20230706 Concept verslag raadsvergadering

Ooit had Gorinchem een burgemeester die nauw betrokken was bij de imkerij in Nederland. Hij was maar liefst 40 jaar lang voorzitter van de Landelijke vereniging ter bevordering van de bijenteelt. Dit was de veelbesproken burgemeester Ridder Van Rappard. Hij heeft in zijn tijd een grote bijdrage geleverd aan de aanplant van veel drachtrijk groen in Gorinchem. Ook de steeds meer verstopte bijenstal in het Emmapark kent zijn oorsprong in die periode. Laten we dit erfgoed koesteren en de inzet van het college verrijken met deze motie om hier een nieuwe impuls aan te geven. Deze motie dienen we in met Gorcum Actief en SP. Voorzitter, afsluitend. ChristenUnie/SGP ziet de toekomst voor Gorinchem positief in. We rekenen op politieke durf van college en raad en we wensen het college en de raad Gods zegen toe voor het werk waar we de komende jaren mee aan de slag gaan. Dank u wel. Motie M09: We overbruggen de kloof De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; roept het college op om in nauwe afstemming met de raad een werkconferentie voor te bereiden voor de eerste helft 2024, als een startpunt voor een extra inzet op het overbruggen van de kloof met inwoners die geen vertrouwen (meer) hebben in de lokale overheid en politiek.

Motie M10: Bee happy! De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; roept het college op om bij het planten van extra bomen in Gorinchem, de drachtwaarde (= voedingswaarde van stuifmeel en nectar) van deze bomen voor bestuivende insecten als een belangrijk criterium mee te wegen.

De voorzitter: Dank u wel. Ik heb u iets meer tijd gegeven vanwege een interruptie. Dan Gorcum Actief, mevrouw Hamann. Gorcum Actief

Mevrouw Hamann: Dank u wel, voorzitter. We zien in de financiële stukken het gepuzzel. Er is veel geld, maar niet genoeg voor de grote investeringen waar we voor G - 18

staan. Er zijn onverwachte tegenvallers, zoals een zwembad dat zo'n beetje op instorten lijkt te staan, vrij nieuwe schoolgebouwen die andere daken of pleinen moeten krijgen, een niet dekkende loonindex, en zo nog meer. Investeringen komen eraan, dat is zeker, maar inflatie, rentestijging en een onzeker gemeentefonds maken langetermijnplanningen moeilijk. Het is allemaal nog niet zo precies vast te stellen en dat is de puzzel waar de afdeling financiën en de wethouder mee te dealen hebben. Er moeten keuzes gemaakt worden. Dat is altijd moeilijk. Het getuigt daarom van lef en moed om zo te puzzelen. Onze complimenten daarvoor, voor de afdeling en voor het college. Reserves en spaarpotjes worden ingezet. De weerstandsratio stijgt dan naar 2.5 € 7.6 miljoen uit de algemene reserves zijn nu voor investeringen. Het is scherp aan de wind zeilen, maar zo komen we er wel. De perspectiefnota is eigenlijk niet anders dan een kadernota in de aanloop naar de begroting. Er worden wel duidelijke keuzes gemaakt voor een cultureel centrum en een zwembad. Hoe dat precies moet, dat weten we na de zomer als die besluiten hier in de gemeenteraad worden genomen. Dat voorsorteren betekent wel dat nu al duidelijk is dat andere grote investeringen waarschijnlijk zullen moeten wachten, bijvoorbeeld op mogelijkheden die zich kunnen gaan aandienen. Denk aan die onderwijsgebouwen.

We hebben in ieder geval een motie aangenomen dat we aan de wettelijke taken zullen voldoen, ook voor wat betreft duurzaamheid. Dat vinden wij belangrijk, en er wordt dus ondertussen wel gespaard. Deze perspectiefnota is inclusief het collegeprogramma waar al aan gewerkt wordt. We zijn blij met deze noviteit, want het biedt concrete duidelijkheid. We hebben dit programma er daarom als onderliggend document bij gepakt, en wat vragen. De stadsecoloog komt in actie. Als partij voor een blauwgroen Gorinchem vindt Gorcum Actief dat de stadsecoloog aan de voorkant bij al het beleid betrokken moet worden, onder andere ook bij de omgevingsvisie. Kan het college dat toezeggen? De Omgevingswet treedt per 1 januari dan eindelijk in werking. Alles digitaal volgens een landelijk systeem. Dat vraagt om een investering hier in huis. Het staat allemaal in de perspectiefnota. Deze digitalisering was steeds eigenlijk de grote uitdaging van de Omgevingswet. Gaat dat dan wel lukken hier in huis voor 1 januari? Na de na de zomer praten we verder over de omgevingsvisie: hoe richten we de stad in, waar kan nog gebouwd worden? De woningnood is enorm, vooral voor kleine huishoudens, eenpersoonshuishoudens, jong, oud, alleenstaande. In het land worden gezinswoningen zelfs in tweeën gesplitst op het ogenblik en als je even niet oplet, worden huizen opgekocht en verbouwd tot kamerverhuur.

We noemen dat verhokking. Hoe zit dat in Gorinchem? Echt uitbreiden kan onze stad niet meer, wel inbreiden en dat kost meestal veel geld. Dan de hoogte in, het moet wel. Transformatielocaties zijn enkele kantoorgebouwen en twee bedrijventerreinen die na realisatie van de Groote Haar beschikbaar zouden komen. Voor de Arkelsedijk ligt al een plan klaar, daar kun je niet zo heel hoog bouwen, maar aan de Schelluinsestraat wel, denken wij. Wordt het dan Manhattan aan de Merwede? Van bovenaf heb je vast een prachtig uitzicht over de rivier, de regio en de allermooiste vestingstad van Nederland, maar dan moet je dus wel de hoogte in durven en daar is dan weer lef voor nodig.

G - 19

Mooiste vesting, blauwgroen, groeiend toerisme. We zetten in op energietransitie. Dat gaat goed. De komst van twee elektrische veerboten is een grote stap. Er komt een snellaadstation Buiten de Waterpoort. Is het dan zo dat, als je de veerboot aan de snellader legt, de hele binnenstad geen stroom meer heeft? Dat kan toch niet waar zijn? Het elektriciteitsnetwerk baart ons zorgen, voorzitter. De baas van Stedin noemde het net in Nederland niet voor niks een campingnetje, en dat geldt ook voor onze stad. Om energietransitie bestendig te worden, moet er twee keer zoveel capaciteit komen op het net, met idem zoveel transformatiehuisjes. We horen er graag iets over. Rest mij nog even tijd iets te zeggen over de moties die we indienen. Tijdens diverse wijkschouwen is gebleken dat gezamenlijk tuinieren in buurten en wijken heel erg leuk is. Het verbindt in sociaal opzicht, maakt mensen bewust van nut en noodzaak van groen en groente kweken misschien wel, en wie weet, kunnen we met stekkies en plantjes de tuinen thuis vergroenen, tegels eruit, plantjes erin. Het is ook nog goed voor klimaatadaptatie en tegen hittestress. Er zijn diverse organisaties in de stad actief op dit gebied. We zouden graag een collectieve tuin zien als basis en steunpunt voor alle tuinders, tuinierders en burgerinitiatieven in de stad.

Wij denken daarbij aan de locatie van de voormalige speeltuinvereniging De Ridderburcht, maar ergens anders kan ook. Kan het college daar serieus naar kijken? We dienen daarvoor een motie in samen met Stadsbelang, SP en ChristenUnie/SGP. Onze tweede motie betreft een Gorcumpas voor alle inwoners, los van het minimabeleid. De heer Klein heeft er daarnet al een kleine toelichting op gegeven. De gemeente Gorinchem staat aan de vooravond van grote investeringen voor sport, onder andere dat zwembad, en cultuur, het cultureel centrum. Gorinchem heeft een centrumfunctie. Vanuit de hele regio wordt gebruikgemaakt van deze voorzieningen. Dat is mooi. De tarieven voor deze voorzieningen zijn altijd laag gehouden, want de voorzieningen moeten bereikbaar blijven, maar kunnen straks redelijkerwijs misschien wel worden verhoogd als we die betaalbaarheid voor de Gorcumers garanderen. Voor inwoners met een Gorcumpas geldt een lager tarief. Het gaat hierbij niet om specifiek minimabeleid, maar om alle inwoners van Gorinchem. Door inflatie en rentestijging is het leven immers voor iedereen duurder geworden, ook voor die alleenstaande juf die dagelijks voor de klas staat en met drie kinderen ook een keertje naar het zwembad wil. Er is zelfs sprake van een nieuwe groep armen, in Amerika ‘the working poor’ genoemd. Tijdens het VNG-congres is hier uitgebreid op ingegaan.

Maar ook voor de gewone gezinnen met werkende ouders is het moeilijk de eindjes aan elkaar te knopen. We weten het allemaal. Zij dragen wel allemaal hun steentje bij aan deze voorzieningen. We willen dat de voorzieningen bereikbaar blijven voor al deze groepen en dat de Gorcumers trots kunnen zijn op hun eigen Gorcumpas. We dienen deze motie in mede namens Stadsbelang. Dank u wel. Motie M11: Samen tuinieren De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; verzoekt het college te inventariseren of er behoefte is aan collectieve tuinen in de wijken (burgerinitiatieven) en daarvoor locaties geschikt te maken, zoals bijvoorbeeld de locatie van de voormalige speeltuin De Ridderburcht in de Gildenwijk. Motie M12: Gorcumpas

G - 20

De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; verzoekt de mogelijkheden voor de invoering van een Gorcumpas te onderzoeken zonder de één op één koppeling aan minimabeleid en voor de perspectiefnota in 2024 en de gemeenteraad hierover voorstellen te doen.

De voorzitter: Dank u wel. Dan D66, de heer Tekir. D66

De heer Tekir: Voorzitter, dank u wel. Ik zou bijna voordat ik begin een beroep willen doen op de ‘snelpraatskills’ van de heer Van der Geest, maar ik ga mijn best doen. In deze algemene beschouwing blikt D66 eerst terug en daarna vooruit, eerst de jaarstukken dus en daarna de perspectiefnota. Voor D66 vormen de jaarstukken altijd een van de hoogtepunten van het jaar. Dit 243 pagina’s tellend document geeft namelijk antwoord op de vraag: wat wilden we bereiken en wat is daar wel of niet van gelukt? Dit jaar viel ons, nog voordat wij in het boekwerk doken, iets anders op: het college bracht de jaarstukken naar buiten met een soort jubelbericht “we houden 3,5 miljoen euro over!”. Ik wil hier toch wel even bij stilstaan, want wij stellen als raad geen begroting vast met als doel om geld over te houden, de fractie van D66 in ieder geval niet. We zijn, zeg maar, geen bedrijf dat dividend uitkeert aan haar aandeelhouders. We zijn een gemeente met maatschappelijke doelstellingen, en dan is het vooral interessant om te weten wat die gemeente voor 160 miljoen euro heeft bereikt voor Gorinchem, en dat raakt nu helaas op de achtergrond. Als een gemeente trouwens geld overhoudt, is dat niet per definitie goed nieuws. Meestal is de begroting dan namelijk niet volledig uitgevoerd en ook nu blijkt dat voor een groot deel de verklaring voor het miljoenenoverschot.

We houden trouwens helemaal geen 3,5 miljoen euro over, we houden veel méér over, namelijk 11,5 miljoen euro. Alleen, een groot deel van die onderbesteding, zoals dat technisch heet, schuiven we linea recta door naar het volgende jaar. Kortom, voorzitter, als je hier toch een financiële conclusie op wil loslaten, dan is de conclusie eigenlijk dat we optimistischer begroten dan we in werkelijkheid kunnen uitvoeren. Dat planningsoptimisme zit niet alleen in de exploitatie, maar ook in de investeringsplanning. Genoeg over het financieel resultaat. D66 is trots dat we in 2022 zowel onze inwoners als verenigingen en stichtingen een steun in de rug hebben kunnen geven. Met name de lage inkomens kwamen door de inflatie en de energiecrisis flink in de knel, maar daar hield het niet bij op. Ook de middeninkomens kregen het flink te verduren. In september vorig jaar diende D66 daarom een motie in om deze grote groep middeninkomens niet uit het oog te verliezen. Het college zou onderzoeken wat er extra gedaan kon worden om de Gorcumse huishoudens met een middeninkomen te ondersteunen. Er zou voor de perspectiefnota gerapporteerd worden, maar we hebben nog niets voorbij zien komen en zijn daarom benieuwd hoe het hiermee staat.

Aansluitend hierop hadden we in een andere motie gevraagd om te verkennen wat er gedaan kon worden om te voorkomen dat kinderen niet kunnen deelnemen aan sport en culturele activiteiten. Een suggestie die D66 toen had gedaan was bijvoorbeeld om aansluiting te zoeken bij het Jeugdfonds voor sport en cultuur. Ook hierover zijn we inmiddels benieuwd naar de stand van zaken. Dan de vooruitblik, voorzitter: de perspectiefnota. Om te beginnen valt ons op dat het college zelf aangeeft dat het opstellen van de perspectiefnota een ingewikkelde puzzel G - 21

was. En ik moet bekennen: hoezeer ik als financial ook heb genoten van het ontrafelen van die puzzel, als volksvertegenwoordiger ben ik een stuk minder enthousiast van het plaatje dat daardoor ontstaat, de puzzel zelf, zeg maar. Laat ik er geen doekjes om winden: de fractie van D66 maakt zich echt zorgen over de financiële huishouding van onze gemeente. Daar waar ik vorig jaar het college nog oprecht prees voor het scherp aan de wind varen, ben ik nu bang dat we op een gegeven moment gaan kapseizen. De financiële keuzes lijken vooral uit te gaan van wensdenken, oftewel hopen dat het allemaal wel meevalt, hopen dat we tekorten afdekken met meevallers en hopen dat we nog meer overschot realiseren in het weerstandsvermogen, zodat we een keer kunnen sparen. Voorzitter, ik snap dat hopen soms heilig kan zijn, maar zoveel hoop in tijden waarin rentes stijgen, de inflatie hoogtijdagen maakt en ambities zich maar blijven opstapelen, is simpelweg onverantwoord. Het is allemaal ingewikkeld om het goed te doorgronden, helemaal als je onvoldoende affiniteit hebt met de gemeentefinanciën. Ik pretendeer absoluut niet alle wijsheid in pacht te hebben, maar ik voel wel de plicht om te onderbouwen waar wij het risico op kapseizen zien, en dat heeft in mijn beleving te maken met een aantal ongunstige factoren die samenkomen. Je zou die ongunstige factoren ook ‘red flags’ kunnen noem.

Een ‘red flag’ hoeft niet erg te zijn, maar het zijn er nu wat D66 betreft teveel. Die ‘red flags’, het zijn er 5 in totaal, zal ik kort toelichten? Red flag 1. Onze uitgangspositie voor de begroting 2024 en verder is op dit moment niet rooskleurig. De begroting is immers meerjarig niet sluitend. Na verwerking van de meicirculaire is er een tekort van 1,2 miljoen euro tot en met 2027 en dat moeten we eerst maar eens oplossen voordat we nieuwe keuzes maken. In mijn beleving maken we zoiets bij de perspectiefnota in deze gemeente voor het eerst mee, dus het is best zorgelijk. Red flag 2. Het stapelen van ambities zonder de daarvoor benodigde dekking vast te klikken lijkt maar niet op te houden. Het meest recente voorbeeld is natuurlijk het IHP. Ik heb toen letterlijk gezegd vanaf deze plek, dat het een vrij zinloze exercitie is om ambities vast te stellen als we bij voorbaat al weten dat het niet haalbaar is. En voorzitter, dat blijkt nu. Best pijnlijk. Geen één schoolgebouw uit het uitvoeringsprogramma IHP 2023-2026 blijkt opgenomen in deze perspectiefnota. En dan heb ik het nog niet over het zwembad en al helemaal niet over een eventuele nieuwbouw van De Nieuwe Doelen. We stevenen daarmee niet alleen af op financiële missers, maar ook op teleurstellingen door de verwachtingen die we als stadsbestuur creëren. Red flag 3.

Het spaarsysteem dat wordt gepresenteerd als een soort van remedie die al deze ambities gaat afdekken, is te onzeker. Want de spelregel is: als het weerstandsvermogen boven de factor 2 uitstijgt, dan pas gaan we de overschotten verdelen over de bestemmingsreserves. Maar voorzitter, het is maar de vraag hoe reëel dat is na dit jaar. In deze perspectiefnota stelt het college namelijk voor om reserves flink af te romen. Als je dan ook rekening houdt met de negatieve saldi voor de komende jaren, dan zitten we nu al aan de ondergrens van het weerstandsvermogen. Ik heb het laten uitrekenen. Zelfs bestemmingsreserves worden uit de kast gehaald om ruimte te maken. Kortom, ook het spaarsysteem is gestoeld op hoop. Kijk, als je thuis ergens voor spaart, althans als wij dat doen, dan zet je gewoon iedere maand een x bedrag opzij en dan weet je: over een jaar, of over twee jaar, hou ik ‘dat’ bedrag over. Dat is dit niet. Dit is hopen dat je een keer een overschot hebt. Bovendien vinden we het ook echt pijnlijk dat de reserve sociaal domein, waar al jaren een spaarsysteem voor geldt, om zeep wordt G - 22

geholpen door daar 4,1 miljoen euro uit te halen, zodat we bijvoorbeeld wegen kunnen aanleggen. Dat moet voor de SP toch ook pijnlijk zijn, wetende dat we alleen al op de jeugdzorg de komende jaren een uitdaging hebben van 5,5 miljoen euro. Red flag 4. De rente op de kapitaalmarkt blijft almaar stijgen en dat heeft hoe dan ook negatieve consequenties voor onze rentelasten. Zo lenen we steeds duurder voor onze investeringen. Dat geldt ook voor geautoriseerde investeringen die nog moeten starten en daar waar het tekort op de rentelasten volgens de huidige inzichten oploopt tot 1,8 miljoen euro dekken wij in deze perspectiefnota iets meer dan 1 miljoen af. Een kleine acht ton vormt dus nog een structureel risico in de exploitatie. De voorzitter: U hebt nog één minuut. De heer Tekir: Red flag 5, de laatste voorzitter, is natuurlijk de inflatie die over de gehele begroting inclusief investeringen kostenopdrijvend werkt. En ja, we indexeren prijsgevoelige budgetten met 3%, maar is dat genoeg? Opvallend is ook dat er steeds verschillende percentages worden gehanteerd, en sommige investeringen indexeren we helemaal niet, zoals station Gorinchem-Noord, terwijl we daar nu al een tekort van minimaal 3 miljoen en maximaal 4,5 miljoen euro verwachten, dat we niet kunnen afdekken met de reserve infra.

Het uur van de waarheid wordt straks uiteindelijk bepaald door wat er uit de aanbesteding komt. En als ik het college was, zou ik maar tijdig een second opinion laten uitvoeren op de meest omvangrijke investeringsramingen, zodat we niet voor verrassingen komen staan. Tot zover de red flags, voorzitter. Geen rozengeur en maneschijn, maar wel een werkelijkheid die we onder ogen moeten durven zien en daar lijkt het vooralsnog aan te ontbreken bij dit college, kop in het zand steken en doorgaan. De financiële beschouwing is wat ons betreft de kern van onze beschouwing in onze bijdrage en we zijn uiteraard benieuwd hoe het college hier zelf tegen aankijkt. Ziet de wethouder die red flags ook en, zo ja, wat gaat ze zelf doen om het tij te keren? En zo niet, dat kan ook, dan ben ik wel benieuwd hoe ze ons gerust kan stellen. De moties zal ik verder niet uitgebreid toelichten, gelet op de tijd. Het zijn er vier en ze zijn allemaal rondgestuurd. De titels spreken voor zich. ‘Asielzoekers sneller aan het werk’ is een motie die we samen met ChristenUnie/SGP indienen. De motie ‘Werkstudenten welkom bij de gemeente Gorinchem’ spreekt ook voor zich. Hopelijk kunnen we daarmee een win-win bereiken voor al die studenten in de stad en de gemeentelijke organisatie.

De derde motie ‘Vrijwilligerswerk tijdens werktijd’, ook eentje waar we verbindingen mee willen realiseren tussen gemeenteambtenaren en de stad door ambtenaren tijdens werktijd vrijwilligerswerk te laten doen – daarmee niet gezegd hebbend dat ze dat niet doen, maar het kan alleen maar meer als we dat zelf faciliteren. Tot slot de vierde motie met als titel ‘mensen in woningnood niet onnodig belasten met leges’. Deze komt voort uit een evaluatie die de gemeente Gorinchem in 2022 heeft laten uitvoeren. Die evaluatie is ook rondgestuurd. Heel fijn dat de gemeente daar opdracht toe heeft gegeven en nog fijner zou het zijn als we aanbevelingen in die evaluatie opvolgen door de leges die we heffen voor urgentieaanvragen af te schaffen. Het is een groep die al vaak in schrijnende situaties zit op het moment dat je in woningnood verkeert, dus laten we hen vooral niet belasten met dergelijke kosten. G - 23

Daar hou ik het bij, voorzitter. Dank u wel. Motie M13: Asielzoekers sneller aan het werk De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; verzoekt het college van burgemeester en wethouders: - lobby te voeren richting het rijk om landelijke wetgeving en randvoorwaarden dusdanig aan te passen dat kansrijke asielzoekers vroegtijdig kunnen instromen op de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld via de M50 (platform voor middelgrote gemeenten met centrumfunctie waar Gorinchem lid van is); - aandacht te blijven houden voor vroegtijdige participatie en integratie van statushouders, ook als het gaat om vrijwilligerswerk; - te onderzoeken of er tevens een pilot mogelijk is gericht op vroegere instroom op de arbeidsmarkt van kansrijke asielzoekers die woonachtig zijn in onze opvanglocatie, zo mogelijk via het ambitiefonds van Avres; - en daarover voor de zomer van 2024 te rapporteren aan de gemeenteraad. Motie M14: Werkstudenten welkom bij de gemeente Gorinchem De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; verzoekt het college van burgemeester en wethouders: - recent of bijna afgestudeerde studenten zonder werkervaring een zetje in de rug te geven om de arbeidsmarkt te betreden door hen een tijdelijke aanstelling aan te bieden bij de gemeente Gorinchem; - hier actief toe op te roepen in onze wervingscampagnes voor personeel.

Motie M15: Vrijwilligerswerk tijdens werktijd De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; verzoekt het college van burgemeester en wethouders: - gemeenteambtenaren de mogelijkheid te bieden om een aantal dagen per jaar vrijwilligerswerk te doen tijdens werktijd. Motie M16: mensen in woningnood niet onnodig belasten met leges De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; verzoekt het college van burgemeester en wethouders: - in lijn met de aanbevelingen uit het evaluatierapport voor de urgentieprocedure (woonurgentie) de leges per aanvrager af te schaffen zodat de drempel voor inwoners met een woningnood wordt verkleind; - deze aanpassing te verwerken in de urgentieprocedure en de communicatie erover op de website van de gemeente Gorinchem daarop aan te passen; - deze aanpassing – voor zover nodig – te verwerken in de begroting 2024 en per 1 januari 2024 of zoveel eerder als mogelijk in werking te laten gaan.

De voorzitter: Dank u wel. CDA, de heer Van der Geest. CDA

De heer Van der Geest: Voorzitter, dank u wel, en dank aan iedereen die zich heeft ingespannen bij de voorbereidingen van deze vergadering en van de perspectiefnota. Alle inspanningen en voorbereidingen ten spijt, heeft onze fractie wel geworsteld met deze perspectiefnota, die eigenlijk de eerste is van dit college en eigenlijk de eerste echte in deze raadsperiode. En we zijn nog niet helemaal uit de worsteling, dus veel hangt af van de vergadering van vanavond, van de reflectie van het college, van de antwoorden en van de andere partijen in deze raad, maar beschouw het wel als een constructief en open G - 24

debat. En niet alleen hoe we vanavond stemmen, voorzitter, maar ook hoe we de komende drie jaar die ons nog rest samen gaan invullen. Wat ons betreft is dat ook de laatste kans om in deze periode echt samen aan de slag te gaan. Voor ons staat vanavond dus niet alleen in het teken van de perspectiefnota, maar veel meer. Over het algemeen zijn de persoonlijk contacten in de gemeenteraad best wel fijn, collegiaal en positief. Dat uit zich, denk ik, het beste buiten deze zaal in de parallelsessies. Als we hier binnenkomen, zijn er toch wat loopgraven. Maar aan de andere kant, we zitten hier toch allemaal weer vanmiddag, nou ja, los van mijn fractiegenoot mevrouw Van Oversteeg, naast onze gezinnen, banen, verenigingen en waar dan ook. Dus we hopen vanavond op een inhoudelijk scherp, maar wel constructief debat met elkaar, want deze perspectiefnota kent genoeg goede punten, maar ook wel zorgen. Wij hebben vier thema’s waar we de perspectiefnota langs gaan lopen. 1. Minder ik, meer wij. De afgelopen jaren is de individualisering zichtbaar en zichtbaarder geworden in onze stad, in heel het land. Gelukkig gaat het nog wel op heel veel plekken goed. Dat zien we als mensen hun eigen straat schoonmaken door zwerfafval te rapen, door de stoep sneeuwvrij te maken als het die enkele keer toch weer sneeuwt en heel veel bij vrijwilligers bij verenigingen, stichtingen, op scholen.

Dat werk is onbetaald en ook onbetaalbaar. De ondersteuning van de gemeente is op heel veel vlakken gewoon goed, dat horen we ook terug van onze maatschappelijke partners, maar het kan altijd beter. Om te werken aan meer solidariteit en saamhorigheid als antwoord op het egoïsme en het geschreeuw van enkelen, willen we graag onze eerste motie aankondigen, dat doen we samen met Democraten Gorinchem, en dat is de motie ‘OZB weg ermee!’. Voordat de wethouder financiën het echt aan haar hart krijgt: dit bedoelen we echt voor verenigingen en stichtingen, dus niet voor de hele stad. Want die OZB is best hoog, blijkt uit navraag. De vrijwilligers bij verenigingen werken keihard aan het heden en de toekomst van die vereniging, van die stichting, en de toekomst van het gebouw als huis van die vereniging door het goed te onderhouden en het ook te verduurzamen – die opgave ligt er ook nog bovenop. En elke euro telt daarbij. Voor ons is het dus een no brainer om hiermee akkoord te gaan. Het is ook kostenneutraal, dat staat ook in de motie, en we laten graag de beleidsvrijheid verder aan het college hoe dit op te lossen. 2. Overheid waar je op kunt vertrouwen. Dit thema raakt ons allemaal. De heer De Pagter noemde het al: we hebben anderhalf jaar geleden gemeenteraadsverkiezingen gehad, met een opkomstpercentage van 51,8%, bedroevend laag.

Dat komt deels door onszelf, deels door het soms regieloze geklungel op rijksniveau, maar ook op lokaal niveau zien we een aantal voorbeelden waarvan ik er twee ga noemen. Allereerst de ontwikkelingen in de Lingewijk. Deze wijk is de afgelopen jaren flink verbouwd en ook de Arkelsedijk raakt de Lingewijk. Een mooie kans wat ons betreft, maar het wordt soms ook als een risico gevoeld door de wijk. Daarbij slepen ook al jaren de percelen van Rijkswaterstaat en het voormalige Wellantterrein. Wijkbelang Lingewijk en de bewoners voelen zich gewoon in hun hemd gezet. Want naast de duiding wat hier nu precies gebeurt en wat de achtergrond ervan is, valt ons nog een tweede ding op. We menen hier namelijk een gemeente te ervaren die zich afzijdig opstelt, die zich richt op procedures, maar vooral bij de ontwikkelaar laat hoe iets landt in een wijk waar de G - 25

afgelopen jaren al zoveel is gebeurd. Dat is het punt waarvan we als CDA zeggen: de gemeente is er juist voor iedereen en die moet toegankelijk en benaderbaar zijn, die moet een gezicht hebben. Dat is wat wij wel missen in de aanpak van de projecten in de Lingewijk: een gemeente die de regie pakt en daarop aanspreekbaar is, niet om het werk van die ontwikkelaar nu over te nemen, maar wel voor haar eigen inwoners en instellingen daar te zijn, letterlijk een ambtenaar met wie je kunt bellen, mailen of een afspraak maken. Het tweede voorbeeld is de Festiviteitenvereniging in Dalem. We hebben hier vorig jaar tijdens de begroting een stroperig debat over gehad, maar we keken reikhalzend uit naar de eerste berichten van de voortgang van het initiatief, als je het hebt over een project van ‘minder ik, meer wij’. Maar helaas, de berichten bleven uit, er is nog helemaal niks gebeurd lijkt het wel. Is dit nou de gemeente die we willen zijn? Wat is de reden dat er nog niets is gebeurd en hoe lang willen we deze vereniging nog van het kastje naar de muur sturen? Voorzitter. Volgens mij is wel duidelijk dat we naast de inhoudelijke duiding van dit college van deze twee voorbeelden in de stad ook een standpunt verlangen van het college, maar ook van onze collega’s hier in de raad.

Bent u het met ons eens dat in deze gevallen de gemeente afzijdig is, te afwezig is en te veel achterover leunt? Het CDA is voorzichtig positief over het programma Stedelijk programmeren dat in de antwoorden zat, waarbij u ook regie wilt pakken. Graag vragen we om in uw antwoord te betrekken of dat ook voor deze situaties geldt en indien dat het geval is om toe te zeggen dat onder deze regievoering ook valt dat de gemeente hierin toegankelijk en benaderbaar is. 3. Mooiste vesting. Voorzitter, dan even een wat luchtiger intermezzo. Vorige week hebben we het volgens mij verstandigste besluit van dit jaar genomen: de vijf ton voor de landelijke Sinterklaasintocht. We hebben het al eerder aangekondigd: we verwachten dat we een steeds populairder decor worden, en geef ze eens ongelijk die landelijke omroepen en andere partijen, en om niet elke keer op stel en sprong incidentele bedragen te moeten zoeken, willen we het college vragen om bij het spaarsysteem dat geïntroduceerd is ook de spaarpot landelijke evenementen in te stellen en daar maximaal een ton in te storten uit het overschot van de jaarrekening. En mochten we daar over een paar jaar nog geld over hebben, dan kan het naar de Stadsfeesten van 2032. Daarom dien ik namens mevrouw Van Oversteeg – en natuurlijk weer op rijm! –de motie ‘Sparen voor later, of er komt een kater’ in. 4. Rentmeesterschap.

Het allerlaatste thema, voorzitter. Een van de kernwaarden van het CDA is het rentmeesterschap. Ik ga de raad nu niet overhoren, of het college, maar stiekem heb ik natuurlijk al de andere drie behandeld: gespreide verantwoordelijkheid, solidariteit en publieke gerechtigheid. Maar deze is misschien wel mijn favoriet. Als CDA willen wij goede rentmeesters zijn. Dat betekent dat we goede ouders en voorouders zijn voor onze kleinkinderen en kinderen, omdat we onze aarde, en in ons geval Gorinchem, beter moeten achterlaten dan we hebben gekregen. Dat drijft mij in ieder geval elke dag, en daar zit ook wel de crux in deze perspectiefnota: doen we dat wel, doen we dat wel genoeg? Het alternatief van Avelingen: we zien dat er kostbare tijd verloren is gegaan. De enige mogelijkheid was Gorinchem-Noord en blijft het, maar wanneer? Om het wat kleiner te maken: we zien nog wat barrières in de verduurzaming en/of de kosten van G - 26

leges die dat resultaat kunnen behouden. In de RES zat vooral het besparen van energie, het opwekken van duurzame energie. Deze barrières zorgen dat de klimaatkloof vergroot wordt, of dat mensen verduurzamingsmaatregelen niet nemen, of te weinig nemen. Daarom dienen we de motie in ‘Maak verduurzamen minder duur’, om te kijken, dus onderzoek te doen, welke barrières er zijn en of we die kunnen weghalen of verkleinen. En dan, het is al vaker ter sprake geweest, eigenlijk bij iedereen: de investeringen. Want in de inleiding staat eigenlijk al heel duidelijk… De voorzitter: U hebt nog één minuut. De heer Van der Geest: Dan ga ik nog sneller praten, voorzitter! Op dit moment is het niet mogelijk om voor alle beoogde investeringen voldoende financiële middelen te organiseren.

Heel mooi opgeschreven in de inleiding, maar het is natuurlijk wel heel zorgelijk, terwijl er nog een tekort is bij Gorinchem-Noord, we nog heel veel scholen moeten gaan verbouwen, renoveren of vernieuwbouwen, we nog moeten sparen voor een parkeergarage Kweeklust die uitgesteld wordt, maar het lijkt wel afstel en we hopen echt dat het college die zorgen van ons en de partners in de binnenstad gaat wegnemen, en daarbovenop blijft het college maar stapelen en stapelen en nieuwe voorstellen doen, en dat met VVD en ChristenUnie/SGP in het college – we zijn op z’n minst verrast dat ze hiermee akkoord gaan, want ze hamerden de afgelopen jaren zo op het huishoudboekje! We vinden het daarom onbegrijpelijk en onverstandig, voorzitter. We hebben meerdere malen gevraagd om ons serieus mee te nemen in de keuzes die we hierin te maken hebben, bij de behandeling van het IHP, bij de sessie over de investeringen en in de voorbereiding op deze perspectiefnota, maar we zien hier nog geen lijn van het college. Daarom hebben we zelf een voorstel gedaan en we zeggen er gelijk bij: als het college een betere lijn weet, of een beter voorstel heeft, wees welkom. Maar ik geef wel vast een duidelijke winstwaarschuwing af. We verwachten hier echt een eerste voorzet van u als college, goed onderbouwd en uitgewerkt.

Maak als bestuur keuzes, daar zit u met vijf wethouders voor, en leg die voor aan ons als raad, We zijn er als CDA voorstander van om de gemeenteraad als hoogste orgaan te zien, maar niet om het onvermogen van het college te maskeren. Motie M17: OZB, weg ermee! De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; roept het college op om de onroerende zaakbelasting voor verenigingen en stichtingen met een eigen gebouw op 0 te zetten, dan wel te subsidiëren, dit kostenneutraal in de begroting te verwerken, door de kosten te spreiden over de onroerende en roerende zaakbelasting voor woningen en niet-woningen. Motie M18: Sparen voor later voorkomt een kater! De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; roept op om bij het spaarsysteem ook de reserve “landelijke evenementen” toe te voegen ten behoeve van (co)financiering van landelijke evenementen, zoals recent de intocht van Sinterklaas. Door jaarlijks hier een bedrag, maximaal € 100.000 uit het overschot van de jaarrekening (indien het geval), in te storten, ontstaat er een “spaarpotje” waarmee de gemeente haar bijdrage kan voldoen aan landelijke evenementen die een positief effect hebben op de stad.

G - 27

Motie M19: Maak verduurzamen minder duur De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; verzoekt het college te onderzoeken waarvoor nu leges worden geheven bij projecten rond verduurzaming en een voorstel te doen waar deze leges gereduceerd of geschrapt kunnen worden. Motie M20: Besturen is keuzes maken De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; roept het college op om volgens de onderstaande matrix de investeringen in kaart te brengen en daarvoor een voorstel doen, voorafgaand aan de begroting bij de gemeenteraad via de gebruikelijke route: Wettelijk verplicht Noodzakelijk Wenselijk Urgent Niet-urgent Daarbij wordt het college gevraagd urgent en niet-urgent te wegen op de volgende punten qua impact: - maatschappelijk - duurzaam - economisch - lokale of regionale behoefte.

De voorzitter: Dank u wel. De SP, mevrouw Stevens. SP

Mevrouw Stevens: Voorzitter. Vorig jaar startte ik met de woorden “Er staan ons spannende tijden te wachten. Oorlog in Europa, stijgende inflatie en groeiende rentes hebben invloed op alle onzekerheden en crises die we al voor de kiezen krijgen. Een financieel onzekere tijd waarvan we weten dat dingen eerder tegenvallen dan meezitten.” Ik kan zeggen: er is niet veel verbeterd, met zorgwekkende geluiden dat de klimaatcrisis sneller gaat dan we dachten en een wereldwijde cultuurcrisis gaande is waarbij verworven mensenrechten niet meer zo zeker zijn en steeds meer mensen structureel geld tekort komen om fatsoenlijk te leven. Nee, de meevallers liggen niet voor het oprapen. Ook Gorinchem heeft hiermee te doen, direct of indirect, in het klein of in het groot. Door een decennialang beleid van afwachten – geen zorgen de rest van Nederland en de wereld deed het ook –, moeten we in het heden op zoek naar een goede, maar gevoelige balans in onze uitgaven.

Doen we niets, dan schuiven we onze problemen door naar de volgende generaties, of spenderen we alles en maken we de komende generaties vleugellam? Niet bepaald simpel, het vraagt een combinatie van durf, verantwoordelijkheid en langetermijnvisie, of het nu gaat om de aanpak van klimaatverandering, de hulp om veilig op te groeien, het vertrouwen dat schoolgebouwen niet uit elkaar vallen, de ruimte om jezelf te kunnen uiten of ontdekken, of de mogelijkheid om eens echt zorgeloos te kunnen ontspannen. Als we naar de perspectiefnota kijken, ziet de SP een college dat wel verantwoordelijkheid neemt, en natuurlijk gaan grote investeringen gepaard met onzekerheid, maar daar staat tegenover dat er gespaard wordt voor de toekomst. Een gebalanceerde keuze waarbij de SP erop zal toezien dat deze sociaal en solidair zal zijn, uiteraard met vertrouwen in het college. De Radarsessies zijn een voorbeeld van een mooie nieuwe ontwikkeling in de samenwerking tussen college en raad. G - 28

Ook is de SP blij met verschillende punten uit de perspectiefnota, en ik zal er een aantal noemen. Klimaatadaptatie en biodiversiteit staat eindelijk als zelfstandig onderwerp op de kaart en dat juichen we met zeer enthousiast ongeduld toe. We kijken uit naar de komst van de stadsecoloog en hopen dat dit deze met overeenkomend enthousiasme aan de slag gaat om Gorinchem klimaatbestendig groener te maken, en dat dat niet alleen voor de mensen is, maar ook voor insecten en kleine diertjes, zodat deze ook in Gorinchem willen verblijven. Oké, we zijn toch iets te ongeduldig, dus daarom dienen we graag de moties ‘Bee happy!’ van ChristenUnie/SGP en ‘Samen tuinieren’ van Gorcum Actief mede in. Dan kan de stadsecoloog daar meteen naar kijken. Op het gebied van duurzaamheid zijn we ook heel blij met de stimulatie van kleine elektrische vrachtautootjes in de binnenstad, een lang gekoesterde wens van de SP, en met de overleggen van het college voor aanvullende OV-lijnen – horen we daar misschien toch stiekem weer buslijn 5? Waar de SP ook heel blij van wordt, is de stadspas, een pas met veel potentie en mogelijkheden. De toegankelijkheid van cultuur wordt op deze manier bijvoorbeeld flink vergroot en dat is een groot goed in tijden van onzekerheid of nood.

Ook loven we het college voor de tact waarmee de pas ook kan worden ingezet voor alle Gorcumers die het financieel niet makkelijk hebben. Niemand loopt graag te koop met een lege portemonnee en het zal toch wel stress verminderen wanneer deze mensen een stadspas kunnen gebruiken, wetend dat ze niet schaamteloos bekritiseerd kunnen worden vanwege hun financiële situatie. Dat gebeurt namelijk al vaak genoeg. Eén zorgenpost minder, en hopelijk gepaard met wat meer plezier. De SP kijkt uit naar de ontwikkeling van de cultuurpas. Over een andere zorgenpost gesproken: maandag werd eindelijk bekend dat er ook in 2023 een eenmalige energietoeslag komt. Zou de wethouder onze huishoudens een perspectief kunnen geven op welke termijn deze zou worden kunnen uitgekeerd? En is het inmiddels al mogelijk voor de nieuwe groep van de 130%, om deze toeslag via de standaardweg aan te vragen? We horen graag de beantwoording van de wethouder. En om ook nog een klein stukje jaarstukken te doen: de SP leest dat veerponten straks alleen nog toegankelijk zijn voor mensen die digitaal kunnen betalen. Hiermee kunnen verschillende doelgroepen worden uitgesloten en dat is wat de SP betreft geen goede zaak. Na de zomer zou landelijk gesproken gaan worden over de verplichting om contant geld te accepteren naar aanleiding van de waarschuwing van de Nederlandse Bank.

De SP hoopt dat het college deze ontwikkelingen volgt en openstaat voor tijdige heroverwegingen. Als ik aan heroverwegingen denk, denk ik ook aan ons laatstgenoemde zorgenpunt van vandaag, en dat is diftar. Vanaf het begin maakt de SP zich al zorgen over de haalbaarheid, het nut ten opzichte van nascheiding, de privacy van gebruikers, uitzonderingsgroepen die alweer iets moeten aanvragen, de gebruiksvriendelijkheid en praktische problemen, de dienstbaarheid en het grote wantrouwen van de inwoners richting de politiek en verder groeiende polarisatie. Geen van onze zorgen zijn verdwenen of verminderd en we zien nog vooral een beleid dat straft en weinig positiefs uitstraalt. De SP ziet een gemeente die lijnrecht tegenover haar inwoners komt te staan, terwijl een gevecht juist niet bijdraagt aan het wegnemen van het wantrouwen in de overheid. Wat de SP betreft, zouden we nog G - 29

altijd het liefst op de pauzeknop drukken, zodat we met een rustige blik kunnen kijken of we op de juiste manier het juiste pad bewandelen. Maar ik denk dat we hierover verder zullen praten bij de begrotingsbehandeling. Niettemin hoop ik dat we in de tussentijd wel een positieve noot krijgen voor gewoon de circulaire samenleving. Misschien een triobak, zoals ze in Rotterdam hebben? Tevens dienen we de motie van ChristenUnie/SGP over de kloof tussen politiek en inwoners mede in. Maar ik wil niet met zorgen eindigen en daarom wil ik graag nog benoemen hoe blij de SP is dat het college meer geld beschikbaar stelt voor kunst in de openbare ruimte. Deze erkenning zal ervoor zorgen dat de kunstwerken van nu (of inmiddels van een paar decennia geleden) het cultureel erfgoed van later kunnen worden, en dat is troost voor de toekomst. Het is tevens een mooi bruggetje naar onze motie ‘Gooi kunst niet weg’. In De Nieuwe Doelen hangt een prachtig kunstwerk, genaamd ‘De draak en Sint Joris’, gemaakt door kunstenaarskoppel Nel Klaassen en Jaap Bouhuys. Wie na 2017 niet meer in het theater is geweest, zal het grote mozaïek vast niet kennen.

‘De draak en Sint Joris’ heeft namelijk 30 jaar achter een muur verborgen gezeten, maar gelukkig is het werk te voorschijn gehaald door toegewijde Gorcumers die ons hebben laten zien dat een kunstwerk als ‘De draak en Sint Joris’ het verdient om gezien te worden. Ik kan de rest van de motie voorlezen, maar het komt erop neer dat we hopen dat het college kan voorkomen dat het kunstwerk opnieuw achter een wand verdwijnt, of nog erger: in de vuilnisbak, en dat het een mooi nieuw huis kan krijgen, of hetzelfde huis, zodat mensen het weer opnieuw kunnen waarderen en dat toekomstige… De voorzitter: U hebt nog één minuut.. Mevrouw Stevens: …andere kunstwerken met dezelfde liefde behandeld zullen worden als deze. Daarmee hoopt de SP dat de moeite van alle Gorcumers in 2017 niet voor niets is geweest om dit bijzondere werk te behouden. We horen graag een reactie van de wethouder. Hierbij wil ik mijn betoog afsluiten. Dank u wel.

Motie M21: Gooi kunst niet weg De raad der gemeente Gorinchem, in vergadering bijeen op 6 juli 2023; constaterende dat: • ‘De draak en Sint Joris’ cultureel erfgoed is dat bestaansrecht heeft en gezien mag worden; • het huidige huis van ‘De draak en Sint Joris’ in de nabije toekomst gerenoveerd en/of gesloopt zal worden en het kunstwerk opnieuw een onzekere toekomst tegemoet gaat; overwegende dat: • het kunstwerk ‘De draak en Sint Joris’ al eens eerder voor lange tijd is verdwenen; verzoekt het college: • te voorkomen dat het kunstwerk ‘De draak en Sint Joris’ opnieuw achter een wand verdwijnt, of nog erger, in de vuilnisbak verdwijnt; • dat bij renovatie of sloop van het theater ‘De draak en Sint Joris’ een liefdevol (nieuw) huis zal krijgen, waar het opnieuw gewaardeerd kan worden; • om toekomstige andere kunstwerken in een vergelijkbare situatie dezelfde aandacht en behandeling te geven als ‘De draak en Sint Joris’.

De voorzitter: Dank u wel. Er zijn veel vragen gesteld en veel moties en amendementen ingediend en die zullen in de termijn van het college ook de nodige reacties opleveren en waarschijnlijk, schat ik zo in, ook onderling. Dank voor uw inbreng en ook dank dat u G - 30

zich over het algemeen goed aan de tijd heeft gehouden. Wij gaan nu schorsen om de maaltijd te gebruiken. Eet smakelijk. Ik zie u graag om half zeven hier terug. De vergadering is geschorst (17.24 uur). 6.

Schorsing

De voorzitter: De vergadering is heropend (18.31 uur). Aan de orde is de eerste termijn van het college. Als eerste is het woord aan wethouder Molengraaf. 7. Reactie van het college op de eerste termijn van de raad. Wethouder mevrouw Molengraaf

Wethouder mevrouw Molengraaf: Voorzitter, dank u wel. Ik zal kriskras heengaan door alles wat met de perspectiefnota te maken heeft en tussendoor ook de opmerkingen verwerken die over de jaarstukken zijn gemaakt. Ik ga dus niet eerst op de jaarstukken in en daarna op de perspectiefnota, maar het komt er zo een beetje tussendoor. Deze perspectiefnota biedt wat het college betreft een goede balans tussen onze ambities en wat er mogelijk is, tussen het uitvoeren van vastgesteld beleid en het opnemen van nieuwe plannen en het opvangen van tegenvallers, verwacht en onverwacht, tussen de financiële ruimte inzetten en sparen voor de toekomst. Dit college wil vooruitkijken voor Gorinchem met een open vizier en in nauw contact met inwoners en ondernemers in onze stad. Meerderen van u hebben het ook al gezegd: het economisch tij is grillig, het lijkt te keren. Tegelijk lezen we vandaag weer dat de huizenmarkt opveert en de dynamiek weer terug is. Gememoreerd is ook al dat inflatie en rente snel oplopen. Tegelijkertijd wordt daar ook weer een daling verwacht deze zomer. Kortom, wie heeft de glazen bol waardoor je precies weet wat er gaat gebeuren? Wat wel duidelijk is, is dat de diepe zakken van het rijk toch een bodem lijken te hebben.

Waar afgelopen jaren nog bijna elke tegenvaller werd gecompenseerd door het rijk, worden we nu geconfronteerd met tegenvallende compensatie in de meicirculaire op het onderdeel jeugd en op het onderdeel loon en prijscompensatie. Wij gaan ervan uit dat de septembercirculaire wellicht nog wat soelaas biedt, maar het ziet er allemaal niet heel positief uit. We nemen de mei- en de septembercirculaire natuurlijk mee in de aanloop naar de begroting. Gemeentelijk begroten blijft een uitdaging, met name in de jaren 2026 en 2027, als het gemeentefonds een andere systematiek gaat krijgen. Voor alle gemeenten in Nederland worden dat spannende jaren. De VNG voert stevige gesprekken met het rijk en onlangs werd erkend door de rijksoverheid dat er wel heel veel over de schutting is gegooid naar gemeenten aan taken, maar dat daarbij de zakken geld achterwege bleven. De vraag is of dat verder ook vertaald gaat worden in financiële zin. Als ik nu het gerommel in Den Haag hoor, hou ik mijn hart vast, want als het kabinet valt zijn we zo weer een halfjaar verder eer er een nieuw kabinet is en er duidelijkheid komt. Het is dus niet ondenkbaar dat wij voor ‘26 en ‘27 een tekort moeten presenteren.

Wij hebben daar in het college over gesproken met elkaar: gaan wij ons nu het vuur uit de sloffen lopen om in die bijzondere jaren een en ander sluitend te krijgen, als dat ten koste gaat van essentiële voorzieningen in onze stad, of gaan wij aan het rijk laten zien: het kan niet uit? Nou, dat is een gedachtegang die ik alvast met u wil delen.

G - 31

De begroting 2024 gaan we sluitend maken, ook de begroting 2025 verwachten we u sluitend voor te leggen, want zelfs met de voorstellen in de perspectiefnota en de meicirculaire is de begroting 2025 sluitend. Maar het is een spanningsveld en in dat spanningsveld willen wij concreet investeren in onze stad, zo breed mogelijk: wonen, werken, duurzaamheid, onderwijs, mobiliteit, zorg, erfgoed, noem het maar op. Wij willen het zwembad en het grote podium behouden als belangrijke voorzieningen in onze stad en dat vraagt creativiteit, lef en keuzes en die hebben we u in deze perspectiefnota voorgelegd als opmaat naar de begroting. We zijn blij met de waardering die een aantal fracties hiervoor hebben uitgesproken, voor de keuzes, voor de ambitie en voor ons spaarsysteem, maar we horen ook heel goed de zorgen. We zullen scherp de risico’s, maar ook de kansen in beeld houden en brengen. Bij de bespreking van de jaarrekening heeft de fractie van D66 opgemerkt: je moet niet de vlag uitsteken over wat er overblijft, want dat baart eigenlijk zorgen, namelijk dat we nog steeds die onderbesteding hebben, die onderbenutting. Ik ben het daarmee eens. Ik ben het ermee eens dat er bij het uitvoeren van onze plannen nog steeds te veel optimisme is.

Alhoewel we daar intern echt op sturen, kritisch op zijn en doorvragen: “kan het echt, denk je echt dat het op deze termijn kan?”, blijven we daar nog steeds last van houden, dus het is een punt van aandacht waar wij mee bezig blijven. Voorzitter. Ik heb zorgen gehoord over het feit dat we de reserve sociaal domein afromen. Dat hebben we niet zomaar gedaan, we hebben gekeken wat daar in moet zitten, welke risico’s we zien, welke investeringen we willen doen in het sociaal domein, risico's op jeugdzorg, maar ook investeringen op jeugdzorg, en daar is een bedrag uitgerold. Wij hebben gemeend dat we aan 5 miljoen euro de komende tijd ruim voldoende hebben. Wij vinden het eigenlijk ook zonde om dan 4,1 miljoen euro in een reserve te laten zitten waar we geen plannen voor hebben en waar we geen risico’s op zien, gewoon maar om hem in de reserve te laten zitten, terwijl we allerlei uitdagingen en plannen hebben. Dat is de reden waarom we die reserve afromen. Ik moet even heel goed naar mijn eigen handschrift kijken…. De heer Oostrum: Mag ik dan even gebruikmaken van deze stilte? De voorzitter: Zeker, ga uw gang. De heer Oostrum: Wij stellen in feite voor om de reserve nog niet af te ramen. Als ik zie hoe dat aframen gebeurt, u zet 3,8 miljoen in ’24 en 3,8 miljoen in ’25, terwijl het pas in ’25 nodig is. Dat aframen kan dus ook worden verschoven naar de volgende perspectiefnota.

Dat is eigenlijk wat in ons amendement wordt voorgesteld: doe dat nu nog even niet, maar kijk er volgend jaar naar. Wethouder mevrouw Molengraaf: Daar ga ik even over nadenken; ik kom er in tweede termijn op terug. Dan zijn er opmerkingen gemaakt over het spaarsysteem. Gelukkig werd niet spruitjeslucht genoemd, zelf ben ik gek op spruitjes, maar het werd toch door sommigen een beetje afgedaan als ouderwets, of wensdenken. Daarbij is het wel heel erg versmald tot “we gaan voor het IHP en duurzaamheid sparen vanuit een hele hoge weerstandscapaciteit”, maar als u het goed leest, ziet u dat er veel meer mogelijkheden zijn. En dan wil ik toch even terug naar het verleden, naar 2008, toen door G - 32

ChristenUnie/SGP een motie werd ingediend voor het infrafonds. Dat was in een tijd dat de grondexploitaties nog wat opleverden en het fonds zou daaruit gevoed worden. Dat fonds hebben we nog steeds en we weten hoe het gevoed wordt. Dat is ontstaan in 2008. In dat jaar ontstond ook de crisis, waardoor onze grondexploitaties ineens heel weinig meer waard waren en er dus helemaal geen overschotten waren. Toen hadden we ook kunnen zeggen “ja, het is eigenlijk krankjorum, dat moeten we niet doen, want het wordt toch niet gevuld”. Nu zijn we blij dat we dat fonds hebben. Het idee van het spaarsysteem is hetzelfde, we zullen niet in twee jaar tien scholen bij elkaar sparen. Die illusie heb ik zelf ook niet, Maar het IHP wordt gevoed door de weerstandscapaciteit boven de 2, 50%, maar ook door locaties die verlaten gaan worden. Denk aan de Langeslagenstraat en zo zijn er nog meer locaties die we kunnen gaan verkopen, waarvan het geld in het IHP terugvloeit, en elk jaar wordt er 1 miljoen gespaard. Dus het is iets meer dan de weerstandscapaciteit. Bij duurzaamheid gaat hetzelfde op. Duurzaamheid wordt een soort revolverend fonds. We gaan negen panden verduurzamen en we gaan versneld ledverlichting aanbrengen.

Dat levert ons besparingen op die terugvloeien in de reserve duurzaamheid, buiten het feit – en daar ben ik altijd wel erg jaloers op – dat mijn collega De Boer ontzettend veel subsidies weet te verkrijgen, want op duurzaamheid worden gewoon heel veel subsidies gegeven. Dus sparen is geen tovermiddel, maar voor de toekomst wel nodig, want ik zou niet heel gauw weten hoe wij andere additionele middelen bij elkaar kunnen krijgen voor deze onderwerpen. Voorzitter. Er is ons verweten dat we geen keuzes maken. Ik zal u zeggen: wij hebben de keuze gemaakt op vier lijnen. Alle reeds geaccordeerde investeringen houden we overeind, we voeren het collegeprogramma uit, de spaarsystemen en de twee voorzieningen die wij essentieel vinden voor de stad. Dat zijn de keuzes die wij maken in deze perspectiefnota. Er zijn twee moties ingediend die vragen om meer inzicht in deze investeringen en ik zeg u toe dat wij voor de begroting komen met een integraal overzicht van alle investeringen, voor welk bedrag en wat de kapitaallasten van elke investering zijn, zodat u de impact op de begroting kunt nagaan. Dan ga ik gelijk even naar die moties, zijnde de moties M01 en M05… De heer Schefferlie: Voorzitter, bij wijze van interruptie... De voorzitter: De heer Schefferlie.

De heer Schefferlie: Dat is precies waar we heel erg behoefte aan hebben, maar wij willen ook gewoon heel graag meedenken van “wat kan er nou wel, moeten we sommige dingen vertragen, wat kunnen we in de stad verkondigen wat je echt zou kunnen doen en kunnen we dat dan echt realiseren?” Toen u de eerste keer met de heer Bouwmeester het beeld liet zien van “goh, het wordt wel heel lastig met de vele investeringen en ambities die we hebben tegenover die middelen”, merkten we dat we echt essentiële informatie misten. We hebben er in de I&O van 22 juni weer om gevraagd en nu zegt u dat u dat richting de begroting zult verstrekken. Daar zijn we heel blij mee. Het is, denk ik, ook de essentie van de motie van het CDA, van onszelf en van de Partij van de Arbeid in april. Maar als u dat overzicht zelf ook nodig heeft, en gelukkig is dat zo, want wij denken dat het nodig is, dan is het toch heel moeilijk om nu met zekerheid te zeggen dat alle ambities G - 33

die tot nu toe verkondigd zijn in de perspectiefnota doorgaan. Dat is toch eigenlijk iets wat we nog met elkaar goed moeten bestuderen? Wethouder mevrouw Molengraaf: Wat mij betreft is het niet moeilijk, want ik heb die investeringen aardig op een rijtje, maar blijkbaar heeft u die niet. Het is natuurlijk de optelsom van begrotingen en perspectiefnota’s uit het verleden en de nieuwe investeringen die we nu gaan doen. Als ik naar die moties kijk, dan ga ik wel deze toezegging doen, maar de matrix mag u zelf invullen, want daar ga ik echt niks mee doen. Dat vind ik een soort huiswerk, dat mag u zelf doen. Wij zeggen dus toe dat we die informatie zullen verstrekken, maar de motie van Democraten Gorinchem, ‘Besturen zonder blinddoek’ – de titel alleen al spreekt mij totaal niet aan –, wordt door mij ontraden. De heer Schefferlie: U zegt dat u het allemaal wel scherp op een rijtje hebt, maar wij niet. U heeft dan natuurlijk ook wel een taak: het is toch bijzonder als vier volwassen fracties dat niet scherp genoeg hebben en u kunt zich afvragen of dat aan u kan liggen, of dat er misschien toch iets niet zo zorgvuldig is geweest aan het overleg. Wij hebben in ieder geval onvoldoende grip op die zaak.

En om één voorbeeld eruit te trekken: ongeacht de variant van het zwembad bijvoorbeeld, zegt u van “ja, maar dat is allemaal mogelijk, we gaan het allemaal realiseren”, want zo scherp heeft u het kennelijk wel, ondanks dat u zegt “we gaan het in november goed in beeld brengen”. Dus u zegt nu van al die ambities: ik heb het goed in beeld en het komt allemaal in orde? Wethouder mevrouw Molengraaf: Ja, dat is zeker waar. Ik heb het goed in beeld en het is mijn streven om dat te doen, ijs en weder dienende zeg ik dan. Mijn fractie zou zeggen “Deo volente”, want je weet nooit wat er allemaal op je af komt, maar in principe, zoals het er nu voorligt, denken we dit allemaal te kunnen gaan realiseren. En ja, dan toch even terugkomend. Ik zal de eerste zijn om te erkennen dat de I&O over de investeringen geen doorslaand succes was. Dat vond ik zelf ook niet en dat vond ik heel vervelend. Het lag misschien in de titel die het gegeven was. Mijn bedoeling was een soort benen-op-tafel-sessie, maar u bent daar vreselijk mee overvallen. Dat erken ik, was niet mijn bedoeling, maar het is wel gebeurd. Ik denk dat zich hier ook wreekt dat wij geen momentum meer hebben waarop we in een wat meer informele setting, zoals – en ik noem het dan toch maar, maar dat doe ik vanavond alleen deze keer – een klankbordgroep financiën, met elkaar van gedachten kunnen wisselen.

Ik snap het, want ik zie dat u volgens mij nog drukker bent dan ik al die jaren al was als raadslid, u hebt Radarsessies, u hebt Q-sessies, u hebt allerlei bijeenkomsten. Ik weet ook niet precies wanneer het dan wel moet, maar wij missen natuurlijk wel dat soort contactmomenten waarop wij gewoon eens even weg van de politieke baan met elkaar van gedachten kunnen wisselen, en dan komt het allemaal op dit soort bijeenkomsten aan. Dat vind ik eigenlijk ook wel jammer. Dus ja, wat u ermee doet, moet u ermee doen. De voorzitter: Ik zie de heer Tekir. De heer Tekir: Voorzitter, dank u wel. Laat ik beginnen met te zeggen dat ik blij ben met deze reflectie van de wethouder, want die beruchte sessie is volgens mij door geen enkele deelnemer als enthousiasmerend en hoopgevend ervaren. Tegelijkertijd denk ik G - 34

wel: ook hier vanavond ligt een gemiste kans, want er is nu meerdere malen gevraagd om dat inzicht nou eens te geven: wat zijn de investeringen waarvoor we aan de lat staan, wat zijn de keiharde, beschikbare financiële middelen die we daar tegenover kunnen zetten en laten we dan die keuze gezamenlijk maken. U geeft nu bovendien aan dat u dat inzicht wel hebt en wij niet. Was dit dan niet het moment geweest, want dit is de integrale afweging, om die informatie aan de raad te verstrekken? Wethouder mevrouw Molengraaf: Dat inzicht zou u kunnen hebben, want wij stellen maar een aantal nieuwe investeringen voor. Ik begin niet voor niks met de opmerking dat wij vier keuzelijnen hebben. De investeringen die geautoriseerd zijn houden wij overeind. Dat zijn dus investeringen die de afgelopen jaren langs zijn gekomen. Dat u dat niet allemaal in een Excelsheet hebt staan, snap ik ook en daar gaan wij voor zorgen. De heer Tekir: In uw inleiding geeft u heel terecht aan dat wij niet alle geplande investeringen kunnen uitvoeren. Dat is een vrij duidelijke uitspraak. Het is voor het eerst dat we dat nu hebben. Ja, we hebben hiervoor ook investeringen geautoriseerd, maar we zijn nu op het punt beland waarop we met elkaar constateren dat we financieel een knelpunt te pakken hebben… Wethouder mevrouw Molengraaf: Nee, sorry, dan, dan hebt u mij verkeerd begrepen.

Ik heb iets gezegd over het planningsoptimisme. De heer Tekir: Daar refereer ik niet aan, ik refereer aan de uitspraak in de inleiding van de perspectiefnota waarin u aangeeft dat niet alle plannen uitvoerbaar zijn met de beschikbare middelen die we op dit moment hebben. Dat is een constatering die u doet en daarvan geef ik aan: als dat zo is, en die vraag is meerdere malen gesteld, dan zou dit het moment zijn om dat eens goed met elkaar te bespreken. Wethouder mevrouw Molengraaf: Maar de geautoriseerde investeringen gaan we wel doen. Dus dat gaat over plannen zoals bijvoorbeeld in de mobiliteitsvisie. We weten dat het mobiliteitsfonds daarvoor op enig moment leeg zal zijn, dus dan moeten we gaan sparen om die nieuwe plannen uit te gaan voeren. De heer Tekir: Voorzitter , ik doe nog één poging en dan houd ik op. In de inleiding van de perspectief schrijft u zelf letterlijk: “Op dit moment is het niet mogelijk om voor alle beoogde investeringen voldoende financiële middelen te organiseren.” Deze conclusie trekken we voor het eerst. Hiervoor hadden we inderdaad geautoriseerde investeringen, maar was het nog niet zo dringend. Als wij dan nu voor het eerst zo’n conclusie trekken dat al die investeringen, ook investeringen uit het verleden, en de nieuwe investeringen niet te organiseren zijn, dan is dit echt het moment dat we daar met elkaar keuzes over maken.

De behoefte die de heer Schefferlie heeft snap ik, en die deel ik, dat we daar met z’n allen keuzes in maken. Wethouder mevrouw Molengraaf: Over de behoefte zijn we het eens, over de toezegging zijn we het ook eens, maar over de vraag hoe je deze zin moet lezen zijn we het niet eens. De voorzitter: De heer Klein. G - 35

De heer Klein: Voorzitter. Wethouder Molengraaf zei het ook al, maar waar de heer Tekir volgens mij naar op zoek is, is de zin die daarachteraan komt: daarom gaan we sparen voor de grote investeringen. Dus volgens mij biedt het college juist al de oplossing om die vraag te beantwoorden die het zichzelf daarvóór voorlegt. Daarom ben ik heel blij dat we in ieder geval in de loop van dit jaar die complete lijst met investeringen krijgen, want die zal ons dat totale inzicht geven. Ik kan me er wel in vinden dat er partijen zijn die zeggen van “hé, geef ons nou even dat overzicht”, en daarom ben ik dus nu al heel blij dat we hier de toezegging krijgen dat het allemaal netjes onder elkaar komt. De vraag die ik dan nog wel heb, want ik ben niet erg financieel onderlegd, is: er werd ook over kapitaallasten gesproken, is dat in jip-en-janneketaal waar wel en niet geld voor is? Wethouder mevrouw Molengraaf: Nee, de kapitaallasten zijn wat het elk jaar in je begroting doet. De heer Klein: Oké, en dan ook daarbij of we dat wel of niet dekkend hebben? Wethouder mevrouw Molengraaf: Ja. De voorzitter: De heer Van der Geest. De heer Van der Geest: Ik focus me maar even op de inhoud van wat de wethouder zegt en niet op de toon die ze aanslaat. Het was niet onze bedoeling om u met huiswerk op pad te sturen.