot) - Ik ben het niet eens met de beschikking die ik kreeg.

4.5 Onvoorziene effecten In hoeverre hebben de veranderingen andere onvoorziene effecten voor inwoners? • Sommige ouderen en sommige mensen die slecht ter been zijn gooien vaker een kleinere afvalzak weg en hebben daardoor hogere afvalkosten. • Arbeidsmigranten hebben regelmatig geen milieupas of weten niet wat ze met hun afval moeten doen en plaatsen daardoor afval naast ondergrondse containers. • Maatschappelijke organisaties en instellingen hebben geen toegang meer tot de milieustraten. • Mensen die zich niet hebben ingeschreven bij de gemeente, krijgen geen milieupas en/of containers. Incidenteel gooien nieuwe bewoners daardoor hun afval in andermans containers die aan de straat staan.

Uit de gesprekken met inwoners en met medewerkers van Waardlanden en de gemeenten blijkt dat de beleidswijzigingen een aantal onvoorziene effecten hebben. Hieronder volgt een opsomming. Hogere afvalkosten voor ouderen en voor mensen met fysieke beperking Veel inwoners uitten hun zorgen over de afvalkosten voor ouderen en mensen die slecht ter been zijn en over de loopafstand voor ouderen naar de ondergrondse containers. Voorheen brachten deze mensen vaak meerdere keren per week een klein zakje afval weg. Omdat een volle afvalzak te zwaar is, gooien zij vaker een kleinere afvalzak weg. In de praktijk lijkt dit inderdaad – op kleine schaal - te gebeuren. Tijdens de straatgesprekken zijn bewust voorbijgangers aangesproken die met een rollator liepen of in een scootmobiel zaten en mensen die ouder dan 80 jaar zijn (paragraaf 4.4). Bijna iedereen die minder goed ter been is en alle ouderen die toen zijn gesproken, zei nog zelf goed in staat te zijn om de containers en de verzamelcontainers te gebruiken. Waar nodig krijgen zij hulp van hun partner, kinderen of bekenden. Iemand met long covid vertelde dat het voor hem te ver is om met een volle afvalzak naar de ondergrondse container te lopen. Iemand wiens partner incontinentiemateriaal 48

gebruikt, vertelde ook dat volle restafvalzakken met dit materiaal voor haar te zwaar zijn om naar de containers te brengen. Arbeidsmigranten zonder juiste toegang tot afvalvoorzieningen De toezichthouders ervaren dat in de binnensteden regelmatig afval naast verzamelcontainers wordt geplaatst door arbeidsmigranten. Vaak wonen deze mensen in woningen die worden onderverhuurd aan meer arbeidsmigranten. Als gevolg van de snelle doorstroom van huurders is de milieupas in hun woning vaak kwijt. Ook zijn ze meestal niet geïnformeerd waar zij hun afval kwijt kunnen en wat de regels voor afvalscheiding zijn. Niet ingeschreven, dan geen toegang tot afvalvoorzieningen Een nieuwe milieupas en/of nieuwe containers worden uitgereikt zodra mensen zich inschrijven bij de gemeente. Bij een verhuizing, renovatie of bouw van een nieuwbouwwijk kan het gebeuren dat er nog geen milieupas of containers zijn uitgegeven, omdat de nieuwe bewoners zich nog niet hebben ingeschreven op hun nieuwe adres. Incidenteel gebeurt het dan dat de nieuwe bewoners hun afval in andermans containers stoppen, die aan de straat staan ter lediging. Maatschappelijke organisaties en instellingen niet toegelaten op milieustraten Als gevolg van de wet Markt en Overheid zamelt Waardlanden geen bedrijfsafval in op de zes milieustraten.

Maatschappelijke organisaties en instellingen (verenigingen, stichtingen, kerken, scholen, leger des heils, etc.) betalen geen afvalstoffenheffing en worden als een ‘bedrijf’ gezien. Daarom ontvingen zij geen milieupas en hebben de vrijwilligers geen toegang meer tot de milieustraten. Vanuit de samenleving is de roep ontstaan om een uitzondering te maken voor deze vrijwilligers. Misverstand dat tarief geldt voor verzamelcontainers voor gft Sommige bewoners van hoogbouw van de diftargemeenten denken dat zij apart moeten betalen om hun gft-afval weg te gooien in de verzamelcontainers voor gft. Die verwarring is ontstaan doordat zij deze containers, net als de ondergrondse restafvalcontainers, met hun milieupas moeten openen.

49

5 Ontwijkroutes 5.1 Bijplaatsingen Zijn er aanwijzingen dat inwoners het systeem ontwijken door restafval bij te plaatsen? • Met uitzondering van een aantal hotspots zijn er geen aanwijzingen dat inwoners op grote schaal meer bijplaatsen. • Uit de metingen blijkt dat bijgeplaatst afval in het Waardlanden-gebied sinds 2020 over het algemeen gelijk bleef en voldoet aan het gestelde kwaliteitsniveau (B). • Na het afsluiten van de ondergrondse containers is tijdelijk een piek in Gorinchem en Molenlanden gemeten. • De meeste bijplaatsingen betreffen grofvuil; ten opzichte van het grofvuil worden relatief weinig zakken met restafval aangetroffen. • Volgens de betrokken medewerkers is het bijplaatsen niet of nauwelijks toegenomen sinds de containers zijn afgesloten en het tarief is ingevoerd. Wel melden veel medewerkers dat het bijplaatsen (licht) toenam op een aantal hotspots in Gorinchem, Molenlanden en Vijfheerenlanden; met name in winkelcentra en wijken met grote flats. • In Gorinchem en Vijfheerenlanden deden inwoners in 2024 vaker een melding van bijgeplaatst afval dan in 2023. • Er is een kloof tussen de werkelijke situatie en de beleving van de bewoners. De meeste mensen zijn pas tevreden als er nooit afval naast de ondergrondse containers staat en denken dat de bijplaatsingen veroorzaakt worden door de beleidswijzigingen.

Echter was ook vóór de beleidswijzigingen regelmatig sprake van bijgeplaatst afval.

et ‘bijplaatsingen’ wordt het afval bedoeld, dat inwoners naast een ondergrondse container zetten.

Handhaving Sinds medio 2023 past Waardlanden spoedeisende bestuursdwang toe. De opruimkosten van het afval (€ 206,50) worden in rekening gebracht bij de veroorzaker. In 2023 hebben vier inwoners hun zaak voorgelegd aan de Raad van State. De eerste hoorzitting was in oktober 2023. De uitspraak van de Raad van State was dat Waardlanden de beschikking terecht heeft opgelegd. In het eerste jaar zijn bijna 400 beschikkingen in behandeling genomen. In 2024 zijn ruim 500 locaties met bijplaatsingen gecontroleerd en 619 daarvan konden gekoppeld worden aan een adres. Een aantal inwoners plaatste vaker afval bij en kreeg daarvoor meerdere beschikkingen. In de praktijk blijkt dat ongeveer 20% van de inwoners die een beschikking ontvangt, bezwaar maakt. De gemeenten behandelen deze bezwaarschriften.

Praktijkervaringen

Waardlanden totaal bijplaatsingen Het algemene beeld van de medewerkers die betrokken zijn bij het verwijderen van bijplaatsingen is dat de bijplaatsingen niet of nauwelijks is toegenomen sinds de invoering van het nieuwe beleid. Vaak gehoorde opmerking was ‘het viel uiteindelijk wel mee’. De meeste problemen bestonden al vóór de invoering van het recycletarief. Net als voorheen staat er op maandag meer bijgeplaatst afval dan op andere dagen. De meeste medewerkers zien wel dat op een aantal hotspots meer grofvuil en (iets) meer afvalzakken naast de containers worden gezet. Deze hotspots bevinden zich vooral in de winkelcentra en in de wijken met grote flats. De meeste bijplaatsingen betreffen grofvuil; ten opzichte van het grofvuil worden relatief weinig zakken met restafval aangetroffen. Afsluiten containers De ondergrondse restafvalcontainers zijn gefaseerd afgesloten, per gemeente, in de loop van 2023. Vóór het afsluiten stonden er nooit afvalzakken naast de containers, maar in de eerste weken na het afsluiten gebeurde dit veelvuldig. Bewoners vergaten in het begin geregeld hun milieupas, waren hun pas kwijt of hadden deze niet ontvangen. Na een aantal weken ebde dit effect (bijna) volledig weg. Bijplaatsingen per gemeente Onderstaande tabel geeft inzicht in de ontwikkelingen in de hoeveelheid bijplaatsingen in de afgelopen jaren.

Er zijn geen gegevens beschikbaar over de hoeveelheden opgeruimd afval dat naast containers stond, maar wel over het aantal meldingen.

50

Ontwikkelingen bijplaatsingen

Gorinchem

• Indruk betrokken medewerkers

Aantal geregistreerde meldingen van inwoners

Aantal keren afval opgeruimd of hoeveelheid opgeruimd afval

•

Toename op aantal hotspots sinds tarief (vooral grofvuil) Piek nu gedaald, mede dankzij de aandacht vanuit handhaving

Registratie AFVALRIS (KCC Waardlanden) • 2023: 52 meldingen vanaf augustus • 2024: 145 meldingen

Niet geregistreerd

HardinxveldGiessendam

Molenlanden

• Tijdelijke toename sinds tarief; keerde daarna terug naar niveau van daarvoor • Bijplaatsingen incidenteel op handjevol hotspots

• (Lichte) toename • aantal hotspots sinds tarief • Incidenteel grote hoeveelheid grofvuil • • Zwerfafvalpakkers ruimen vaak met ‘zwerfafvalpas’ bijgeplaatste zakken op

Vijfheerenlanden (Lichte) toename sinds afsluiting containers, vooral op hotspots in Leerdam en Vianen Sterke toename in nieuwbouwwijken Broekgraaf en Hoef en Haag van bijgeplaatst afval, grofvuil en karton

Registratie AFVALRIS (KCC Waardlanden) • 2023: 31 meldingen vanaf augustus • 2024: 41 meldingen

Registratie AFVALRIS (KCC Waardlanden) • 2023: 82 meldingen vanaf augustus • 2024: 104 meldingen

Registratie Fixi • 2020: 24 meldingen • 2021: 4 meldingen • 2022: 11 meldingen • 2023: 7 meldingen • 2024: 4 meldingen

Registratie gemeente (afval gerelateerd) • 2020: 23 meldingen • 2021: 11 meldingen • 2022: 13 meldingen • 2023: 17 meldingen • 2024: 27 meldingen

Registratie gemeente (zwerfafval en bijplaatsing) • 2020: niet bekend • 2021: 504 meldingen • 2022: 564 meldingen • 2023: 727 meldingen • 2024: 812 meldingen

Niet geregistreerd

Registratie gemeente • 2024: Regio Oost 284 keer opruimen • 2024: Regio West 307 keer opruimen

Registratie gemeente • 2020: 3 tot 4 bakwagens per week • 2024: ruim 4 bakwagens per week

Registratie AFVALRIS (KCC Waardlanden) • 2023: 8 meldingen vanaf augustus • 2024: 14 meldingen

Volgens de betrokken medewerkers is in alle gemeenten met name grofvuil aangetroffen en in veel mindere mate zakken met restafval. In alle gemeenten melden medewerkers wel een (lichte) toename sinds de containers zijn afgesloten. In Hardinxveld-Giessendam was dit een tijdelijk effect en ook in Gorinchem is de piek inmiddels verminderd. In Gorinchem, Molenlanden en Vijfheerenlanden zien medewerkers nog steeds een (lichte) toename op een aantal hotspots. Inwoners uit Gorinchem en Vijfheerenlanden deden in 2024 vaker een melding dan in 2023.

Metingen bijplaatsingen Ingenieurs- en adviesbureau Eco Consult GMM meet sinds 2019 tweemaal per jaar de situatie op het gebied van bijgeplaatst afval naast ondergrondse containers en zwerfafval. Dit gebeurt één keer in het voorjaar en één keer in het najaar. De metingen vinden plaats op 246 locaties in de openbare ruimte, waarvan 42 locaties als hotspots zijn aangedragen door de gemeenten. De metingen vinden plaats conform de hieronder beschreven systematiek van CROW. In deze paragraaf en in de volgende paragrafen zijn de belangrijkste resultaten uit de jaarlijkse rapporten ‘ onitoring Zwerfafval Eindrapport’ samengevat van 2020 tot en met 2024. In 2019 werd het zwerfafval wel gemonitord, maar de bijplaatsingen nog niet. Meetmethode CROW Voor de metingen is gebruik gemaakt van de systematiek van kennisplatform CROW, waarbij een verdeling is gemaakt in vijf kwaliteitsniveaus. Conform deze systematiek is iedere meetlocatie op kaart aangeduid als een locatie van 100 bij 100 meter.

51

Kwaliteitsniveau B is het ambitieniveau voor het merendeel van de locaties. Voor de kernen Nieuwpoort en Kinderdijk in Molenlanden is het ambitieniveau A. Voor een totale score van niveau A moet minimaal 90% van alle individuele meetlocaties een A+ of A scoren. Voor een totale score van niveau B moet minimaal 90% van alle locaties een A+, A of B scoren. De grens van 90% voor de totale meetronde komt uit de CROW-systematiek. In de figuren met de meetresultaten hieronder staat een zwarte verticale pijl bij de 90%-grens.

Waardlanden totaal bijplaatsingen In bijna alle meetronden scoren de bijplaatsingen kwaliteitsniveau A of B. Een uitzondering is mei 2021 (niveau C). Zowel in 2023 als in 2024 is de score niveau A op de grens met niveau B. In 2023 zijn er meer locaties met een score C of D, maar dit verbetert in 2024. Na het afsluiten van de ondergrondse containers in 2023 was een piek in het aantal bijplaatsingen te zien. Eind 2024 was dit aantal weer terug op het niveau van 2021/2022. Ook toen vroegen bijplaatsingen al om aandacht.

Gorinchem bijplaatsingen De kwaliteit van het bijgeplaatst afval in Gorinchem wisselt. In vier van de acht meetrondes is de 90%-norm overschreden (minder dan 90% van de meetlocaties scoorden A+, A of B). Van alle metingen scoort mei 2021 het slechtst. Verder heeft de afsluiting van de containers mogelijk bijgedragen aan de (tijdelijke) verslechtering in mei 2023 (blauwe pijl). In 2024 vindt verbetering plaats en is de score B in beide meetrondes.

52

In 2024 voldoen zowel de kern Dalem als de kern Gorinchem aan ambitieniveau B. In 2023 scoort het bijgeplaatst afval in de kern Gorinchem echter niveau D. Hardinxveld-Giessendam bijplaatsingen In Hardinxveld-Giessendam scoort bijgeplaatst afval tijdens alle meetronden niveau A+ of A, behalve tijdens de meetronde in mei 2024 (niveau C). In oktober 2024 voldoen de resultaten weer ruim aan de eis.

In 2023 zijn de resultaten met een score van A+ goed. Er is geen directe relatie tussen het afsluiten van de containers in april 2023 (blauwe pijl) en de kwaliteit van de bijplaatsingen. Molenlanden bijplaatsingen In Molenlanden is in elke meetronde niveau A+, A of B gescoord voor bijgeplaatst afval. De gemiddelde score in 2023 en in 2024 was een A. Daarmee voldoen de bijplaatsingen ruimschoots aan de ambitie van niveau B.

53

In 2024 is de kwaliteit hoger dan in 2023. In november 2023 is niveau B op de grens met C gescoord. Mogelijk heeft de afsluiting van de containers in september 2023 daar aan bijgedragen (blauwe pijl). De kern Kinderdijk scoort in 2023 en 2024 niveau B en voldoet daarmee niet aan het gewenste niveau A. In de kern Nieuwpoort voldoet de gemiddelde score wel aan het gewenste niveau A. Vijfheerenlanden bijplaatsingen In Vijfheerenlanden is voor bijgeplaatst afval in elke meetronde niveau A+, A of B gescoord. In 2023 en 2024 is het gemiddeld niveau B, waarmee de bijplaatsingen voldoen aan de gestelde eis. Dit geldt ook voor de hotspots.

Ten tijde van de meting van november 2023 zijn de containers afgesloten (blauwe pijl). Er is geen directe relatie tussen het afsluiten en de bijplaatsingen te zien. De meetresultaten voldoen tijdens de meetrondes van november 2023 en mei 2024 aan het gewenste kwaliteitsniveau B. In oktober 2024 zijn er echter meer meetlocaties met een C- en D-score, met name in de kern Vianen. De kern Leerdam scoort A+ in oktober 2024.

Beleving inwoners versus aanwezigheid bijgeplaatst afval In de Waardlanden-gemeenten is een kloof tussen de werkelijke situatie (halfjaarlijkse metingen in combinatie met praktijkervaringen medewerkers) en de beleving van inwoners over het bijgeplaatst afval (bewonersonderzoek, paragraaf 4.4). Een medewerker zei hierover: ‘Het probleem is niet erger geworden, maar inwoners denken van wel en steken elkaar daarmee aan’. De kloof tussen de werkelijke situatie en de beleving van de bewoners wordt veroorzaakt doordat de meeste mensen pas tevreden zijn als er nooit afval naast de ondergrondse containers staat en zij denken dat de bijplaatsingen veroorzaakt worden door de beleidswijzigingen. Echter was ook vóór de beleidswijzigingen regelmatig sprake van bijplaatsingen. Voor meer duiding is het onderzoek ‘Zwerfafval & Beleving’ relevant (Peter van Welsem & Kees Keizer, in opdracht van Nederland Schoon, 2015). Geconcludeerd wordt dat mensen ontevreden zijn als er meer dan 5 stuks zwerfafval liggen; dit is tussen de boven- en ondergrens van kwaliteitsniveau B in. Bijna iedereen is ontevreden over het zwerfafval bij de ondergrens van kwaliteitsniveau B en bij niveau C. Voor tevreden inwoners moeten gemeenten 54

dus kwaliteitsniveau A of A+ nastreven. Als we dit doortrekken naar bijplaatsingen, dan zijn de meeste inwoners pas tevreden als er nauwelijks tot geen afval naast de ondergrondse containers staat. Het werkelijke kwaliteitsniveau in de Waardlanden-gemeenten is lager (ambitieniveau B) dan het niveau waarover inwoners tevreden zijn. Een andere conclusie van dit onderzoek is dat hoe sterker mensen het gevoel hebben dat de gemeente, ondernemers en burgers betrokken zijn bij de openbare ruimte, hoe meer zij de openbare ruimte als schoon beleven. Beide conclusies gelden waarschijnlijk ook voor bijplaatsingen.

5.2 Zwerfafval Zijn er aanwijzingen dat inwoners het systeem ontwijken door restafval via het zwerfafval af te voeren? • Nee, er zijn geen aanwijzingen dat (dit op grote schaal) gebeurt. Uit de metingen blijkt dat het Waardlanden-gebied telkens de gewenste kwaliteit scoort. Wel is tussen 2022 en 2024 elk jaar meer stuks zwerfafval geteld. • De zwerfafvalkwaliteit in Gorinchem is wisselend en voldeed niet aan het ambitieniveau in zowel 2024 als 2023 (vóór de invoering van het nieuwe systeem).

Praktijkervaringen Uit de gesprekken met betrokken medewerkers van Waardlanden en de gemeenten blijkt dat er nauwelijks tot geen ontwikkelingen zijn in de hoeveelheid zwerfafval sinds de invoering van het nieuwe beleid. Het meeste zwerfafval lijkt te ontstaan doordat afval wegwaait tijdens het gebruik van de ondergrondse containers of tijdens het legen van de containers. De vrijwillige zwerfafvalpakkers spelen een belangrijke rol in het schoonhouden van de openbare ruimte. De hoeveelheid opgehaald zwerfafval wordt niet afzonderlijk geregistreerd.

Metingen zwerfafval Conform de systematiek van CROW (paragraaf 5.1) is binnen iedere meetlocatie is een meetvak van 100 m2 voor grof zwerfafval en van 1 m2 voor fijn zwerfafval uitgezet. Dat gebeurt op de plek met het laagste kwaliteitsniveau. Waardlanden totaal zwerfafval Onderstaande figuur geeft de trend weer voor het hele gebied over de periode 2019 tot en met 2024. Voor het gehele gebied is de gemiddelde overall score kwaliteitsniveau B in elk jaar. De meetlocaties voldoen dus in het algemeen aan het gewenste niveau. De hotspots zijn hierbij buiten beschouwing gelaten. In 2024 is de kwaliteit ongeveer gelijk aan 2023.

Tussen 2020 en 2022 is een toenemende verbetering van het kwaliteitsniveau te zien. Vanaf 2023 neemt de kwaliteit enigszins af: meer locaties scoren een C of D. Van alle gebiedstypen scoort het winkelgebied het minst goed. In de metingen van 2023 en de eerste meting van 2024 scoorden de locaties in het winkelgebied niveau C en voldoen hiermee niet aan de eis. In november 2024 scoorde winkelgebied B.

55

Ook wordt het aantal stuks zwerfafval geteld. Het absolute aantal blijkt toegenomen te zijn. In 2024 werden 4.826 stuks zwerfafval geteld; 294 stuks meer dan in 2023. In 2023 was er ook een toename: 599 stuks meer dan in 2022. In 2021 was er nog sprake van een duidelijke afname ten opzichte van het jaar daarvoor. Gorinchem zwerfafval De zwerfafvalkwaliteit in Gorinchem is wisselend. In vijf van de elf meetrondes is de 90%-grens overschreden: het kwaliteitsniveau is C en de gewenste kwaliteit B wordt niet behaald. De meting van oktober 2020 scoort het slechtst en de meting van november 2022 het best. Zowel in 2023 (geen recycletarief) als in 2024 (recycletarief) voldoet de overall score aan het gestelde ambitieniveau B. In beide jaren scoort de kern Dalem niveau A en de kern Gorinchem niveau B. In de overall score zijn de hotspots buiten beschouwing gelaten.

Mogelijk droeg het afsluiten van de ondergrondse containers in mei 2023 bij aan de (tijdelijke) verslechtering in die periode (blauwe pijl). In november 2023 verbetert de kwaliteit, maar in mei 2024 wordt de 90%-lijn opnieuw overschreden. De meting van het najaar van 2024 heeft weer een hogere kwaliteit. In Gorinchem valt verder op: • Grof zwerfafval op verharding voldoet met niveau C niet aan de gestelde eis in 2023 en 2024; • De hotspots voldoen met niveau C niet aan de gestelde eis in 2024; • Zwerfafval in winkelgebied scoort tijdens vrijwel alle meetronden niveau C. In 2023 en 2024 scoren deze locaties vaker C of D, terwijl daarvoor juist een afname was te zien; • Zwerfafval in werkgebied scoort meestal niveau C of B, tegen de grens met C. In november 2023 en oktober 2024 is de score B en zijn er helemaal geen C- en D-scores; • Vooral in oktober 2024 is veel zwerfafval waargenomen langs hoofdwegen; • Er is een toename van zwerfafval in recreatiegebied. Tot en met 2022 en in november 2023 is daar niveau B gescoord. In mei 2023 en in 2024 is de score echter C. Hardinxveld-Giessendam zwerfafval De overall score van zwerfafval in Hardinxveld-Giessendam voldoet in alle jaren gemiddeld gezien aan het ambitieniveau B. In de overall score zijn de hotspots buiten beschouwing gelaten. Van alle meetrondes is in november 2023 de laagste kwaliteit gemeten (niveau C).

Desondanks is de gemiddelde score voor heel 2023 niveau B.

56

In 2023 verslechtert de zwerfafvalsituatie tijdelijk. Mogelijk draagt het afsluiten van de ondergrondse restafval containers in april 2023 daar aan bij (blauwe pijl). In mei en oktober 2024 verbetert de situatie duidelijk weer. Verder valt in Hardinxveld-Giessendam op: • Zwerfafval op de hotspots scoort in 2023 niveau C en in 2024 niveau B; • In 2024 neemt zwerfafval in winkelgebied toe ten opzichte van 2023; • In woongebied wordt op alle locaties niveau A of B gescoord; • In werkgebied wordt meestal niveau B gescoord, maar in november 2023 en mei 2024 niveau C; • Het zwerfafval langs de hoofdwegen heeft een piek in november 2023 en mei 2024 met niveau C; • In recreatiegebied wordt meestal niveau A of B gescoord, maar in mei 2023 niveau C. Molenlanden zwerfafval De overall score van zwerfafval in Molenlanden voldoet in alle jaren aan het gestelde ambitieniveau B. Ook de hotspots voldoen ook aan het ambitieniveau.

In Molenlanden zijn nauwelijks C- en D-niveaus aangetroffen. Verder valt op: • Sinds 2023 geldt voor de kernen Nieuwpoort en Kinderdijk kwaliteitsniveau A. In beide kernen voldoet het zwerfafval in 2024 niet aan de vereiste kwaliteit met een score B. In 2023 scoort het zwerfafval in beide kernen (nipt) niveau A; • Het afsluiten van de ondergrondse containers in september 2023 lijkt geen invloed te hebben op de hoeveelheid zwerfafval (blauwe pijl); • In 2023 zijn meer overschrijdingen van niveau B gemeten in het recreatiegebied, maar dit neemt in 2024 weer af.

57

Vijfheerenlanden zwerfafval De overall score van zwerfafval in Vijfheerenlanden was in 2023 en in 2024 gemiddeld gezien kwaliteitsniveau B. Hiermee voldoet zwerfafval aan het gestelde ambitieniveau. De hotspots zijn in deze overall score buiten beschouwing gelaten, maar voldoen ook aan het ambitieniveau.

In Vijfheerenlanden verbetert het kwaliteitsniveau tussen 2019 en 2023. In 2024 is tijdens beide meetronden niveau B gescoord. In dat jaar is de hoeveelheid geteld zwerfafval wel toegenomen. Het afsluiten van de ondergrondse containers in november 203 kan een oorzaak zijn van de verslechterde zwerfafvalsituatie (blauwe pijl). Verder valt op: • Fijn zwerfafval op verharding voldoet met niveau C in 2024 niet aan de gestelde eis; • Winkelgebied voldoet met niveau C in 2023 niet aan de gestelde eis; • In werkgebied, hoofdwegen en recreatiegebied wordt telkens niveau A of B gescoord; • In recreatiegebied zijn in 2023 meer overschrijdingen van de gewenste kwaliteit geconstateerd, maar dit neemt in 2024 af.

5.3 Openbare prullenbakken Zijn er aanwijzingen dat inwoners het systeem ontwijken door restafval via de openbare prullenbakken af te voeren? • Ja. De prullenbakken in de binnenstad en bij winkels en bushaltes van de drie diftargemeenten zijn voller dan vóór het nieuwe beleid. Bovendien zegt 12% van de inwoners weleens restafval in containers of in prullenbakken te gooien die daar niet voor bedoeld zijn. Dit doen vooral de matige scheiders en niet-scheiders. • Om misbruik van de prullenbakken te voorkomen heeft gemeente Hardinxveld-Giessendam de inwerpopening van de bakken verkleind. Molenlanden is van plan om dit te doen.

De prullenbakken in de openbare ruimte zijn een mogelijke ontwijkroute: bewoners kunnen hier huishoudelijk restafval in gooien zonder te betalen. Om dit te voorkomen heeft de gemeente Hardinxveld-Giessendam de opening van de openbare prullenbakken in 2024 verkleind. Molenlanden is van plan om dit in 2025 te doen.

Praktijkervaringen Alle betrokken medewerkers bij Waardlanden en de gemeenten zeggen dat de openbare prullenbakken in de drie gemeenten met een recycletarief nu voller zijn dan daarvoor. De hoeveelheid afval uit de openbare prullenbakken wordt niet afzonderlijk geregistreerd. • Gorinchem: Vanaf 2024 bleek het noodzakelijk om de prullenbakken in de binnenstad van Gorinchem vaker te legen. In de bakken wordt vaker huishoudelijk afval aangetroffen, zoals kattengrind, luiers en (in mindere mate) pedaalemmerzakjes met huisvuil; • Hardinxveld-Giessendam: Er zijn signalen dat de prullenbakken op drukke plekken, zoals bij bushaltes in bij winkels, voller zijn; 58

•

•

Molenlanden: In de omgeving van winkels zitten de prullenbakken vaker (over)vol dan voor de invoering van het recycletarief in de drie andere gemeenten. In die bakken worden regelmatig huisvuil aangetroffen, zoals (brood)zakken met huisvuil. In Regio Oost worden elke week 3 containers van 1.200 liter afgevoerd met het afval uit de openbare prullenbakken. In Regio West gaat het elke week om 12 containers. Vijfheerenlanden: Hier zijn geen ontwikkelingen. Gemiddeld wordt 50 ton per jaar aan zwerfafval en prullenbakken afval afgevoerd.

Bewonersonderzoek

In het bewonersonderzoek 2025 (paragraaf 4.4) is inwoners gevraagd of zij weleens restafval in containers of prullenbakken gooien die daar niet voor bedoeld zijn. Daarop antwoordt 12% bevestigend. De verschillen per type afvalscheider zijn groot. Rond de 40% van de matige scheiders en niet-scheiders geven aan weleens afval in de prullenbakken te gooien die daarvoor niet bedoeld zijn.

Metingen openbare prullenbakken Drie van de vier gemeenten hebben de vullingsgraad van afvalbakken in de openbare ruimte laten meten. De metingen vonden plaats conform de systematiek van CROW (paragraaf 5.1). Er is sprake van een overschrijding van het gewenste kwaliteitsniveau B als de afvalbak meer dan 0% gevuld is of als er afval ‘uitpuilt’. Alleen Vijfheerenlanden heeft een voormeting en een vervolgmeting uitgevoerd. Voor de twee andere gemeenten kunnen geen conclusies over de ontwikkelingen getrokken worden uit deze metingen, omdat er geen voormetingen en vervolgmetingen zijn uitgevoerd. • Gorinchem: In 2022 voldeed de vullingsgraad van de openbare prullenbakken niet aan het gestelde ambitieniveau B. Op 23% van de 187 locaties waren de afvalbakken bijna vol of overvol (bron: ‘Gemeente Gorinchem Afvalbakkenscan 2022’, Eco Consult GMM, 2022); • Molenlanden: In 2024 voldoet de vullingsgraad op de standaard locaties aan kwaliteitseis B. De hotspots voldoen hier echter niet aan, met niveau C in mei en niveau D in oktober 2024. De twee hotspots in Nieuwpoort scoren niveau A. In Kinderdijk voldoet de vullingsgraad ook (nipt) aan de gestelde eis van niveau A (bron: ‘Monitoring Zwerfafval Eindrapport 2024’, Eco Consult GMM, 2025).

• Vijfheerenlanden: In mei 2023 voldeed de vullingsgraad van de afvalbakken niet aan de gestelde eis van niveau B, maar tijdens de drie meetrondes van 2024 voldeed de vullingsgraad hier telkens wel aan (bronnen: ‘Monitoring Zwerfafval Eindrapport 2024’, Eco onsult G , 2025 en ‘Gemeente Vijfheerenlanden Afvalbakkenscan 2023-2024 Meetrondes 1-3’, Eco Consult GMM, 2025).

5.4 Afvaldump Zijn er aanwijzingen dat inwoners het systeem ontwijken door restafval te dumpen in de bermen of natuur? • Nee, de hoeveelheid afvaldump is gelijk gebleven. • 1% van de inwoners geeft toe zelf wel eens grofvuil te dumpen in bermen of natuur. • In de beleving van inwoners vormt afvaldump een groot probleem: 55% denkt dat vaker grofvuil in de berm of natuur wordt gedumpt sinds het nieuwe beleid. • In Molenlanden is begin 2024 een compensatieregeling vastgesteld voor het opruimen van afvaldump op privéterrein.

Een andere manier waarop bewoners zich kunnen ontdoen van hun huishoudelijk afval zonder te betalen is door hun afval te dumpen in de bermen, plantsoenen of in het buitengebied. Hoeveel afvaldump is opgeruimd wordt niet afzonderlijk geregistreerd.

Praktijkervaringen Medewerkers van Waardlanden en de gemeenten signaleren geen toename van afvaldump; ook vóór het nieuwe beleid werd incidenteel afval gedumpt op bepaalde plekken. Wel is er in de beginfase van het afsluiten van de containers (2023) melding van gemaakt dat opvallend veel vuilniszakken op de parkeerplaats langs de A15 stonden. Dit is nu niet meer het geval. Verder bleek in de gemeente Molenlanden langs de N214 regelmatig

59

grofvuil gedumpt te worden op openbaar toegankelijk grondgebied van een privéeigenaar (een parkeerplaats met een wandelroute over agrarisch gebied). In januari 2024 heeft de gemeente een beleidsregel vastgesteld, waarmee de eigenaar een financiële compensatie kan aanvragen, indien aantoonbaar gedumpt grofvuil is opgeruimd.

Bewonersonderzoek In het bewonersonderzoek 2025 (paragraaf 4.4) is inwoners gevraagd of zij zelf wel eens grofvuil dumpen. Hierop antwoord 1% bevestigend. In de beleving van inwoners vormt afvaldump een veel groter probleem: 55% denkt dat mensen sinds het nieuwe beleid vaker grofvuil in de berm of natuur dumpen. De verschillen per type afvalscheider zijn groot: matige scheiders en niet-scheiders denken minder vaak dat mensen grofvuil in de berm of natuur dumpen.

5.5 Afvaltoerisme Zijn er aanwijzingen dat er sprake is van afvaltoerisme om het systeem voor restafval te ontwijken? • Sinds inwoners uit buurgemeenten geen toegang meer hebben tot de voorzieningen van Waardlanden, is er geen sprake van afvaltoerisme uit buurgemeenten: o Het totale afvalaanbod daalde 17% in 2024. Vooral het aanbod op de milieustraten daalde sterk (- 42%); o Medewerkers en sommige inwoners zeggen dat het afvaltoerisme na het afsluiten van de containers sterk afnam. • Er zijn signalen dat er sprake is van afvaltoerisme vanuit Hardinxveld naar Sliedrecht, van fijn restafval én grofvuil. • Een vijfde van de inwoners zegt weleens restafval mee te nemen naar werk of familie/vrienden. Vaak gaat het om matige scheiders of niet-scheiders en de meesten wonen in Hardinxveld-Giessendam (24%). • Er zijn signalen dat er sprake is van afvaltoerisme vanuit de Waardlanden-gemeenten met tarief naar Vijfheerenlanden: o Ondergrondse containers in Vijfheerenlanden bij de grens met de andere Waardlanden-gemeenten zitten voller; o Er kwamen in 2024 meer bezoekers naar de milieustraat in Vianen (+ 2%), terwijl het totaal op alle milieustraten daalde (- 25%). Mogelijk lenen inwoners uit Vijfheerenlanden hun milieupas uit aan inwoners uit de diftargemeenten.

Met afvaltoerisme wordt bedoeld dat inwoners kosten ontlopen door hun restafval aan te bieden in een andere gemeente dan hun eigen gemeente.

Afvalaanbod

Totaal In principe is de verwachting dat de totale hoeveelheid huishoudelijk afval in elke gemeente ongeveer gelijk is. Grote verschillen kunnen duiden op afvaltoerisme. In 2020 was het totale afvalaanbod in het Waardlandengebied, met 629 kilogram per inwoner, veel hoger dan in omliggende gemeenten (bron: ‘Analyse huidige afvalbeleid Waardlanden-gemeenten’, Cyclus Management, 2020). De vijf buurgemeenten met diftar (Krimpenerwaard, Culemborg, West Betuwe, Zaltbommel en Altena) en de twee buurgemeenten met afgesloten voorzieningen zonder diftar (IJsselstein en Nieuwegein) hadden minder dan 500 kilogram restafval. Dit was een aanwijzing dat er sprake was van afvaltoerisme uit andere gemeenten naar de Waardlanden-gemeenten. Sinds de ondergrondse containers zijn afgesloten en de milieustraten alleen met de milieupas zijn te bezoeken, is het niet meer mogelijk voor inwoners van andere gemeenten om hun afval in de Waardlanden-gemeenten gratis aan te bieden. Dit resulteerde in een flinke daling van het totale afvalaanbod in het Waardlanden-gebied: van 629 kilogram per inwoner in 2020 naar 450 kilogram in 2024 (- 28%). De grootste daling vond in 2024 plaats (- 17%). Dit afvalaanbod is vergelijkbaar met buurgemeenten. Milieustraten Het relatief hoge afvalaanbod van Waardlanden werd met name veroorzaakt door grof huishoudelijk afval.

Er waren aanwijzingen dat inwoners van buurgemeenten met diftar met regelmaat hun grof huishoudelijk afval en grondstoffen gratis naar de milieustraten van Waardlanden brachten. Sinds 1 december 2023 zijn alle Waardlanden-milieustraten enkel toegankelijk met een milieupas. Dit heeft een groot effect: in 2024 is 53 kilogram minder grof afval op de milieustraten ingezameld dan in 2023 (- 31%). Vergeleken met 2020 verminderde het afvalaanbod op de milieustraten met 87 kilogram per inwoner (- 42%).

60

Praktijkervaringen Het beeld van de betrokken medewerkers van Waardlanden en de gemeenten is dat het afvaltoerisme van buitenaf in de loop van het jaar na het afsluiten van de containers sterk is verminderd. Drie van de 87 inwoners die tijdens de straatgesprekken zijn geïnterviewd zeiden blij te zijn met de afsluiting, omdat bewoners van andere gemeenten (zoals Vuren in de gemeente West-Betuwe) vaak gratis afval kwamen brengen naar de containers in hun wijk.

Afvaltoerisme vanuit Waardlanden-gebied naar buurgemeenten

Het beeld van de medewerkers van Waardlanden en de gemeenten is dat sommige inwoners, met name uit Hardinxveld-Giessendam, afval naar de ondergrondse containers in Sliedrecht brengen, omdat deze vrij toegankelijk zijn. Buurtbewoners van de Rivierdijk/Rietlanden in Sliedrecht constateerden dat de containers in hun wijk daardoor snel vol raakten. Zij plaatsen een bordje bij de afvalcontainer in hun wijk om een beroep te doen op de mentaliteit van inwoners uit Hardinxveld-Giessendam. Medewerkers van de milieustraat in Sliedrecht hebben ook het vermoeden dat inwoners uit Hardinxveld-Giessendam komen om gratis grofvuil te brengen (hier wordt steekproefsgewijs om een identiteitsbewijs gevraagd). In het bewonersonderzoek (paragraaf 4.4) is gevraagd of inwoners weleens restafval meenemen naar het werk of naar familie/vrienden om het daar weg te gooien. Een vijfde van de inwoners geeft dit toe (20%). In HardinxveldGiessendam zegt 24% dit wel eens toe doen, tegenover 16% in Gorinchem en 21% in Molenlanden. De verschillen per type afvalscheider zijn groot. Ongeveer 40% van de matige scheiders en niet-scheiders geeft toe hun afval weleens mee naar het werk te nemen of bij familie of vrienden weg te gooien.

Afvaltoerisme vanuit Waardlanden-gemeenten met tarief naar Vijfheerenlanden Er zijn signalen dat er sprake is van afvaltoerisme vanuit de drie diftargemeenten naar Vijfheerenlanden. Zo zitten de ondergrondse containers voor restafval in Vijfheerenlanden, die tegen de grens met de andere Waardlandengemeenten liggen, voller. Er zijn echter geen cijfers voorhanden. Eerder in dit rapport zagen we al dat er in 2024 iets meer bezoekers (+ 2%) naar de milieustraat in Vianen kwamen, terwijl dit aantal voor alle milieustraten juist daalde met gemiddeld 25% (paragraaf 3.2). Een mogelijke verklaring hiervoor is dat inwoners uit Vijfheerenlanden hun milieupas uitlenen aan inwoners uit de diftargemeenten om het tarief op de milieustraat te ontlopen.

5.6 Bedrijfsafval Zijn er aanwijzingen dat inwoners het systeem ontwijken door restafval aan te bieden via het bedrijfsafval? • Er zijn aanwijzingen dat sommige inwoners hun huishoudelijk afval aanbieden via bedrijfsafval: 20% geeft toe weleens restafval mee te nemen naar werk of familie/vrienden. Dit gebeurt waarschijnlijk niet op grote schaal. • Er zijn geen aanwijzingen dat bedrijfsafval op grote schaal oneigenlijk via huishoudelijk afval wordt afgevoerd.

Afvoeren huishoudelijk afval via bedrijfsafval De betrokken medewerkers hebben signalen ontvangen dat mensen hun huishoudelijk afval afvoeren via het bedrijfsafval, bijvoorbeeld via een bedrijfsafvalcontainer op het werk of via een bedrijfsafvalcontainer bij hun eigen (agrarische) bedrijfswoning staat. Ook geeft 20% van de inwoners in het bewonersonderzoek toe dat zij weleens restafval meenemen naar het werk of naar familie/vrienden om het daar weg te gooien (paragraaf 4.4). Dit gebeurt vermoedelijk niet op grote schaal.

Afvoeren bedrijfsafval via huishoudelijk afval Het vermoeden bestond dat veel bedrijven hun bedrijfsafval samen met huishoudelijk afval illegaal aanboden in de ondergrondse restafvalcontainers. Daarom is het afvoeren van bedrijfsafval veranderd. Bedrijven die de ondergrondse containers voor restafval wilden blijven gebruiken, konden een bedrijfsafvalpas krijgen onder de voorwaarde dat zij een contract afsloten met Waardlanden Reinigingsbedrijf B.V. Tussen april en juni 2023 zijn

61

bedrijven hierover geïnformeerd. Zo wordt het oneigenlijk aanbieden van bedrijfsafval via het huishoudelijk afval zoveel mogelijk geweerd. omenteel hebben 460 bedrijven zo’n bedrijfsafvalpas (bron: ibas). Bedrijven kunnen hun grof bedrijfsafval tegen betaling inleveren bij KoreNet, gevestigd in Groot-Ammers naast de milieustraat. Het blijft mogelijk om bedrijfsafval via huishoudelijk afval af te voeren. Veel ondernemers wonen immers in één van de Waardlanden-gemeenten en beschikken in die hoedanigheid over een milieupas. Er zijn echter geen aanwijzingen dat dit op grote schaal gebeurt.

5.7 Nulaanbieders Zijn er op basis van het aantal nulaanbieders aanwijzingen dat inwoners het systeem voor restafval ontwijken? • Ja, hoewel nulaanbod niet alleen wordt veroorzaakt door ontwijkgedrag, maar ook door leegstand van woningen en door de hele goede afvalscheiders die nagenoeg geen restafval produceren. • Het aandeel huishoudens in de drie diftargemeenten dat in 2024 geen restafval heeft aangeboden ligt tussen de 6% en 10% voor laagbouw en 5% en 19% voor de hoogbouw. De meesten wonen in Hardinxveld-Giessendam en in de hoogbouw van Molenlanden. • Er zijn aanwijzingen dat inwoners uit aangrenzende gemeenten voorheen hun restafval naar het Waardlanden-gebied brachten. Het aantal nulaanbieders in de aangrenzende kernen van West Betuwe daalde in 2024 met 26%.

Een indicatie voor ontwijkgedrag zijn de zogeheten nulaanbieders: huishoudens die helemaal geen huishoudelijk restafval aanbieden in een jaar. Nulaanbod van restafval wordt niet alleen veroorzaakt door ontwijkgedrag, maar ook door (tijdelijke) leegstand van woningen en door de hele goede afvalscheiders die nauwelijks restafval hebben.

Nulaanbieders ondergrondse containers Onderstaande tabel laat zien dat een deel van de adressen in 2024 geen restafval aanbood via de ondergrondse containers. Voor het hele gebied gaat het om 6% in laagbouw en 8% in hoogbouw. Het meest gebeurde dit in Hardinxveld-Giessendam en in de hoogbouw in Molenlanden. Naar verhouding wonen de meeste nulaanbieders in de drie diftargemeenten. Gemiddeld gezien in andere diftargemeenten ligt het percentage nulaanbieders lager, namelijk op 2% tot 5% (bron: ‘Onderzoek 0-aanbod bij diftar’, JMA, 2019). De minste nulaanbieders wonen in Vijfheerenlanden. Gemeente Waardlanden totaal

Gorinchem

Hardinxveld-Giessendam

Molenlanden

Vijfheerenlanden

Hoogbouw/laagbouw

Geen aanbod restafval 2024

Laagbouw

6%

Hoogbouw

8%

Laagbouw

6%

Hoogbouw

5%

Laagbouw

10%

Hoogbouw

11%

Laagbouw

7%

Hoogbouw

19%

Laagbouw

3%

Hoogbouw

7%

62

Nulaanbieders omliggende Avri-gemeenten

In de gemeenten waar inzamelbedrijf Avri het afval inzamelt was al diftar ingevoerd voor de beleidswijzigingen in het Waardlanden-gebied. Avri constateerde in 2020 dat 14% van de huishoudens geen restafval aanbiedt en dat een groot deel van haar nulaanbieders in de grensdorpen met het Waardlanden-gebied woont (bron: ‘Analyse huidige afvalbeleid Waardlanden-gemeenten’, Cyclus Management, 2020). Dit kan een aanwijzing zijn van afvaltoerisme vanuit de Avri-gemeenten naar de Waardlanden-gemeenten. Drie van de Avri-gemeenten grenzen aan het Waardlanden-gebied: Culemborg, West Betuwe en Zaltbommel. Onderstaande tabel geeft de ontwikkelingen in het aantal nulaanbieders weer (bron: administratie Avri). Gemeente (grensgebied)

Aantal nulaanbieders 2023

Aantal nulaanbieders 2024

Verschil 2023 -2024

Culemborg

1.852

1.802

- 50 (- 3%)

West Betuwe

1.271

929

- 324 (- 25%)

Zaltbommel

1.778

1.890

+ 112 (+ 6%)

Het aantal nulaanbieders daalde in Culemborg en West Betuwe tussen 2023 en 2024 met respectievelijk 3% en 25%. Dit kan een aanwijzing zijn dat vóór de introductie van de milieupas in de Waardlanden-gemeenten afvaltoerisme plaatsvond door inwoners uit met name West Betuwe en in mindere mate door inwoners uit Culemborg. Het totale afvalaanbod in beide gemeenten steeg echter niet in 2023 en 2024. Als er al sprake was van afvaltoerisme vanuit Culemborg en West Betuwe, dan gebeurde dat niet op grote schaal. In Zaltbommel nam het aantal nulaanbieders toe met 6%. Dit is niet te verwachten als er voorheen sprake was van afvaltoerisme naar de Waardlanden-gemeenten. Het totale afvalaanbod tussen 2022 en 2024 nam echter ook toe met achtereenvolgens 16 kilogram en 3 kilogram per inwoner. Dit kan wel wijzen op het stoppen van afvaltoerisme naar de Waardlanden-gemeenten sinds het afsluiten van de ondergrondse restafvalcontainers. Oorzaken nulaanbod Uit landelijk onderzoek naar de effecten van diftar blijkt dat het aandeel nulaanbieders toeneemt naarmate afval zeer goed gescheiden wordt (‘Diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afvalbeheer’, IPR Normag, 2021). Er is echter niet vast te stellen in hoeverre het gaat om gewenst gedrag (preventie) of ongewenst gedrag (ontwijkgedrag).

In de praktijk blijkt dat onder de groep nulaanbieders in diftargemeenten ook meer goede afvalscheiders zijn, die nagenoeg geen restafval produceren. Zij voeren hun beetje restafval af door bijvoorbeeld een container met de buren te delen. Deze constatering heeft een relatie met een artikel in GRAM van december 2024. GRAM is het vakblad van de NVRD, de Nederlandse vereniging voor afval- en reinigingsdiensten. In de gemeenten Tubbergen en Dinkelland is onderzocht of nulaanbieders restafval afvoeren via het pmd, aangezien daar aanwijzingen voor waren. Het blijkt echter dat de meeste nulaanbieders het pmd niet vervuilen en grotendeels goede afvalscheiders zijn: 40% van de minicontainers voor pmd van nulaanbieders bevatten zeer weinig vervuiling. Ook bleek dat de containers voor pmd van nulaanbieders meestal minder wegen dan een gemiddelde container. Omdat pmd relatief licht en ‘niet-pmd’ relatief zwaar is, lijkt dit er ook op te duiden dat de containers van nulaanbieders minder vervuiling bevatten. Zelf gaven de nulaanbieders aan dat zij andere manieren hebben om van hun restafval af te komen: van het meenemen naar het werk, familie of de publieke afvalbak tot ‘We hebben echt geen restafval meer’.