Agendapunt 10. AANGEPASTE KerkenvisieGoes klein
Tekst van het document
Kerkenvisies Zeeland Goes #02
Kerkenvisie
2
1
Goes 3
Inventarisatie en aanbevelingen
In opdracht van: gemeentebestuur van Goes
Colofon Gemeente Goes Toelichting foto’s voorpagina Titel
Kerkenvisie Goes
Datum
maart 2024
1. Grote Kerk in Goes
Adviseur
Erfgoed Zeeland/ COUP B.V.
Inwoners van Goes vinden het belangrijk dat (beeldbepalende)
Door
Marijke Vanhommerig (Gemeente Goes)
kerkgebouwen blijven bestaan.
Jan van de Voorde (Erfgoed Zeeland) David Koren (Erfgoed Zeeland)
2. Protestantse Kerk Wilhelminadorp
Marjolein Dik (Erfgoed Zeeland)
Rijksmonumentale dorpskerken worden bedreigd in
Nicole Roeterdink (COUP)
hun voortbestaan door teruglopend kerkbezoek en hoge
Heleen Agterhuis (COUP / Kathedraaldenkers)
onderhoudskosten.
Dewi Kuen - Jostmeijer (COUP) Henk Jan Lekkerkerk (COUP)
3. De Levensbron in Goes
Jos Schrijen (COUP)
Veel kerkgebouwen zijn relatief jong en goed onderhouden.
Afbeeldingen Erfgoed Zeeland, COUP, reliwiki.nl, J.P. Sinke/gergeminfo.nl Vormgeving
Yurr Studio
Copyright © 2024 Erfgoed Zeeland & COUP B.V.
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentaties is uitsluitend mogelijk in overleg met Erfgoed Zeeland en COUP B.V.
2
Inhoud Colofon Inhoud Voorwoord 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode 3. Feiten en cijfers 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 7. Publieksparticipatie 8. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse 9. Conclusies & aanbevelingen 10. Actieplan Bijlage 1 Kerkenpaspoorten Bijlage 2 Voorstel stappenplan Bijlage 3 Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen Bijlage 4 Overzicht van subsidieregelingen voor eigenaren van rijks monumentale kerkgebouwen
3
2 3 4 5 8 10 20 29 31 35 36 39 48 51 77 81 87
Voorwoord Voor u ligt de Kerkenvisie Goes. Deze visie is geschreven door Erfgoed Zeeland, COUP B.V., de gemeente Goes en de 24 eigenaren van de kerken in onze gemeente. Inwoners konden hun stem laten horen via een online vragenlijst. Zij dachten mee over de toekomst van onze kerkgebouwen. De rol van kerken was eeuwenlang erg belangrijk. Maar de snel veranderende samenleving brengt ook een verandering in de positie van de kerken. Omdat veel kerken minder worden gebruikt voor het geloof, dreigen er steeds meer leeg te komen staan.
Ik vind het belangrijk dat onze kerken de aandacht krijgen die ze verdienen. We moeten met elkaar in gesprek blijven over deze gebouwen. Deze visie moedigt alle betrokkenen aan om actief te blijven zoeken naar oplossingen voor leegstand en herbestemming. Daarnaast geeft de visie antwoorden op vragen als: hoe koesteren we deze gebouwen en welke mogelijkheden zijn hiervoor? Ik bedank iedereen die heeft bijgedragen aan het maken van deze Kerkenvisie voor zijn of haar inzet.
Negen van onze kerken zijn erkend als rijksmonument, waarvan drie in Goes en zes in de omliggende dorpen. Deze kerken zijn niet alleen historisch waardevol, maar ook beeldbepalend voor hun omgeving. Ze dienden van oudsher als ontmoetingsplek, voor gemeenschapszin en geloofsbeleving. Niet alle kerken hebben te maken met leegstand, sommige groeien zelfs in populariteit. Daarnaast heeft Goes een centrumfunctie voor de regio. Krimpende kerkgenootschappen rondom Goes kunnen zich hier misschien vestigen. Vier kerken zijn al herbestemd, zoals De Hoogte in Goes en de Westerkerk. Joost de Goffau Wethouder Cultureel Erfgoed Gemeente Goes
4
1.
Inleiding De start van de kerkenvisies in Nederland Het belang van religieus erfgoed wordt steeds meer erkend. Een belangrijke oorzaak hiervan is het Jaar van het Religieus Erfgoed in 2008. Ook al zijn niet al onze kerkgebouwen van onmisbare architectonische waarde, ze zijn wel het middelpunt van dorpen, steden en wijken. Het zijn ook gebouwen die vaak herinneren aan belangrijke momenten in het leven van mensen, ook voor hen die niet gelovig zijn. Wanneer er kerkgebouwen gesloten worden, leidt dit vaak tot discussies tussen kerkeigenaren, mensen die gelovig zijn of in de buurt wonen en deskundigen. Deze discussies kunnen soms jarenlang duren, waardoor in de tussentijd de staat van de kerkgebouwen hard achteruit gaat en de kosten van het herstel onnodig oplopen. Voor een visie op de toekomst van kerkgebouwen is onderzoek, samenwerking en keuzes maken nodig. Het stimuleren van het opstellen van kerkenvisies is opgenomen in de beleidsbrief Erfgoed Telt (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mei 2018). Hierin staat dat het kabinet de ontwikkeling van kerkenvisies op gemeentelijk niveau wil ondersteunen. In deze kerkenvisies moet er aandacht zijn voor de (dreigende) leegstand van
5
religieus erfgoed en de instandhouding en herbestemming hiervan. Het onderzoek van de kerkenvisies gaat over alle kerkgebouwen, en andere gebedshuizen, die als religieus erfgoed worden gezien. Voor de uitvoering van deze kerkenvisies heeft het Rijk €13,5 miljoen aan middelen beschikbaar gesteld. Vanaf 2019 konden gemeenten een beroep doen op deze middelen door het aanvragen van een specifieke uitkering. De gemeente Goes heeft deze uitkering aangevraagd en ook ontvangen. Ontkerkelijking in Nederland De ontkerkelijking in Nederland is al een lange tijd bezig en zet nog steeds door. Driekwart van de Nederlanders zegt dat ze weinig of helemaal geen behoefte heeft aan kerken en dat deze niet in hun levensstijl passen. De daling komt voor in de meeste kerken, behalve in de orthodox-protestantse kerken (lees: orthodoxe en bevindelijke gereformeerde denominaties). Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet regelmatig onderzoek naar de ontkerkelijking in Nederland. Uit het onderzoek ‘’Buiten kerk en moskee’’ (SCP-2022) is gebleken dat Nederland geen gelovig land meer is. De voorspelling is dat er tot 2030 nog zo’n 1700
kerken zullen sluiten (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Goes staat, als één van de dertien Zeeuwse gemeenten, hierin niet op zichzelf. Ook in deze gemeente zijn er steeds minder kerkgangers, maar dit heeft tot nu nog niet gezorgd voor een groot aantal kerkgebouwen die gesloten zijn. Toch heeft het gemeentebestuur van Goes in 2019 besloten om een kerkenvisie op te stellen. Met de bijdrage van het Rijk zijn Erfgoed Zeeland en COUP Urban Producers ingehuurd als onafhankelijke instanties om, net als in de twaalf andere gemeenten in Zeeland, het traject te begeleiden. Door één gezamenlijke aanpak komt er uiteindelijk ook een provinciaal kerkenoverzicht tot stand. Als laatste heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed dit traject ondersteund via het programma Toekomst Religieus Erfgoed.
1. Inleiding
6
Kerkgemeenschappen en kerken in de Gemeente Goes Op enkele kerken van specifieke geloofsgemeenschappen na, neemt het kerkbezoek af en zal het religieus erfgoed in de gemeente Goes onder grote druk komen te staan. Er is naar 24 kerkgebouwen onderzoek gedaan. Twee daarvan zijn herbestemd tot wonen en één kerkgebouw wordt gebruikt voor maatschappelijke, culturele en religieuze activiteiten. Dit gebouw is overigens eigendom van een stichting en dus niet van een specifiek kerkgenootschap. Tenslotte is er nog één kerkgebouw onlangs herbestemd met een zorgfunctie. Er zijn dus nog twintig kerkgebouwen met een religieuze functie. Op het eerste gezicht lijkt er dus geen directe urgentie te zijn. Maar deze noodzaak zal voor minstens zeven kerkgebouwen in korte tijd toch werkelijkheid worden. De eigenaren van de kerkgebouwen verwachten dat de functie binnen nu en vijftien jaar steeds onzekerder wordt. Ook de kerkgebouwen, die een culturele functie hebben, zijn kwetsbaar. Er zijn in totaal negen kerkgebouwen binnen de gemeente Goes die specifiek aandacht verdienen, hiervan hebben er acht de status van rijksmonument. De verwachting van de eigenaren van 24 kerkgebouwen in Goes is
dat er bij vijftien kerkgebouwen een duidelijk beeld over de toekomst aanwezig is. Twaalf hiervan hebben een religieuze functie, twee hiervan zijn herbestemd tot wonen en één kerkgebouw is inmiddels herbestemd met een zorgfunctie. Het doel van de kerkenvisie De vraag die centraal staat in het maken van de kerkenvisie is: Hoe behouden we dit betekenisvolle erfgoed binnen de gemeente Goes, nu en in de toekomst? Wat zijn de mogelijkheden om te komen tot een kerkenbestand met een duurzaam toekomstperspectief en welke keuzes moeten daarvoor worden gemaakt? Om hierop een goed antwoord te kunnen geven moeten er eerst andere vragen worden beantwoord. Zoals: • Hoe ziet het kerkenbestand van Goes eruit? • Hoe gaat het met de bijbehorende kerkgemeenschappen? • Hoe kijken deze eigenaren naar de toekomst? • Welke rol spelen de kerken momenteel in hun directe omgeving? • Welke kerken blijven hun religieuze functie behouden? • Welke ambities hebben kerkgemeenschappen als organisatie en met hun gebouw?
• Willen kerkgemeenten in hun kerk een combinatie maken met andere functies: bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk? • Kunnen de eigenaren van de kerken het onderhoud zelf betalen en kan het bestuur van de deze kerken zo’n taak aan? • Ziet men een taak voor het gemeentebestuur wanneer een kerkgemeenschap haar kerkgebouw niet meer kan bekostigen? • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken, individueel en in het geheel gezien? • Welke geschiedenis van de dorpen, steden en wijken wordt door de gebouwen verteld? • Hoe kan een deels of geheel nieuwe, en toekomstbestendige, invulling van een kerkgebouw een belangrijke bijdrage leveren aan de toekomst van een wijk, dorp of stad? • In welke maatschappelijke behoeften kunnen kerken, gebouwd als ontmoetingsruimten, in de toekomst voorzien? Kunnen we sociaalmaatschappelijke functies verplaatsen naar kerkgebouwen? Krijgen we er spijt van als we kerken een woonfunctie geven? Met zo’n ‘onomkeerbare’ herbestemming zal een kerkgebouw nooit meer publiek ‘beleefbaar’ zijn. • Weg is weg? Of is die afweging per kerk en situatie verschillend?
1. Inleiding
7
Het is belangrijk om deze vragen te stellen en te beantwoorden, want: • Kerken horen bij het belangrijkste cultureel erfgoed van de gemeente Goes. • Kerken vormen met hun torens bakens in het landschap en laten daarmee de aanwezigheid van dorpen en steden zien. Wat gebeurt er als dit aanzicht verdwijnt? • Door de ontkerkelijking hebben veel kerkbesturen het moeilijk en is de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar. • Sommige kerkeigenaren willen hun gebouw ‘eigentijdser’ inzetten of zoeken aanvullende inkomstenbronnen door bijvoorbeeld hun gebouw voor een ander doel te gebruiken, een zogenaamde ‘nevenbestemming’. • De gemeente Goes is verantwoordelijk voor het beleid over allerlei onderwerpen die invloed kunnen hebben op kerkgebouwen. Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren) en economie (recreatie en toerisme). Ook heeft de gemeente goede contacten met overheidsen kennispartijen. Het zou jammer zijn als contacten en potentiële partners niet benaderd en benut worden, omdat
gemeente en kerken niet voldoende samenwerken. • Herbestemmen kost tijd. Daarom is het belangrijk dat er meerdere partijen het zien aankomen wanneer er een gebouw dreigt leeg te gaan staan. Dan kunnen er eerder plannen gemaakt worden om hierop in te spelen. En dan is er genoeg tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie relevant is, in afstemming met de buurtbewoners. Dit zorgt ervoor dat er kerkgebouwen worden behoed voor langdurige leegstand, verval, onnodige kosten of zelfs voor de sloop. • Een kerkenvisie biedt de kans om het totale plaatje te overzien. Hierdoor ontstaat er inzicht en bewustwording om overkoepelende onderwerpen te onderzoeken en acties in samenwerkingsverband aan te pakken. • De aantrekkingskracht van steden, dorpen en wijken, de economie en de waarden van vastgoed worden allemaal positief beïnvloed door goed onderhouden waardevol erfgoed. • Niemand wil spijt krijgen van beslissingen rondom kerkgebouwen. Daarom is het belangrijk om vanuit alle hoeken, op een nauwkeurige manier, naar de toekomst te kijken. Kunnen we de betekenisvolle rol
van kerken door de tijd heen behouden maar wel omzetten naar meer moderne en relevante invullingen voor nu en in de toekomst? Zodat we het bijzondere erfgoed op een goede manier doorgeven aan de volgende generaties, zoals generaties voor ons ook hebben gedaan. Het opstellen van een kerkenvisie zorgt voor een oplossing van de bovenstaande vragen voor alle partijen in dit traject. Waarbij de kerkeigenaren de belangrijkste partijen zijn, maar waarbij ook de gemeente van belang is. Ook de inwoners van Goes en enkele organisaties binnen de gemeente kunnen een belangrijke rol vervullen. Samen met de kerkeigenaren is er een goed beeld van de kerkenopgave in de gemeente Goes ontstaan. Dit zorgt voor een basis voor een gezamenlijk actieplan, waarmee de kansen op een duurzame toekomstvisie voor kerkgebouwen groter worden. Gezamenlijke ambitie De ambitie van dit kerkenvisietraject is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Goes transparanter en kansrijker te maken. Zo kan er worden gewerkt aan een toekomstbestendig kerkenbestand in de gemeente Goes.
2.
Onderzoeksmethode De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stelt bij de verstrekking van de decentrale uitkering geen eisen aan de vorm van een kerkenvisie. Voor de kerkenvisies in de provincie Zeeland hanteren we voor alle gemeenten eenzelfde aanpak om ook op provincieniveau de belangrijkste overeenkomstige thema’s te kunnen herkennen en aanpakken. Binnen deze aanpak is ruimte voor flexibiliteit en maatwerk per gemeente en situatie. Een kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de eigenaren of gebruikers, de gemeente en, later, de omwonenden. Centraal in dit onderzoek staan kennismaken, luisteren naar elkaar en open staan voor elkaars belangen en perspectief. Vervolgens gaat het om komen tot doelgerichte actie. Het onderzoek is opgedeeld in twee fases. Fase 1 betreft de kerkenvisie, fase 2 volgt na het opleveren van de kerkenvisie en betreft het verdiepend onderzoek en vervolgacties. Fase 1 bevat de volgende stappen: 1. Gesprekken voeren met eigenaren en gebruikers met als doel kennismaken, doelstellingen van de kerkenvisie bepalen en de toekomstverwachting van de kerkeigenaren in beeld krijgen;
8
2. De bouwkundige staat van alle kerkgebouwen in beeld brengen door het uitvoeren van een bouwkundige scan, waarbij de conditie van funderingen, van gevels, vensters en deuren, van de kapconstructie(s) en van de dakbedekking en goten is beoordeeld; 3. Uitkomsten van de gesprekken bespreken in workshops met gemeenteambtenaren en eventueel erfgoedorganisaties/ dorpsraden e.a. met als doel om de opgave te bespreken en om de toekomstige ontwikkelkansen te verkennen; 4. Parallel het uitvoeren van cultuurhistorisch onderzoek op basis van onder meer de interieurbeschrijvingen van kerkinterieurs van Museum Catharijneconvent. Van elke kerk is een kerkenpaspoort gemaakt (zie bijlage 1); 5. Opstellen concept-rapportage en conclusies, aanbevelingen en vervolgacties bepalen op provinciaal en gemeentelijk niveau; 6. Terugkoppeling naar eigenaren en gemeenschappelijke thema’s, toekomstige ontwikkelkansen en vervolgacties bespreken; 7. Opleveren kerkenvisie en bestuurlijk besluitvormingsproces.
In deze rapportage zijn de opbrengsten van de kerkenvisie (fase 1) opgenomen (peildatum 1 januari 2022) met als belangrijkste onderdelen: • Een inventarisatie van alle (24) kerkgebouwen binnen de gemeente Goes; • Een overzicht van de doelstellingen waarmee kerkeigenaren en de gemeente Goes dit kerkenvisietraject willen insteken; • De kerkenopgave waar Goes voor staat; • Aanbevelingen voor een vervolg om te komen tot een toekomstbestendig kerkenbestand.
Onze aanpak 2. Onderzoeksmethode
9
3. Feiten en cijfers Functies van kerken De gemeente Goes telt 24 kerkgebouwen, die “als gebedshuis zijn gebouwd en als zodanig nog herkenbaar zijn” (definitie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voor het vaststellen van een overzicht van gebedshuizen, dat als basis dient voor het opstellen van een kerkenvisie).
4
Op het moment van onderzoek zijn er van deze vierentwintig kerkgebouwen nog twintig in religieus gebruik. Twee kerkgebouwen zijn herbestemd tot wonen. Een derde kerkgebouw is herbestemd tot maatschappelijk/cultureel centrum, maar wordt ook nog voor religieuze activiteiten gebruikt. Het vierde herbestemde kerkgebouw heeft na het uitvoeren van het onderzoek in 2020 de bestemming “zorg” gekregen.
Goes is de grootste kern binnen de gemeente en hier staan ook de meeste kerkgebouwen. In Goes staan er 16 kerkgebouwen, waarvan er drie zijn herbestemd.
10
20
Functies van kerken Religieus gebruik Herbestemd
3. Feiten en cijfers
11
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
Functies van kerken 3. Feiten en cijfers
Religieus gebruik Herbestemd 24 23
22 Wolphaartsdijk
19
Petruskerk
20
Nicolaaskerk
22
Gereformeerde Kerk
23
Gereformeerde Gemeente
24
Nicolauskerk
20
‘s Heer Hendrikskinderen
19 ‘s Heer Arendskerke
12
Wilhelminadorp 21
Kattendijke 17
16
14 15
11
9
3
1 2
5
10
8
4
Goes
6
Kloetinge 7 18
12
13
13
1
Doopsgezinde Kerk
2
Westerkerk
3
Voormalig Leger des Heils
4
Grote- of Maria Magdalenakerk
5
Heilige Maria Magdalenakerk
6
Maranathakerk
7
Vredeskerk (Oosterkerk)
8
Bethelkerk
9
Sionkerk
10
Koningskerk
11
Leger des Heils
12
De Hoogte
13
Ontmoetingskerk
14
Koninkrijkszaal
15
De Levensbron
16
Hoeksteen
17
Hervormde Kerk
18
Geerteskerk
21
Protestantse Kerk
Denominaties 3. Feiten en cijfers
Rooms-Katholieke Kerk (RKK) Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Evangelisch Overig
24 23
22 Wolphaartsdijk
Herbestemd
19
Petruskerk
20
Nicolaaskerk
22
Gereformeerde Kerk
23
Gereformeerde Gemeente
24
Nicolauskerk
20
‘s Heer Hendrikskinderen
19 ‘s Heer Arendskerke
14
Wilhelminadorp 21
Kattendijke 17
16
14 15
11
9
3
1 2
5
10
8
4
Goes
6
Kloetinge 7 18
12
13
15
1
Doopsgezinde Kerk
2
Westerkerk
3
Voormalig Leger des Heils
4
Grote- of Maria Magdalenakerk
5
Heilige Maria Magdalenakerk
6
Maranathakerk
7
Vredeskerk (Oosterkerk)
8
Bethelkerk
9
Sionkerk
10
Koningskerk
11
Leger des Heils
12
De Hoogte
13
Ontmoetingskerk
14
Koninkrijkszaal
15
De Levensbron
16
Hoeksteen
17
Hervormde Kerk
18
Geerteskerk
21
Protestantse Kerk
Denominaties 3. Feiten en cijfers
Op 4 kerken na zijn alle kerkgebouwen in religieus gebruik. In Zeeland, en ook in Goes, zijn veel verschillende geloofs gemeenschappen aanwezig. De meest voorkomende denominatie in de gemeente Goes is de PKN (Protestantse Kerk in Nederland) met 9 kerkgebouwen. Er zijn 6 kerken van bevindelijk of orthodoxgereformeerde kerkgenootschappen, terwijl er 4 kerkgebouwen vrijzinnig, evangelisch of anders christelijk zijn. Tenslotte is er één Rooms-Katholieke kerk. Gebedshuizen die niet specifiek voor de eredienst gebouwd zijn, zoals de Moskee en ‘De Torenring’ van de Christengemeente Vergadering der Gelovigen, zijn niet meegenomen in de kerkenvisie.
4
1
3
9
1
4
2
Denominaties Rooms-Katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Evangelisch Overig Herbestemd
16
Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers
Van de 24 kerkgebouwen die zijn meegenomen in het onderzoek hebben er 9 de status van rijksmonument. Er zijn in de gemeente Goes nog geen kerkgebouwen met de status van gemeentelijke monument. Van de 9 rijksmonumenten is er 1 herbestemd en zijn de overige 8 nog in religieus gebruik. Van deze 9 rijksmonumenten bevonden er zich 3 in Goes en zijn de overige 6 dorps kerken, waarvan er 5 de enige kerk zijn in het betreffende dorp. Dit zijn de kerkgebouwen in Kattendijke, Kloetinge, ’S-Heer Arends kerke, ’S-Heer Hendrikskinderen en Wilhelminadorp. In Wolphaartsdijk zijn 3 kerkgebouwen, waarvan er 1 rijks monument is. Opvallend is het grote aantal kerkgebouwen dat dateert van na 1970, namelijk 10. Daarnaast dateren nog eens 6 kerkgebouwen uit de periode van de jongere bouwkunst (1850-1940). Slechts 4 kerkgebouwen zijn er gebouwd voor 1500.
17
9
15 10
4
4 2
Status
Bouwperiode
Rijksmonument
Voor 1500
Geen status
1500 – 1700 1700 – 1850 1850 – 1900 1900 – 1940 1940 – 1970 Na 1970
2
2
Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers
Rijksmonument Geen status 24 23
22 Wolphaartsdijk
19
Petruskerk
20
Nicolaaskerk
22
Gereformeerde Kerk
23
Gereformeerde Gemeente
24
Nicolauskerk
20
‘s Heer Hendrikskinderen
19 ‘s Heer Arendskerke
18
1
Doopsgezinde Kerk
2
Westerkerk
3
Voormalig Leger des Heils
4
Grote- of Maria Magdalenakerk
5
Heilige Maria Magdalenakerk
6
Maranathakerk
7
Vredeskerk (Oosterkerk)
8
Bethelkerk
9
Sionkerk
10
Koningskerk
Wilhelminadorp
11
Leger des Heils
21
12
De Hoogte
13
Ontmoetingskerk
14
Koninkrijkszaal
15
De Levensbron
16
Hoeksteen
17
Hervormde Kerk
18
Geerteskerk
21
Protestantse Kerk
Kattendijke
17
16
14 15
11
9 9
3 4
1 2
5
Goes
10
8 6
Kloetinge
7 18 12
13
19
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek Zuid-Beveland en Goes De gemeente Goes heeft een gevarieerd kerkenlandschap met gebouwen in verschillende bouwstijlen en uit diverse perioden. Hieronder volgt een overzicht van de kerken in Goes. In bijlage 1 zijn de kerken paspoorten opgenomen met meer informatie per kerkgebouw.
1555-1563 kaart van Goes door Jacob van Deventer. Helemaal links is ‘s-Heer Hendrikskinderen en helemaal rechts Kloetinge afgebeeld.
20
In de negende en tiende eeuw ontstonden op Zuid-Beveland rondom de Schenge, een zijarm van de Oosterschelde, diverse nederzettingen. Zuidelijk van de Schenge de oudste dorpen Goes en Kloetinge, iets verder naar het oosten werd de kern Kattendijke gesticht. Westelijk van Goes vormden zich nederzettingen, die ’s-Heer Hendrikskinderen, Wissekerke en ’s-Heer Arendskerke gingen heten. Noordelijk van de Schenge lag een eiland met diverse woonkernen als Sabbinge en Wolphaartsdijk, zoals ook het eiland genoemd ging worden. Een overstroming in 1134 richtte in heel de streek grote schade aan. Kort daarop legden de bewoners aan de noordrand van ZuidBeveland een nieuwe dijk aan. Bij Kattendijke duurde het veel langer voordat dit dorp weer droog viel. De heren Van Schenge, Kloetinge en Kattendijke beschikten over verdedigingswerken die in die tijd bestonden uit één of meer omgrachte bergjes met een houten of stenen toren erbovenop. In alle woonkernen lagen dergelijke kasteelbergen, daterend van de elfde eeuw tot circa 1200. De leiders van de nederzettingen werden aangeduid als ambachtsheren.
Zij zorgden voor de lokale rechtspraak, zetten de bewoners aan tot het leggen of onderhouden van de dijken en inden belastingen. Ze stichtten ook parochies. Parochiestichting werd steeds gevolgd door de bouw van een kerk. Zuid-Beveland was een landbouwgewest bij uitstek. Tot in de zestiende eeuw was de zout-industrie zeer belangrijk. Karel V verbood op zeker moment het darink delven, het afgraven van zouthoudend veen, dat in zoutketen werd geraffineerd met behulp van grote vuren. Goes was één van de belangrijkste producenten. Toen men geen veen meer mocht afgraven, haalde men baaizout uit Frankrijk ter verdere raffinage. Tot ver in de negentiende eeuw was verbouw van meekrap uitermate winstgevend. Uit de wortel van de meekrap werd rode kleurstof voor de textielindustrie gewonnen. Veel dorpen beschikten over een eigen meestoof (installatie voor het verwerken van meekrap).
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Daarnaast verbouwde men de bekende landbouwgewassen zoals granen, waaraan in de negentiende eeuw de aardappel- en suikerbietenteelt werd toegevoegd. Heel veel landarbeiders waren daarvoor nodig, zoveel, dat men in de zomermaanden een beroep moest doen op arbeiders uit bijvoorbeeld Brabant. De landbouw was de kurk waarop de economie dreef. Goes was het handelscentrum in landbouwproducten. Koopen verkoop vond plaats op de wekelijkse dinsdagmarkt. De fruitteelt was ook een belangrijk landbouwsector. Op 17e eeuwse plattegronden van Goes is te zien dat de stad omgeven is door boomgaarden. De industrialisatie zette in deze contreien maar aarzelend in. Goes kende eind negentiende eeuw een houtverwerkingsfabriek en een hoedenfabriekje. Pas na de Tweede Wereldoorlog zou de industrialisatie op gang komen en dan met name in het Sloegebied. In Goes bevinden zich enkele grote bedrijven met een meer landelijke uitstraling zoals Schelde International en Bisonkit.
21
Van de wereldoorlogen heeft Goes niet veel last gehad. Tijdens de Eerste Wereldoorlog raakten 7 bommen Goes en Kloetinge. Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft Goes niet veel gemerkt van het oorlogsgeweld dat vlak naast de stad (de Sloedam en de slag om de Schelde) plaatsvond. Er werd in Goes weinig vernield, de stad werd op 29 oktober 1944 bevrijd. Tijdens de Watersnood van 1953 bleef Goes droog. De dijken ten noorden van de stad hielden het. Wolphaartsdijk en Oud-Sabbinge, toen nog een eigen gemeente, werden wel getroffen. In die dorpen kwamen in totaal 14 mensen om. De stad Goes gold in de Ramptijd als opvangplaats voor de vele mensen die uit overstroomde dorpen als Wolphaartsdijk, Kortgene en Kruiningen geëvacueerd werden. In de Grote kerk in Goes werden bovendien lijken opgebaard.
De eerstvolgende groeistuipen kreeg Goes pas weer in de jaren ‘60 en ‘70 van de twintigste eeuw. De industrie nam toe en de rol van dienstencentrum werd versterkt. Het noordwestelijk deel van de binnenstad, de Smallegangesbuurt, werd grotendeels gesloopt. Vanaf 1982 werd het wijkje herbouwd. De stad groeide sterk door de aanbouw van nieuwe wijken als de Noordhoek, het Goese Meer, Oostmolenpark, Overzuid en Ouverture.
Kerken in gemeente Goes1 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
De eerste kerk in Zeeland zal zijn gesticht door Willibrord op Walcheren. In de periode van circa 1150-1250 komt door hervormingen in de kerk een massale parochiestichting op gang. Er ontstaat onder de groeiende bevolking een verdieping van het geestelijk leven, waarvoor meer kerken nodig zijn.
3
1
2
5
6 4
ca. 1680 detail kaart van Frederik de Wit met Zuid-Beveland. Wolphaartsdijk was toen nog een eiland. Rond Goes zijn ook de dorpen met hun kerken in de huidige gemeente Goes afgebeeld: (1) ’s-Heer Arendskerke, (2) ’s-Heer Hendrikskinderen, (3) Wolphaartsdijk als eiland, (4) Kloetinge, (5) Kattendijke en het verdwenen Sirkels dorp (’s-Heer Elsdorp) (6) Wilhelminadorp bestond nog niet.
¹ ingekorte tekst van archivaris Frank de Klerk
22
In de gemeente Goes bestaan na 1150 kerken in Kloetinge, Wissekerke, Goes, Wolphaartsdijk en Sabbinge. Waarschijnlijk bestonden ook de parochies ’s-Heer Hendrikskinderen en ’s-Heer Arendskerke al. In Kattendijke wordt in de eerste helft van de dertiende eeuw een parochie gesticht. In Wissekerke, ’s-Heer Arendskerke en ’s-Heer Hendrikskinderen stichten de lokale ambachtsheren Wisse, Arend en Hendrik, alle uit de familie Van Schenge, een kerk. Van de eerste kerkgebouwen is niets bewaard gebleven, althans niet boven de grond. De kleine rechthoekige gebouwtjes, sommige misschien nog van hout, zijn later door grotere kerken vervangen. In de veertiende eeuw verrijzen nieuwe kerktorens bij de eerste kerkjes als teken van de toegenomen welvaart en devotie en ook als symbool van de macht van de plaatselijke ambachtsheer. De dorpskerken worden geleidelijk vergroot.
Ze hebben een standaard vorm: oostelijk van de toren staat het kerkschip, dat met een halfrond koor wordt gesloten. Een enkele keer komt een rechtgesloten koor voor, wat wellicht als een ‘Hollands’ element is op te vatten. De middeleeuwse parochies verschillen van grootte en qua welstand. Die van Kloetinge is het rijkste aan bezit. Dat is ook te zien aan de afmetingen van de kerk. Het oudste deel van de kerk dateert uit ca. 1275-1300. De toren van de kerk wordt aan het einde van de vijftiende eeuw sterk verhoogd en rijk versierd. Ook de Goese dorps-, vanaf 1405 stadskerk, is welvarend. In de loop van de vijftiende eeuw breidt de kerk uit met een groter schip, daarna een hoger en groter koor en rond 1500 twee transepten. Het middeleeuwse kerkgebouw blijft een wat onvoltooid karakter houden, totdat in 1618 een brand de kerk treft. Bij de herbouw worden de bouwkundige onvolkomenheden opgeheven en ontstaat een evenwichtig laatgotisch bouwwerk. Sabbinge, Wissekerke en ’s-Heer Arendskerke zijn klassieke kerkringdorpen: de kerk
centraal binnen een ringvormige straat. In de eerste twee dorpen is de kerk later verdwenen. Wissekerke bestaat tegen woordig uit niet meer dan enkele verspreide huizen rondom een heuvel waarop ooit de kerk stond en in Sabbinge zijn binnen de Ring alleen nog maar de funderingen van de kerk te zien. De middeleeuwse dorpskerk van Wolphaartsdijk blijft behouden tot ca. 1860. De kerk van ’s-Heer Arendskerke heeft zijn veertiende-eeuwse toren en schip uit de vijftiende eeuw behouden. Het koor uit de veertiende eeuw met een wat jonger noorderzijkoor zijn in 1859 afgebroken en door een consistorie vervangen. ’s-Heer Hendrikskinderen en Kattendijke zijn dorpen met een eeuwenlang onvolledig gebleven kerkring. In ’s-Heer Hendrikskinderen is alleen de middeleeuwse kerktoren, daterend uit de eerste helft van de vijftiende eeuw, bewaard gebleven. In Kattendijke verrijst in 1404 een eenvoudig zaalkerkje, waarin vermoedelijk romaanse delen van de eerste kerk van kort na de parochiestichting zijn opgenomen. Op een kaart uit 1568 zijn een vrij hoge toren, een laag schip en een hoger koor te zien. Dit rechtgesloten koor uit de vijftiende eeuw breekt men in 1768 af. De kerktoren is in de eerste helft van de zeventiende eeuw in zijn huidige vorm
23
herbouwd. In het midden van de zestiende eeuw gaan de ideeën over hervormingen in de Rooms-Katholieke kerk ook aan Goes en omstreken niet voorbij. In de periode 1540-1580 krijgen protestantse richtingen steeds meer aanhangers. Aanvankelijk zijn dat vooral de doopsgezinden. In Wolphaartsdijk start in 1566 een onderzoek naar ketterij onder de bevolking. Goes komt dat jaar vrij ongeschonden door. De deur van de kerk blijft tijdens de jaarmarkt gesloten, waardoor de kerk ontkomt aan de beeldenstorm en het gebouw voor vernieling gespaard blijft. Door de Allerheiligenvloed van 1570 vluchten veel bewoners van Wolphaartsdijk. Als de Geuzen in 1572 de Spanjaarden en de koningsgezinden bestrijden, vinden ze op dit eiland een uitvalsbasis. Daarbij branden ze huizen plat en steken ze dijken door. In Goes houdt een Spaans garnizoen de stad in het kamp van Filips de Tweede. De periode 1572-1576 is op Zuid-Beveland een periode van anarchie. Het ene moment stropen bendes Geuzen het platteland af en worden Rooms-Katholieke geestelijken opgejaagd en soms vermoord, het andere moment heeft de bevolking te maken met Spaanse troepen die zich misdragen.
Geuzen die in hun handen vallen krijgen de strop en hangen in Goes aan de stadsmuren. De pastoor van Kattendijke wordt in 1576 vermoord. Bij de overgang van Goes en Zuid-Beveland naar de zijde van de Prins van Oranje in 1577 bedingen de onderhandelaars de handhaving van de Rooms-Katholieke religie. Dat verandert in 1578 als de hervormden in de stad steeds mondiger worden. De katholieke eredienst moet stoppen, de Goese kerk wordt leeggeruimd en in gebruik genomen door de hervormden. Ook in de dorpen ontdoet men de kerken van de meeste Rooms-Katholieke kenmerken, voor zover de Geuzen hier eerder al niet voor hebben gezorgd. De pastoors verhuizen noodgedwongen, en rond 1580 melden zich de eerste predikanten, behalve in Sabbinge. Hier is de kerk door de overstroming van 1570 en door het huishouden van de Geuzen te zeer beschadigd. Ook in Wissekerke vervalt de kerk tot een ruïne. In Kattendijke komt een hervormde gemeente van de grond. Ondanks de voortgaande protestantisering van de stad en de dorpen handhaven zich diverse andere religies. Hiervan is de Rooms-Katholieke zowel in de stad als in sommige dorpen de grootste. Daarnaast blijft een kleine groep doopsgezinden bestaan.
Geloof in Gemeente Goes2 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Het bestuur van de Republiek der Verenigde Nederlanden staat de rooms-katholieken geen eigen kerken toe. Missionarissen dragen op diverse adressen de mis op. Vanaf 1633 heeft de ‘statie’ (priesterstandplaats) Goes een huis waar de priester woont en stiekem kerk wordt gehouden. Rond 1700 verplaatsen zij hun diensten van de zolder naar de begane grond, naar een beter zichtbare plek. Gelijkberechtiging volgt na de teloorgang van de Republiek in 1795; in Goes verrijst in 1815 een Rooms-Katholieke kerk aan de Singelstraat die in 1909 wordt gesloopt om plaats te maken voor een pastorie. Daarnaast is tussen 1905 en 1908 de Heilige Maria Magdalenakerk opgetrokken.
1668, zicht op Goes door Nicolaus Visscher
2
24
ingekorte tekst van historicus Jan Zwemer
In de achttiende eeuw neemt het aantal Luthersen in Goes toe. Ze krijgen een eigen gemeente in 1774. Bij de fusie met Middelburg en Veere in 1816 sticht de doopsgezinde gemeente in het midden van de zeventiende eeuw een bescheiden onderkomen in de Korte Vorststraat. In 1893 wordt een eigen kerkje gebouwd aan de Westwal dat in 1934 wordt herbouwd.
Vanaf de jaren 1830 komt in Goes een splitsingsproces op gang. Predikant Budding wordt in 1837 de predikant van de ‘Afgescheidenen’. Goes telt dan 130 Afgescheidenen. In 1839 splitst die groep zich in voor- en tegenstanders van het zingen van de oude psalmberijming. Budding kiest voor de vroege psalmberijming en er ontstaat een oud-gereformeerde gemeente die bijeen komt in een turfschuur in de Wijngaardstraat. De voorstanders van de latere psalmberijming blijven bij de Christelijk Afgescheiden Gemeenten en kerken in een verbouwde zeepziederij, ook in de Wijngaardstraat. In 1870 volgt nieuwbouw ter plaatse. Het kerkgebouw in de Wijngaardstraat (nr. 55) functioneert tot 1930, wanneer de nieuwe Westerkerk aan de Westwal in gebruik wordt genomen. In de Gereformeerde Kerken is in de jaren dertig en veertig landelijk onenigheid over een theologische kwestie en over de zeggenschap van de landelijke kerkleiding over de plaatselijke gemeenten. Voorstanders van de plaatselijke zeggenschap vormen vanaf 1944 een eigen kerkverband: de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt). In 2009 laat ze aan de Kornetstraat de Ontmoetingskerk bouwen.
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
De Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN) fuseren landelijk in 2004 met de Nederlandse Hervormde Kerk en de Evangelisch-Lutherse kerk tot de Protestantse Kerken in Nederland (PKN). De voormalige GKN-ers verlaten in 2005 de Westerkerk. De in 1956 gebouwde Oosterkerk gaat door als één van de twee PKN-kerken van Goes, sinds 2015 onder de naam Vredeskerk. Te Wolphaartsdijk kerken de nazaten van de Afgescheidenen (GKN) in een kerk aan de Hoofdstraat. Door fusie wordt deze rond 2000 opgeheven; het kerkgebouw wordt een verenigingsgebouw. De PKN-gemeente komt bijeen in het gebouw van de voormalige Hervormde kerk, de in 1861 gebouwde witgepleisterde Nicolauskerk, een ‘waterstaatskerk’.3
Waterstaatskerk is de benaming voor Nederlandse kerkgebouwen die tussen 1824 en 1875 onder toezicht (en soms ook naar ontwerp) van ingenieurs van Rijkswaterstaat werden gebouwd, veelal met steun van de landelijke overheid.
3
25
De oud-gereformeerde gemeente (niet de officiële naam) krijgt in 1840 dominee Budding als predikant. Rond 1860 wil Budding alleen de Bijbel als grondslag en erkent hij niet meer de belijdenisgeschriften die verklaarden dat Jezus de zoon van God is. Het leidt tot een uittocht van gemeenteleden. Na Buddings overlijden blijft een gemeente over die hem niet navolgt in zijn visie op Jezus, maar zich wel blijft oriënteren op het methodisme. In 1896 treedt zij toe tot de Bond van Vrije Evangelische gemeenten en heeft vanaf 1979 haar kerkgebouw, de Bethelkerk, aan de Tulpstraat/Beatrixlaan, de voormalige kerk van de Gereformeerde Gemeente. Degenen die in de jaren 1860 bij Budding zijn weggelopen blijven een aparte groep vormen die in 1912 een eigen kerkgebouw, aan de Villa Novastraat krijgen. De Gereformeerde Gemeente van Goes krijgt een nieuw kerkgebouw aan de J.A. van der Goeskade (1889), vervolgens aan de Beatrixlaan (1953) en aan de Louise de Colignylaan (1979). In 1953 doen zich opnieuw splitsingen voor. In Goes gaat men ter kerke in de Koningskerk aan de Nassaulaan en bij een volgende afsplitsing ook in het kerkgebouw De Hoeksteen aan de Noordhoeklaan.
Een laatste kerkverband ontstaan uit de Afscheiding, is dat van de Christelijke Gereformeerde Kerken. In 1965 nemen zij aan de Bergweg de Maranathakerk in gebruik. In 1989 wordt deze gesloopt en verrijst er een nieuwe kerk.Een onderdeel van de Hervormde kerk is tot 1817 de Waalse gemeente. De diensten worden gehouden in de kapel van het voormalige klooster van de Zwarte Zusters aan de Singelstraat. Ten noorden van Goes wordt in 1809 een groot gebied van klei- en zandbanken bedijkt door een groep particulieren: de Wilhelminapolder. Goes krijgt een nieuw havenkanaal dat door de nieuwe polder loopt. Waar een brug over het havenkanaal komt, groeit een dorpje: Wilhelminadorp. Omdat de eigenaren van de polder tot verschillende kerken behoorden, duurt het tot 1841 voor er een (Hervormde) kerk wordt gebouwd. Het is evenals die te Wolphaartsdijk een ‘waterstaatskerk’, een kerk waarvan het bouwplan door ingenieurs van Rijkswaterstaat wordt beoordeeld – wat meestal tot een sobere uitvoering leidt. De Hervormde Kerk heeft in Goes gedurende de achttiende eeuw meestal vier predikantsplaatsen, in de negentiende
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
26
eeuw drie. Zij kerken in de Grote of Maria Magdalenakerk en in de Gasthuiskerk of Kleine Kerk aan de Gasthuisstraat, een gebouw dat rond 1800 wordt afgestoten en veel later gesloopt. In 1962 stijgt met de groei van de stad het aantal Hervormden. Daarom wordt in Goes-Zuid wordt in 1971 aan de Populierenstraat het kerkgebouw De Hoogte gebouwd. In Goes-Noord zijn er hervormde diensten in wijkgebouw De Spinne. In 2015 leidt ontkerkelijking ertoe dat het gebouw De Hoogte wordt afgestoten en in 2015/16 een nieuwe bestemming krijgt. In 2004 ontstaat in het kader van het landelijke fusieproces de PKN. In Goes fuseren de hervormde en de GKN-gemeenten. Ze beschikken over twee predikanten en twee kerkgebouwen: de Grote Kerk en de Vredeskerk. Een bijzondere gemeente binnen de PKN is sinds 1993 de hervormde gemeente De Levensbron. Hun kerkgebouw staat aan de Mansholtlaan. Binnen de Hervormde kerk komt een beweging op gang die tegen de fusie is. Zij vormt in 2004 de Hersteld Hervormde Kerk, die in 2018 eigenaar wordt van De Hoeksteen, een kerkgebouw aan de Noordhoeklaan.
Overige kerkelijke gebouwen in Goes: • Sinds 1890 heeft het Leger des Heils te Goes een Korpsgebouw, waarin ook diensten worden gehouden, de Groene Jager. In 1997 verrijst een nieuw gebouw, dat in 2020 vervangen wordt door nieuwbouw aan Klein Frankrijk. • Jehovah’s Getuigen hebben hun Koninkrijkszaal uit 1980 aan de Van Hallstraat. • De Pinksterbeweging komt sinds 1989 in Goes samen in een gebouw aan de Beatrixlaan, dat in 2008 wordt gesloopt. Vanaf 2018 heeft deze Rafaëlgemeente haar kerk, De Basis, in de voormalige basisschool aan de Bessestraat. • Sympathisanten van de Vergadering van Gelovigen houden kerkdiensten in de Stoofstraat en later in gebouw De Torenring in ’s-Heer Arendskerke. • In 2013 krijgen de Familytime Ministries een gemeente in Goes. Hun Gospelhouse was gevestigd aan de Sint Jacobstraat, maar nu komen ze samen in de Bethelkerk van de Vrije Evangelische Gemeente aan de Beatrixlaan. • In Goes leven door de eeuwen heen Joden. Zij hadden tussen 1836 tot 1911 nog een eigen synagoge. Hun gebedshuis, vernieuwd in 1881, heeft ongeveer gestaan
ter hoogte van Lange Vorststraat 9. Leden van de jongere generaties trekken later naar grotere steden. • De islam krijgt in 2009 een eigen gebedsruimte, de Arrahman-moskee in een voormalig schoolgebouw aan de Albert Joachimikade, voornamelijk bezocht door moslims van Marokkaanse afkomst. In 2012 is de moskee te klein en wordt verplaatst naar een voormalig winkelpand aan de Zuidvlietstraat. Moslims van Turkse afkomst hebben hun moskee in Middelburg of Bergen op Zoom.
Interieurbeschrijvingen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Museum Catharijneconvent, het Rijksmuseum en nationale kenniscentrum voor religieus erfgoed en christelijke kunst, heeft vanuit haar nationale, onafhankelijke expertise een waardenstelling gedaan van de kerkinterieurs en het roerend religieus erfgoed in de kerken binnen de gemeente Goes. In het verleden is ongeveer een derde van de kerkinterieurs en kerkelijke collecties in Goes vastgelegd en gewaardeerd, maar het is wel zorgelijk dat de actualiteit van deze registraties zeer te wensen overlaat. De registratiegegevens die er zijn, zijn in een flink aantal gevallen verouderd. Voor sommige locaties geldt dat in de database en online onvoldoende informatie beschikbaar is om een waardenstelling te kunnen geven. Die interieurs staan daarom niet in deze waardenstelling (Doopsgezinde Kerk, Bethelkerk, Sionkerk (één van de vroegste “refodomes” van ons land en alleen daarom al bijzonder), Koninkrijkszaal). Bij kerkgebouwen van na 1980 zijn erfgoedwaarden minder goed te duiden.
27
Ook die gebouwen bleven daarom buiten beschouwing (Maranathakerk, locatie van het Leger des Heils, Ontmoetingskerk, De Levensbron, Hoeksteen). De Heilige Maria Magdalena in Goes, de Geerteskerk in Kloetinge, de Petruskerk in ’s-Heer Arendskerke en de Nicolauskerk in Wolphaartsdijk, waarin de originele banken overigens zijn vervangen door stoelen, zijn gewaardeerd als topensembles en bevatten gave ensembles van verschillende interieurstukken. De H. Maria Magdalena heeft een gaaf neogotisch interieur en is met recht een Gesamtkunstwerk. De protestantse kerk in Kloetinge bewaart nog een groot gedeelte van het zeventiende eeuwse interieur. Ook de Petruskerk in ’s-Heer Arendskerke heeft een mooi protestants ensemble van preekstoel, doophek, herenbank, luchters, lezenaar en geschilderd tiengebodenbord. En de Nicolauskerk heeft een zeer gaaf waterstaatsinterieur waarin het bankenplan is vervangen door stoelen, met de preekstoel als centrum van de aandacht.
De volgende interieurs verdienen vanwege hun oorspronkelijkheid of uitzonderlijke stukken ook aandacht in de kerkenvisie: de Grote Kerk, Koningskerk en Protestantse Kerk in Goes, de Hervormde Kerk in Kattendijke, Nicolaaskerk in ’s-Heer Hendrikskinderen en de Gereformeerde Gemeente in Wolphaartsdijk bevatten nog ensembles van zekere waarde. Soms staan elementen niet meer in de juiste opstelling ten opzichte van elkaar of vormen een minder samenhangend geheel omdat later stukken zijn toegevoegd. De Vredeskerk/Oosterkerk uit de periode van de wederopbouw heeft nog weinig elementen van het jaren-’50-interieur en is laag gewaardeerd.
Kernwaarden van de kerken in Goes 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
28
Kijkend naar de kerkencollectie van Goes als geheel, wat zijn dan belangrijke waarden die de kerken vertegenwoordigen? Op basis van het cultuurhistorisch onderzoek zijn de volgende kernwaarden bepaald: • De variëteit aan denominaties is groot. De historische diversiteit die dat oplevert is goed herkenbaar in de verschillende kerkgebouwen. • Van de voor-reformatorische kerken stamt een deel (in de kern) uit de middeleeuwen. Vanwege hun cultuuren architectuurhistorische waarden vertegenwoordigen deze kerken een kernwaarde. • Omdat veel van de oude kerken mede het historische beeld van stad en dorp bepalen is ook hun plaats in het historische stads- of dorpsbeeld van de kerken een kernwaarde. • In de dorpen speelden de kerken een belangrijke rol in het straatbeeld door hun plaats midden in het (ring-)dorp of, bij de wat jongere kerken juist aan de rand van de bebouwing. De stedenbouwkundige context van deze gebouwen is een kernwaarde. • De gebruikswaarde van sommige kerken is hoog omdat ze in veel gevallen nog gebruikt worden door de kerkgemeenten. Sommige kerken combineren het religieus gebruik
met maatschappelijke functies. Sommige functies, zoals concerten, sluiten aan bij het historische gebruik. • Vanaf de 19e eeuw is de stad Goes buiten de oude stadsmuren gaan groeien. Met name na de Tweede Wereldoorlog zijn nieuwe wijken gebouwd. Met die groei ontstond ook ruimte voor nieuwe kerkgebouwen. Deze representeren de bouwstijlen uit de recentere periodes. • In de nieuwere wijken, zeker in de wederopbouwwijken, speelt het stedenbouwkundige aspect een rol. In voorkomende gevallen kan de stedenbouwkundige inpassing van een gebouw een kernwaarde zijn. • De nieuwe bouwvormen/diversiteit representeren de vernieuwende architectuur en de veranderende religieuze gewoontes. Vanaf het midden van de 19e eeuw vonden veel afsplitsingen plaats binnen de protestantste kerk en richtten de afgescheiden gemeenten een nieuwe kerk op. In sommige gevallen is sprake van een zeer eenvoudige architectuur. De eenvoudige architectuur is in het kader van de kerkelijke ontwikkelingen een kernwaarde. • In veel gevallen is bij de kerken een aanmerkelijk deel van de historische
interieurstukken bewaard gebleven. Deze vormen een essentieel onderdeel van de kerkgeschiedenis en zijn daarom in combinatie met de kerken een kernwaarde. • Doordat de kerkelijke gemeenten ook na de jaren ‘70 bleven groeien en kerken bouwden vormen in de gemeente Goes ook relatief jonge kerkgebouwen een substantieel deel van de kerkencollectie. In het kader van de moderne kerkbouw kan de post ‘65 architectuur van deze kerken een kernwaarde zijn. • Sommige kerken die geen monumentstatus hebben, lijken wel degelijk een rol te spelen of te hebben gespeeld in de geloofsgeschiedenis van Goes. Voor de naoorlogse tijd zijn dat de zogenaamde wederopbouwkerken, maar die zijn relatief vaak aangetast door verbouwingen. Van de oudere kerken springen vooral de Doopsgezinde Kerk aan de Westwal in Goes en de kerk van de Gereformeerde Gemeente in Wolphaartsdijk in het oog. Van de meer moderne kerken zijn de Sionskerk en De Hoogte in Goes gebouwen die in aanmerking komen voor gemeentelijke bescherming.
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader Beleid gemeente Goes De gemeente Goes heeft in april 2013 de Beleidsnota Cultureel Erfgoed vastgesteld. De nota gaat over het materiële erfgoed (zoals kerken, boerderijen en molens) van de gemeente Goes, met de focus op het versterken van de identiteit van Goes en de zorg voor de instandhouding van het erfgoed. Ook het opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart ten behoeve van de ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente heeft prioriteit. Binnen het kader van de kerkenvisie zijn de volgende zaken nog steeds actueel: • Het behoud van het cultureel erfgoed • Herbestemmen van monumenten die hun functie verliezen. De kaders - die op dit moment van kracht zijn in rijks-, provinciaalen gemeentelijkbeleid - moeten geactualiseerd worden. De in de Beleidsnota van 2013 genoemde wet- en regelgeving is inmiddels achterhaald. Er zijn in de gemeente Goes slechts vijf objecten aangewezen als gemeentelijk monument. De uitbreiding van deze lijst is nog niet gerealiseerd, ondanks dat de Erfgoedverordening van de gemeente Goes in 2022 is vastgesteld. Deze biedt voldoende mogelijkheden om de lijst met gemeentelijke monumenten uit te breiden.
Belangrijk om te vermelden is dat de gemeente Goes, volgens het rijksmonumentenregister, 242 rijksmonumenten binnen haar grondgebied heeft en daarmee één van de grotere monumentengemeenten in de provincie Zeeland is. Ook zijn er twee beschermde stadsgezichten (Goes en Oostsingel Goes) en één beschermd dorpsgezicht (Kloetinge) door het Rijk aangewezen. Het coalitieakkoord van de gemeente Goes biedt goede mogelijkheden voor het erfgoed.
29
Het is de ambitie om een nieuwe visie op het cultureel erfgoed op te stellen, waarbij de economische waarde van het erfgoed beter wordt benut. Een passende organisatiestructuur zorgt ervoor dat de potentie van cultuur en cultureel erfgoed daadwerkelijk wordt benut. Ook is er in het coalitieakkoord aandacht voor zowel de binnenstad van Goes als voor de vitaliteit van de dorpen. Voor cultuur en cultureel erfgoed worden jaarlijks extra middelen gereserveerd. Op 1 juni 2017 heeft de gemeente Goes de huidige subsidieverordening vastgesteld. Deze verordening biedt subsidiemogelijkheden voor zowel rijks- als gemeentelijke monumenten. Zowel onderhouds- als restauratiewerkzaamheden zijn subsidiabel. Door eigenaren kan eenmaal per jaar subsidie worden aangevraagd, waarbij overigens voor een monument niet meer dan één keer per vijf jaar subsidie wordt toegekend. Jaarlijks wordt voor de uitvoering van deze verordening een subsidieplafond ingesteld. De subsidie bedraagt maximaal 25% van de vast te stellen subsidiabele kosten met een maximum van € 5.000,- per aanvraag. Niet onvermeld mag blijven dat er binnen de gemeente Goes een subsidieverordening is voor het aanbrengen van historische huizennamen op panden in Goes. In de Verordening op de commissie ruimtelijke kwaliteit gemeente Goes van 10 maart 2022 heeft de raad van de gemeente Goes inmiddels geanticipeerd op de komende Omgevingswet.
In deze verordening is geregeld dat een aantal leden van de commissie deskundig moeten zijn op het gebied van de monumentenzorg.
Instandhouding kerkgebouwen 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader
30
Voor de instandhouding van rijksmonumenten kan subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. Alle eigenaren van rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente Goes zijn op de hoogte van de Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (Sim). De meesten maken er gebruik van en laten zich daarbij ondersteunen door een professioneel bureau. Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) blijft het eigen aandeel (40% + 100% van de eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt voor de eigenaren. Voor de onderhoudskosten zijn bij de gemeente Goes beperkte aanvullende subsidiemogelijkheden, en bij de Provincie Zeeland geen aanvullende subsidiemogelijkheden.
Herbestemming kerkgebouwen Wanneer er sprake is van een restauratie kan daarvoor subsidie worden aangevraagd bij de Provincie Zeeland. Op deze provinciale subsidieregeling voor restauratie van rijksmonumenten kan ieder jaar een beroep worden gedaan. De provinciale regeling heeft een subsidiepercentage van maximaal 70%, maar ook dan is een eigen bijdrage van 30% noodzakelijk. Dit moet met behulp van een dekkingsplan worden aangetoond. Voor rijksmonumentale kerkgebouwen met een andere functie dan het religieuze gebruik, blijven de subsidiemogelijkheden bestaan, maar ook dan blijft het eigen aandeel een aandachtspunt. In 2022 is een subsidie verleend voor de restauratie van de Grote of Maria Magdalenakerk te Goes.
Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor kerkgebouwen met een hoge cultuurhistorische waarde kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de nevenbestemming (naast de religieuze functie) of de herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie voor een duurzaamheidsonderzoek. In 2020 hebben drie kerkgebouwen een subsidie bij het Rijk aangevraagd en toegezegd gekregen. Het betreft de Grote of Maria Magdalenakerk, de Geerteskerk en de kerk van Kattendijke.
6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 24
4
24
4
24
24
5 7
2
6 5
20
18
13
2020
2025
Toekomstverwachting gebruik Herbestemd Onzeker Religieus gebruik
31
2030
12
2035
Toekomstverwachting op basis van gesprekken met eigenaren Uit de gesprekken met de kerkeigenaren blijken de verschillen in de gemeente Goes groot. Meer dan de helft van de 20 kerken met een religieuze functie heeft een grote, vitale geloofsgemeenschap en gaat een stabiele of groeiende toekomst tegemoet. Andere kerkgemeenten hebben te maken met krimp van het aantal (actieve) leden en een toename van de gemiddelde leeftijd. Sommige kerkgemeenten hebben hierop tijdig actie ondernomen en zijn bijvoorbeeld gefuseerd met een andere kerkgemeente en delen een gebouw. Hierdoor blijft de gemeenschap aantrekkelijk qua omvang. Bij ongeveer een kwart van de kerken die nog in religieus gebruik zijn is het aantal mensen dat naar de kerk gaat op zondag een kleine tot zeer kleine groep en komen er nauwelijks nog jongeren. Het beeld is dat het aantal kerken in religieus gebruik in de komende jaren zal afnemen. Een aantal kerken dat nu in religieus gebruik is zoekt nevenfuncties om op die manier het gebouw beter te benutten, de verbinding te zoeken met de omgeving en om extra opbrengsten te realiseren. Onzeker over hun toekomst zijn 5 eigenaren van kerken.
Wellicht dat vermenging van functies een uitkomst biedt, anders is herbestemming onvermijdelijk. De verwachting is dat over vijftien jaar nog twaalf van de vierentwintig kerken in religieus gebruik zijn. Zonder ingrijpen is op dat moment de andere helft herbestemd. Bedreiging rijksmonumentale kerken Van de 20 kerkgebouwen met een religieuze functie staat deze functie bij 9 kerkgebouwen onder druk. Opvallend is dat van deze 9 kerkgebouwen er 8 de status van rijksmonument hebben. Dit is overigens een voor bijna alle Zeeuwse gemeenten herkenbaar beeld. Wel is uit de bouwkundige scan gebleken dat de gemiddelde onderhoudstoestand van deze monumentale kerkgebouwen redelijk tot goed te noemen is. Op korte termijn staat het voortbestaan van de Grote of Maria Magdalenakerk in Goes en de Protestantse Kerk in Wilhelminadorp onder druk. Op termijn geldt dit voor de Hervormde Kerk in Kattendijke, de Geerteskerk in Kloetinge, de Petruskerk in ’s Heer Arendskerke, de Nicolaaskerk in ’s Heer Hendrikskinderen en de Nicolauskerk in Wolphaartsdijk. Als enig niet beschermd kerkgebouw geldt dit ook voor de Doopsgezinde Kerk in Goes.
Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
32
Of een kerk bedreigd wordt in het voortbestaan, hangt grotendeels af van de toekomstverwachting van de gebruiker. Dit geldt zowel voor een bestendige toekomst in het huidige religieuze gebruik, als voor ombuiging naar een combinatieof nevengebruik en herbestemming. Niet alle kerken hebben een heldere toekomstverwachting. Hoe urgent het is om actie te ondernemen hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan. Het heeft op diverse vlakken meerwaarde om naast het oppakken van individuele gevallen, een gemeenschappelijke aanpak te formuleren.
In de laatste kolom van de tabel is aangegeven welke kerkgebouwen, al dan niet in religieus gebruik of herbestemd, zich in de risicozone bevinden (rood), of er gevaar dreigt (oranje) of dat op middellange termijn alles goed gaat (groen). Dit beeld laat zien dat tien kerkgebouwen aandacht vragen, waarvan twee met hoge urgentie, om te voorkomen dat de onderhoudstoestand verslechtert en verval dreigt. Over het algemeen is de staat van de kerken nu goed, maar van sommige kerken zijn de onderhoudskosten zeer omvangrijk. Gerichte actie is nodig om een duurzaam en gezond toekomstperspectief voor deze kerkgebouwen te vinden. De urgentie om hiermee als gemeente Goes in combinatie met kerkeigenaren aan de slag te gaan is hoog. Onder deze tien bedreigde kerkgebouwen bevinden zich 5 kerkgebouwen die het enige kerkgebouw van het dorp zijn en daardoor niet alleen een beeldbepalende maar ook een hogere emotionele waarde hebben.
Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
Nr.
Kerk
Plaats
Funct. Monu. Urgentie
2
Westerkerk
Goes
12
De Hoogte
Goes
22
Gereformeerde Kerk
Wolphaartsdijk
3
Leger des Heils (vm)
Goes
1
Doopsgezinde Kerk
Goes
4
Grote- of Maria Magdalenakerk
Goes
5
St.-Maria Magdalenakerk
Goes
6
Maranathakerk
Goes
7
Vredeskerk (Oosterkerk)
Goes
8
Bethelkerk
Goes
9
Sionkerk
Goes
10
Koningskerk
Goes
11
Leger des Heils
Goes
13
Ontmoetingskerk
Goes
14
Koninkrijkszaal
Goes
15
De Levensbron
Goes
16
Hoeksteen
Goes
17
Hervormde Kerk
Kattendijke
18
Geerteskerk
Kloetinge
19
Petruskerk (dorpskerk)
‘s-Heer Arendskerke
20
Nicolaaskerk
s-Heer Hendrikskinderen
21
Protestantse Kerk
Wilhelminadorp
23
Gereformeerde Gemeente
Wolphaartsdijk
24
Nicolauskerk
Wolphaartsdijk
Functie: Herbestemd Religieus gebruik
Monument: Rijks
Urgentie: Geen bedreiging Bedreiging op termijn Actuele bedreiging
33
Bouwkundige staat van de kerkgebouwen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
Gebreken aan schilderwerk
Kleine verzakkingen
Gebreken aan voegwerk
Schade aan glas in lood
Een bestendige toekomst voor de kerkgebouwen hangt in eerste instantie af van de toekomstverwachting van de eigenaar/ gebruiker. Van belang is daarbij ook de bouwkundige staat waarin de kerkgebouwen verkeren. Met behulp van een bouwkundige scan, uitgevoerd door de Monumentenwacht, zijn de bouwkundige staat en de omvang van de te verwachten kosten ingeschat. Hieruit blijkt dat de omvang van de te verwachten kosten samenhangt met de omvang van het gebouw en de toegepaste materialen. Niet onvermeld mag blijven dat het onderhoud aan gebouwen, die de status van rijksmonument hebben, vaak meer kosten meebrengt dan het onderhoud aan niet-monumentale gebouwen. Een indicatie van de bouwkundige staat en de daarmee samenhangende kosten is verbeeld in een infographic.
PKN-kerkbesturen. In alle gevallen is of wordt gebruik gemaakt van beschikbare subsidiemogelijkheden, maar is het financieren van de eigen bijdrage een knelpunt. De kerkgebouwen van andere geloofsgemeenschappen (op de RK-kerk na) kennen een jongere ontstaansgeschiedenis en hebben daarom jongere kerkgebouwen, vaak soberder van ontwerp en met gebruikmaking van minder onderhoudsgevoelige materialen.
9 6
€
5
€€
€€€
2
2
€€€€
€€€€€
Indicatie verwachte kosten
Schade aan stucwerk
34
Scheuren in gevel
In het algemeen is de staat van de kerkgebouwen in de gemeente Goes goed (6) tot zeer goed (15) en in slechts 3 gevallen als redelijk ingeschat. Van de negen kerkgebouwen die als bedreigd worden beschouwd, zijn de te verwachten onderhoudskosten als redelijk tot zeer omvangrijk beoordeeld. In acht van de negen gevallen betreft dit beschermde rijksmonumenten in eigendom van de
20
1 +++
++
3
0
0
0
+
-
--
---
Indicatie verwachte kosten
7.
Publieksparticipatie 9
De gemeente Goes heeft de mogelijkheid gecreëerd om haar inwoners via een online platform te bevragen op diverse onderwerpen. Deze mogelijkheid is in het kader van de kerkenvisie ingezet door het uitzetten van een enquête, waarop 67 deelnemers hebben gereageerd. Meer dan de helft van deze deelnemers kwam uit de leeftijdscategorie 60-plus, maar ook de middengroep van 20-60 jaar was goed vertegenwoordigd. Interessant was om te weten hoe jongeren over de kerken denken.
Als een kerkgebouw herbestemd zou moeten worden zien de meeste mensen (bijna 80%) graag een dorpshuis of een maatschappelijke invulling. Daarna volgen wonen (38%), huisartsenpost (34%), hotel/restaurant/B&B (32%) en activiteiten voor jongeren (31%). Kantoor- of winkelbestemming (18%) en speel- of sportactiviteiten (13%) worden het minst genoemd.
37 21
Aantal respondenen per leeftijdsgroep tussen 40 en 59 ouder dan 60 tussen 20 en 39 13
Van de respondenten was 65% betroken bij een kerk en 90% komt wel eens in een kerk. Van deze laatste groep bezoekt 60% regelmatig een kerk voor een dienst, huwelijk, doop of uitvaart. Circa 40 % komt vanwege een concert of culturele bezichtiging in een kerkgebouw. Het overgrote deel van de respondenten vindt het heel belangrijk dat kerkgebouwen blijven bestaan, waarbij ouderen daaraan de hoogste waarde toekennen. Toch zijn er ook enkele jongere respondenten die hieraan belang hechten.
35
18 80 31 69% 60% 43% 29%
32 38%
26%
38 34
Andere invulling kerkgebouw Reden van bezoek
Dorpshuis of maatschappelijk
Concert
Wonen
Cultuur / geschiedenis
Huisarts
Evenement
Hotel / restaurant
Huwelijk / uitvaart / doop
Activiteiten
Rust
Kantoren / winkel
Dienst
Sport / Spel
8. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse Sterktes en kansen Op basis van de gesprekken met de kerkeigenaren is een sterktes-zwaktes-kansen-bedreigingen analyse (SWOT-analyse) opgesteld.