973653 Tussentijdse evaluatie Strategienota 2021-2025 Waardlanden def2

Nu de grootste veranderingen achter de rug zijn, overheerst bij degenen die nauw betrokken waren bij de uitvoering een gevoel van trots (‘we hebben samen de klus geklaard’).

16

3 Effecten milieu 3.1 Restafval Hoe heeft de hoeveelheid restafval zich ontwikkeld? • Tussen 2020 en 2024 daalde de hoeveelheid restafval met 35% en grof restafval met 48%. Het aanbod van grof restafval via de ophaalservice daalde het sterkst (- 69%). • In 2024 is 133 kilogram restafval per inwoner aangeboden; minder dan gemiddeld in Nederland (147 kg) en evenveel als gemiddeld in de NVRD-benchmark. • Hiermee is het doel van 100 kilogram nog niet bereikt. • Inwoners uit Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden bieden hun restafval het minst vaak aan. Inwoners uit Vijfheerenlanden zetten de minicontainer voor restafval elke inzamelronde aan de straat en gebruiken de ondergrondse containers twee tot vier keer zo vaak als inwoners uit Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden. • In de laagbouw gebruikt vrijwel een derde de ondergrondse containers voor restafval bijna wekelijks of vaker. In de hoogbouw doet meer dan de helft dat (nascheiding pmd). In Vijfheerenlanden wonen de meeste veelgebruikers, gevolgd door Gorinchem.

Aanbod restafval

Doel van het nieuwe beleid is het terugdringen van de hoeveelheid restafval (grof en fijn) naar maximaal 100 kilogram per persoon in 2025. Dit is een afname van meer dan de helft ten opzichte van de periode vóór de implementatie van de Strategienota. In 2024 is de hoeveelheid restafval aanzienlijk verminderd. Vergeleken met 2020 daalde het restafval met 40%: van 223 kilogram in 2020 naar 133 kilogram per inwoner in 2024 (bron: AfvalRIS op basis van rapportages HVC en Midwaste). Hierbij is vanaf 2024 rekening gehouden met het rendement van de nascheiding van pmd en op de totale hoeveelheid is het aanboden restafval van bedrijven en inwoners uit West-Betuwe in mindering gebracht. Desondanks is het doel van 100 kilogram restafval nog niet bereikt. Onderstaande figuur laat de ontwikkelingen zien.

(kilogram per inwoner) 250

223

221

20

1 6

200 150

133

100

otaal jn en grof restafval Doel (100 kg)

50 0

2020

2021

2022

2023

2024

In 2024 en de jaren daarvoor zijn de ingezamelde hoeveelheden afval en grondstoffen niet afzonderlijk per gemeente geregistreerd. Helaas bleek het niet mogelijk om op basis van geregistreerde gegevens een onderlinge verhouding tussen de gemeenten te bepalen, die een representatief beeld schetst van de hoeveelheid restafval per gemeente. In Nederland geldt dat gemeenten met diftar minder restafval hebben en dat de hoeveelheid restafval stijgt naarmate de verstedelijking toeneemt. Vergeleken met het Nederlandse gemiddelde ontstaat in het Waardlanden-gebied minder restafval dan gemiddeld in Nederland (133 kg tegenover 147 kg) en evenveel als gemiddeld in de NVRD-benchmark (133 kg). Voor de beeldvorming is in onderstaande tabel de gemiddelde hoeveelheid restafval opgenomen van gemeenten die wel of geen diftar hebben ingevoerd en van gemeenten

17

met dezelfde mate van verstedelijking als de Waardlanden-gemeenten (bronnen: ‘Benchmark huishoudelijk afval 2023’, NVRD, 2024 en ‘Diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afvalbeheer’, IPR Normag, 2021).

Gemeente

Waardlanden totaal

Gemiddeld in andere gemeenten

Restafval 2024 (kilogram per inwoner)

Benchmark NVRD

133 kg

Gorinchem

niet bekend

Hardinxveld-Giessendam

niet bekend

Molenlanden

niet bekend

Vijfheerenlanden

niet bekend

Nederland 147 kg*

133 kg

totaal 122 kg

146 kg 30-49% hoogbouw 134 kg 20-29% hoogbouw 97 kg 0-19% hoogbouw 134 kg 20-29% hoogbouw

sterk stedelijk met diftar 82 kg weinig stedelijk met diftar 93 kg niet stedelijk met diftar 166 kg weinig stedelijk zonder diftar

*Bron: CBS, 2023

Aanbod fijn restafval Stortingen en ledigingen Onderstaande tabel laat zien dat er grote verschillen zijn in het aantal stortingen en ledigingen in de gemeenten (bronnen: Cibas en Power BI). Stortingen en ledigingen restafval 2024

Gorinchem

HardinxveldGiessendam

Molenlanden

Vijfheerenlanden

Hoogbouw – gemiddeld aantal stortingen

70

50

40

103

589.557

87.339

77.241

542.987

8.414

1.730

1.953

5.290

34

21

20

77

317.560

128.019

325.712

1.563.510

9.461

6.044

16.135

20.417

10

8

9

13

Ledigingen minicontainer

3.731

10.719

44.933

44.770

Aantal huishoudens

385

1.299

4.862

3.523

Stortingen ondergronds Aantal huishoudens Laagbouw - gemiddeld aantal stortingen Stortingen ondergronds Aantal huishoudens Buitengebied - gemiddeld aantal ledigingen

In 2024 was de gemiddelde frequentie van het aanbieden van restafval: • Diftargemeenten o Hoogbouw: 1 á 2 keer per week naar de ondergrondse containers (tussen 40 en 70 keer per jaar); o Laagbouw: 1 keer per 2 á 3 weken naar de ondergrondse containers (20 tot 34 keer per jaar); o Buitengebied: minicontainer staat niet elke inzamelronde aan de straat (8 tot 10 keer per jaar). • Vijfheerenlanden o Hoogbouw: 2 keer per week naar de ondergrondse containers (103 keer per jaar); o Laagbouw: 3 keer per 2 weken naar de ondergrondse containers (77 keer per jaar); o Buitengebied: minicontainer staat elke inzamelronde aan de straat (13 keer per jaar). 18

Er zijn grote verschillen in het gedrag van huishoudens tussen de gemeenten onderling: • Huishoudens uit Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden zijn min of meer vergelijkbaar in hun aanbiedgedrag en bieden hun restafval het minst vaak aan; • Huishoudens uit Gorinchem gebruiken de ondergrondse containers ongeveer anderhalf keer zo vaak als huishoudens uit Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden; • Huishoudens uit Vijfheerenlanden gebruiken de ondergrondse containers twee tot vier keer zo vaak als huishoudens uit Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden. In de andere gemeenten staan de minicontainers voor restafval lang niet elke inzamelronde aan de straat en in Vijfheerenlanden wel.

Veelgebruik ondergrondse containers

Mensen die de ondergrondse containers gebruiken hebben met hun milieupas onbeperkt toegang tot de containers. Als zij meerdere keren per dag of per week storten, dan krijgen zij in de diftargemeenten te maken met hoge afvalkosten. Adressen die de containers vaak openden ontvingen in de loop van 2024 een brief van hun gemeente om hen nogmaals op de kosten te wijzen. In de tabel hieronder staat het aandeel adressen dat bijna wekelijks of vaker gebruik maakte van de ondergrondse containers (meer dan 50 keer per jaar). Gemeente Waardlanden totaal

Gorinchem

Hardinxveld-Giessendam

Molenlanden

Vijfheerenlanden

Veelgebruik 2024 (> 50 aanbiedingen)

Laagbouw/hoogbouw Hoogbouw (nascheiding pmd)

57%

Laagbouw

29%

Hoogbouw (nascheiding pmd)

56%

Laagbouw

21%

Hoogbouw (nascheiding pmd)

40%

Laagbouw

12%

Hoogbouw (nascheiding pmd)

31%

Laagbouw

12%

Hoogbouw (nascheiding pmd)

72%

Laagbouw

53%

Van alle adressen in de hoogbouw - met nascheiding van pmd - gebruikte 57% de ondergrondse containers vaker dan 50 keer (bijna wekelijks of vaker). Van alle adressen in de laagbouw gebruikte 29% de ondergrondse containers 50 keer of vaker. Het aandeel adressen dat de containers veelvuldig gebruikt, ligt in Vijfheerenlanden veel hoger dan in de diftargemeenten. Van de diftargemeenten wonen de meeste veelgebruikers in Gorinchem.

19

Aanbod grof restafval

Vergeleken met 2020 daalde het totale aanbod van grof restafval met 48% (bron: AfvalRIS op basis van rapportages HVC en Midwaste). Het aanbod per inwoner was 37 kilogram in 2020 en 19 kilogram in 2024. De ingezamelde hoeveelheid grof restafval via de ophaalservice daalde het sterkst: een afname van 69% via het ophalen tegenover 42% minder via de milieustraten. De ontwikkelingen zijn in onderstaande figuur visueel gemaakt.

(kilogram per inwoner) 37,1

35,4 31,6

2 ,

31,2

2 ,0 25,4

24,

1 ,2

otaal 16,6

ilieustraten phaalservice

Vergeleken met andere gemeenten ontstaat in het Waardlanden-gebied veel minder grof restafval: bijna 17 kilogram per inwoner tegenover 30 kilogram gemiddeld in Nederland (bron: CBS, cijfers 2023).

Niet-gescheiden grondstoffen in restafval Hoe heeft de aanwezigheid van grondstoffen in het restafval zich ontwikkeld? • In alle gemeenten is slechts een vijfde tot een kwart van het restafval dat inwoners aanbieden echt restafval. Het overige zijn grondstoffen, die gerecycled hadden kunnen worden als inwoners deze gescheiden hadden aangeboden. • Meer dan een derde van het restafval is gft-afval. Vooral het restafval van de hoogbouw in Hardinxveld-Giessendam en Vijfheerenlanden bevat veel gft-afval. • Een vijfde van het restafval in Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden bestaat uit luiers.

Eind 2024 en begin 2025 is het restafval onderzocht op de aanwezigheid van nog te scheiden grondstoffen. De figuur hieronder toont per gemeente de samenstelling van het restafval vóór nascheiding van pmd (bron: ‘Sorteeranalyses restafval, GFT en pmd 2024’, De Afvalspiegel, 2025). In alle gemeenten geldt dat het overgrote merendeel van het aangeboden restafval uit grondstoffen bestaat, die gerecycled hadden kunnen worden als inwoners deze gescheiden hadden aangeboden. Slechts een vijfde tot een kwart van het restafval bestaat uit echt restafval (‘overig afval’). Het restafval bestaat voor het grootste deel uit gft.

20

100%

overig afval

0%

overig herbruikbaar luiers

60%

te tiel 40%

glas D

20%

papier karton

0%

tuinafval gft

Gorinchem - Slechts een vijfde van het aangeboden restafval is echt restafval (‘overig afval’ is 22%); - Het restafval bestaat voor het grootste deel uit gft-afval (32%) samen met tuinafval (4%). Vooral in het buitengebied wordt het gft-afval en het tuinafval niet altijd in de minicontainer voor gft gedaan; - Pmd maakt 13% uit van het restafval. Voor de hoogbouw (19%) is dat logisch, omdat pmd via nascheiding uit het restafval wordt gehaald. Er zit echter ook relatief veel pmd in het restafval van de laagbouw (8%) en in het buitengebied (9%); - ‘Overig herbruikbaar afval’ maakt een tiende deel van het restafval uit. Dit zijn elektrische apparaten, klein chemisch afval, de overige kunststoffen, de overige metalen, hout en puin. Hardinxveld-Giessendam - Slechts een vijfde van het aangeboden restafval bestaat uit echt restafval (‘overig afval’ is 21%); - Het restafval bestaat voor het grootste deel uit gft-afval (31%) samen met tuinafval (3%). Net als in Vijfheerenlanden zit in de hoogbouw relatief veel gft-afval in het restafval (44%); - Bijna een vijfde van het restafval bestaat uit luiers (19%); - Pmd maakt 8% uit van het restafval; - ‘ verig herbruikbaar afval’ maakt bijna een tiende deel van het restafval uit (8%).

Molenlanden - Slechts kwart van het aangeboden restafval bestaat uit echt restafval (‘overig afval’ is 24%); - Het restafval bestaat voor het grootste deel uit gft-afval (30%) samen met tuinafval (1%); - Ruim een vijfde van het restafval bestaat uit luiers (21%); - In vergelijking met de andere gemeenten wordt pmd goed gescheiden: 5% van het restafval bestaat uit pmd, tegenover 8% tot 13% in de andere gemeenten; - ‘ verig herbruikbaar afval’ maakt bijna een tiende deel van het restafval uit ( %). Vijfheerenlanden - Slechts bijna een kwart van het aangeboden restafval bestaat uit echt restafval (‘overig afval’ is 23%); - Het aangeboden restafval bestaat voor het grootste deel uit gft-afval (34%) samen met tuinafval (3%). Net als in Hardinxveld-Giessendam zit in de hoogbouw relatief veel gft-afval in het restafval (45%); - Zowel pmd als ‘overig herbruikbaar afval’ maken bijna een tiende uit van het restafval.

21

3.2 Grondstoffen aan huis en milieuparken Hoe heeft de hoeveelheid grondstofstromen zich ontwikkeld? • In 2024 hebben inwoners meer gft, pmd en textiel gescheiden dan in eerdere jaren: ongeveer 9 kilogram meer gft per inwoner, 6 kilogram meer pmd en 1,5 kilogram meer textiel; • De hoeveelheid gescheiden papier en glas bleef ongeveer gelijk.

Aanbod gft, pmd, papier, glas en textiel

Onderstaande figuur laat de ontwikkeling zien in de gescheiden grondstofstromen die aan huis worden opgehaald en via de milieuparken in de openbare ruimte zijn ingezameld. In 2024 steeg het aanbod van het gescheiden gftafval, pmd en textiel. Ten opzichte van de vier eerdere jaren gaat het om een gemiddelde stijging van ongeveer 9 kilogram gft, 6 kilogram pmd en 1,5 kilogram textiel. De hoeveelheid papier en glas bleef min of meer hetzelfde.

kilogram per inwoner 3,6 20 5,

2,2 1 5,6

40

42

13,7

,0

4,3 2,3 17 5, 3

6,0

3,2

17 6,3 36 10,1

17 6,2 37

gft afval (goedgekeurd)

16,0

D (goedgekeurd)

papier verenigingen papier milieuparken

10

111

104

115

glas milieuparken

te tiel milieuparken

In 2024 en de jaren daarvoor zijn de ingezamelde hoeveelheden afval en grondstoffen niet afzonderlijk per gemeente geregistreerd. Helaas bleek het niet mogelijk om op basis van geregistreerde gegevens een onderlinge verhouding tussen de gemeenten te bepalen, die een representatief beeld schetst van de hoeveelheid gescheiden grondstoffen per gemeente.

Gebruik verzamelcontainers voor gft Op dit moment zijn 6.427 milieupassen geactiveerd voor het openen van de verzamelcontainers voor gft, waarmee in 2024 in totaal 199.052 stortingen geweest. Gemiddeld is elke geactiveerde milieupas 31 keer gebruikt om gft-afval in een verzamelcontainer te doen. Waardlanden leegt alle verzamelcontainers elke week of vaker waar nodig. Het gebruik is wisselend: op sommige locaties worden de containers weinig gebruikt en op andere locaties is het nodig om twee keer per week te legen.

22

Kwaliteit pmd, gft-afval en textiel Hoe heeft de kwaliteit van de pmd, gft-afval en textiel zich ontwikkeld? • In 2024 kreeg bijna 3% van de gecontroleerde minicontainers voor pmd en gft een rode hanger (niet geleegd) en 4% een gele hanger (wel geleegd). • De controleurs troffen het vaakst vervuiling aan in de pmd-containers. Uit onderzoek naar de samenstelling blijkt dat het pmd in Gorinchem en Vijfheerenlanden aanzienlijk meer vervuild is dan gemiddeld in Nederland. • In 2024 daalde de vervuiling van het pmd in de drie diftargemeenten ten opzichte van 2020, maar steeg deze in Vijfheerenlanden met 1%. De vervuiling van het gft nam toe in Gorinchem, maar daalde in de andere gemeenten. • De controleurs treffen in het gft vaak de plastic zakjes aan, waarin gft wordt bewaard. • In 2023 en 2024 heeft Waardlanden voor het eerst te maken gehad met afgekeurde vrachten van pmd en gft. De afkeur van gft was minimaal. Textiel bevat al jaren relatief veel ander afval; in 2024 was dit iets meer dan in de jaren daarvoor.

Controles minicontainers pmd en gft Sinds medio 2023 houden twee controleurs zich bezig met het controleren van de minicontainers voor pmd en gft-afval. In 2023 kregen 1.390 containers een rode hangers en 2.646 een gele hanger. Sinds 2024 houden de controleurs ook bij hoeveel containers zij controleren. Van de ruim 110.000 minicontainers, kreeg bijna 3% een rode hanger (2.487) en 4% een gele hanger (4.626). In de containers voor pmd wordt vaker vervuiling aangetroffen: bijna 60% van de hangers zijn voor de containers met pmd en meer dan 40% voor gft. De vervuiling van pmd gebeurt met name door karton, harde plastics en folies. In het gft zitten vaak de plastic zakjes, waarin inwoners hun gft-afval verzamelen. De controles vinden een aantal weken achter elkaar plaats in dezelfde wijk. In elke wijk is daarna een verbetering te zien in de kwaliteit van de ingezamelde grondstoffen. Samenstelling minicontainers pmd De inhoud van de minicontainers voor pmd zijn in 2020 en eind 2024 geanalyseerd op vervuiling (bronnen: ‘Sorteeranalyses restafval, GFT en pmd 2024’, De Afvalspiegel, 2025 en ‘Afvalsorteeranalyses 2020, Verslag sorteeranalyses, De Afvalspiegel, 2020).

Aangetroffen vervuiling is bijvoorbeeld een inktcartridge, batterijen, verf, medicatie, grote folies, luiers, matrasvulling, plastic speelgoed, textiel, papier/karton, etensresten, glas, stofzuigerzakken en een opblaaszwembad. De ontwikkeling in de mate van vervuiling van het pmd per gemeente is als volgt: • Gorinchem: de vervuiling daalde van 48% in 2020 naar 40% in 2024; • Hardinxveld-Giessendam: de vervuiling daalde van 43% in 2020 naar 30% in 2024 (in 2020 vond een gezamenlijke analyse voor de overige drie gemeenten plaats); • Molenlanden: de vervuiling daalde van 43%in 2020 naar 32% in 2024 (in 2020 vond een gezamenlijke analyse voor de overige drie gemeenten plaats); • Vijfheerenlanden: de vervuiling steeg met 1% van 43% naar 44% in 2024 (in 2020 vond een gezamenlijke analyse voor de overige drie gemeenten plaats). Eind 2024 ligt de vervuiling van het pmd in Gorinchem en Vijfheerenlanden aanzienlijk hoger dan de gemiddeld in Nederland: bij het inzamelen van pmd met een minicontainer ligt die gemiddeld op 30%. In de twee andere gemeenten ligt de vervuiling op ongeveer een gemiddeld niveau. Samenstelling minicontainers gft-afval Ook de inhoud van de minicontainers voor gft-afval zijn in 2020 en eind 2024 geanalyseerd.

De ontwikkeling in de mate van vervuiling van gft per gemeente is als volgt: • Gorinchem: de vervuiling steeg van 0,6% in 2020 naar 3,2% in 2024; • Hardinxveld-Giessendam: de vervuiling daalde van 3,6% in 2020 naar 0,9% in 2024 (in 2020 vond een gezamenlijke analyse voor de overige drie gemeenten plaats); • Molenlanden: de vervuiling daalde van 3,6% in 2020 naar 1,3% in 2024 (in 2020 vond een gezamenlijke analyse voor de overige drie gemeenten plaats); • Vijfheerenlanden: de vervuiling daalde van 3,6% in 2020 naar 0,9% in 2024 (in 2020 vond een gezamenlijke analyse voor de overige drie gemeenten plaats).

23

De vervuiling van gft in Gorinchem ligt iets hoger dan de gemiddeld in Nederland: bij het inzamelen van gft-afval met een minicontainer ligt die gemiddeld op 2,8%. In de andere gemeenten is veel minder sprake van vervuiling (Hardinxveld-Giessendam 0,9%, Molenlanden 1,3% en Vijfheerenlanden 0,9%). Pilot verzamelcontainers voor gft Hardinxveld-Giessendam De kwaliteit van het gft-afval in veel verzamelcontainers voor gft laat te wensen over. Zo verdwijnen regelmatig plastic zakjes en ander afval in de containers. Het blijkt dat sommige bewoners van de hoogbouw denken dat zij hun gft-afval in een plastic zakje in de containers moeten aanbieden. Zij verwachten dat het plastic zakje achteraf, net zoals bij het restafval, uit het gft-afval wordt gehaald (zij gooien pmd en restafval gezamenlijk weg). Vanwege de lage kwaliteit werd het gft-afval uit sommige wijken gestort als ‘restafval’ (afkeur). In 2024 is een pilot gestart in Hardinxveld-Giessendam om de kwaliteit te verbeteren en inwoners aanvullend te informeren. Bij succes wordt deze pilot verder uitgebreid. Afkeur pmd, gft-afval en textiel In 2023 en in 2024 is voor het eerst sprake geweest van afgekeurde vrachten voor pmd, gft-afval en textiel als gevolg van vervuiling. Met name in het textiel was veel vervuiling aanwezig. • In 2024 is 5,1% van het ingezamelde pmd afgekeurd.

Dit geeft echter geen representatief beeld van de vervuiling van het pmd voor het hele Waardlanden-gebied, omdat pmd wordt afgevoerd naar twee verschillende verwerkers, die elk eigen acceptatiecriteria hanteren; • In 2023 is 0,2% van het ingezamelde gft-afval afgekeurd en in 2024 ging het om 0,1%; • In 2024 bevatte 8,9% van het ingezameld textiel ander afval. De vervuiling van textiel is in 2024 iets toegenomen ten opzichte van voorgaande jaren. Uit de administratie die textielinzamelaar en verwerker Sympany aanleverde, blijkt dat in 2022 bij het textiel 7,9% ander afval was aangetroffen en in 2023 6,9%.

3.3 Inzameling luiers Wat is het effect van de inzameling van luiers op de milieustraten? • Per inwoner is in zes maanden van 2024 0,9 kilogram wegwerp babyluiers ingezameld via de milieustraten. De kosten voor het verwerken hiervan waren € 4 .6 4. • Ondanks de gescheiden luierinzameling bestaat nog een groot deel van het restafval uit gebruikte wegwerpluiers. • Het aandeel is vooral groot in Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden (19% tot 21%). • De tevredenheid over de luierinzameling overheerst, hoewel een aantal mensen graag luiercontainers in de wijk zien.

De inzameling van luiers op de milieustraten maakte geen deel uit van de Strategienota. Dankzij nieuwe ontwikkelingen op het gebied van verwerking staan sinds 2024 containers voor het inzamelen van wegwerpbabyluiers op alle milieustraten. In 2024 is vanaf juli 146 ton luiers ingezameld, omgerekend 0,9 kilogram per inwoner. De kosten voor het verwerken van deze luiers in deze zes maanden waren € 4 .6 4. Aandeel luiers in restafval In de vorige paragraaf kwam de samenstelling van het restafval aan bod. Gebruikte wegwerpluiers worden nog lang niet altijd naar de milieustraten gebracht. In Gorinchem en Vijfheerenlanden maken luiers zo’n 7% tot % van het restafval uit. In Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden is het aandeel aanzienlijk groter: 19% tot 21%. Een deel van het luierafval bestaat uit incontinentiemateriaal, waarvoor de diftargemeenten een compensatieregeling hebben ingesteld. Mening inwoners Inwoners zijn in het bewonersonderzoek gevraagd naar hun mening over de inzameling van luiers op de milieustraten (paragraaf 4.4). Tijdens de straatgesprekken opperden enkele mensen het idee om ook luiercontainers in de wijk te plaatsen. Degenen die meededen aan de enquête kregen een stelling voorgelegd. Uit onderstaande tabel is op te maken dat tevredenheid overheerst: in elke gemeente is 19% tot 29% (zeer) tevreden over de luierinzameling en 8% tot 18% (zeer) ontevreden.

De meeste tevreden mensen wonen in HardinxveldGiessendam. In Molenlanden wonen de meeste mensen die ontevreden zijn over de luierinzameling.

24

Wegwerpbabyluiers kunnen gratis naar de milieustraat in speciale gratis luierzakken

Zeer tevreden

tevreden

Neutraal

Ontevreden

Zeer ontevreden

Geen mening / n.v.t.

Gorinchem

7%

13%

14%

6%

10%

50%

Hardinxveld-Giessendam

11%

18%

14%

5%

10%

42%

Molenlanden

9%

13%

15%

6%

12%

46%

Vijfheerenlanden

8%

11%

17%

4%

4%

56%

3.4 Milieustraten Hoe heeft het afvalaanbod op de milieustraten zich ontwikkeld? • Per inwoner is 54 kilogram minder afval en grondstoffen naar de milieustraten gebracht in 2024. • De sterkste afname is er voor grofvuil, tuinafval, puin, hout, gips en bitumen dakleer: de deelstromen waarvoor inwoners uit de drie diftargemeenten vanaf het vierde bezoek moeten betalen. • In 2024 kwamen 25% minder bezoekers naar de milieustraten. In Vianen nam het aantal bezoekers echter met 2% toe. • Bezoekers betaalden in 2024 op de milieustraten tussen € 5. 02 (Hardinxveld-Giessendam) en € 2 .724 (Gorinchem). In olenlanden werd € .364 afgerekend.

Hoeveelheid gebracht afval naar milieustraten Onderstaande figuur laat zien dat de hoeveelheid afval die inwoners brengen naar de Waardlanden-milieustraten flink is gedaald (bron: AfvalRIS). In 2024 is 54 kilogram per inwoner minder gebracht dan in de twee jaren daarvoor. Het afvalaanbod via de milieustraten in de coronajaren 2020 en 2021 was uitzonderlijk hoog en is daarom niet meegenomen in deze vergelijking. Van vrijwel alle deelstromen is minder ingeleverd. De sterkste afname is er voor de afvalstromen waarvoor inwoners van de drie diftargemeenten vanaf het vierde bezoek moeten betalen sinds 2024. Het gaat om de onderste zes blokken van elk jaar met de hoeveelheid grofvuil, tuinafval, puin, schoon hout, geïmpregneerd hout, gips en bitumen dakleer. In 2023 waren er op alle milieustraten meer bezoekers dan in 2022. Met name in december 2023 lagen de bezoekersaantallen hoog; waarschijnlijk doordat veel inwoners vóór de invoering van de tarieven nog gebruik wilden maken van de milieustraat. Een logisch effect daarvan is dat de bezoekersaantallen in 2024 lager zijn. Op basis van meerjarige gegevens is te concluderen of de afname van het gebrachte afval een blijvend effect is.

kilogram per inwoner 200

150 100

66 4

7

43

50 0

73 57

5

7

43

4

6

37

54 5

5

37

3

33

25

20

20

2

2

25

25

14 16

2020

2021

2022

2023

2024

25

2

4

30

Grofvuil uinafval hout hout Gips uin itumen dakleer Asbest anden Drukhouders E S Luiers rituurvet Vlakglas A unststof atrassen etaal apier ap t Apparaten

Tarieven betaald in 2024 In totaal hebben inwoners op de milieustraten een bedrag betaald in 2024 van: • Gorinchem: € 2 .724; • Hardinxveld-Giessendam: € 5. 02; • Molenlanden: € .364; • Vijfheerenlanden: hoewel inwoners niet afrekenen op de milieustraten, is hun aanbod wel geregistreerd. Als zij vanaf het vierde bezoek ook hadden moeten betalen voor hun aanbod, dan zou het om een bedrag gaan van € 154.662.

Bezoekersaantallen milieustraten

Ontwikkeling bezoekers per milieustraat In 2024 kwamen 25% minder inwoners naar de milieustraten dan in voorgaande jaren (bron: Uniwin; exclusief bezoekers uit gemeente West-Betuwe). Onderstaande figuur laat de ontwikkeling zien in de aantallen bezoekers per milieustraat.

ringloopplein Nieuw Lekkerland Ecopark Groot Ammers

0

7.362 7.712 7.7 3 21. 77 1 .632 20.714 14.446

Hardin v Giessendam 21.

2021

35.342 32.65 36.70 37.21

Vianen

Leerdam 3 .313

2022 2023

56. 30

2024

47.514 4 .362 4 .443 46.756 50.262 72.64

Gorinchem 43. 21

7 . 11

1.550

In 2024 brachten inwoners uit het Waardlanden-gebied 174.734 keer een bezoek aan de milieustraten; bijna 60.000 minder dan gemiddeld in de jaren 2021, 2022 en 2023. In Vianen was juist sprake van een stijging van 1.175 bezoekers (+ 2%). Het aantal bezoekers aan het Kringloopplein Nieuw-Lekkerland stijgt elk jaar licht.

26

Bezoekers per gemeente 2024 Onderstaande tabel maakt de bezoekers per gemeente en per milieustraat inzichtelijk. Met 54% waren inwoners uit Vijfheerenlanden het grootste aandeel bezoekers aan de milieustraten. Voor het dekken van de inzamel- en verwerkingskosten ontving de gemeente een afrekening van Waardlanden van € 154.662. Kringloopplein NieuwLekkerland

Ecopark GrootAmmers

HardinxveldGiessendam

Vianen

Leerdam

Gorinchem

Eindtotaal

1.507

373

866

132

58

30.446

33.382 (19%)

HardinxveldGiessendam

3

45

16.449

4

12

230

16.743 (10%)

Molenlanden

6.283

11.970

4.617

52

49

7.568

30.539 (17%)

2.058

67

48.174

38.194

5.577

94.070 (54%)

14.446

21.999

48.362

38.313

43.8210

174.734 (10%)

Bezoekers uit gemeente Gorinchem

Vijfheerenlanden Totaal 2024

7.793

3.5 Ophaalservice grofvuil Hoe heeft het afvalaanbod via de grofvuil ophaalservice zich ontwikkeld? • In 2024 zijn de helft minder afspraken gemaakt voor het ophalen van grofvuil en nam de hoeveelheid opgehaald grofvuil af met bijna 60%. • Bijna 60% van alle ophaalafspraken in het Waardlanden-gebied zijn gemaakt door inwoners uit Vijfheerenlanden.

Totaal aantal ophaalafspraken grofvuil In 2024 – toen het ophaaltarief in de drie diftargemeenten is ingevoerd - nam de hoeveelheid opgehaald grofvuil (incl. tuinafval) af met bijna 60%: in 2024 is 424 ton opgehaald, tegenover 993 ton en 1.027 ton in 2022 en 2023. Totaal aantal ophaalafspraken grofvuil In 2024 is het aantal afspraken voor het ophalen grofvuil inclusief tuinafval gehalveerd van ruim 10.000 per jaar naar net geen 5.000 in 2024. Onderstaande tabel laat de ontwikkelingen zien (bron: Power BI). Aantal ophaalafspraken grofvuil

2020

2021

2022

2023

2024

Telefonische meldingen

4.335

3.268

2.791

2.057

1.326

Digitale meldingen

7.676

7.923

7.923

8.168

3.663

Totaal

12.011

11.310

10.714

10.226

4.989*

* Als gevolg van annuleringen is bij 4.851 aantal adressen daadwerkelijk grofvuil opgehaald

Aantal ophaalafspraken grofvuil per gemeente Het aantal ophaalafspraken is in onderstaande tabel per gemeente uitgesplitst. Met 2.321 afspraken is bijna 60% van alle ophaalafspraken gemaakt door inwoners uit Vijfheerenlanden in 2024. Voor het dekken van de inzamelen verwerkingskosten ontving de gemeente een afrekening van Waardlanden van € 2. 40. In Gorinchem zijn 620 afspraken gemaakt, in Hardinxveld-Giessendam 388 en in Molenlanden 982.

27

Gemeente

Ophaalafspraken grofvuil 2024 (werkelijk gereden) aantal

percentage

Gorinchem

620

13%

Hardinxveld-Giessendam

388

8%

Molenlanden

982

20%

Vijfheerenlanden

2.860

59%

Totaal

4.850

100%

3.5 Afvalpreventie en hergebruik Hoe wordt preventie en hergebruik onder de aandacht gebracht en wat is het effect hiervan? • Op de website van Waardlanden staan tips over hergebruik en het voorkomen van afval en een overzicht van regionale reparatie-initiatieven en kringloopwinkels. Ook geven de milieucoaches tips en adviezen en wordt via social media aandacht besteed aan deze onderwerpen. • Bijna de helft van de inwoners denkt er soms of altijd aan om spullen opnieuw te gebruiken. Meer dan de helft brengt herbruikbare spullen naar de kringloopwinkel of milieustraat en de helft geeft spullen aan vrienden, familie en bekenden. • Ongeveer de helft van de inwoners is in meer of mindere mate bezig met het tegengaan van voedselverspilling. Ze vriezen overgebleven maaltijden in en denken bewust na over de boodschappen en hoeveel zij koken. • Vijfheerenlanden heeft inwoners zelf voorgelicht over preventie en hergebruik. Dit heeft effect: (iets) meer inwoners uit deze gemeente denken na over wat men koopt, denken aan hergebruik en gaan ook vaker met herbruikbare spullen naar de milieustraat. • Waardlanden zamelde 179 kilogram minder afval per inwoner in tussen 2020 en 2024. De sterkste daling was in 2024 (91 kilogram).

De afname is deels te verklaren door meer afvalpreventie en hergebruik en deels door het afsluiten van de ondergrondse restafvalcontainers, de invoering van de milieupas op de milieustraten en het opschonen van het bestand van de minicontainers voor restafval in het buitengebied door het chippen.

Voorlichting Op de website van Waardlanden is informatie te vinden over hergebruik en het voorkomen van afval (preventie), zoals hoe te genieten van een picknick of barbecue zonder afval. Er is ook een overzicht te vinden van initiatieven in de regio om spullen en kleding te repareren en van alle kringloopwinkels. Waar mogelijk geven de milieucoaches ook tips en adviezen. Ook plaatsen zowel Waardlanden als de gemeenten berichten op social media en in huis-aan-huisbladen en versturen we periodiek nieuwsbrieven om doelgroepen te informeren en stimuleren. Minder spullen en weggooien In het bewonersonderzoek (paragraaf 4.4) is inwoners gevraagd of zij er nu sneller aan denken om spullen, zoals meubels, apparaten of kleding opnieuw te gebruiken dan vóór de beleidswijzigingen. Van hen zegt 17% daar nu altijd sneller aan te denken, 31% soms en iets meer dan de helft nooit. Opvallend is dat de inwoners uit Vijfheerenlanden iets vaker aan hergebruik denken sinds 2022 (20%) dan de inwoners uit de andere gemeenten (12% tot 17%). Ook is inwoners gevraagd hoe zij ervoor zorgen dat ze minder spullen weggooien: • De meest genoemde manieren om minder spullen weg te gooien is door naar de kringloopwinkel (71%) of milieustraat te gaan (53%) of door spullen weg te geven aan vrienden, familie en bekenden (50%).

• Iets meer inwoners uit Vijfheerenlanden zeggen bewust na te denken over wat ze kopen (38% tegenover 30% tot 33% in de andere gemeenten) en zij gaan vaker naar de milieustraat met herbruikbare spullen (60% tegenover 47% tot 50% in de andere gemeenten).

28

Minder voedsel weggooien Inwoners is gevraagd hoe zij ervoor zorgen dat ze minder voedsel hoeven weg te gooien. Ongeveer de helft van de inwoners is hier in meer of mindere mate mee bezig. Zij vriezen overgebleven maaltijden in (56%) en denken bewust na over zowel de hoeveelheden die zij koken (55%) als de boodschappen (47%). Indicatie afvalpreventie: daling totale hoeveelheid afval Een indicatie voor afvalpreventie is een vermindering van de totale hoeveelheid afval die wordt ingezameld. Waardlanden zamelde 179 kilogram minder afval in per inwoner tussen 2020 en 2024: in 2020 ging het nog om 629 kilogram en in 2024 om 450 kilogram. Dit is een afname van 28%. De grootste daling vond plaats in 2024: een daling van 91 kilogram en 17% ten opzichte van 2023. Uit onderzoek blijkt dat gemeenten die diftar invoeren in totaal zo’n 5 tot 67 kilogram minder huishoudelijk afval inzamelen dan gemeenten zonder diftar (bron: ‘Diftar als beleidsinstrument bij huishoudelijk afvalbeheer’, IPR Normag, 2021). IPR Normag constateert dat een deel van deze afname is te verklaren door preventiegedrag (inwoners zijn bij het inkopen van consumptiegoederen kritischer op de verpakkingen en op de hoeveelheid voedingsmiddelen) en hergebruik (inwoners hergebruiken producten bewuster, onder andere via kringloopwinkels en thuiscomposteren).

Een ander deel van de verklaring is het opschonen van het containerbestand, waardoor geen bedrijfsafval meer wordt afgevoerd met het huishoudelijk afval. In het Waardlanden-gebied speelt bovendien mee dat de ondergrondse containers voor restafval zijn afgesloten (dit houdt afvaltoerisme van andere gemeenten tegen; paragraaf 5.5), de milieupas op de milieustraten is ingevoerd en het opschonen van het bestand van minicontainers voor restafval in het buitengebied (door het chippen).

29

4 Inwoners Hoe zijn inwoners meegenomen in de veranderingen? • In 2023 startte de campagne Lekker opgeruimd, waarmee inwoners op allerlei manieren zijn voorgelicht: via huisaan-huisbladen, brieven, posters, social media, nieuwsbrieven, de campagnewebsite, etc. • De milieucoaches spelen een belangrijke rol in het uitleggen van de beleidswijzigingen. Ze trekken op met netwerkpartners in de wijken. ijdens de ‘milieucoach on tour’ gaven de coaches uitleg op plekken waar inwoners bij elkaar komen. In 2023 vond de tour 50 keer plaats en in 2024 70 keer. • Sinds eind 2022 zorgt de educatiemedewerker ervoor dat 90% van alle basisscholen meedoet aan het programma ‘Afvalvrije scholen’. nderdelen zijn gastlessen en het gratis ophalen van restafval, pmd, papier en gft. Zeven middelbare scholen stapten over op gescheiden prullenbakken en kregen een gastles. • In 2023 is een educatieruimte op het Ecopark in Groot-Ammers gerealiseerd. • Medewerkers van Waardlanden en de gemeenten hebben veel vragen van inwoners beantwoord.

4.1 Voorlichting

Rondom de beleidswijzigingen zijn inwoners intensief voorgelicht over de veranderingen en over hoe het werkt met het scheiden van afval. De betrokken medewerkers bij Waardlanden en de gemeenten hebben de campagne en de onderlinge samenwerking in de communicatie als positief en zorgvuldig ervaren. Campagne Lekker opgeruimd In 2023 startte de campagne Lekker opgeruimd. Deze doorlopende campagne informeert inwoners over het nieuwe beleid en maakt hen bewust van het nut en de noodzaak van afval scheiden en het voorkomen van afval. Zowel Waardlanden als de gemeenten zetten verschillende middelen in, die in onderlinge samenhang zijn ontwikkeld. In mei 2023 was de aftrap met posters op driehoekborden, in bushokjes en displays die verwijzen naar de campagnepagina waardlanden.nl/lekkeropgeruimd. Daar staan tips, blogs, video’s over het scheiden van afval en de Afval Scheiden Quiz. Na het invullen van de quiz weten mensen welk type afvalscheider ze zijn (expert in afval scheiden, vaardige afvalscheider, aarzelende afvalscheider en startende afvalscheider) en krijgen ze tips op maat. Verder is in de huis-aan-huisbladen en op sociale media regelmatig aandacht aan Lekker opgeruimd. In de huis-aan-huisbladen is de Scheidingswijzer gepubliceerd, bedoeld om uit te knippen en thuis op te hangen.

Waardlanden communiceert daarnaast onder meer via inwonersbrieven, nieuwsbrieven, persberichten, de inzet van milieucoaches, containerstickers en de jaarmagazines. De gemeenten gebruiken vooral de gemeentepagina’s en social media, waarvoor Waardlanden (meestal) de content ontwikkelt. Introductie recycletarief De voorlichting over de introductie van het recycletarief in de drie gemeenten bestond uit drie fases, waarin verschillende middelen zijn ingezet. De website van Waardlanden vormt hierbij het centrale platform. • Fase 1: Aandacht: Afval Scheiden quiz, outdoor, campagnevideo, inwonersbrieven vooraankondiging, huisaan-huisbladen, FAQ, pers, sociale media, dialoog en webcare. • Fase 2: Hoe? Blogs, explainers, huis-aan-huisbladen, posters, stickers, inwonersbrieven, nieuwsbrief, FAQ, pers, sociale media, dialoog en webcare.

30

•

Fase 3: Recycletarief komt eraan! Blogs, explainers, huis-aan-huisbladen, inwonersbrieven met folder, nieuwsbrief, spandoeken, afvalscheidingswijzer (print), pers, sociale media, dialoog en webcare. De gemeenten hebben inwoners zelf geïnformeerd over de hoogte van de tarieven via de eigen kanalen zoals de gemeentepagina, gemeentelijke website en sociale media. Doelgroepen Diverse doelgroepen zijn apart geïnformeerd over de beleidswijzigingen. Zo kregen mensen in verschillende woonsituaties (hoogbouw, laagbouw en buitengebied) andere inwonersbrieven en flyers. Andere doelgroepen voor de voorlichting zijn: gezinnen met kinderen, ouderen, adolescenten, mensen met veel medisch afval, zwerfafvalpakkers en mensen met onvoldoende inkomen. Om mensen te informeren die de Nederlandse taal niet of minder goed kunnen lezen, legt Waardlanden steeds meer uit met behulp van illustraties en een korte tekst. De teksten zijn in eenvoudige duidelijke taal geschreven (B1). De website van Waardlanden is beschikbaar in 8 talen en dat geldt ook voor de scheidingswijzer. Vragen van inwoners beantwoorden Bij de overgang naar het nieuwe beleid zijn inwoners intensief ondersteund door Waardlanden en de gemeenten. Het klantcontactcentrum, de milieucoaches, de educatiemedewerker, de grondstoffencontroleurs en de toezichthouders beantwoordden veel vragen en gaven tips en adviezen.

Leefden er specifieke vragen, dan werd daar snel op ingespeeld. In nauwe onderlinge samenwerking is ervoor gezorgd dat de veelgestelde vragen op de website actueel bleven, was er op sociale media aandacht voor actuele onderwerpen en kregen inwoners telkens dezelfde antwoorden van alle medewerkers. De inhoud van de voorlichting wordt (mede) gestuurd door wat er leeft in de samenleving. Om dit te borgen is één van de milieucoaches aanwezig bij het reguliere communicatieoverleg met de communicatieadviseurs van de gemeenten en Waardlanden. Vervolg De campagne Lekker opgeruimd blijft inwoners de komende jaren verder informeren en bewustmaken van de voordelen van hergebruik en duurzaamheid. Nu de beleidswijzigingen zijn ingevoerd, verschuift de focus van afvalscheiding naar hergebruik, preventie (voorkomen van afval), de kwaliteit van ingezamelde grondstoffen en consuminderen. Met uitleg over bijvoorbeeld deelplatforms, reparatie, kringloop en tweedehandsverkoop worden mensen gestimuleerd om actief mee te doen. Verder wil Waardlanden haar website verbeteren, met aandacht voor web-toegankelijkheid, zelfservice en gerichte informatie. Zo krijgen inwoners informatie die op hun persoonlijke situatie is toegesneden.

4.2 Milieucoach

Sinds een aantal jaren is bij Waardlanden een milieucoach in dienst (voorheen: afvalcoach). In de beginjaren was de capaciteit voldoende om de vragen te beantwoorden van inwoners wiens container werd afgekeurd. Omdat de behoefte aan uitleg sterk toenam, is met de vaststelling van de Strategienota meer capaciteit beschikbaar gesteld. In december 2021 was er een personele wisseling en startte een milieucoach voor 20 uur per week met een vol takenpakket: van voorlichting tot projectleiding zwerfafval en milieueducatie. Eind 2022 is de educatie overgedragen aan de nieuwe educatiemedewerker (paragraaf 4.3) en enkele maanden later kwam de tweede milieucoach in dienst (32 uur per week).

31

Uitleg nieuwe beleid en scheidingsregels De milieucoaches hebben een belangrijke rol in de persoonlijke uitleg van de beleidsveranderingen en het geven van inhoudelijke input voor de voorlichting. Tot nu toe was hun inzet vooral gericht op het uitleggen van het nieuwe beleid en de scheidingsregels. Vanaf 2025 gaat het meer over onderwerpen zoals preventie, hergebruik, consuminderen en de kwaliteit van ingezamelde grondstoffen. Samenwerking in de wijken De milieucoaches zijn elk het aanspreekpunt voor twee gemeenten. Zij hebben zorgvuldig een netwerk in de wijken opgebouwd. Bij het benaderen van inwoners trekken de milieucoaches samen op met netwerkpartners zoals de wijkambassadeurs, Stichting Vluchtelingenwerk en de woningbouwcorporaties. Ook houden ze contact met de zwerfafvalpakkers. Milieucoach on tour Tijdens de ‘milieucoach on tour’ gaven de coaches uitleg op plekken waar veel inwoners bij elkaar komen, zoals bij overleggen van bewonersgroepen, bijeenkomsten van woningbouwcorporaties, inloopspreekuren, buurthuizen, evenementen en weekmarkten. Een van de eerste bijeenkomsten was aangevraagd door bewoners van de Jupiterflat in Hardinxveld. Ook stonden de milieucoaches eind 2023 en begin 2024 regelmatig op de milieustraten om uitleg te geven over de milieupas.

Verder organiseren de coaches een aantal keren per jaar samen met Stichting Vluchtelingenwerk een bijeenkomst voor nieuwe Nederlanders. In 2023 vond de ‘milieucoach on tour’ 50 keer plaats en in 2024 70 keer.

4.3 Educatie

In november 2022 startte een educatiemedewerker bij Waardlanden. Inmiddels staat er een stevige basis: de basisscholen weten hun contactpersoon bij Waardlanden goed te vinden voor praktische vragen en ondersteuning bij zwerfafvalacties. Afvalvrije scholen Sinds 2014 biedt Waardlanden het programma ‘Afvalvrije scholen’ aan basisscholen in de regio aan, waarbij zich steeds meer scholen aansluiten. Het doel is om jongeren kennis te bieden en hen goed met afval om te laten gaan. In ruil daarvoor wordt zowel het restafval als het gescheiden pmd, papier en karton en gft-afval gratis opgehaald. Met de deelnemende scholen wordt een overeenkomst afgesloten, waarin de wederzijdse verwachtingen zijn opgenomen. In 2024 zijn er drie nieuwe scholen bij gekomen. Zo’n 90% van alle basisscholen in de regio doen momenteel mee en ruim 20.000 basisschoolkinderen zijn bereikt. Activiteiten Scholen krijgen ondersteuning in de vorm van lesmaterialen, een gastles en gescheiden prullenbakken. In de overeenkomst is afgesproken dat iedere groep jaarlijks minimaal één les over afval heeft of meedoet aan minimaal één activiteit. Soms komt er een vuilniswagen naar de school toe en sinds maart 2025 ontvangen de scholen vier keer per een jaar een nieuwsbrief met inspiratie, tips en informatie.

Scholen en ouders reageren positief en actief op de informatie die ze krijgen aangereikt (bron: ‘Evaluatie afvalvrije scholen schooljaar 20232024’, Waardlanden, 2024). Een populaire tegenprestatie voor deelname aan het programma is het opruimen van zwerfafval. In het schooljaar 2023-2024 zorgde Waardlanden voor de benodigde materialen bij 21 acties op 32

basisscholen en 12 acties op middelbare scholen. Verder kunnen leerlingen meedoen aan activiteiten zoals de EWaste Race (in 2024 deden 10 scholen mee), de Textielwedstrijd Vijfheerenlanden (in 2024 deden 5 scholen mee), de winactie in de Week van de Afvalhelden, de Grondstoffenbattle I-lab (in 2024 deden 446 leerlingen uit Vijfheerenlanden mee) en de inzamelactie voor zomerse opblaasspullen. Ook konden zij een bezoek brengen aan bedrijven die bezig zijn met circulariteit in de Week van de circulaire economie 2024 en meedoen aan een pimpup actie van openbare prullenbakken (twee basisscholen in Leerdam en zes scholen in Molenlanden deden mee). Tevredenheid basisscholen In juni 2024 is een enquête onder de deelnemende basisscholen gehouden. Deze is door 48 scholen ingevuld. Zij blijken de lessen als positief te ervaren en er is een wens om de gastles jaarlijks te herhalen. Middelbare scholen In het schooljaar 2023-2024 brachten 12 middelbare scholen een bezoek aan het Ecopark of de milieustraat in Gorinchem. Verder heeft de educatiemedewerker gesprekken gevoerd met middelbare scholen en tips voor betere afvalscheiding gegeven. Zeven middelbare scholen stapten over op gescheiden prullenbakken in de aula. Alle klassen van deze scholen kregen een gastles.

Verder was Waardlanden aanwezig op de voorlichtingsavond voor kinderen en ouders met als thema Duurzaamheid, georganiseerd door het Omnia college. Educatieruimte Ecopark Groot-Ammers In 2023 is een educatieruimte op het Ecopark in Groot-Ammers gerealiseerd. De educatieruimte is op afspraak voor groepen, zoals schoolklassen, te bezoeken en er zijn rondleidingen mogelijk. In de ruimte staan meubels van afgedankte materialen en het serviesgoed komt van de kringloop. In schooljaar 2023-2024 brachten 16 basisscholen en 7 middelbare scholen een bezoek. Zij kregen lessen over grondstoffen scheiden en de circulaire economie en deden mee aan activiteiten zoals ‘elektronische apparatenbingo’ en ‘zwerfafval aan de waslijn’.

4.4 Mening inwoners over nieuwe beleid In 2025 is een bewonersonderzoek gehouden, bestaande uit een online enquête en gesprekken op straat met inwoners. Uit de vragen en reacties die Waardlanden en de gemeenten kregen is ook op te maken wat de mening van inwoners is. De resultaten van het bewonersonderzoek en het overzicht van de reacties leveren gezamenlijk een goed beeld van wat inwoners van het nieuwe beleid vinden. Enquête Tussen 30 december 2024 en 27 januari 2025 stond de online enquête open (Bijlage 2: vragenlijst). Inwoners zijn op verschillende manieren opgeroepen om de vragenlijst in te vullen. Er zijn stickers met QR-codes geplakt op de ondergrondse containers, flyers uitgedeeld op de milieustraten en oproepen geplaatst op social media, in huisaan-huisbladen, websites, nieuwsbrieven en bestaande digi-/bewonerspanels, wijkraden en bewonersgroepen zijn ingeschakeld. Aan het onderzoek deden 5.131 inwoners uit het Waardlanden-gebied mee. De verschillende woningtypen en de daaraan gekoppelde inzamelwijzen zijn goed vertegenwoordigd. Hetzelfde geldt voor de verschillende leeftijdsgroepen en huishoudgroottes. Hieronder zijn de belangrijkste punten samengevat (bron: ‘Resultaten Bewonersonderzoek Afvalinzameling Waardlanden-gemeenten 2025’, Cyclus Management, 2025).

Gesprekken op straat De straatgesprekken leverden verdiepende kwalitatieve informatie op en vormen hiermee een waardevolle aanvulling op de enquête. In januari en februari 2025 zijn 87 inwoners gesproken tijdens weekmarkten: 23 mensen uit Gorinchem, 22 uit Hardinxveld-Giessendam, 19 uit Molenlanden en 23 uit Vijfheerenlanden. Het verslag is te vinden in Bijlage 3.

33

Hoe ervaren inwoners de veranderingen? • Deelnemers aan de enquête waarderen de afvalinzameling met een 6,6 en mensen die op straat zijn gesproken met een 7,3. In 2020 was de waardering van deelnemers aan de enquête hoger: een 7,6. • Het meest tevreden zijn inwoners uit Vijfheerenlanden. Mensen die hun afval goed scheiden zijn meer tevreden dan degenen die dat niet doen. • Er zijn veel reacties op de veranderingen gekomen en dan met name over de tarieven. De veranderingen worden met een 6,0 gewaardeerd. Meer dan de helft is even tevreden of meer tevreden over de afvalinzameling als vóór de veranderingen. Ruim een derde is nu juist minder tevreden, omdat restafval langer bewaard moet worden en omdat men denkt dat meer afval wordt bijgeplaatst en meer wordt gedumpt. • Over vrijwel alle veranderingen heerst meer tevredenheid dan ontevredenheid. Een uitzondering zijn de verzamelcontainers voor restafval in de voormalige gemeente Vianen: de helft van degenen die hiermee te maken kregen is hier ontevreden over. • In Vijfheerenlanden wonen iets minder goede afvalscheiders dan in de drie diftargemeenten. Voor de meeste inwoners uit de diftargemeenten is het kostenaspect de belangrijkste reden van minder restafval en voor de meeste inwoners uit Vijfheerenlanden gaat het erom dat afval scheiden gemakkelijker is geworden.

• Ongeveer een derde van alle inwoners vindt een tarief voor restafval en grofvuil eerlijker. Goede scheiders vinden het vaker eerlijk dat niet-scheiders. • De meerderheid van de inwoners denkt dat de tarieven voor grofvuil zorgen voor bijplaatsingen en dump. • Het overgrote deel is tevreden over de milieustraat en het meest over Kringloopplein Nieuw-Lekkerland, maar er heerst onduidelijkheid over het betalen op de milieustraten en over hoe het werkt met het ophalen van grofvuil.

Resultaten bewonersonderzoek Tevredenheid algemeen Gemiddeld geven de deelnemers aan de enquête aan Waardlanden voor de afvalinzameling in z’n algemeen een rapportcijfer 6,6. Van hen geeft 80% een voldoende (6 of hoger). Dezelfde vraag is ook gesteld in het bewonersonderzoek dat in 2020 is uitgevoerd als voorbereiding op de Strategienota. Hier deden 3.182 inwoners aan mee. De gemiddelde waardering bedroeg toen een 7,6. De tevredenheid is dus met één rapportcijfer gezakt. In andere gemeenten is ook een daling van de waardering te zien na een grote verandering in de afvalinzameling met een verlaging van de dienstverlening voor restafval. Zodra mensen gewend zijn aan de nieuwe situatie, stijgt de waardering naar het oude niveau. Ook onder de 87 inwoners die zijn gesproken tijdens de weekmarkten heerst over het algemeen tevredenheid: de meesten vinden dat de afvalinzameling goed is geregeld en prima loopt. Gemiddeld geven zij Waardlanden voor de afvalinzameling een rapportcijfer 7,3. Er waren veel positieve geluiden te horen over het personeel van Waardlanden: de chauffeurs doen hun werk netjes en op tijd, de medewerkers van de milieustraat zijn vriendelijk en behulpzaam en de contacten met het Klant Contact Centrum worden als prettig ervaren.

Ook in Vianen, waar in 2021 ondergrondse containers voor restafval zijn geplaatst, zijn de meeste mensen inmiddels gewend aan het nieuwe systeem en hier tevreden over. Van de 23 gesproken inwoners van Vianen hadden vier liever hun eigen container voor restafval gehouden. Per gemeente Onderstaande tabel geeft de tevredenheid per gemeente in 2020 en in 2025 weer. In 2025 zijn de inwoners uit Vijfheerenlanden zijn meer tevreden over de afvalinzameling dan de inwoners uit de drie diftargemeenten. Ook is de tevredenheid van inwoners uit Vijfheerenlanden minder gedaald (daling van 0,6 rapportcijfer) dan die van inwoners uit de andere drie gemeenten (daling van 1,0 tot 1,3 rapportcijfer). Onder inwoners uit Gorinchem is de tevredenheid het meest gedaald (daling van 1,3 rapportcijfer). Gemiddeld rapportcijfer Waardlanden ’

Gorinchem

HardinxveldGiessendam

Molenlanden

Vijfheerenlanden

Gemiddeld

Enquête 2020

7,7

7,6

7,6

7,6

7,6

Enquête 2025

6,4

6,4

6,6

7,0

6,6

34

Per woningtype en per type afvalscheider En zijn nauwelijks verschillen in de tevredenheid per woningtype, maar wel per type afvalscheider (de typen afvalscheiders zijn toegelicht in de alinea hieronder). Naarmate inwoners hun afval beter scheiden is de tevredenheid hoger: de goede afvalscheiders geven de veranderingen een 6,3 en ‘voldoende scheiders’ geven een 5,9. De matige scheiders waarderen de veranderingen met een onvoldoende (4,7) en de niet-scheiders met een zware onvoldoende (3,1). De goede afvalscheiders zijn ook meer tevreden over de afvalinzameling in z’n algemeen (6,9) dan de niet-scheiders (3,9). Tevredenheid sinds veranderingen in afvalinzameling Voor de veranderingen in het inzamelsysteem geven deelnemers aan de enquête gemiddeld een rapportcijfer 6,0. Het merendeel geeft een voldoende: 67% geeft een 6 of hoger. Onderstaande tabel geeft de verschillen per gemeente weer. Inwoners uit Gorinchem zijn het minst tevreden over de veranderingen en inwoners uit Vijfheerenlanden het meest; waarschijnlijk wordt dit verschil veroorzaakt door de invoering van het recycletarief. Gemiddeld rapportcijfer veranderingen Enquête 2025: veranderingen afvalinzameling

Gorinchem

HardinxveldGiessendam

Molenlanden

Vijfheerenlanden

Gemiddeld

5,6

5,7

5,9

6,3

6,0

Meer dan de helft van de inwoners (55%) is op dit moment even tevreden of meer tevreden over de afvalinzameling als vóór de veranderingen. Iets minder dan de helft is even tevreden (46%) en bijna een tiende (9%) is meer tevreden. Ruim een derde (39%) is nu juist minder tevreden en 6% wist het niet. Inwoners uit Vijfheerenlanden zijn vaker even tevreden of meer tevreden (65%) dan inwoners uit de andere gemeenten (48% tot 51%). Deelnemers aan de enquête die minder tevreden zijn dan voor de veranderingen, is gevraagd waarover zij minder tevreden zijn (39%). Hun antwoorden staan in de figuur hieronder. De belangrijkste redenen van ontevredenheid zijn dat restafval langer bewaard moet worden (60%), dat er meer afval naast verzamelcontainers staat (57%) en dat er meer afval in de natuur/bermen wordt gedumpt (52%). Inwoners uit Vijfheerenlanden zijn over deze drie aspecten minder vaak ontevreden dan inwoners uit de andere drie gemeenten.

35

Onder de 87 voorbijgangers die zijn gesproken tijdens de weekmarkten waren ook negatieve geluiden te horen, vooral dat er meer afval naast de ondergrondse containers staat. In mindere mate ging het over de milieupassen, over afval scheiden (kost teveel moeite en heeft weinig nut) en over het gebruik van de containers (zware klep, geluidsoverlast, zit vaak verstopt en vieze/plakkerige container). Afvalscheidingsgedrag Om een beeld te krijgen van hoe inwoners tegen hun eigen afvalscheidingsgedrag aan kijken, is aan mensen die de enquête invulden gevraagd welk type afvalscheider zij zijn. Dezelfde vraag is gesteld in het bewonersonderzoek dat is uitgevoerd in 2020. Onderstaande tabel maakt duidelijk dat de meeste mensen vinden dat zij hun afval sindsdien beter zijn gaan scheiden. Het percentage dat vindt dat zij hun afval echt heel erg goed scheidt steeg van 39% in 2020 naar 50% in 2025. Het percentage dat hun afval niet heel goed scheidt, daalde van 12% in 2020 naar 6% in 2025. Antwoord

Enquête 2020

Enquête 2025

Ik scheid mijn afval echt heel erg goed

39%

50%

Ik denk dat ik mijn afval best goed scheid, maar het kan nog beter

45%

42%

Ik scheid mijn afval niet heel goed

12%

6%

Ik vind afvalscheiden veel gedoe

3%

n.v.t.

Ik scheid mijn afval niet en ga dat ook nooit doen

1%

2%

Dit beeld wordt bevestigd door de gesprekken op straat. Van de 87 gesproken voorbijgangers vinden er tien dat afvalscheiden veel gedoe en (te) ingewikkeld is. Sommigen houden hun afval daardoor niet of nauwelijks apart.

36

Per gemeente en per woningtype De verschillen tussen de gemeenten zijn minimaal. Iets minder inwoners uit Vijfheerenlanden geven aan dat zij hun afval echt heel erg goed scheiden (47%) dan uit de andere gemeenten (51% tot 54%). Zoals de tabel hieronder duidelijk maakt, zijn er wel verschillen per woningtype. In woningen met een tuin - binnen of buiten de bebouwde kom – wonen de meeste mensen die hun afval echt heel erg goed scheiden (respectievelijk 50% en 58%). De minst goede afvalscheiders wonen met name in woningen zonder tuin, gevolgd door appartementen/ bovenwoningen. Gebrek aan ruimte in huis om het gescheiden afval te bewaren speelt hier waarschijnlijk een grote rol in. Woning met tuin in bebouwde kom

Woning met tuin in buitengebied

Woning zonder tuin

Appartement/ bovenwoning

Ik scheid mijn afval echt heel erg goed

50%

58%

26%

44%

Ik denk dat ik mijn afval best goed scheid, maar het kan nog beter

43%

39%

44%

39%

Ik scheid mijn afval niet heel goed

5%

3%

25%

12%

Ik scheid mijn afval niet en ga dat ook nooit doen

2%

1%

5%

5%

Antwoord

Minder restafval Vervolgens is gevraagd of mensen nu minder restafval overhouden dan vóór de veranderingen in de afvalinzameling en de voorlichting. De meesten antwoorden bevestigend (62%). De verschillen per type afvalscheider zijn groot. Van de hele goede scheiders zegt 65% minder restafval over te houden, terwijl van de niet-scheiders slechts 8% nu minder restafval heeft. Ook de verschillen per woningtype zijn groot. Bij woningen zonder tuin en appartementen/bovenwoningen ervaren minder inwoners een restafvalreductie (deels verklaarbaar omdat pmd nagescheiden wordt). De verschillen per gemeente zijn niet noemenswaardig. De meest genoemde redenen dat men minder restafval overhoudt is dat men afval scheiden makkelijker vindt geworden (37%), dat restafval geld kost (37%) en dat men beter weet welk afval waar hoort (35%). De verschillen per gemeenten zijn substantieel. Bij de drie diftargemeenten is het kostenaspect de belangrijkste reden dat men minder restafval overhoudt (door 53% tot 58% genoemd). Voor inwoners uit Vijfheerenlanden is dat juist dat afval scheiden gemakkelijker is geworden (51%). Dit beeld van de afname van restafval en de redenen hiervoor wordt bevestigd door de straatgesprekken. Een aantal bewoners zegt het restafval langer op te sparen sinds het recycletarief is ingevoerd; zij hoeven dit nog maar een aantal keren per jaar weg te gooien.

Als nadeel van het langer bewaren van het restafval noemen sommige voorbijgangers dat het kan gaan stinken. Recycletarief Gemeenten met recycletarief Aan de deelnemers aan de enquête uit de gemeenten Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden zijn vragen gesteld over het recycletarief. Bijna iedereen (95%) wist al vóór dit onderzoek dat er sinds januari 2024 betaald moet worden voor restafval. Ook is gevraagd naar gedragsaanpassingen als gevolg van de invoering van het recycletarief. Zoals de figuur hieronder laat zien, zijn de meest genoemde aanpassingen beter scheiden (41%) en minder vaak restafval aanbieden (33%). Bovendien vindt 32% van de inwoners het recycletarief eerlijker.

37

Ook op de weekmarkten in de gemeenten Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam en Molenlanden is gevraagd naar de mening over het recycletarief. De meeste voorbijgangers vinden het prima en logisch om apart te betalen voor het restafval. Elf mensen vinden het recycletarief echter niet prettig, omdat het systeem in hun ogen te ingewikkeld is, het vooraf onduidelijk is wat de kosten zijn en het te duur wordt voor gezinnen met kinderen. Verschillende mensen uiten hun bezorgdheid over het niet weten hoe hun afrekening uitpakt. Per gemeente en per type afvalscheider Er zijn nauwelijks verschillen tussen de gemeenten, maar wel tussen de typen afvalscheider. Een gevolg van het recycletarief is dat hoe beter mensen scheiden, hoe meer zij hun best zijn gaan doen om te scheiden en hoe minder vaak zij restafval weg te gooien. Van de goede scheiders is 45% hun best gaan doen om afval beter te scheiden en 35% om minder vaak restafval weg te gooien. Onder de matige scheiders zijn deze percentages respectievelijk 11% en 13%. Van de niet-scheiders is slechts 5% minder vaak restafval weg gaan gooien. De niet-scheiders vinden het afrekenen ook minder vaak eerlijker (de vervuiler betaalt) dan goede scheiders: 39% van de goede scheiders is het daarmee eens tegenover 8% van de niet-scheiders.

Gemeente Vijfheerenlanden Aan inwoners uit Vijfheerenlanden is gevraagd wat zij ervan vinden als hun gemeente ook een recycletarief zou invoeren. Zoals de figuur hieronder duidelijk maakt, zou 33% een recycletarief eerlijker vinden (de vervuiler betaalt). Dit percentage is vergelijkbaar met de andere gemeenten. 79% van de deelnemers aan de enquête vermoedt dat een recycletarief tot meer afval naast de verzamelcontainer leidt. Slechts 13% denkt beter te gaan scheiden en minder vaak restafval aan te bieden als gevolg van een recycletarief. Het effect van een tarief op het eigen scheidingsgedrag wordt echter onderschat. Uit de vorige alinea bleek immers dat 41% van de inwoners uit de drie diftargemeenten sinds het recycletarief hun best doet om beter te scheiden.

38

Inwoners uit Vijfheerenlanden zijn twee stellingen voorgelegd. Uit de figuur hieronder blijkt dat meer dan een derde (38%) het (zeer) eens is met de stelling dat er apart afgerekend mag worden voor restafval als de vaste heffing omlaag gaat. Iets meer dan een derde (35%) is het hier (zeer) mee oneens en 22% is neutraal. In het bewonersonderzoek van 2020 werd ook gevraagd naar de mening over afrekenen voor restafval. De formulering was: ‘In welke mate bent u het eens/oneens met het financieel belonen van afvalscheiding?’ De resultaten uit 2020 en 2025 verschillen weinig. In 2020 was ruim een derde (38%) van de inwoners uit Vijfheerenlanden het (sterk) eens met de stelling en nog eens ruim een derde (38%) het (sterk) oneens. 15% was neutraal en de overige 9% had een andere mening. Verder wil ruim de helft (51%) niet dat er aan de manier van restafvalinzameling moet worden veranderd.

Aan de 23 voorbijgangers die zijn gesproken op de weekmarkt Vianen is ook gevraagd wat zij ervan vinden als in deze gemeente het recycletarief zou worden ingevoerd. Het beeld is vergelijkbaar met het beeld uit de enquête. 39

Ongeveer een derde van de voorbijgangers staat positief tegenover apart betalen voor restafval en ongeveer de helft negatief. Redenen variëren van vrees voor zwerfafval en onduidelijkheid over hoe het werkt tot ‘Ik heb elke week maar een boterhamzakje met restafval en dat wil ik niet zo lang bewaren tot de afvalzak helemaal vol zit’. Tarief voor grofvuil Gemeenten met recycletarief Aan de inwoners uit de drie diftargemeenten is gevraagd of zij vóór dit onderzoek al bekend waren met de tarieven voor grofvuil. Bijna driekwart (74%) wist dit al, 9% wist alleen af van de kosten op de milieustraat en 5% alleen van het ophaaltarief. Verder wist 11% van beide tarieven en wist 13% niet dat de meeste grondstoffen op de milieustraat altijd gratis zijn, ook vanaf het vierde bezoek. Ook is gevraagd naar de mening over de gevolgen van de tarieven voor grofvuil. Onderstaande figuur laat hun antwoorden in één oogopslag zien. De vaakst gegeven antwoorden zijn: • De meerderheid ergert zich er aan dat grofvuil naast de verzamelcontainer wordt geplaatst (63%); • Ruim de helft is van mening dat er afval in de berm of in de natuur wordt gedumpt (55%); • Een derde is het ermee eens dat inwoners van buurgemeenten en bedrijven niet meer welkom zijn op de milieustraat (33%); • Ruim een kwart vindt het afrekenen voor grofvuil eerlijker (27%).