Agendapunt 10. AANGEPASTE KerkenvisieGoes klein

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

71

De huidige zaalkerk met neogotische gietijzeren raamtraceringen dateert van 1805, deels gebouwd met de stenen van de oudere kerk. In het midden van de 17e eeuw had zij een laag oud schip en een hoog nieuw koor.

Het schip en koor werden afgebroken vanwege bouwvalligheid een preekstoel uit circa 1650 met lichtarm, doopbekkenhouder en zandloper. In het gebouw staan 2 pijporgels. De kerk is met name van belang vanwege de 15e eeuwse toren. Ook de 19e eeuwse herbouw is van historisch belang. De interieur afwerkingen zijn relatief jong maar enkele interieurstukken zijn wel van waarde.

21

Kerkenpaspoort

Protestantse Kerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Brugstraat 12, Wilhelminadorp

L

512 m2

Bouwjaar

1841

†

Christelijk gebruik

Architect

I.H. Warnsinck

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

Protestantse Kerk Nederland (PKN)

Zitplaatsen

240

Gebruik

Religieus

Het landbouwbedrijf ‘Koninklijke Maatschap De Wilhelminapolder’ is ontstaan in het jaar 1809. Er was niet direct een kerkgebouw, hoewel daar voor de werknemers wel spoedig behoefte aan ontstond. In 1841 ging men over tot het stichten van een eigen kerk in het dorp. De zaalkerk heeft een flauw hellend zadeldak. De gevels zijn geleed door gemetselde waterlijsten. De rondboogvensters zijn hoog in de zijgevels geplaatst omdat in het interieur balkons onder de vensters zijn gemaakt. De classicistische kerk heeft een grotendeels inpandige toren met een houten lantaarn. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

72

In het interieur zijn de houten balkons met daaronder banken nog aanwezig. Ook de kansel dateert nog van de bouwtijd. Bijzonder aan het orgels is dat het één van de weinige mechanische Dekker-orgels is. In 2011/2012 is de binnenkant van het kerkgebouw grondig gerestaureerd. Er is vloerverwarming aangebracht, waarbij de ijsselsteentjes uit beginperiode weer zichtbaar zijn geworden, er is dubbel glas geplaatst en zelfs het plafond en de beschadigde muren zijn hersteld. De kerk is waardevol als gaaf behouden voorbeeld van een ‘waterstaatskerk’. Ook de gave interieurindeling met balkons en banken is van belang. De banken in het centrale deel van de kerk zijn vervangen door stoelen.

22 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Beeldbepalend

Adres

Hoofdstraat 61, Wolphaartsdijk

170 m2

Bouwjaar

1884

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Functioneel

Denominatie

n.v.t.

Zitplaatsen

n.v.t.

Gebruik

Woning

In 1883 nam de Gereformeerde Kerk in Wolphaartsdijk haar nieuwe kerkgebouw aan de Hoofdstraat in gebruik. In 1938 werd dit gebouw gerestaureerd, waarbij het interieur werd vernieuwd. Er kwamen bij deze restauratie onder meer nieuwe banken in de kerk. In mei 1974 werd een tweede restauratie uitgevoerd, waarbij de banken moesten plaatsmaken voor stoelen. Op 27 oktober 1974 werd de ‘vernieuwde’ kerk weer officieel in gebruik genomen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

73

De voormalige kerk is een eenvoudig bakstenen gebouw met een zadeldak. De kerk heeft een entree in de vorm van een dubbele deur met rondboog met daarvoor een houten portiek. De rondboogvensters van de kerk hadden voorheen gietijzeren vensters met roedenverdeling.

In de topgevel zijn twee ronde vensters gemaakt. In 2001 werd de Gereformeerde Kerk verkocht en is nu verenigingsgebouw De Schutse. Het orgel is op 23 maart 2001 in de Christelijk Gereformeerde Kerk van Onstwedde (Gr) geplaatst. Tegenwoordig heeft de kerk een woonbestemming. Ondanks dat de vensters en het interieur van de kerk gewijzigd zijn heeft de kerk nog waarde als voorbeeld van een zeer eenvoudige dorpskerk. Door herbestemming en buitengebruikstelling zijn dit soort kerken zeldzaam aan het worden.

23 Kerkenpaspoort

M

Gereformeerde Gemeente

Beeldbepalend

Adres

Villa Novastraat 3, Wolphaartsdijk

382 m2

Bouwjaar

1912

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neorenaissance

Denominatie

Gereformeerde Gemeenten

Zitplaatsen

250

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

74

Kerkenpaspoort

Het was in 2012 honderd jaar geleden dat de Gereformeerde Gemeente van Wolphaartsdijk werd geïnstitueerd. De in Wolphaartsdijk woonachtige leden van de Gereformeerde Gemeenten kerken aanvankelijk in Goes. Als allerlei pogingen om een eigen gebouw te krijgen bij de gemeente in Goes op niets uitlopen, besluiten de leden uit Wolphaartsdijk de zaak zelf op te pakken.

De bakstenen zaalkerk heeft smalle, gekoppelde rondboogvensters in de voor- en zijgevels. De gevels zijn met uitkragend metselwerk en verblendstenen versierd. De entree is geaccentueerd met een fronton. Deze zaalkerk vertoont neorenaissance-details in de vorm van siermetselwerk en witte daklijsten met vazen. Het interieur is opnieuw afgewerkt in 1972 en 2004.

Op 23 maart 1911 wordt met algemene stemmen besloten om aan de Villa Novastraat een kerkje met ruim 200 zitplaatsen te bouwen. De kerk is in 1932 uitgebreid. Het orgel is in 1967 geschonken door het Nationaal Rampenfonds.

Het exterieur van de kerk is van waarde als voorbeeld van een eenvoudige dorpskerk waarbij in de architectuur meer details zijn aangebracht om ze als bijzonder gebouw te ‘markeren’. Het interieur is vanwege verbouwingen minder van belang.

24

Kerkenpaspoort

Nicolauskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Oostkerkestraat 1, Wolphaartsdijk

M

382 m2

Bouwjaar

1861

†

Christelijk gebruik

Architect

H. Hana & J. Smits

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

Protestantse Kerk Nederland (PKN)

Zitplaatsen

220

Gebruik

Religieus

Gepleisterde, wit met blauw gekleurde kerk, gebouwd in 1861 naar ontwerp van H. Hana en J. Smits ter vervanging van een oudere kerk. De gekozen bouwwijze kan worden gezien als een combinatie van de rondbogenstijl met het classicisme dat de Waterstaatskerken meestal kenmerkt. Boven de ingang een rondboogvenster in een diepe rondboognis, waarboven een slanke geveltoren uitrijst.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

75

In het interieur stond voorheen een amphitheatersgewijs opgestelde reeks van elf loges in neogotische openingen rond de in een nis aan de ingangszijde opgestelde preekstoel uit 1867. Bij de ingebruikname in 1861 bood het kerkgebouw plaats aan 693 mensen. Het interieur van de kerk werd lange tijd bepaald door de grijsgroene banken zoals op de foto.

In de zomer van 2016 onderging het gebouw een herinrichting onder het motto ‘Geef ruimte aan de Nicolaus’. Vrijwel alle vaste banken zijn vervangen door stoelen, waardoor het gebouw nu voor meerdere doeleinden gebruikt kan worden. Het orgel is in 1904 gebouwd door de firma L. van Dam & Zonen. De kerk is door zijn situering en ontwerp een waardevol voorbeeld van een ‘waterstaatskerk’. Het exterieur is in hoge mate gaaf bewaard. Het interieur is recent aangetast door het verwijderen van een deel van de banken. Het interieur bevat (vroege) neogotische kenmerken.

76

Bijlage 2

Voorstel stappenplan

77

Stappenplan voor kerkeigenaren 1. Probleemanalyse Bijlage 2.

Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen?

Voorstel stappenplan

2. Principebesluit Wat is de intentie? Hoe wordt vorm gegeven aan de plannen?

Nevenbestemming

Herbestemming

Hergebruik

3. Haalbaarheidsonderzoek en

3. Haalbaarheidsonderzoek en

cultuurhistorische verkenning

3. Gesprekstafel

cultuurhistorische verkenning

Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de

Welke denominaties komen in aanmerking

Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de

ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is

voor hergebruik? Wat is nodig voor het kerkelijk

ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is

daarvan de waarde en betekenis?

hergebruik?

4. Exploitatieonderzoek en financiering

4. Nadere uitwerking

4. Exploitatieonderzoek en financiering

Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en

Hoe kunnen benodigde aanpassingen woren

Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en

lange termijn? Welk scenario bied een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?

verwezenlijkt?

daarvan de waarde en betekenis?

lange termijn? Welk scenario biedt een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?

5. Exploitatieonderzoek

5. Nadere uitwerking

Is hergebruik een voldoende economische

5. Nadere uitwerking

Is alle benodigde informatie opgehaald en

kostendrager?

Hoe kunnen benodigde aanpassingen worden

in het plan verwerkt?

verwezenlijkt?

6. Vergunningsprocedure Kan het schetsontwerp één op één worden omgezet naar een definitief plan? Haalt het plan de vergunningstoets? Is het plan ingediend voor een omgevingsvergunning? Doorloop de vergunningsprocedure.

78

Stappenplan voor gemeente 1. Probleemanalyse Bijlage 2.

Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen? En wat is de gemeentelijke rol, positie en prioriteitsstelling?

Voorstel stappenplan

2. Inventariseer behoefte(s) Wat zijn de algehele behoeftes onder eigenaren en hun gebouwen? Zijn de behoeftes van andere kerkgenootschappen in beeld? Zijn er overeenkomsten en/of nuances onder demoninaties?

3. Maatschappelijk/Commercieel vastgoed + mogelijkheden bestemmingsplan Wat zijn de behoeftes aan maatschappelijk en commercieel vastgoed? Kunnen we deze in kaart worden gebracht en/of worden samengebracht met (toekomstig) leegstaande kerkgebouwen? Welke procedures moeten doorlopen worden?

4. Gezamenlijke verkenning Wat zijn de uitkomsten van een verkenning met de eigenaar van een specifiek gebouw naar de behoefte en invulling van een (toekomstig) leegstaand monument? Hoe kunnen kerkeigenaren procesmatig worden ondersteund?

5. Vooroverleg + vergunningsprocedure Komt het voorgenomen plan door de vergunningentoets, monumentencommissie, RCE en bestemmingsplantoets?

79

80

Bijlage 3

Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen 81

Bijlage 3 Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

1. Nieuwe Kerk te Zierikzee

2. Oostkerk te Middelburg

De Nieuwe Kerk in Zierikzee is in de periode 1835-1848 gebouwd in neoclassicistische stijl. De kerk is sinds 1977 eigendom van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken en is na een aantal restauraties nu in gebruik als evenementenlocatie. De kerk is heringericht ten behoeve van multifunctioneel gebruik.

Deze voor de Protestantse eredienst gebouwde koepelkerk is gebouwd in de periode 1647-1667 en begin 2017 aan het kerkelijk gebruik onttrokken. In 2018 is het eigendom overgedragen aan de beheersstichting van de Nationale Monumentenorganisatie, de Stichting Monumenten Bezit. Voor de exploitatie van de Oostkerk is Stichting de Oostkerk verantwoordelijk. Deze stichting organiseert tal van evenementen en daarmee is de Oostkerk multifunctioneel te gebruiken.

Foto: H. Uil

82

Bijlage 3 Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

83

3. Voormalig kerkgebouw Oud Gereformeerde Gemeente te Kamperland

4. Voormalige Gereformeerde Kerk te Baarland

Kerkgebouw daterend uit 1917. In april 1990 werd dit gebouw afgestoten en de kerkelijke gemeente ondergebracht bij dezelfde gemeente in ’s-Gravenpolder. Het kerkgebouw is in particulier bezit en al geruime tijd in gebruik als kapsalon.

Het neoromaanse kerkgebouw met toren is in 1912-1913 gebouwd, De laatste kerkdienst in deze voormalige Gereformeerde kerk vond plaats in 2003, waarna het in 2006 zijn huidige bestemming heeft gekregen: restaurant De Kleine Toren.

5. Voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk te Biezelinge Bijlage 3 Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen

84

Deze karakteristieke zaalkerk dateert uit 1917 en werd gebruikt door de Christelijke Gereformeerden. Deze kerkelijke gemeenschap verhuisde in 1990 naar een nieuw kerkgebouw in Biezelinge, de Opstandingskerk. In het kerkgebouw is De Quilterie gevestigd, waarmee het gebouw in gebruik is als atelier en verkoopruimte van quiltstoffen en patchwork benodigdheden. Achter het kerkgebouw is een woning. 6. Voormalige Maria Hemelvaartkerk te Sas van Gent Deze voormalige Rooms-Katholieke neogotische kerk met hoge toren dateert uit 1891-182 en was een karakteristiek vroeg werk uit het oeuvre van Joseph Cuypers, zoon van zijn bekende vader Pierre Cuypers. In 2017 is deze kerk wegens een teruglopend kerkbezoek buiten gebruik gesteld. De Cuyperskerk werd in 2018 overgedragen aan de Stichting Behoud Cuyperskerk en is nu in gebruik als markthal, waar naast een versmarkt ook een sociaal-maatschappelijk restaurant gevestigd is.

7. Voormalige Johannes de Doperkerk te Sint Jansteen Deze voormalige Rooms-Katholieke kerk is gebouwd in de periode 1857-1860 door de in Zeeuws Vlaanderen bekend architect P. Soffers. De kerk is in 2016 aan het kerkelijk gebruik onttrokken Twee particuliere ondernemers hebben, onder de naam The Holy Spiritus, de kerk overgenomen. Zij noemen zich fruitwijn-fanaten en houden zich bezig met een ambachtelijke brouwerij en stokerij en organiseren regelmatig proeverijen en daarmee samenhangende activiteiten.

8. Voormalige Onze-Lieve-VrouwVisitatiekerk te Westdorpe Deze voormalige parochiekerk werd in 1947 in gebruik genomen. Eind 2012 werd de kerk onttrokken aan de eredienst en daarna door het parochiebestuur verkocht aan de Stichting Kerk Westdorpe. De kerk werd, met steun van de gemeente Terneuzen, omgevormd tot gemeenschapshuis met de naam ‘De Kirke’. In de kerk is een glazen inbouw geplaatst waar verschillende verenigingen, die voorheen in het dorpshuis zaten, hun activiteiten kunnen houden. Elke vereniging is uitgerust met een eigen kast waar zij hun benodigdheden kunnen bewaren.

85

Foto: G. Barbiers

86

Bijlage 4

Overzicht van subsidie­­­­­­­­regelingen voor eigenaren van rijks­­monumentale kerkgebouwen in de gemeente Goes 87

Bijlage 4 Overzicht van subsidie­­­­­­­­regelingen voor eigenaren van rijks­­monumentale kerkgebouwen

88

Voor eigenaren van rijksmonumenten zijn er, naast wettelijke verplichtingen als de vergunningen- en onderhoudsplicht, ook verschillende vormen van financiële ondersteuning. De diverse mogelijkheden voor kerkeigenaren in de gemeente Goes worden hieronder vermeld met de nadrukkelijke toevoeging dat het alleen om rijksmonumenten gaat, behalve bij de laatstgenoemde twee regelingen. 1. Subsidieregeling instandhouding monumenten (niet-woonhuismonumenten) Voor het onderhoud van kerkgebouwen kunnen eigenaren aanspraak maken op subsidie van het rijk op basis van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim). Deze regeling bestaat al sinds 2006, maar is onlangs gewijzigd. De subsidie op basis van deze regeling is in principe 60% van de door het rijk vast te stellen subsidiabele kosten, maar 40% als de instandhoudingskosten

fiscaal kunnen worden verrekend (bijvoorbeeld als ondernemer). De subsidie op basis van de Sim moet vooraf moet worden aangevraagd en hiervoor moet een 6-jarenplan worden opgesteld. Ieder jaar kan tussen 1 februari en 31 maart een aanvraag worden ingediend, waarop eind augustus/ begin september de beslissing volgt. Een subsidie wordt dan voor een periode van 6 jaar toegekend en ook de kosten voor het opstellen van een dergelijk plan zijn subsidiabel. Subsidiabel zijn verder alleen de kosten van onderhoud aan de monumentale onderdelen van het monument, waarbij de maximale subsidiabele kosten 3% van de herbouwwaarde van het monument bedragen. Met ingang van 2022 kunnen ook de kosten voor een duurzaamheidsonderzoek worden betrokken in het subsidieverzoek. Geadviseerd wordt voor het aanvragen van een Sim-subsidie gebruik te maken van een architecten- of bouwadviesbureau. Voor erkende bedrijven kunt u terecht op de volgende website: www.stichtingerm.nl/erkende-bedrijven De volledige Sim-regeling, inclusief de leidraad subsidiabele kosten, kunt u op www. overheid.nl nalezen

2. Subsidieregeling restauratie rijksmonumenten provincie Zeeland De provincie Zeeland kent een subsidieregeling voor de restauratie van rijksmonumenten, niet zijnde een woonhuismonument, een groen of een archeologische monument. Deze subsidie kan jaarlijks tussen 1 februari en 15 maart worden aangevraagd. Informatie over de provinciale regeling en de regeling zelf kunt u op de website van Provincie Zeeland nalezen. 3. Subsidieregeling beschermde monumenten gemeente Goes De gemeente Goes kent sinds 1 juni 2017 een subsidieregeling voor de instandhouding van zowel rijks- als gemeentelijke monumenten. Een subsidie kan slechts eenmaal per 5 jaar worden verkregen en bedraagt maximaal 25% van de door de gemeente vast te stellen subsidiabele kosten met een maximum van € 5.000,= per aanvraag. Voor de uitvoering van de subsidieregeling wordt jaarlijks een subsidieplafond vastgesteld. De regeling is op www.lokaleregelgeving. overheid.nl te vinden

5. Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten Bijlage 4 Overzicht van subsidie­­­­­­­­regelingen voor eigenaren van rijks­­monumentale kerkgebouwen

89

Deze rijkssubsidieregeling is niet alleen voor rijksmonumenten en heeft tot doel de herbestemming, de verduurzaming en de wind- en waterdichtheid van monumentale gebouwen te bevorderen. De regeling heeft een beperkte duur, maar de verwachting is dat deze zal worden verlengd. De regeling is op www.overheid.nl te lezen. 6. Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) Kerken vallen onder religieuze instellingen en daarmee onder de doelgroep van deze regeling: maatschappelijk vastgoed. Subsidie kan worden verkregen voor energieadvies, energielabel en verduurzamingsmaatregelen. De subsidieregeling wordt vanaf 1 januari 2024 opnieuw opengesteld. Geadviseerd wordt pas subsidie aan te vragen als het toekomstperspectief voor het kerkgebouw duidelijk is. Aan de regeling zijn voorwaarden verbonden die kunnen worden geraadpleegd op de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO): www.rvo.nl/subsidies-financiering/ dumava

7. KlimOp (Klimaatontzorgingsprogramma) Met deze regeling wil Provincie Zeeland eigenaren van onder andere religieuze gebouwen zoals kerken en moskeeën kosteloos adviseren en motiveren als het gaat om verduurzaming. Eigenaren kunnen advies krijgen van ervaren adviseurs. Voor meer informatie of het insturen van een aanmelding kan gekeken worden op de website van het Zeeuws Energie Akkoord: www.zeeuwsenergieakkoord.nl/klimop

8.

Kerkenvisie Goes

90

In opdracht van: gemeentebestuur Goes maart 2024