Agendapunt 10. AANGEPASTE KerkenvisieGoes klein

Goes nodigt uit Aan groene vestingwallen en stads- en dorpspleinen, prijkt een divers pallet van kerken die samen uitnodigend werken voor toeristen en een aantrekkelijke woonomgeving vormen. Economisch centrum Goes ligt op een strategische plek op Zuid-Beveland en doet het goed als economisch centrum van dienstverlening, detailhandel, kantoren en industrie. Het is een aantrekkelijke winkel- en werkstad met ondernemende burgers. Ook op het gebied van onderwijs, cultuur, sport en recreatie scoort Goes goed. Betrokken vrijwilligers Zowel in kerkbesturen als voor de uitvoering van andere taken is een grote inzet van betrokken vrijwilligers. Zij spelen een belangrijke rol in het in standhouden van het religieus erfgoed en maatschappelijke betekenis. Vitale kerken Een groot aantal kerkgemeenten (niet PKN en niet RK) hebben een stevige basis: zij hebben veel leden en trekken nog steeds jongeren. Zij trekken vervolgens weer andere jonge gezinnen waardoor er een levende gemeenschap blijft.

36

8. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Bewust over de toekomst

Proactieve houding

Uit de gesprekken met kerkeigenaren blijkt dat zij zelf al bezig zijn met hun toekomst. Samenwerkingen worden opgezocht en de verwachting is dat de kerkenvisie daarin kan bijdragen.

Een kerkenvisie creëert inzicht en overzicht. Samen met de dorpsplannen en stadsvisie kunnen de kerken, inwoners en gemeente nu in overleg met de kerkeigenaren vooruitdenken en samen actie ondernemen. Zo kan er tijdig worden ingespeeld op ontwikkelingen en daaraan sturing worden gegeven.

Goede bouwkundige staat Uit een quickscan door Monumentenwacht Zeeland blijkt dat de meeste kerken in Goes een goede onderhoudsstaat hebben. Enkele omvangrijke kerkgebouwen vragen wel aandacht. Financiële situatie vaak goed Bij de meeste kerken is de exploitatie nu op orde, bij een enkeling is dit nijpend. Financieel kunnen zij nog vooruit. Samenwerkingsverbanden De meeste geloofsgemeenschappen hebben onderling al een samenwerking en contact met de gemeente in het Diaconaal Platform (samenwerkingsverband van diaconieën van christelijke geloofsgemeenschappen). Dit is een goed uitgangspunt en kan worden uitgebreid in het kerkenvisietraject. De belangrijkste spelers leren elkaar beter kennen. Met kennisbijeenkomsten op het gebied van onder meer vrijwillige inzet, subsidies en duurzaamheid kunnen zij elkaar helpen. Door krachtenbundeling ontstaat er meer synergie en efficiency.

37

Andere/ aanvullende functies Kerkeigenaren zien kansen voor cultureel toerisme in kerken in aanvulling op recreatief toerisme wat de provincie Zeeland nu vooral aantrekt. De kansrijkheid van het verplaatsen van maatschappelijke voorzieningen naar kerkgebouwen (zoals dorpshuizen) kan onderzocht worden.

Zwaktes en bedreigingen 8. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

38

Groot en op zichzelf gericht

Te weinig vrijwilligers voor bestuursfuncties

Goes kent veel kerkafsplitsingen met vaak grote geloofsgemeenschappen in grote kerkgebouwen van na 1970. Hun maatschappelijke betekenis voor de wijk is wisselend. Sommigen hebben een brede, sociale functie. Anderen richten zich alleen op de eigen kerkgemeenschap.

De meeste kerkbesturen geven aan dat er vaak nog wel voldoende vrijwilligers zijn voor de reguliere (huishoudelijke) activiteiten. Het vinden van voldoende en geschikte vrijwilligers voor het invullen van bestuursfuncties is moeilijk.

Krimpende gemeenschappen in monumentale kerken In de dorpen staan monumentale kerken met kleinere gemeenschappen. De gemiddelde leeftijd van hun kerkleden ligt hoog, ledenaantallen lopen terug en daardoor ook de inkomsten, onder meer om de kerk te onderhouden. Grote monumenten met grote exploitatietekorten Voor veel monumenten is het al een uitdaging om in levendig gebruik te blijven met een ‘verdienmodel’, waarmee de kerk zich kan bedruipen. Voor de grote monumentale kerken in Goes blijkt de exploitatie ondanks een grote inzet, onvoldoende te zijn. Op de langere termijn is de situatie financieel daarmee niet houdbaar. Om deze situatie te verbeteren is een doorbraak nodig. De gemeente toont zich bereid hier actief aan mee te werken.

Dorpshuis versus kerk Met name de PKN kerken, die veelal in de monumentale gebouwen in de dorpen zitten, hebben zorgen over de toekomst. Zij zijn op zoek naar nevengebruik, maar willen niet concurreren met de dorpshuizen. Het dorpshuis in de kerk zou een mooie oplossing zijn, maar de monumentale kerken hebben onvoldoende nevenruimten of mogelijkheden om aan te bouwen. Tevens lijkt de drempel te hoog om als kerkganger of als niet kerkganger het kerkgebouw multifunctioneel te gebruiken.

9. Conclusies & aanbevelingen 1. Religieus erfgoed Goes ernstig bedreigd. 1a. Halvering van het aantal kerken in religieus gebruik over vijftien jaar Door de ontkerkelijkingstrend is de toekomst voor veel kerken in Nederland onzeker. In Goes is dat ook zo. Ten tijde van het kerkenvisietraject waren van de vierentwintig kerken drie kerken herbestemd en één leegstaand. Inmiddels zijn er 4 kerkgebouwen herbestemd. Binnen een termijn van ongeveer vijftien jaar denken van de resterende 20 kerken nog eens acht kerken te moeten stoppen met de religieuze functie. Dit betekent binnen 15 jaar bijna een halvering van het aantal kerken in religieus gebruik. Voor 2035 betekent dit dat van de in totaal 24 kerkgebouwen er maximaal 11 kerkgebouwen met een religieuze functie zullen overblijven. De in deze 11 kerkgebouwen gehuisveste kerkgemeenschappen zijn in het algemeen vitaal en zullen naar verwachting stabiel blijven of zelfs groeien. 1b. Alle rijksmonumentale kerken zijn bedreigd Een belangrijk inzicht is dat de 9 rijksmonumentale kerkgebouwen die bedreigd worden vooral PKN-kerken zijn. De Westerkerk in Goes, reeds herbestemd, en de St.-Maria Magdalenakerk vormen hierop de uitzondering. Wel is uit de bouwkundige scan gebleken dat de gemiddelde onderhoudstoestand van deze kerkgebouwen goed tot zeer goed te noemen is.

39

Dit betekent dat alle rijksmonumentale kerken in de gemeente Goes op dit moment geen duurzaam toekomstperspectief hebben. 1c. In alle zes dorpen wordt de rijksmonumentale dorpskerk bedreigd in het voortbestaan Alle kerken die denken binnen afzienbare tijd te moeten sluiten, zijn van de PKN en staan in de dorpen Kattendijke, Kloetinge, ’s-Heer Arendskerke, ’s-Heer Hendrikskinderen, Wilhelminadorp en Wolphaartsdijk. In vijf van deze dorpen gaat het om de enige dorpskerk. In Wolphaartsdijk staan 3 kerkgebouwen.

8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 1: Onderzoek op gemeenteniveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte van de buurt of kern waar de kerk staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe (neven)functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap. Bij een verkoop en herbestemming speelt dit in mindere mate. Denken in ‘kerken als kansen’ in plaats van ‘kerken als problemen’, is hierbij behulpzaam en zorgt voor een positievere benadering. De gemeente Goes kan integraal kijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kunnen gezondheidsen/of welzijnsfuncties een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaalmaatschappelijke functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Goes, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentale kerk, kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen.

Letterlijk voor hetzelfde geld, kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties. De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling.

40

Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ in het sociale domein nadere studie. Soms staat er net een nieuw dorpshuis of andere voorziening, of is dit ook een monumentaal pand. Ook kan deze denkwijze gevoelsmatig voor bewoners een grote stap zijn. Ook kan de gemeente bezien of behoeften van derden aan ruimte in een database kan worden opgenomen, waaraan de beschikbare ruimte in kerkgebouwen kan worden getoetst. Aanbeveling 2: Onderzoek op provinciaal niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van het eiland of de provincie Ook op eiland- of provinciaal niveau kunnen kansen zijn of ontstaan voor leegkomende kerken. Denk aan het ontwikkelen van een campagne en activiteiten op het gebied van cultureel toerisme of het ondersteunen van migrantenarbeiders. Het is zaak om bij neven- of herbestemmingen van kerken de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken. En om hierbij de toekomstige ontwikkelingen op de verschillende niveaus te betrekken.

2. Meer kerkgebouwen verdienen bescherming als monument 8. Conclusies & aanbevelingen

Naast de 9 rijksmonumentale kerkgebouwen verdienen er meer kerkgebouwen bescherming als (gemeentelijk) monument vanwege hun stedenbouwkundige, architectuur- en of cultuurhistorische waarde. Voorbeelden hiervan zijn de Doopsgezinde Kerk in Goes, de Sionkerk in Goes, het (reeds herbestemde) kerkgebouw De Hoogte en het kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente in Wolphaartsdijk.

De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, of de kerk in de toekomst nu religieus in gebruik blijft, een transformatie ondergaat om nevengebruik mogelijk te maken of aan de eredienst onttrokken wordt. Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie.

Aanbeveling 3: Breid de bescherming van de kerkencollectie uit inclusief interieurs

In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. Slechts één locatie in Goes voldoet aan deze norm.

Uit het onderzoek blijkt dat diverse kerkgebouwen van bijzondere waarde zijn, maar nog geen enkele vorm van bescherming genieten. Het advies is om deze kerken verder te onderzoeken en, na consultatie van eigenaren en erfgoedorganisaties, voor te dragen voor gemeentelijke bescherming. Hierboven is reeds aangegeven welke kerkgebouwen dit betreft. Aanbeveling 4: Actualiseer registraties van kerkelijke interieurs op provinciaal niveau. Museum Catharijneconvent adviseert met klem om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is in de nooit bezochte rijksmonumenten een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Op die manier leren de eigenaren van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen.

41

3. De situatie per kern en kerk is verschillend 8. Conclusies & aanbevelingen

Per kerk is de uitdaging uniek. De dynamiek van de context is steeds anders: de betrokkenheid van de bewoners, de ligging, de geschiedenis, de financiële situatie (sommige kerken zijn noodlijdend, andere hebben structurele inkomsten uit bijvoorbeeld bezittingen) en de kansen of restricties die kerkeigenaren inbrengen. In de binnenstad van Goes hebben de vijf kerken, herbestemd of niet, het niet allemaal even makkelijk. Daarentegen is de toekomstverwachting van de grote en relatief nieuwe kerken in de woonwijken gunstig. De monumentale kerk in Kloetinge is in religieus gebruik, maar wordt steeds minder bezocht. Voor hen is de toekomst onzeker. Er zijn wel ideeën en enthousiasme, maar men ervaart ook obstakels. De drie monumentale kerken in Kattendijke, ‘s-Heer Hendrikskinderen en ‘s-Heer Arendskerke redden zich financieel nog wel, maar zijn onzeker over de toekomst. Bestuursleden wisselen en nieuwe bestuursleden zijn moeilijk te vinden. De Protestantse Kerk in Wilhelminadorp ziet de toekomst helaas somber in. De Nicolauskerk in Wolphaartsdijk is heringericht, functioneert vooralsnog goed en is een sociaal verbindend element in het dorp. De beide Gereformeerde Kerkgebouwen staan op zichzelf als kerk en als (bedrijfs-)woning.

42

In de gesprekken brengen vrijwel alle geïnterviewden in dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern, wijk of buurt een voorwaarde voor succes is. Dit zou tevens aansluiten op het vigerende beleidsprogramma: Verbinding en contact. Dit betekent denken vanuit mogelijkheden waarbij inwoners, ondernemers en andere partners gefaciliteerd worden in hun initiatieven. Aanbeveling 5: Betrek dorpsraden, bewoners en ondernemers bij de toekomst van kerken Bewoners en dorpsraden zijn cruciaal om te betrekken bij het nadenken over de toekomst van (dorps)kerken. Zij voelen zich vaak betrokken, hebben ideeën en netwerken, kunnen wellicht donaties of vrijwillige inzet bieden en zijn voor sommige functies potentiële toekomstige gebruikers van het kerkgebouw. Monumentale kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een rijk verleden. Dit vertaalt zich ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden, rond het monumentale erfgoed, en worden hoger gewaardeerd.

4. Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekend 8. Conclusies & aanbevelingen

Het nadenken over de toekomst is een zoekproces, met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading. Zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen, zijn in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. De onderlinge band binnen een gemeenschap voelt als een “warm bad”. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het vertrouwde aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen ingevoerd. Jeugdactiviteiten nemen af. Ook voelt de kerkzaal te groot voor een steeds kleiner groepje. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Met name bij bestuursfuncties speelt dit. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een rijksmonumentale kerk steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van kerkgebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van exploitatie, bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het kerkgebouw wordt steeds minder gebruikt. De meeste krimpende kerkgenootschappen vinden het interessant om passende nevenbestemmingen te vinden en/of uit te breiden.

Drie kerkgenootschappen in Goes hebben in 2020 reeds een subsidie aangevraagd om een haalbaarheidsonderzoek te doen naar passende (neven-)bestemmingen. In de gesprekken brengen vrijwel alle geïnterviewden in dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern, wijk of buurt een voorwaarde voor succes is.

43

Aanbeveling 6: Stimuleer bedreigde kerken om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario’s voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Immers, dan voorkom je dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat. Ook is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en gaat verloederen. Tenslotte kun je als er genoeg tijd is, alle relevante partijen erbij betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat een goede herbestemming ongeveer 5 jaar aan voorbereiding vergt. Kerkbesturen kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning in te schakelen van experts bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. In Goes hebben reeds drie kerken zich hiervoor aangemeld, waarvan er één het onderzoek heeft stopgezet.

8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 7: Onderzoek op provinciaal niveau de wenselijkheid om een organisatie als de Stichting Oude Groninger Kerken voor Zeeland vorm te geven Kerkbesturen van de rijksmonumentale kerken geven aan dat zij het einde van het religieus gebruik in zicht zien komen. Het verantwoordelijk zijn voor het onderhoud van deze monumenten, zowel qua expertise als qua financiële opgave, valt zwaar. En wordt steeds zwaarder naarmate het lastiger is om de bestuursfuncties te vervullen met ook nog eens de juiste achtergrond. Bij steeds meer kerkbesturen ontstaat de roep om deze kerken over te kunnen dragen aan een professionele partij die het eigenaarschap overneemt met alle bijbehorende verantwoordelijkheden (met eventueel de mogelijkheid om terug te huren voor de religieuze activiteiten, zolang die nog doorgaan). Deze partij kan andere passende structurele functies en programmering op professionele wijze verzorgen om de exploitatie van het kerkgebouw te optimaliseren. De Stichting Oude Groninger Kerken heeft dit in de provincie Groningen gedaan voor meer dan 100 monumentale kerken en is een robuuste professionele organisatie. In Zeeland bestaat de Stichting Oude Zeeuwse Kerken, die in dit opzicht wel ambitieus is, maar met vier kerken in bezit, nog bescheiden in omvang is.

De grote aantallen bedreigde rijksmonumentale kerken in de gemeente Goes en ook in andere Zeeuwse gemeenten vragen om urgentie om hierover op een overkoepelend niveau na te denken. Hierbij is het belangrijk om aan te haken op landelijke ontwikkelingen op dit gebied (Zeeland is niet de enige provincie waar dit speelt) en om landelijke ervaring en expertise in te zetten.

44

5. Gebrek aan financiële middelen voor onderhoud 8. Conclusies & aanbevelingen

De meeste kerkgebouwen in de gemeente Goes zijn goed tot zeer goed onderhouden. Echter, juist de acht rijksmonumentale kerkgebouwen (en één niet beschermd kerkgebouw) in Goes worstelen met het vinden van middelen om de hoge instandhoudingskosten te bekostigen. Alle besturen kennen de rijkssubsidieregeling en vragen meestal ook de beschikbare subsidies aan. Het opbrengen van de eigen bijdrage is steeds vaker een groot probleem. Hierdoor bestaat het risico op achterstallig onderhoud, waardoor aanzienlijke bedragen nodig zijn om dit aan te pakken. Zonder structurele oplossing is de staat van onderhoud in gevaar en daarmee de toekomst van het kerkgebouw, zie ook bijlage 2. Aanbeveling 8: Monitor op gemeentelijk niveau structureel de onderhoudsachterstanden bij rijksmonumentale kerkgebouwen en breng dit onder de aandacht bij de provincie. Alle rijksmonumentale kerken in de gemeente Goes kennen de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim) en maken daar in de meeste gevallen ook gebruik van. Zij laten zich daarbij ondersteunen door een professioneel bureau. Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) blijft het eigen aandeel (40% + eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt. Voor de onderhoudskosten zijn bij gemeente beperkte en bij de provincie geen aanvullende subsidiemogelijkheden.

Indien er sprake is van een restauratie kan daarvoor subsidie worden aangevraagd bij de provincie Zeeland. Op deze provinciale subsidieregeling voor restauratie van rijksmonumenten kan jaarlijks een beroep worden gedaan. De provinciale regeling kent een subsidiepercentage van 70%, maar ook dan is een eigen bijdrage van 30% vereist.

45

Dit moet met behulp van een dekkingsplan worden aangetoond. Ook hierbij geven kerkbesturen aan dat het bijleggen van de eigen bijdrage een probleem is. Als kerkgebouwen, aangewezen als rijksmonument, een andere functie krijgen dan het religieuze gebruik, blijven de subsidiemogelijkheden bestaan. Ook dan blijft het eigen aandeel een aandachtspunt. Dus aanvullende functies of andere manieren om inkomsten te genereren moeten gezocht worden om de exploitatie op orde te brengen. Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor cultuurhistorisch van belang zijnde kerkgebouwen kan een beroep worden gedaan op de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de herbestemming van een kerkgebouw (en andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek. Het verbeteren van de algemene financiële positie van bedreigde kerkgebouwen, zodat zij wel in staat zijn de eigen bijdrage te betalen, komt ook in andere aanbevelingen aan de orde. Tegelijkertijd is verdiepend onderzoek naar onderhoudsachterstanden in relatie tot subsidiemogelijkheden en opties voor aanvullende financiële regelingen een aanbeveling. Immers, hoe langer de onderhoudsachterstanden oplopen, hoe groter het risico dat de kerkgebouwen te veel verloederen.

De kosten om een sterk verloederd gebouw op te knappen zijn relatief veel hoger dan het enigszins bijhouden van het onderhoud. In deze situatie wordt het vinden van een duurzaam toekomstperspectief voor de kerk steeds moeilijker en dreigt sloop als enige optie. De gemeentelijke opnames in combinatie met de rapporten van de monumentenwacht zijn goede instrumenten die aan de basis kunnen liggen van het monitoren van de onderhoudstoestand.

8. Conclusies & aanbevelingen

6. Investeren in duurzaamheidsmaatregelen rendeert voor oudere monumentale kerken (nog) niet

7. Ondersteuning bij het vinden van goede vrijwilligers is gewenst

Met name de jongere kerken beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor een duurzamer concept. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk welke investeringen in duurzame maatregelen zullen renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen in het verlagen van de stookkosten.

Goede vrijwilligers zijn onmisbaar voor de instandhouding van religieus erfgoed op de langere termijn. Het niet meer adequaat kunnen vervullen van vrijwillige bestuursfuncties is nu één van de grootste knelpunten voor bedreigde kerkgebouwen met een religieuze functie.

Aanbeveling 9: Voer op kerkelijk niveau duurzaamheidsscans uit in combinatie met onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen, maar dan wel in combinatie met een onderzoek naar neven- of herbestemming. Op gemeenteniveau zijn geen budgetten beschikbaar om deze scans te laten uitvoeren. De gemeente kan hierin echter wel een ondersteunende rol spelen en op provinciaal niveau aankaarten dat een efficiënte en effectieve regeling op het gebied van duurzaamheid voor kerkgebouwen wenselijk is.

46

Aanbeveling 10: Zet in op slimme werving van vrijwilligers Op korte termijn is het belangrijk om een aantal knelpunten in besturen te helpen oplossen. Daarbij moet blijvend geïnvesteerd worden in het opzetten van vruchtbare netwerken en slimme wervingsmethoden van vrijwilligers. Museum Catharijneconvent heeft hier een mooi voorbeeld voor, waarbij door slimme ‘framing’ een vacature als aantrekkelijk wordt ervaren en sneller vervuld raakt. De gemeente Goes subsidieert al een organisatie (SMWO) die als taak heeft om vrijwilligers te vinden en te ondersteunen. Zij kunnen hierin wellicht een goede rol spelen.

8. Contactambtenaar dringend gewenst voor kerkeigenaren en voor collega’s bij gemeente Goes 8. Conclusies & aanbevelingen

Kerken geven aan behoefte te hebben aan een duidelijk aanspreekpunt bij de gemeente Goes. Op dit moment is er onvoldoende capaciteit beschikbaar om deze loketfunctie structureel en op voldoende sterkte te kunnen invullen. Zonder deze contactambtenaar dreigt de constructieve relatie die nu is opgebouwd met de kerkbesturen weer te verwateren. Gezien de uitdagingen waar een aanzienlijk deel van de kerkbesturen voor staan en de bedreiging die dit vormt voor het (rijksmonumentale) religieus erfgoed van de gemeente Goes, is dit zeer ongelukkig.

publiek toegankelijk blijven en het erfgoed beleefbaar blijft (denk aan maatschappelijke of culturele functies). Een erfgoedcoördinator als aanspreekpunt/loket voor de kerkeigenaren is randvoorwaarde om deze kansen voor de kerkenopgave in Goes, vanuit gemeentezijde, te verzilveren. Het onlangs gesloten coalitieakkoord biedt hiervoor mogelijkheden.

Ook binnen de gemeentelijke organisatie staat de kerkenproblematiek onvoldoende scherp op het netvlies van beleidsafdelingen, waar wellicht kansen liggen voor leegkomende kerkgebouwen. Denk aan gemeentelijke taken als: het huisvesten van sociaal-maatschappelijke functies (dorpshuizen of een bibliotheek), stimuleren van cultuur (muziekvoorstellingen, muziekschool), toerisme en recreatie, energietransitie bevorderen etc. Een centrale aanjager, een contactambtenaar of erfgoedcoördinator is hierbij onontbeerlijk.

Uit voorliggend onderzoek blijkt dat vrijwel alle rijksmonumentale (dorps)kerken bedreigd zijn in het voorbestaan. Oplossingsrichtingen om een duurzaam toekomstperspectief te vinden voor dit waardevolle erfgoed, vragen om samen op te trekken met kerkeigenaren, gemeente Goes en eventuele andere partijen. Kansen kunnen liggen in ‘domein-overstijgend denken’ met de verschillende beleidsafdelingen van de gemeente Goes of in combinatie met initiatieven van buiten de gemeente Goes.

Aanbeveling 11: Stel een erfgoedcoördinator aan bij de gemeente Goes als aanspreekpunt voor kerken en collega’s

Het is hiervoor wenselijk dat de gemeente Goes de contacten met de kerkbesturen goed onderhoudt en op gewenste vragen en acties acteert. Hiervoor is de erfgoedcoördinator onmisbaar (zie aanbeveling 11). Vervolgens is een afwegingskader (hoe om te gaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief) en een afgestemde werkwijze binnen de gemeente Goes, tussen de verschillende betrokken afdelingen, voorwaardelijk. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De erfgoedcoördinator regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden. Een eerste aanzet hiervoor is gegeven in het actieplan van hoofdstuk 10 en in het voorstel voor een stappenplan in bijlage 2.

Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Goes een structurele aanjager beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor onvoldoende capaciteit beschikbaar. Kerkeigenaren zijn aan zet, maar uit het onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Goes en kerkbesturen van bedreigde kerken, de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om een volgende stap naar een duurzame toekomstperspectief te zetten. Wellicht een zoektocht bevorderen naar functies waardoor de kerkgebouwen

47

Aanbeveling 12: Bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente Goes

10. Actieplan Voorstel De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat veel kerkbesturen ervaren dat de toekomst van hun kerkgemeenschap onzeker is. Bijna de helft van het religieuze erfgoed in de gemeente Goes heeft geen vanzelfsprekend duurzaam toekomstperspectief. Nu deze toekomstverwachtingen in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om proactief actie te ondernemen. Het voordeel hiervan is dat voorkomen kan worden dat kerkgebouwen leeg komen te staan, in verval raken en op den duur moeilijk meer te redden zijn. Proactief handelen kan een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor kerkgebouwen opleveren, al dan niet in combinatie met de religieuze functie, als daarmee tijdig wordt gestart. Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. Het kost vaak meerdere jaren om de haalbaarheid van dergelijke projecten te onderzoeken en tot realisatie te komen. Het is dus zaak om tijdig te starten. Ook om andere kansrijke oplossingsrichtingen voor het ontkerkelijkingsvraagstuk te vinden is actie geboden.

48

De gemeente Goes pakt de rol van initiator en inspirator en nodigt alle kerkeigenaren uit die actief over de toekomst van hun kerkgebouw willen nadenken. Binnen het project Kerkenvisie (verdiepend onderzoek, fase 2) is hiervoor bij de gemeente nog een bedrag beschikbaar uit de rijksbijdrage. In een projectgroep “Toekomst kerken Goes” vindt een nadere verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten en een stappenplan (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd), met als uitgangspunt de 12 aanbevelingen ut de kerkenvisie. De projectgroep stelt een vervolgaanpak/ uitvoeringsprogramma op en legt dit voor aan het college van Burgemeester en Wethouders, dat de gemeenteraad hierin kan betrekken. Het voorstel sluit niet uit dat zowel de kerkeigenaren als de gemeente Goes ook zelf actie ondernemen.

Kerkbesturen

gemeente Goes

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Platform Toekomst kerken Goes

Acties

9. Actieplan

Aanbevolen acties voor kerkeigenaren en de gemeente Goes in fase 2 van het kerkenvisietraject:

Kerkbesturen

gemeente Goes

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Platform Toekomst kerken Goes

Acties

49

Kerkbesturen Goes

Platform Toekomst kerken Goes

Gemeente Goes

• Doe mee aan het platform Toekomst kerken Goes (aanbeveling 9) • Kerken met een onzeker toekomst­ perspectief: vraag subsidie aan om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierin samen met het platform en de gemeente Goes (aanbevelingen 4 en 9) en voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming (aanbeveling 6)

• Leer elkaar beter kennen • Doe inspiratie op bij elkaar en anderen, ook buiten de gemeente Goes • Bepaal welke projecten het meest kansrijk en urgent zijn om samen op te pakken in groepjes: • Meedenken in de opzet van een sterke stichting die kerken overneemt voor Zeeland (aanbeveling 4) • Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen en of de gemeente Goes sociaalmaatschappelijke functies kan onderbrengen in geheel of gedeeltelijk leegkomende kerk­­­gebouwen (met vaste langjarige huur) (aanbeveling 1) • Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van het eiland of de provincie en onderzoek of cultureel toerisme kansen biedt voor de toekomst van (groepjes van) kerken (aanbeveling 1) • Bedenk hoe bewoners en dorpsraden te betrekken bij de projecten (aanbeveling 3) • Zet in op slimme werving van vrijwilligers, door bijvoorbeeld een kennisbijeenkomst te organiseren met het Catharijne Convent en/of met het steunpunt vrijwilligers dat de gemeente Goes subsidieert (aanbeveling 7)

• Stel een contactambtenaar aan bij de gemeente Goes als aanspreekpunt voor kerken en collega’s en projectleider vanuit de gemeente voor het platform Toekomst kerken Goes (aanbeveling 8) • Stimuleer bedreigde kerken om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken (aanbeveling 4) • Bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente Goes (aanbeveling 8) • Breid de bescherming van de kerken­ collectie uit inclusief interieurs en actualiseer registraties van kerkelijke interieurs samen met de provincie Zeeland (aanbeveling 3 & 4) • Onderzoek samen met de provincie Zeeland of een structurele monitor onderhouds­ achterstanden bij monumentale kerk­­­ gebouwen wenselijk en haalbaar is en zo ja, stel een herstel­programma op (aanbeveling 8)

50

Bijlage 1

Kerkenpaspoorten

Legenda kerkenpaspoorten †

51

S

Klein

Christelijk gebruik

M

Middelgroot

Rijksmonument

Herbestemd

L

Groot

Beeldbepalend

Leegstaand / in transitie

XL

Zeer groot

Geen monumentale status

Kerkenpaspoort

1

Doopsgezinde Kerk

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Westhal 41, Goes

S

70 m2

Bouwjaar

1930

†

Christelijk gebruik

Architect

Rothuizen, A.

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Algemene Doopsgezinde Sociëteit

Zitplaatsen

40

Gebruik

Religieus

De kleine kerk is gebouwd als Doopsgezinde Kerk, maar van 1946 tot 1960 ook in gebruik geweest door de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. Nu is het gebouw tevens in gebruik bij de Vereniging Vrijzinnig Hervormden. De in 1930 gebouwde Doopsgezinde kerk bestaat uit twee bouwvolumes van ongelijke hoogte met hoog opgaande zadeldaken en tuitgevels en rechtsachter een aanbouw met een plat dak. In de voorgevel is een toegangsdeur met rondboog aangebracht en in de topgevel een spleetvenster. De enige versiering van de kerk bestaat uit de boogaanzetten de naam van de kerk boven de hoofdentree. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

52

In de zijgevels zijn rechthoekige vensters met roedenverdeling gemaakt, afgewisseld met kleine vensters met glas in lood.

Het plafond van het voorste bouwdeel heeft een segmentboogvorm. De kerkzaal heeft een dakconstructie met schenkelspanten. De spanten en de binnenzijde van de kap zijn nieuw afgewerkt. De wanden bestaan uit schoonmetselwerk. De zaal heeft een moderne kansel en een moderne vloer. De kerk heeft waarde als kleine interbellumkerk uit het oeuvre van A. Rothuizen. Het exterieur is sinds de bouw nauwelijks gewijzigd.

2 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Westerkerk

Rijksmonument

Adres

Westwal 6, Goes

309 m2

Bouwjaar

1929

Herbestemd

Architect

Rothuizen, A.

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Zitplaatsen

500

Gebruik

Herbestemd

De in 1929 voltooide Westerkerk is door dezelfde architect als de kleine doopsgezinde kerk ontworpen. Net als bij de kleine doopsgezinde kerk bestaat de hoofdopzet uit meerdere volumes met hoogopgaande zadeldaken. In het kleinere bouwdeel aan de achterzijde bevindt zich de consistorie die een nieuwe bestemming heeft gekregen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

53

Tegen de voorgevel van de kerkzaal is een toren met een ranke spits gebouwd. De kerkzaal heeft hoge rechthoekige vensters met glas in lood. In het interieur zijn de wanden uitgevoerd in schoonmetselwerk. De spanten hebben een opvallende driehoekige top. Boven de entree van de kerk bevindt zich een zangerstribune bij de tegenoverliggende wand het liturgisch centrum met het orgel en de kansel. De kerk behoort sinds 2009 aan Stichting Johannes Thielen.

De stichting stelt zich ten doel het gebouw te bewaren in oorspronkelijke vorm en ‘het in brede zin ten dienste stellen aan de samenleving en daarbij een platform bieden voor ontmoeting tussen de Christelijke Gemeenschap van Goes en de maatschappij.’ De kerk is een belangrijk werk in het oeuvre van Rothuizen. Het interieur laat in zijn ontwerp Art Deco invloeden zien. De nog behouden indeling van de kerk met kansel en orgel in het liturgisch centrum zijn getuigen van de gereformeerde oorsprong van het gebouw.

3 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Voormalige Korpszaal Leger des Heils

Beeldbepalend

Adres

Ravelijn de Groene Jager 72, Goes

70 m2

Bouwjaar

1995

Leegstaand

Architect

J. Fierloos

Bouwstijl

modernisme

Denominatie

Leger des Heils

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Herbestemd

Het huidige gebouw vervangt een ouder gebouw, dat in 1996 is gesloopt. De gevels op de hoek van de Westwal en Ravelijn de Groene jager zijn uitgevoerd als een vierkant gesloten blok in verschillende kleuren metselwerk met kleine muuropeningen. De bovenste laag bestaat uit een rond volume met vensters waardoor de onderliggende zaal wordt verlicht.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

54

Bij de aansluiting op het langwerpige volume aan de Westwal lopen de vensters van de ronde verdieping door tot op het maaiveld. Het aangebouwde rechthoekige gedeelte is ook in twee kleuren baksteen opgetrokken en heeft een plat dak.

In het interieur is de staalconstrucutie die het ronde dak draagt in het zicht gebleven. De inrichting en afwerking van de zaal zijn functioneel. Het gebouw is niet direct herkenbaar als een kerkelijk gebouw en te jong om het een plaats te geven in de moderne architectuur. De waarde is vooralsnog beperkt.

4

Kerkenpaspoort

Grote- of Maria Magdalenakerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Singelstraat 21, Goes

XL

>2000 m2

Bouwjaar

ca.1470 / 1620

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk Nederland (PKN)

Zitplaatsen

1200

Gebruik

Religieus

In de tweede helft van de twaalfde eeuw was er al een parochiekerk in Goes, gewijd aan Sint Maria Magdalena. Het gebouw had vermoedelijk de vorm van een zaalkerk en ging als kerkschip fungeren toen er in de dertiende eeuw een koor tegenaan werd gebouwd. In 1423 werd een nieuwe westtoren gebouwd en werd het schip in die richting uitgebreid.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

55

Midden vijftiende eeuw kreeg de kerk een nieuw, groter koor, in de stijl van de Brabantse gotiek. Het was breder dan het oude schip. Daarom werd het schip uitgebreid met twee beuken, zodat het even breed werd als het koor. De twee buitenste zijbeuken waren bestemd voor de kapellen. Eind vijftiende of begin zestiende eeuw werden ook een noorder- en zuidertransept gebouwd en aan de

oostzijde van het zuidertransept een nieuwe sacristie. Het nieuwe koor en de transepten waren beduidend hoger dan het oude schip. Ook werd in die tijd een preekstoel gebouwd, waarvan de kuip tot in de huidige tijd dienst doet. De kerk werd in 1618 getroffen door brand waardoor het dak, met dakruiter werd verwoest en de toren instortte. De toren werd niet herbouwd maar er werd een vieringstoren toegevoegd. In het interieur zijn belangrijke elementen zoals het orgel en de Herenbank bewaard. De kerk heeft naast de religieuze, ook een culturele functie. De kerk heeft grote waarde als middeleeuwse kerk met kenmerken van de Brabantse gotiek. In het interieur zijn belangrijke stukken zoals het orgel nog aanwezig. De kerk heeft stedenbouwkundige waarden, gelegen nabij de Grote Markt in Goes, het oude slot Oostende en de Heilige Maria Magdalenakerk.

5

Kerkenpaspoort

Heilige Maria Magdalenakerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Singelstraat 9, Goes

L

850 m2

Bouwjaar

1906-1908

†

Christelijk gebruik

Architect

Margry, A.A.J. & J.M. Snickers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Zitplaatsen

750

Gebruik

Religieus

De kerk is geheel in baksteen uitgevoerd met een lantaarn op de viering en een ter linkerzijde geplaatste fronttoren. Het koor is voorzien van een vijfzijdige sluiting waarin gebrandschilderde ramen zijn aangebracht. Zowel de architectuur als de oorspronkelijke inrichting en afwerking zijn als eenheid in neogotische trant uitgewerkt. In enkele decoratieve interieurelementen in de kerk, met name glas in lood in de deuren, en in sterkere mate in de pastorie, is de invloed van de Art Nouveau herkenbaar.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

56

Het schip is voorzien van een houten tongewelf. Onder andere de altaren en biechtstoelen werden in de ateliers van Margry en Snickers vervaardigd. Uit de oude, vroeg negentiende eeuwse Katholieke kerk werden de heiligenbeelden, de kruisweg,

het missiekruis en het oude hoofdaltaar overgeplaatst. De kap van de kerk bestaat uit sobere, grotendeels naaldhouten, geboute spanten met schenkelstukken ten behoeve van de bevestiging van het houten gewelfplafond. Het interieur dateert grotendeels uit de bouwtijd. De muurschilderingen van de hand van Pieter Gerrits en Pieter Geeraerdts dateren gedeeltelijk uit de Tweede Wereldoorlog (triomfboogschildering). De kerk (zowel interieur als exterieur) is van belang vanwege cultuurhistorische en architectuurhistorische waarden. Ze is van belang als getuige van de Rooms Katholieke emancipatie in Zeeland. De kerk heeft stedenbouwkundige waarden, gelegen nabij de Grote Markt in Goes, het oude slot Oostende en de Grote- of Maria Magdalenakerk

6

Kerkenpaspoort

Maranathakerk

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Bergweg 43, Goes

L

1025 m2

Bouwjaar

1989

†

Christelijk gebruik

Architect

L. de Putter en Laban (Kapelle)

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland (CGK)

Zitplaatsen

515 + 600 foyer

Gebruik

Religieus

In 1952 werd de eerste kerkdienst van de Christelijke Gereformeerde gemeente in Goes gehouden in het kerkgebouw van de doopsgezinde gemeente. Na een tijdelijk verblijf in een verbouwd winkelpand aan de Bierkade werd in 1965 het gebouw aan de Bergweg geopend. Na een tussentijdse verbouwing werd het huidige kerkgebouw in 1989 in gebruik genomen. In 1999 werd een ontmoetingsruimte bijgebouwd en werden onder andere de zalen en de keuken vernieuwd.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

57

De kerkzaal heeft een rechthoekige plattegrond en is opgetrokken in baksteen. In de beide lange gevels zijn grote ronde ramen aangebracht en aan de zijde van de ingang in de rechter gevel muuropeningen met glazen bouwstenen.

Bij de rechter kopgevel ligt de entree van het gebouw met rechts daarvan een halfrond bouwvolume. Tegen de rechter kopgevel staat ook de gemetselde toren van de kerk. Het interieur heeft een moderne afwerking met systeemplafonds en witte wanden. Een van de ronde vensters is van een glasschildering voorzien. Het kerkgebouw heeft een beperkte architectuurhistorische waarde. Wel speelt het een rol in de geschiedenis van de Christelijke Gereformeerde Kwerk.

7

Kerkenpaspoort

Vredeskerk (Oosterkerk)

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Ds. WH vd Vegtplein 2, Goes

L

715 m2

Bouwjaar

1956/2015

†

Christelijk gebruik

Architect

C. Trappenburg/Fierloos

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Protestantse Kerk Nederland (PKN)

Zitplaatsen

450

Gebruik

Religieus

Gebouwd als Gereformeerde Oosterkerk. Verbouwd 2014-2015. Het pand heeft een interne gedaanteverwisseling ondergaan en is gemoderniseerd en uitgebreid. De entree is verplaatst naar de ds. W.H. van der Vegtplein. Er is een verbindende gang met koffieuitgiftebalie toegevoegd. De gang verbindt de diverse zalen. Sinds die verbouwing heet dit kerkgebouw Vredeskerk, van de Protestantse Kerk Nederland (PKN).

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

58

Het bouwdeel uit 1956 is gebouwd als kerk in een wederopbouwwijk en deelt veel kenmerken met andere kerken uit die periode. Het ontwerp is sober met bakstenen muren, grote vensters en een eenvoudige klokkentoren. Het interieur is gemoderniseerd met nieuwe vloeren en een nieuwe wanden plafondafwerking.

Bij de verbouwing in 2015 is het bakstenen uiterlijk van de kerk ingrijpend gewijzigd. De lagere aanbouwen tegen de kerkzaal hebben een afwijkende vensterindeling en de muren zijn grijs geschilderd. De kerk heeft een beperkte architectuurhistorische waarde doordat de kenmerken van een karakteristiek wederopbouw kerk grotendeels verloren zijn gegaan. Wel is de plaats van de kerk in een wederopbouwwijk van belang.

8

Kerkenpaspoort

Bethelkerk

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Tulpstraat 2, Goes

L

750 m2

Bouwjaar

1953

†

Christelijk gebruik

Architect

Chr. de Heer,

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Bond van Vrije Evangelische Gemeenten

Zitplaatsen

620

Gebruik

Religieus

Gebouwd in 1953 als kerk van de Gereformeerde Gemeente ter vervanging van een kerkgebouw aan de Van der Goeskade, dat te klein geworden was. Tot 1979 was dit een kerk van de Gereformeerde Gemeente, die toen naar de nieuw gebouwde Sionkerk verhuisde. De Bethelkerk is toen verkocht aan de Vrije Evangelische gemeente.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

59

Zaalkerk met ingebouwd ingangsportaal en een vrijstaande toren met opengewerkte klokkenstoel. In 2014 werd de kerk gerenoveerd door Allant Architecten uit Goes. De kerk was al in de jaren 60 grondig verbouwd (architect onbekend), waarbij de toren en een nieuwe ingangspartij zijn gerealiseerd. De toren is gebouwd in gelijksoortig metselwerk als de oorspronkelijke kerk.

Voor de ingang is een luifel aangebracht met daar boven een glaspui. De dakruiter moest hiervoor plaats maken. Tevens werden de oorspronkelijke ingang en de ramen in de steekkappen dichtgezet. Interieur sober met houten spanten die in het zicht staan. Banken en preekstoel waarschijnlijk nog uit de bouwtijd. Door de verbouwingen is de kerk van beperkte architectuurhistorische waarde. Binnen de ontwikkeling van de Gereformeerde Gemeente in Goes heeft ze wel bijna 25 jaar een prominente plaats ingenomen.

9

Kerkenpaspoort

Sionkerk

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Louise de Colignylaan 177, Goes

XL

2800 m2

Bouwjaar

1977

†

Christelijk gebruik

Architect

Valk Architecten (Soest)

Bouwstijl

Post ‘65

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten

Zitplaatsen

2000+

Gebruik

Religieus

Zeer grote kerk (“refodome”) met 2.250 zitplaatsen. Verving een eerder kerkgebouw. In verband met het steeds groter wordende plaatsentekort in de Bethelkerk besloot de Gereformeerde Gemeente op 5 juni 1973 grond aan te kopen aan de Louise de Colignylaan. Op 6 mei 1977 werd de eerste paal geslagen voor een nieuwe kerk, ontworpen door architect Valk. Op 23 mei 1979 werd de Sionkerk in gebruik genomen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

60

De kerk heeft een zeer prominente entreepartij met daarboven een spits met klok. De spits is gedeeltelijk bekleed met koper en gedeeltelijk met leien. Bij de bouw werden geen natuurleien gebruikt, maar rode eternietleien. Deze zijn in 2018 vervangen.

De overhoeks geplaatste entree met daarvoor een plateau is gericht op het plein voor de kerk. De gevels zijn uitgevoerd in baksteen met daarin de schuin geplaatste hoofdvensters die de zaal verlichten. Het hoofdorgel is gebouwd door Flentrop in 1979. De kerk met een opvallende architectuur neemt een prominente plaats in in de wijk en is met zijn opvallende spits een landmark. Deze moderne kerk heeft betekenis in de post ’65 architectuur. De kerk toont de groei en emancipatie van de Gereformeerde Gemeenten.

10

Koningskerk

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Nassaulaan 153, Goes

M

414 m2

Bouwjaar

1971

†

Christelijk gebruik

Architect

N. vd Stelt

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten in Nederland

Zitplaatsen

200

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

61

Kerkenpaspoort

Gebouwd als kerkgebouw van de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. In 1983 aangekocht door de Gereformeerde Gemeente in Nederland.

Het interieur van de kerk bestaat gedeeltelijk uit wanden in schoonmetselwerk en gedeeltelijk uit gepleisterde wanden. De kerkzaal heeft een vlak houten plafond.

Deze post ‘65 kerk is een sober gebouw uitgevoerd in baksteen met een plat dak. De kerk bestaat uit een groot en een klein volume verbonden door een luifel. Onder de luifel bevindt zich de toegang tot de kerk. De kerk heeft grote vensters die door een verspringende roedenverdeling zijn opgedeeld. Bij de ingang stond tot 2017 een gemetseld muurtje met de naam van de kerk in baksteen.

De kerk was een voorbeeld van een post ‘65 kerk in een nieuwe stadswijk. De recente uitbreiding en vernieuwing heeft het beeld ingrijpend veranderd waardoor de waarde is verminderd.

In 2017 zijn een nieuwe consistorie en een zaaltje aan de kerk gebouwd. De oorspronkelijke ingang is daarbij gewijzigd. De nieuwe bouwdelen zijn gepleisterd en zwart en wit geschilderd.

11

Kerkenpaspoort

Korpszaal Leger des Heils

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Klein Frankrijk 17, Goes

S

210 m2

Bouwjaar

2020

†

Christelijk gebruik

Architect

Fierloos Architecten

Bouwstijl

Functioneel

Denominatie

Leger des Heils

Zitplaatsen

150

Gebruik

Religieus

Nadat het gebouw aan het Groene Jager Ravelijn was verlaten betrok het Leger des Heils een nieuw gebouw aan Klein Frankrijk. Het uit prefab materialen opgetrokken gebouw met plat dak onderscheidt zich van reguliere industriële gebouwen door een groot wit kruis en het wapen van het Leger op de gevel. In het interieur is een kerkzaal ingericht met witte wanden en een systeemplafond. Kenmerkende interieurelementen zijn een verlicht houten kruis, een moderne kansel en een glas in lood venster uit 1947.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

62

Het gebouw heeft vanuit architectonisch oogpunt beperkte waarde. Wel speelt het een rol in de geschiedenis van het Leger de Heils in Goes en Zeeland.

12 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

De Hoogte

Geen monumentstatus

Adres

Populierenstraat 29, Goes

45 m2

Bouwjaar

1971

Herbestemd

Architect

Architectenbureau RoosRos

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

N.v.t.

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Herbestemd

Kerkgebouw de Hoogte is gebouwd op een terp en heeft twee bouwlagen; een souterrain en een begane grond. Het gebouw valt op in het straatbeeld door zijn piramidedak met in de top lichtstraten. De dakbedekkking van de piramide bestond van oorsprong uit met koperbekleed bitumen waardoor het dak een opvallende groene kleur had. In de huidige situatie is deze afwerking vervangen door een ‘gewone’ bitumen afwerking.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

63

Nadat de kerk in 2015 is leeggekomen is ze verkocht aan de Zorginstelling Gors die er werkruimtes en appartementen voor haar cliënten heeft ingericht. Voor het bouwen van de appartementen zijn dakvensters toegevoegd. In het interieur is de houten dakconstructie met de lichtstraten een bijzonder element.

Met de verbouwing door de zorginstelling heeft de kerk een nieuwe indeling en nieuwe afwerkingen gekregen. Het voormalige kerkgebouw is van van belang als relatief zeldzaam voorbeeld van een jonge kerk met een piramidedak. Bijzondere elementen zijn ook de ‘terp’ waarop het gebouwd is en de dakconstructie.

13

Kerkenpaspoort

Ontmoetingskerk

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Kornetstraat 4, Goes

L

1196 m2

Bouwjaar

2010

†

Christelijk gebruik

Architect

Architectenbureau Born (Middelharnis)

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK)

Zitplaatsen

550

Gebruik

Religieus

Na de vorming van de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt in 1944 heeft men in Goes in allerhande gehuurde ruimtes kerkdiensten gehouden. In 1971 is kerkgebouw Koningskerk (10) in gebruik genomen. Toen dit te klein werd heeft men in 1983 de Hoeksteen (16) laten bouwen. Toen ook deze te klein werd heeft men tijdelijk gebruik gemaakt van de Westerkerk tot in 2010 de Ontmoetingskerk officieel in gebruik werd genomen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

64

Na de landelijke fusie van de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt met de Nederlands Gereformeerde kerken tot de Nederlandse Gereformeerde Kerken in 2023 is het gebouw nu eigendom van de NGK Goes.

Er zijn 500 zitplaatsen met uitbreiding naar 625. Naast de kerkzaal zijn er zes nevenruimten. Orgelbouwer Van der Poel leverde het imitatie-orgel. De kerkzaal heeft een ronde plattegrond met een gemetselde gevel en kleine vensters. Aan de straatzijde is een uitsparing in de gevel gemaakt met daarin een groot wit kruis. De kerkzaal bestaat uit een staalconstructie. Aan de achterzijde zijn in een lager bouwdeel een zestal zalen gerealiseerd. Het kerkgebouw heeft enig belang als voorbeeld van moderne kerkenbouw waarbij gebruik gemaakt is van een ronde plattegrond en een prominent aanwezige gevel.

14

Kerkenpaspoort

Koninkrijkszaal

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Van Hallstraat 4, Goes

S

167 m2

Bouwjaar

1980

†

Christelijk gebruik

Architect

Eigen ontwerp

Bouwstijl

Functioneel

Denominatie

Jehovah’s Getuigen

Zitplaatsen

170

Gebruik

Religieus

De Koninkrijkszaal in Goes is gebouwd door de eigen leden van Jehovah’s Getuigen waarbij gebruik gemaakt werd van een doe-het-zelf systeem. Het eenlaagse gebouw heeft aan de straatzijde een deel met een plat dak en twee puntgevels met zadeldaken haaks op de straat. In het deel met het platte dak bevindt zich onder een luifel de entree.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

65

Het interieur van de zaal is functioneel met geschilderde bakstenen wanden en een systeemplafond. Aan een van de smalle zijden is een podium met spreekgestoelte gemaakt. De Koninkrijkszaal heeft een geen betekenis in de moderne kerkarchitectuur. Het gebouw is wel een weerspiegeling van de groei in de activiteiten van Jehovah’s Getuigen in het laatste kwart van de 20e eeuw.

15

Kerkenpaspoort

De Levensbron

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Mansholtlaan 1, Goes

XL

1571 m2

Bouwjaar

1993

†

Christelijk gebruik

Architect

L. de Putter en Laban (Kapelle)

Bouwstijl

Overig

Denominatie

Protestantse Kerk Nederland (PKN)

Zitplaatsen

700

Gebruik

Religieus

Ondanks dat de kerk pas in 1993 gebouwd is, was door de groei van het aantal leden in 2016 al een verbouwing nodig. Daarbij werd de entreepartij gemoderniseerd en werd in de kerkzaal een balkon gemaakt waardoor extra zitplaatsen ontstonden. Aan de zuiden westzijde werden nieuwe zalen aan het complex toegevoegd. Deze kunnen voor een deel ook bij de kerkzaal getrokken worden.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

66

De kerkzaal heeft een rechthoekige plattegrond en smalle hoge ramen en een plat dak. De gevels zijn opgetrokken in rode baksteen met in de straatgevel een verhoogd, wit gepleisterd deel met daarop een Christusmonogram. Het als functioneel te typeren gebouw heeft beperkte architectuurhistorische waarde. Het is wel onderdeel van de groei van de Nederlands Hervormde kerk, wat een betrekkelijke uitzondering is.

16

Kerkenpaspoort

Hoeksteen

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Noordhoeklaan 90, Goes

L

516 m2

Bouwjaar

1983

†

Christelijk gebruik

Architect

N. van der Stelt

Bouwstijl

Structuralisme

Denominatie

Hersteld Hervormde Kerk

Zitplaatsen

320

Gebruik

Religieus

De Gereformeerde Kerk vrijgemaakt in Goes liet het kerkgebouw in 1983 bouwen nadat ze eerder al de Koningskerk had gerealiseerd. Het achthoekige gebouw is opgetrokken in baksteen waarvan de zijden afwisselend ingevuld zijn met hoog in de gevels geplaatste vensters en glaspuien. Aansluitend aan de achthoekige zaal is een eenlaags bouwdeel gemaakt waarin zich de ingang bevindt.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

67

In 2006 verkocht de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt de kerk aan de Oud Gereformeerde Gemeente omdat ze opnieuw een groter gebouw betrok (Ontmoetingskerk). Vervolgens is de kerk in 2018 weer verkocht aan de Hersteld Hervormde Gemeente.

In het interieur is de afwisseling van hooggeplaatste ramen en glaspuien goed waarneembaar. De wanden van de kerkzaal bestaan uit schoonmetselwerk. Ook de kansel is in metselwerk uitgevoerd. Het gebouw lijkt sinds de bouw weinig veranderd. Het gebouw is gelegen aan de rand van een uitbreidingswijk in het noordoosten van Goes. Het gebouw heeft waarde als opvallend vormgegeven post ‘65 architectuur. Daarnaast is het een onderdeel van de geschiedenis en groei van de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt (nu NGK) in Goes.

17

Kerkenpaspoort

Hervormde Kerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Dorpsstraat 53, Kattendijke

S

212 m2

Bouwjaar

1404

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk Nederland (PKN)

Zitplaatsen

120

Gebruik

Religieus

De kerk staat op een terp. Het is een in oorsprong begin 15e eeuw gesticht bouwwerk. In de bestaande vorm zijn resten van het middeleeuwse bouwwerk nog aanwezig. Maar tegelijk is er in de loop der eeuwen veel afgebroken en bijgebouwd. Het koor werd in 1768 afgebroken. Het schip werd herhaaldelijk gewijzigd. In 1955 werd de kerk gerestaureerd en zijn de muren ontpleisterd. Na een meer recente restauratie werd de kerk op 23 september 2006 weer in gebruik genomen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

68

De kerk heef een achtkante toren uit circa 1630. Verlevendigd door blindnissen en natuurstenen onderdelen. Bekroond door een open koepeltje. Mechanisch torenuurwerk uit de 17de eeuw. In 2004 is de toren gerestaureerd.

In het interieur heeft het schip een samengestelde balklaag met muurstijlen en korbelen. De wanden zijn nieuw gepleisterd. In de kerkzaal staan een moderne kansel en orgel. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de stedenbouwkundige ligging op een terp bij de Dorpsstraat is van grote waarde. Als onderdeel van de geschiedenis van Kattendijke is het gebouw eveneens van belang.

18

Kerkenpaspoort

Geerteskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Geertesplein 24, Kloetinge

L

744 m2

Bouwjaar

13e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk Nederland (PKN)

Zitplaatsen

380

Gebruik

Religieus

Het gebouw bestaat uit vroeg- en laatgotische delen. Als oudste deel geldt de rechtgesloten kapel aan de noordzijde van het koor, met bijzondere venstertracering. De kapel is van de kerk gescheiden door twee bogen, rustend op een kolom met kenmerken van de Scheldegotiek, midden 13e eeuw. Het bakstenen koor is een voorbeeld van Vlaamse gotiek, eveneens 13e eeuw. Het oorspronkelijke 15e eeuwse en driebeukige schip is rond 1500 gewijzigd en tot één beuk gemaakt.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

69

Uit dezelfde tijd zijn twee transeptachtige kapellen met stenen gewelven. Begin 16e eeuw is de travee gebouwd die schip en toren verbindt.

Interieur: houten gewelf met gesneden beelden en koppen. Versierde sluitstenen in de stenen gewelven van het transept. De gewelven van de sacristie rustend op kraagstenen die engelen met de lijdenswerktuigen voorstellen, dateren uit circa 1500. Preekstoel uit 1604. Doophek en koperwerk midden 17e eeuw. Herenbank uit 1624. Herenbank ca. 1770. Orgel met Hoofdwerk en Bovenwerk, in 1787 door H.H. Hess gemaakt. De kerk heeft een hoge waarde door de restanten van oude bouwfasen vanaf de 13e eeuw waaraan invloeden uit de zuidelijke Nederlanden zijn af te lezen. In het interieur zijn beeldhouwwerk en interieurstukken belangrijke waarden.

19

Kerkenpaspoort

Petruskerk (dorpskerk)

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Torenring 2, ‘s-Heer Arendskerke

M

313 m2

Bouwjaar

ca. 1450

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Zitplaatsen

175

Gebruik

Religieus

De Petruskerk is een historische dorpskerk met toren die vroeger gewijd was aan Sint Petrus. Wordt ook wel Dorpskerk genoemd. De kerk is een eenbeukig gebouw waarvan het koor in de 19e eeuw is afgebroken. Het gebouw dateert uit omstreeks 1450 en is geheel met natuursteen bekleed. De muurstijlen van het houten tongewelf rusten op ten dele oude kraagstenen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

70

De toren is een bakstenen gebouw van drie geledingen sober met blindnissen versierd. De steunberen doorgaand tot aan de gemetselde balustrade. Uitkragingen aan de vier hoeken van de balustrade bedoeld als voeting voor hoektorentjes. Mechanisch smeedijzeren torenuurwerk uit de 17e eeuw.

In het interieur van de kerk zijn een preekstoel uit 1649 en een deurtje naar de consistoriekamer uit dezelfde tijd bewaard gebleven. Banken met gesneden panelen van ca. 1525. Overhuifde herenbank uit 1650 en een in dezelfde stijl gedateerd op 1739. Lichtarmen en vier kronen uit het midden van de 17e eeuw. Het heeft een van oorsprong eenklaviersorgel dat in 1708 is gebouwd door Jean Baptiste Forceville uit Brussel voor een kloosterkerk of abdij in Brabant. De kerk met toren is van hoge waarde vanwege haar bouwgeschiedenis vanaf de 15e eeuw en zijn afwerking met natuursteen. Ook de stedenbouwkundige situatie is van belang met de kerk als middelpunt van de ontwikkeling van een ringdorp. In het interieur verschillende waardevolle onderdelen.

20

Kerkenpaspoort

Nicolaaskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Plein 1, ‘s-Heer Hendrikskinderen

M

313 m2

Bouwjaar

1805 (toren 15e eeuw)

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Classicisme (schip), Gotiek (toren)

Denominatie

Protestantse Kerk Nederland (PKN)

Zitplaatsen

100

Gebruik

Religieus

‘s-Heer Hendrikskinderen is ontstaan in de late middeleeuwen. De Nicolaaskerk te ‘s Heer Hendrikskinderen is in 1275 voor het eerst genoemd. Van de Hervormde kerk stamt de toren van twee geledingen met haakse steunberen uit de eerste helft van de 15e eeuw. De achtzijdige lantaarn is in 1880 is in op de toren aangebracht. Deze wordt ook wel de ‘Peperbuzze’ genoemd. De cementlaag rondom de toren is in de 20ste eeuw verwijderd. Overwelfde benedenruimte met blindnissen waarin traceringen.