Ondermijning in Friesland met opmaak.def

omtrent misdaadgeld en drugscriminaliteit. Vakantiewoningen worden ook gebruikt voor prostitutie, al is onduidelijk op welke schaal. Een jonge vrouw uit Colombia, slachtoffer van seksuele uitbuiting, verklaarde tegenover de strafrechter: “Ik vond het walgelijk werk” (…) “Ik heb twee weken elke dag gewerkt. Dat was op een vakantiepark en ik mocht daar niet weg.” De verdachten zijn afkomstig uit SintAnnaparochie en Sneek.72

Criminele praktijken (o.a. drugshandel, hennepteelt of prostitutie) die buiten beeld blijven vanwege beperkte sociale controle en beperkt overheidstoezicht. Over Fryslân De Friese vakantieparken worden niet getypeerd als belangrijke vindplaatsen van criminele activiteiten. Daarbij past wel een disclaimer: gemeenten bezoeken niet vaak of weinig de parken, inclusief die aan de onderkant, al zet Waadhoeke dus een traject in om wel een goed beeld te krijgen. De consequentie is dat een categorie parken tamelijk anoniem is en daarmee aantrekkelijk voor criminelen of criminele praktijken. Er zijn enkele signalen die erop wijzen dat criminelen daarvan gebruikmaken. Ten eerste worden vakantieparken getypeerd als een verblijfplaats of vluchtheuvel voor criminelen. Bijvoorbeeld na detentie, maar ook om tijdelijk te wonen/te verblijven. Bij een reeks invallen in het kader van een onderzoek naar een Brabants crimineel netwerk, wordt een woning op een Fries vakantiepark doorzocht: daar wordt een vuurwapen aangetroffen.70 Hiernaast wordt geconstateerd dat ‘eenvoudige’ criminelen (of: personen met antecedenten) illegaal op parken wonen. Of, en zo ja in welke mate, dit leidt tot criminele praktijken op Friese parken is niet in beeld. In de gemeente Waadhoeke opende een misdrijf, namelijk een steekpartij op vakantiepark De Friese Wadden in Tzummarum, de ogen voor illegale praktijken.

Het bestuur van dit park drong, per brief, bij de gemeente aan op strenger optreden tegen illegale bewoning. Dit bestuur trad al eens op tegen ogenschijnlijke zorgfraude: “Enkele jaren geleden greep het bestuur al eens in toen er vanuit het Westen drie daklozen met onder meer een drankprobleem gehuisvest werden. Hun begeleider had het onderkomen geregeld en streek pgb-gelden op”.71 Ten tweede komt het voor dat een woning op een park wordt gebruikt ten behoeve van criminele praktijken. In de interviewronde wordt gewezen op autobedrijfjes die waren gevestigd op een park, met vermoedens

d.

Vrijplaatsen of enclavevorming: criminele families of netwerken zijn dominant. Over Fryslân Er wordt door respondenten niet gesproken over criminele enclaves of vrijplaatsen. Er zijn wel signalen dat mensen op een park (illegale bewoners, eigenaren van een vakantiewoning of recreanten) worden geïntimideerd door botte of criminele bewoners. Het beeld hierop is casuïstisch; het wordt niet getypeerd als een patroon. Ook zijn er signalen dat “grote jongens” (of ‘hun’ uitvoerders) op een vakantiepark verblijven of wonen. Zij komen, zo vertellen respondenten, uit het Zuiden en Westen van Nederland: voor criminele activiteiten in Fryslân of omdat het ze het “te heet onder de voeten” kregen vanwege criminele conflicten of een arrestatierisico. De politie heeft enkele aanhoudingen verricht die hierop wijzen. Er zijn geen aanwijzingen dat dergelijke criminelen een dominante factor zijn op een park.

e.

handhavingsknelpunt van het RIEC en daarmee een speerpunt in de regionale aanpak van ondermijning. Op basis van onderzoek, uitgevoerd in andere delen van het land, lijkt de zorgsector een moderne risicobranche te zijn geworden die opportunisten en criminelen aantrekt (IKZ, 2020; Van der Torre e.a., 2021). In Fryslân wijzen cijfers (beschikbaar via het dashboard Zicht op ondermijning) op verwevenheid tussen pgb-zorg en misdaad. Zie 5.2.1. De interviewronde levert niet dergelijke harde informatie op. Wel zijn respondenten bezorgd vanwege signalen over ontoereikende of resultaatarme zorg. Zorgfraude wordt op gemeentelijk niveau nauwelijks aangetoond. Zie 5.2.2. 5.2.1 Zicht op ondermijning: cijfers over pgb-zorg en veroordelingen Zicht op Ondermijning heeft in kaart gebracht hoeveel cliënten pgb-zorg ontvangen van zorgaanbieders met een veroordeling. De cijfers over de provincie Fryslân zijn duidelijk ongunstiger dan het Nederlandse gemiddelde.

Criminele investeringen in een park of in vakantiewoningen op een park.

4,8 procent van de cliënten in Nederland krijgt zorg van zorgaanbieders met een veroordeling (die zorg leveren middels een pgb); in Fryslân ligt dit op 6,4 procent. Als een Nederlandse top-10 wordt opgesteld van het hoogste percentage pgb-cliënten met zorg door zorgaanbieders met een veroordeling, dan staat Súdwest-Fryslân (11,6% procent; 60 cliënten) op plaats 3. Nog twee Friese gemeenten staan in deze top-10: Ooststellingwerf (10,4%; 20 cliënten; plek 4); Heerenveen (8,9%; 30 cliënten; plek 10). Smallingerland (5,5%; 30 cliënten) scoort ook ongunstiger dan het Nederlandse gemiddelde. Zie (verder) tabel 5.3 voor de scores

Over Fryslân Dit komt niet of nauwelijks in beeld in de interviewronde. Er wordt één casus genoemd, al blijft dat steken in vermoedens.

Tabel 5.3: Het percentage cliënten die zorg krijgen van zorgaanbieders met een veroordeling, die zorg leveren middels een pgb in acht Friese gemeenten. (bron: zicht op ondermijning).

5.2 OVER MISSTANDEN IN DE ZORG

Gemeente

Percentage

Aantal cliënten

In Fryslân wordt een breed scala aan zorg verleend. Deze zorg omvat de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en jeugdhulp, maar ook de Wet langdurige zorg (Wlz) en forensische zorg. In de interviewronde uiten respondenten hun bezorgdheid over de rechtmatigheid en/of kwaliteit van de verleende zorg. Dit is in lijn met een boodschap die burgemeesters in NoordNederland in 2019 afgaven: in het Noorden heeft de criminele wereld zorgfraude ontdekt “als verdienmodel”.73 Zorgfraude is een zogenoemd

Súdwest-Fryslân

11,6

60

Ooststellingwerf

10,4

20

Heerenveen

8,9

30

Leeuwarden

6,8

60

Smallingerland

5,5

30

Waadhoeke

4,7

10

Noardeast-Fryslân

4,5

10

De Fryske Marren

3,8

10

Nederland

4,8

5.890

Bron: Omrop Fryslân, Inval in chalet op vakantiepark Klein Zwitserland in grootschalig onderzoek, 21 november 2019; Omroepbrabant.nl, Operatie Alfa: 8 handgranaten gevonden bij inval op

in acht Friese gemeenten waarover deze data beschikbaar zijn. Er kan ook worden gekeken naar de pgbzorgaanbieders. 4,1% van alle zorgaanbieders in Nederland die pgb-zorg leveren, hebben een veroordeling. Dit percentage is bekend voor drie Friese gemeenten: Leeuwarden (5,4%: 60 aanbieders); Súdwest-Fryslân (3,2%; 20 aanbieders) en Smallingerland (2,2%; 10 aanbieders). Tot slot vermeldt Zicht op Ondermijning wat per gemeente het percentage gedeclareerde kosten is voor zorg van zorgaanbieders met een veroordeling, die zorg leveren middels een pgb. Dit percentage wordt berekend door de kosten af te zetten tegen alle gedeclareerde kosten voor zorg van zorgaanbieders die zorg verlenen via een pgb. Drie Friese gemeenten behoren tot de top-10 van Nederlandse gemeenten in deze categorie. Het betreft Súdwest-Fryslân (16,8%; €2.303.190); Heerenveen (15,9%; €1.306.040) en Ooststellingwerf (15,6%; €1.642.250). Zie tabel 5.4 voor de Friese scores, voor zover bekend. Tabel 5.4: Het percentage gedeclareerde kosten voor zorg van zorgaanbieders met een veroordeling, die zorg leveren middels een pgb in acht Friese gemeenten (bron: zicht op ondermijning). Gemeente

Percentage

Gedeclareerde kosten in €

Súdwest-Fryslân

16,8

2.303.190

Heerenveen

15,9

1.306.040

Ooststellingwerf

15,6

1.642.250

Leeuwarden

8,6

1.841.350

Smallingerland

8,1

1.132.910

NoardeastFryslân

7,4

612.460

Waadhoeke

3,5

321.880

De Fryske Marren 2,5

184.620

Nederland

> 140 mln.74

5,2

5.2.2 Kwalitatief: zorgen over zorg Uit het veldwerk blijkt dat de bestuurlijke agendering van zorgfraude niet volledig is geland op de ambtelijke werkvloer. Langzaam wordt vooruitgang geboekt, al bestaan er verschillen tussen gemeenten. We kregen soms bijvoorbeeld te horen dat niet bekend was wie rechtmatigheidstoezichthouder is bij de Wmo-zorg of dit werd minimaal ingevuld. Zorgfraude, daar is “geen zicht op” of het is een

woonwagenkamp Lith, 21 november 2019. 71 Bron: Leeuwarder Courant, Park Tzummarum smeekt gemeente Waadhoeke na steekpartij: toon vuist aan foute verhuurders, 8 juli 2023. 72 Bron: Omrop Fryslân, Friezen voor de rechter vanwege seksuele uitbuiting jonge vrouwen, 19 oktober 2023. 73 Bron: Dagblad van het Noorden, Misdaad ontdekt nieuw verdienmodel: zorgfraude (en het uitbuiten van bewoners van zorgboerderijen), 16 maart 2019.

74

42

Exact: 140.092.420 euro.

43

“grijs gebied”, werd gezegd. In een gemeente was, voor zover bekend bij respondenten, nog nooit een rechtmatigheidsonderzoek uitgevoerd naar Wmo-zorg of jeugdhulp. Toen er toch een signaal naar boven kwam over fraude werd coulance getoond. Een andere gemeente constateerde nog geen zorgfraude, maar plaatste wel elders cliënten bij een instelling met (signalen voor) misstanden. In weer andere gemeenten sluiten sociaal rechercheurs, die rechtmatigheidsonderzoek verrichten naar (mogelijke) zorgfraude, aan bij het gemeentelijke informatie-overleg over ondermijning. Daar bestaat alertheid op fraude-signalen. Een andere gemeente staakt de samenwerking met een gecontracteerde zorgaanbieder. Respondenten leggen uit dat de woonomgeving die veilig en zorgzaam had moeten zijn, resulteerde in sociale en fysieke onveiligheid. We moeten voorzichtig zijn om te spreken over zorgfraude. Dat wordt namelijk zelden aangetoond; er kan doelbewust worden gefraudeerd met ontoereikende zorg, maar of dat zo is blijft meestal onduidelijk. Zorgen en signalen van respondenten hebben vooral betrekking op (mogelijke) kwaliteitstekorten, over resultaat-arme zorg en over de sociale onveiligheid van zorgcliënten. Een enkele keer wijst een signaal op zorgfraude, maar is dit niet bewezen; respondenten moeten dan een slag om de arm houden en wij dus ook.

In Leeuwarden wezen dit soort signalen op een geconcentreerd gebied, namelijk LeeuwardenOost (Van der Torre, Tops en Jongepier, 2023). In deze interviewronde komen signalen, vermoedens en soms een concrete casus in beeld die zich (versnipperd) afspelen door Fryslân heen. Puntsgewijs troffen we het volgende aan: • Er bestaan mogelijkheden om met zorg te frauderen in Fryslân. Deels doordat dit simpelweg voor heel Nederland geldt, maar ook doordat de fraudebestrijding (preventie, detectie, rechtmatigheidsonderzoek en het opleggen van sancties) in verschillende opzichten in de kinderschoenen staat. Het is positief dat respondenten zelfkritiek tonen: het inzicht bestaat dat de zorg meer fraudebestendig gemaakt moet worden. • Er wordt vooral gewezen op signalen over ontoereikende zorg, zoals te weinig (gekwalificeerd) personeel, het leveren van te weinig (uren) zorg of tekortschietende zorg (b.v. een telefoon achterlaten i.p.v. aanwezigheid van zorgpersoneel). • Tekortschietende zorg lijkt soms/mogelijk te worden geaccepteerd door cliënten; dan worden ze met rust gelaten en kunnen hun gang gaan, zonder verplichtingen of correcties. Eten, woonruimte, een televisie of PlayStation

•

•

•

•

•

•

•

en geen gezeur over roken of drugsgebruik. Ontoereikende zorg heeft ongewenste effecten. Bijvoorbeeld overlast voor omwonenden; onderlinge overlast en onveiligheid, dus onder cliënten; of schadelijke effecten vanwege blijvend of toenemend gebruik van alcohol of drugs. Verschillende respondenten wijzen op signalen over drugscriminelen die actief zijn in de zorg. De omvang is onduidelijk. Soms wordt een signaal stellig geformuleerd. Bijvoorbeeld over een zorgbedrijf dat wordt gestart door mensen “die eerst in de hennep hebben gezeten”. Verschillende respondenten wijzen op vermoedens over zorgtekorten of fraude bij zorg aan de meest kwetsbare cliënten; mensen die nergens anders lijken te kunnen worden geplaatst. Er zijn enkele signalen over mogelijke uitbuiting van sterk afhankelijke cliënten. Ze worden bijvoorbeeld, zo lijkt het, gedwongen om onbetaald werk te verrichten. Zwak begaafde mensen zouden ook worden ingezet door reguliere bedrijven; dat kan goedkoop, mits deze mensen worden begeleid. Het zou echter ontbreken aan (voldoende) begeleiding. Er zijn enkele signalen en berichten over casus waarbij zorgcliënten klem zouden worden gezet, met grensoverschrijdend gedrag door zorgverleners. . Tot slot wordt soms gewezen op informele zorgfraude.

Het betreft gezinnen, families of kleine sociale kringen waar zogenaamd informele pgb-zorg wordt geleverd, terwijl het in feite gaat om een gefingeerde zorgbehoefte.

2005 is mensenhandel buiten de seksindustrie strafbaar gesteld. Het betreft gedwongen arbeidsof dienstverlening zonder seksuele component, namelijk: arbeidsuitbuiting (uitbuiting op het domein van werk en inkomen), criminele uitbuiting (personen onder dwang strafbare feiten laten plegen) en gedwongen dienstverlening (diensten onder dwang laten verricht, zoals misbruik van een bankrekening). De afhankelijkheidsrelatie van slachtoffers resulteert in een strafrechtelijk dilemma. Juist bij effectieve dwang is het namelijk uitermate lastig om mensenhandel vast te stellen, want slachtoffers leggen dan bepaald niet snel verklaringen af (LIEC, 2019). Dat komt door geweldsdreiging of door risico’s om elementaire zaken kwijt te raken, zoals inkomen en/of huisvesting. De consequentie is dat strafrechtelijke vervolging ingewikkeld is. Het blijft, ook bij (geloofwaardige) signalen over nare omstandigheden, vaak onduidelijk of het gaat om mensenhandel (in strafrechtelijke zin). Los van het strafrechtelijke fenomeen mensenhandel, kunnen er signalen zijn dat personen onder druk staan en vanwege misstanden in een penibele situatie verkeren. Vanuit die invalshoek wijzen respondenten op verschillende misstanden. We zagen reeds in de vorige twee paragrafen dat kwetsbare personen – waaronder arbeidsmigranten - illegaal en/of sober worden gehuisvest.

Ook blijken zorgcliënten in een afhankelijkheidssituatie soms bewust voor het karretje te worden gespannen. We zetten de bevindingen over misstanden op een rij: a. Over seksuele uitbuiting en illegale prostitutie b. Over arbeidsmigranten (en seizoenarbeiders) c. Criminele uitbuiting

Tabel 5.5: Sluiting jeugdinstelling75 De jeugdinstelling Woodbrookers in Kortehemmen, een dorp in de Friese gemeente Smallingerland, is in opspraak gekomen. Zo zouden begeleiders gebruik gemaakt hebben van pijnprikkels om de jeugd ‘in het gareel’ te houden. Nadat een onderzoeksrapport verscheen, is besloten dat de instelling per 1 juli 2024 haar deuren moet sluiten.

5.3 ANDERE MISSTANDEN: OVER (MOGELIJKE) UITBUITING De kern van het strafrechtelijke begrip mensenhandel is dat dwang wordt uitgeoefend op personen, zodat ze een wereld met criminele praktijken in worden gezogen. Van oudsher betreft het slachtofferschap in de seksindustrie. Sinds 75

Ad a.) Over seksuele uitbuiting en illegale prostitutie In de afgelopen jaren hebben in Fryslân enkele strafzaken gespeeld met seksuele uitbuiting. Dit zijn dus situaties waarin (wel) strafrechtelijk onderzoek is uitgevoerd. Zie de onderstaande tabel voor mediaberichten over enkele casus. De gesprekronde wijst op enkele meer algemene patronen: • Er is een toename van illegale sekswerkers, voornamelijk uit Zuid-Amerika of Thailand, die door het land (en de EU) bewegen, ook met een verlopen visum. Er circuleren lijsten van woningen waar deze illegale sekswerkers terecht kunnen; de ‘werkplaats’ verschuift van pand naar pand, en van gemeente naar gemeente, door het hele land heen. Dit werd gesignaleerd in Leeuwarden, al tekent het zich af in het hele land; ook in andere delen

van Fryslân. Wel versnipperd en laagfrequent per gemeente, waardoor het lokaal niet zo snel als patroon in beeld komt. Van het geld dat prostituées ontvangen, betalen ze onkosten (onder andere voor woon- en werkruimte en voor advertenties), waarna geld overblijft - voor het land van herkomst nog altijd hoge bedragen - om naar verwanten (b.v. kinderen) over te maken (Van der Torre, Tops en Jongepier, 2023). Het kan ook gaan om grove praktijken, waarbij de prostituées geen opbrengsten hebben die een motief zijn om de gang van zaken te accepteren. •

in seksuele behoeften. Met daarnaast afgeschermde seksuele dienstverlening: door vergunde escortbedrijven of door nietvergunde seksuele dienstverlening. De illegale prostitutie heeft plaats op afgeschermde locaties. Bijvoorbeeld in particuliere woningen (o.a. thuisprostitutie), in Airbnb’s, hotels of op vakantieparken. In de interviewronde kregen we hierover weinig signalen.

Mensenhandel in een netwerk76 In een omvangrijk onderzoek naar seksuele uitbuiting zijn (in 2023) 21 verdachten op diverse locaties in Nederland aangehouden, waardoor een aanzienlijk deel van het netwerk is ontmanteld. Onder hen bevinden zich twee mannen uit Leeuwarden en een man uit de gemeente Súdwest-Fryslân. Dit criminele netwerk wordt ervan verdacht betrokken te zijn bij de seksuele uitbuiting van Thaise vrouwen die onder valse voorwendselen in Thailand zijn geworven. Seksuele uitbuiting van jonge vrouwen77 Twee inmiddels ex-partners uit Sneek en Sint Annaparochie zijn veroordeeld voor seksuele uitbuiting van drie vrouwelijke slachtoffers uit onder andere Roemenië en Colombia. De vrouwen moesten in de periode van december 2020 tot november 2021 onder dwang werken op adressen in Leeuwarden, Burgum, Bolsward en Sneek. Het echtpaar moet het verdiende geld, ruim 25.000 euro, terugbetalen aan de vrouwen en zijn veroordeeld tot celstraffen van een jaar (man) en zes maanden (vrouw). Straffen voor seksuele uitbuiting 15-jarig meisje, ook klanten gestraft78 In 2021 zijn twee mannen veroordeeld vanwege seksuele uitbuiting van een minderjarig meisje uit Drachten in de periode tussen mei en augustus 2020. Ook werden zeven mannen uit Fryslân en Groningen bestraft, omdat ze die los van elkaar seks hadden met het meisje.

Bron: Algemeen Dagblad, Omstreden jeugdinstelling Woodbrookers gaat dicht, na schokkend rapport is er te weinig vertrouwen, 3 oktober 2023.

76

•

• •

Het RIEC Noord-Nederland constateert dat het vergunde prostitutie-aanbod afneemt. Met als waarschijnlijke/mogelijke deelverklaring dat laagdrempelige datingapps voorzien

Tabel 5.6: Mediaberichten over seksuele uitbuiting en illegale prostitutie in Fryslân.

•

Naast prostitutie waarbij jonge mannen vrouwen uitbuiten (zoals loverboy-praktijken), bestaat het risico op seksuele contacten die liggen vervat in ongelijkwaardige verhoudingen of relaties. Dit vergt alertheid op het sociaal domein en bij andere uitvoerders om het te signaleren.

Ad b.) Over arbeidsmigranten (en seizoenarbeiders) Bij signalen over mogelijke arbeidsuitbuiting wordt onder andere gewezen op uitzendbureaus of werkgevers die wonen en werken koppelen. Het is lastig om uit te zoeken of er daadwerkelijk sprake is van strafbare arbeidsuitbuiting (als vorm van mensenhandel): arbeidsmigranten verstrekken weinig informatie en er is weinig opsporingscapaciteit bij de Nederlandse Arbeidsinspectie. Bovendien valt ‘slecht werkgeverschap’ gemakkelijker aan te tonen (voor deze inspectiedienst), maar dat is geen strafbaar feit. Gemeenten lopen aan tegen illegale praktijken, zoals woonsituaties die in strijd zijn met het bestemmingsplan. Bij dergelijke overtredingen wordt lang niet altijd overgegaan tot handhaving. In de interviewronde kregen we vooral concrete informatie over ‘kleine overtredingen’; ten aanzien van (meer) schrijnende omstandigheden betrof het doorgaans vermoedens. Dat zijn geen harde waarheden, maar constateringen die verder uitgezocht dienen te worden. Gemeenten proberen thans of in de nabije toekomst meer duidelijkheid te krijgen over één aspect, namelijk de woonsituatie.

In deze context kregen we de volgende signalen en vermoedens te horen in de gesprekronde: • Arbeidsmigranten (of andere seizoenarbeiders) worden onder slechte en op onderdelen niet-rechtmatige wijze (onveilig, onhygiënisch, ontbrekende vergunning, te veel mensen in een woonruimte, strijdigheid met bestemmingsplan, etc.) gehuisvest. • Signalen dat er te veel huur wordt betaald. • Koppeling tussen werk en huisvesting zet werknemers onder druk. Als ze de gang van zaken op één domein niet accepteren, verliezen ze werk én woning. • Er worden te veel uren gewerkt. Niet alleen

• •

bij uitvoerend hand- of productiewerk, maar ook in het toeristenseizoen in de horeca- en recreatiesector. Arbeidsmigranten die zich niet bij de gemeente mogen inschrijven (in het BRP) van werkgever of uitzendbureau. Uitzendbureaus die arbeidsmigranten rouleren; verplaatsing van de ene woning naar de andere. Respondenten wijzen op een casus waarbij arbeidsmigranten op papier ZZP-er zijn, zonder dat ze daarvan op de hoogte zijn. Daardoor maken zij geen aanspraak op de rechten van een werknemer in loondienst. Uitzendbureaus zouden ID-bewijzen van arbeidsmigranten innemen. Er zijn signalen dat asielzoekers, gehuisvest op een COA-locatie, worden ingezet bij zwart werk en daarbij slecht worden behandeld. Dit is in lijn met bevindingen in Groningen: er zijn (criminele) netwerkjes die zich bezighouden met het ronselen van vluchtelingen/AZC-bewoners voor (zwaar) onderbetaalde werkzaamheden. Daarbij wordt gebruikgemaakt van contacten met mensen die verblijven op een COA-locatie, zo werd geconcludeerd (Van der Torre e.a., 2023). Fryslân telt 14 COA-locaties, met 3.887 opvangplaatsen.79

Ad c.) Criminele uitbuiting Bij criminele uitbuiting wordt iemand gedwongen om criminele feiten te plegen, terwijl de uitbuiters profiteren van de opbrengsten. In deze pure strafrechtelijke vorm wordt dit niet vaak aangetoond. Het valt moeilijk te bewijzen en er kan deels een zekere vrijwilligheid zijn of zijn geweest. In de praktijk lopen dader- en slachtofferschap al snel in elkaar over. Ook als jongeren vrijwillig starten met strafbare feiten, kunnen ze onder druk gezet worden om door te gaan. Het gaat in feite om (zeer) ongelijkwaardige verhoudingen in een criminele wereld, met personen die pressie uitoefenen op uitvoerende criminelen. Een deel van de criminelen zoekt bewust naar geschikte loopjongens die vallen te manipuleren en te beïnvloeden, zodat ze strafbare feiten plegen, zonder daar zelf financieel veel wijzer van te worden. Hierover vertellen respondenten. De meest kwetsbaren worden door criminelen voor het karretje gespannen: vatbare tieners, mensen met geldproblemen of schulden (mogelijk bij dealers of vanwege gokpraktijken), verslaafden, on-gedocumenteerden of mensen met een licht verstandelijke beperking. Respondenten vertellen over gehaaide (drugs)

Bron: Politie.nl, Meerdere aanhoudingen in groot

onderzoek naar uitbuiting Thaise vrouwen, 12 april 2023. 77 Bron: Omroepzilt.nl, Man (35) uit Sint Annaparochie krijgt jaar celstraf voor seksuele uitbuiting, 11 november 2023. 78 Bron: Meldmisdaadanoniem.nl, Celstraffen voor seksuele uitbuiting 15-jarig meisje uit Drachten, 16 juli 2021

79

44

Bron: https://www.coa.nl/nl/locatiezoeker

45

criminelen die, onder meer bij buurtfeesten, uitkeken naar jongeren of jongvolwassenen die weinig of niets te besteden hebben. Ze kopen het één en ander voor deze ‘arme mensen’, waarna ze een wederdienst opeisen. Dit soort micropraktijken (rekrutering) had in een Friese dorpskern stevige impact: overlast en tientallen jonge mensen die misdaden pleegden. Ook worden jongeren benaderd op scholengemeenschappen en bij zorginstellingen; steeds wordt gezocht naar personen die vatbaar en beïnvloedbaar zijn. Om strafbare feiten te laten plegen en/of om drugs aan hen te verkopen. Mocht dat laatste resulteren in schulden of uitval (studie, werk), levert dat weer rekruteringskansen op. Respondenten schetsen het geijkte profiel van vatbare jongeren of jongvolwassenen: ze komen uit een gebroken gezin en kampen met een verslaving of (andere) GGZ-problematiek. Respondenten wijzen op een vergaande casus. Jongeren werden opgehaald in een zorginstelling, om vervolgens onder druk strafbare feiten te plegen. Ook een categorie kwetsbare volwassenen (zoals bijstandsgerechtigden en verslaafden) worden volgens respondenten onder druk gezet om strafbare feiten te plegen. Bijvoorbeeld drugshandel of hennepteelt in een woning toestaan. Ook worden ze geronseld als geldezel; zie paragaaf 5.4.

5.4 DIGITALE CRIMINALITEIT: DADERS EN SLACHTOFFERS Digitale criminaliteit is door het hele land heen in opkomst. Daarbij valt op dat dit fenomeen in Noord-Nederland (Fryslân, Groningen en Drenthe) op een relatief hoog niveau ligt. Uit politieonderzoek blijkt dat, voor zover bekend, 57 procent van de zogenoemde “bankfraudetelefoontjes” (zie verderop voor een uitleg) afkomstig is uit Noord-Nederland. Het is een misdaadmarkt waarop ook jongeren en jongvolwassenen actief zijn: als hoofdactiviteit, al wordt het ook gecombineerd met drugscriminaliteit (Van der Torre en Tops, 2022; Van der Torre e.a., 2023). Digitale criminaliteit is net als drugscriminaliteit (door jongvolwassenen of oudere tieners) - ingebed in alternatieve en parallelle culturen. Daarbinnen is het verdienen van (snel) geld een doel op zich. Crimineel opportunisme lijkt op gespannen voet te staan met de know how die is vereist om digitaal slachtoffers te maken. Toch gaat dit samen, want op het darkweb kunnen digitale tools worden

gekocht. Dat maakt digitale criminaliteit tamelijk eenvoudig. In criminele kringen is inmiddels bekend hoe het werkt. Bij spoofing nemen digitale criminelen een identiteit over. Ogenschijnlijk wordt bijvoorbeeld gebeld via het telefoonnummer van de bank (daarom wordt ook gesproken over “bankfraudetelefoontjes”), in een poging slachtoffers zover te krijgen om fraudegevoelige gegevens (inlogcode, wachtwoord of pincode) prijs te geven en een pinpas op te sturen of te overhandigen aan een loopjongen. Ook phishing wordt ingezet: via een e-mail, sms-bericht of website wordt gevraagd naar persoonlijke gegevens. Deze mail is zogenaamd gestuurd door bijvoorbeeld een bank. Wie op een link klikt, krijgt een - geloofwaardig geformuleerd - verzoek om persoonlijke gegevens door te geven. Inmiddels wordt hiertegen opgetreden en mede daarom komt zogenoemde anydesk-fraude opzetten. Daarbij nemen criminelen op afstand (remote) de computer over. Daartoe bellen criminelen op en bieden zij hulp aan bij zogenaamde computer- of internetproblemen. Hoe omvangrijk het daderschap is in Fryslân wordt niet geheel duidelijk. Over het slachtofferschap zijn cijfers, al geeft dat geen uitsluitsel over de pleeg- of woonplaats van de daders. In 2021 was 16 procent van de inwoners van Fryslân slachtoffer van online criminaliteit, ten opzichte 17 procent landelijk.

In 2021 was 8 procent slachtoffer van online oplichting en fraude. In de meeste gevallen ging het om aankoopfraude (6 procent).80 In de interviewronde wordt door respondenten gewezen op de volgende patronen: • Als in Fryslân slachtoffers worden gemaakt met digitale criminaliteit, komen de daders – voor zover die in beeld komen - vaker niet dan wel uit de provincie; wel wonen ze relatief vaak in Noord-Nederland. • In ‘stedelijk Fryslân’ (naast Leeuwarden wordt gewezen op Heerenveen en Drachten) zijn tieners en twintigers actief als digitale daders. Een deel van de daders is bovenlokaal actief en is criminele generalist, actief op verschillende misdaadmarkten. Respondenten geven een opsomming: “digitale criminaliteit, drugscriminaliteit, diefstal met geweld, mishandeling en inbraken”. • Digitale criminelen zetten zogenoemde geldezels en/of pinpasezels in. Geldezels zijn personen die, voor een (bescheiden) wederdienst, hun bankrekening beschikbaar stellen; zodat er misdaadgeld (buitgemaakt met digitale criminaliteit) op gestort kan worden. Andere loopjongens (of loopmeisjes) krijgen instructies om pinpassen op te halen bij mensen aan de deur. Dit vergt de nodige

•

•

vaardigheden; de indruk moet worden gewekt dat dit namens een bank gebeurt. Anderen moeten geld pinnen met gestolen pinpassen; dat is een linke activiteit vanwege camera’s op pinautomaten. Dit soort uitvoerders loopt een relatief hoge kans om te worden aangehouden. Respondenten laten weten dat informatie wijst op digitale criminaliteit die wordt gepleegd door leden van outlaw motorcycle gangs. Ze trekken zich terug uit het openbare leven en de stap naar digitale criminaliteit past daarbij. Ze zouden datasystemen hacken om vervolgens de gestolen informatie te gebruiken als pressiemiddel, om wederdiensten af te dwingen, zoals ‘losgeld’. Aan de onderkant van de digitale misdaadmarkt maken daders zich schuldig aan eenvoudige strafbare feiten. Ze verkopen zogenaamd digitaal producten en laten mensen hiervoor betalen, maar er wordt niet geleverd.

Tabel 5.7: Twee berichten over aanhoudingen vanwege digitale criminaliteit in Fryslân. Aanhoudingen voor bankhelpdeskfraude De politie verricht in januari 2023 aanhoudingen verricht voor bankhelpdeskfraude. Een bejaarde man uit Beetsterwaag werd slachtoffer hiervan. Hij werd benaderd door een persoon die zich voordeed als medewerker van een bank. Vervolgens werd thuis zijn pinpas en enkele goederen meegenomen. Met de gestolen pas werd niet veel later in dezelfde plaats een geldbedrag opgenomen en zijn spullen gekocht. De politie werd ingeschakeld en de verdachten zijn nabij Heerde aangehouden. De drie verdachten zijn een minderjarige man uit Nijmegen, een man uit Lent en een man zonder vaste woon- of verblijfplaats. 81

Twee verdachten opgepakt voor oplichting en spoofing82 In juni 2021 houdt de politie in Jubbega twee verdachten op heterdaad aan op verdenking van oplichting en spoofing. De mannen kwamen bij mensen aan de deur om zogenaamd een pinpas voor de bank op te halen. Eén van de mannen was gekleed in een nep-jasje van PostNL. Het betreft oplichting, want men leidt mensen om de tuin om zodoende de bankrekening te plunderen.

5.5

OVERIGE FENOMENEN

Naast drugscriminaliteit (hoofdstuk 4) en de hiervoor beschreven ondermijnende patronen, wijzen bronnen en respondenten op de volgende partijken: a. Illegaal vuurwerk: handel, opslag en afsteken b. De achterkant van de autobranche c. Witwassen en verdachte transacties d. Milieucriminaliteit e. Groepsvorming: geweld en vechtafspraken Ad a.) Illegaal vuurwerk: handel, opslag en afsteken Uit (landelijk) onderzoek blijkt dat de illegale vuurwerkmarkt omvangrijk is en dat er verschillende soorten handelaren actief zijn (Van Essen, 2014). Op deze markt opereren georganiseerde criminelen (grote partijen, vervoer en opslag) én criminele profiteurs; zij kopen kleine partijen vuurwerk in (daartoe rijden ze bijvoorbeeld op en neer rijden naar België, Duitsland of Polen) en verhandelen dit via losse verkoop in kleine sociale kring. Uiteraard zijn tussenvormen mogelijk.

•

•

Mobiele vuurwerkhandel: na een bestelling via sociale media, wordt het illegale vuurwerk bezorgd. Net als bij drugshandel. Vuurwerkhandel door jongeren (minderjarigen) of jongvolwassenen. In Drachten en NoardeastFryslân werden bijvoorbeeld minderjarige vuurwerk-handelaren aangehouden. Zie tabel 5.8.

Ad b.) De achterkant van de autobranche Bij het veldwerk komt de autobranche in beeld als een risicobranche waarover de nodige casus, vermoedens of verdenkingen worden genoemd. Het gaat om de achterkant van de branche: een (qua omvang onbekende) categorie bedrijven in de autobranche met criminele of verdachte praktijken, (mogelijk) ingebed in criminele netwerken. Deze signalering is in lijn met criminologische literatuur. Kruisbergen e.a. (2015) constateren dat door drugscriminelen wordt geïnvesteerd

Tabel 5.8: Enkele mediaberichten over illegale vuurwerkhandel. Politie ontmantelt netwerk dat in illegaal vuurwerk en explosieven handelde83 De politie houdt in november 2022 twee mensen aan in Achtkarspelen voor de handel in illegaal vuurwerk. Ze deden dat volgens de politie op het sociale netwerk Telegram. In een groep op het platform werden verboden vuurwerk en explosieven aangeboden aan de 700 leden. In de Telegramgroep kwamen handelaren met elkaar in contact. Ze kochten vuurwerk van elkaar, soms om door te verkopen en andere keren voor eigen gebruik, zegt de politie. De beheerder van de groep was een jongeman. Hij is aangehouden op verdenking van het faciliteren van de handel in het verboden vuurwerk, net als een vrouw. Drugscriminaliteit en illegaal vuurwerk: in Dokkum84 In april 2021 wordt een man uit Dokkum aangehouden op verdenking van de handel in zowel harddrugs als softdrugs. Uit onderzoek is gebleken dat de man hard- en softdrugs verkocht, ook aan minderjarigen. Tijdens de doorzoeking in de woning heeft de politie een handelshoeveelheid wiet en speed aangetroffen. Tevens is 50 kilo illegaal zwaar vuurwerk inbeslaggenomen.

De illegale vuurwerkmarkt doet denken aan hennepteelt: instappen is eenvoudig; de criminele handel wordt (in bepaalde kringen) gerechtvaardigd door het idee dat het ‘moet kunnen’ en de lage pakkans en aantrekkelijke (en snelle) opbrengsten motiveren daders. Het komt voor dat drugscriminelen (zoals henneptelers) hun infrastructuur en contacten gebruiken om illegaal vuurwerk in te voeren of in te kopen, en te verhandelen (Van der Torre e.a., 2017).

Aanhoudingen in Tytsjerksteradiel: drugs, vuurwerk en medicijnen85 Een man en vrouw uit de gemeente Tytsjerksteradiel worden in februari 2021 opgepakt door de politie. Het duo wordt verdacht van drugshandel. De politie laat weten dat de woning is doorzocht. Het zou gaan om een woning in Jistrum. Er werd een flinke hoeveelheid harddrugs aangetroffen waaronder amfetamine, MDMA, XTC, ketamine, GHB, 3-MMC, LSD, vuurwerk en een ruime hoeveelheid niet voorgeschreven medicijnen.

Er wordt door Fryslân heen illegaal vuurwerk afgestoken. In de maanden richting de jaarwisseling, al is het onder geweldplegers en andere (jonge) criminelen inmiddels niet ongebruikelijk om ook op andere momenten illegaal (hard) knalvuurwerk af te steken. Bijvoorbeeld bij voetbalwedstrijden. Dit was bij onze bezoeken aan Fryslân regelmatig te horen; op avonden, maar soms ook overdag en doordeweeks (niet in november of december). Bronnen (interviews en mediaberichten) wijzen op de volgende illegale praktijken: • Illegale vuurwerkhandel via sociale media, met name Telegram-groepen. Vanuit Achtkarspelen werd vanuit zo’n groep, met 70 leden, “op grote schaal” illegaal vuurwerk en explosieven aangeboden. Zie tabel 5.8. • De combinatie van drugscriminaliteit met vuurwerkhandel. Dit werd geconstateerd in Dokkum, Tytsjerksteradiel en Waadhoeke. Zie tabel 5.8.

Aanhoudingen in Waadhoeke: vuurwerk, henneptoppen, sigaretten (en nog meer)86 Bij een grootschalige politieactie in Waadhoeke wordt in november 2020 zeker 380 kilo vuurwerk gevonden. Het grootste deel van dit (illegale) vuurwerk wordt gevonden in een boerderij in Tzum; ook op twee andere locaties wordt vuurwerk aangetroffen. Er worden vier mensen uit Waadhoeke aangehouden: drie mannen en een vrouw. Naast het illegale vuurwerk en het contante geld vindt de politie henneptoppen en sigaretten. Plus tuingereedschappen, een scooter en een landbouwvoertuig welke vermoedelijk zijn gestolen. Drie minderjarige jongens uit Drachten aangehouden vanwege illegaal vuurwerk87 De politie houdt in december 2023 drie minderjarige jongens uit Drachten aan die in bezit waren van illegaal vuurwerk. Ze handelden hier ook in, aldus de politie. Door onderzoek kwam de politie erachter dat de jongens vuurwerk kochten van twee mannen uit Groningen. Bij de twee mannen thuis trof de politie illegaal vuurwerk aan die ze een dag ervoor uit Polen hadden gehaald. Noardeast-Fryslân: verdenking van grootschalige handel in verboden vuurwerk88 In december 2023 haalt de politie vier Telegram-groepen uit de lucht die verboden vuurwerk verhandelden. De minderjarige beheerder uit Noardeast-Fryslân wordt verhoord.

Volgens de politie werden in de Telegram-groepen op grote schaal verboden vuurwerk en explosieven aangeboden.

83

in bedrijven. Met name betreft het groot- en detailhandel (bijvoorbeeld bedrijven die importeren en exporteren), autobedrijven, coffeeshops, hotels, cafés, restaurants, transportbedrijven, bordelen en financiële dienstverleners. De autobranche heeft ook enkele kenmerken die resulteren in risico’s op criminele of frauduleuze praktijken (zie Fijnaut e.a., 1996): branches waarmee criminelen vertrouwd zijn (ze weten hoe het werkt); een branche met lage drempels om een onderneming te starten; complicerende regels (b.v. btw-heffing bij internationale autohandel); veel concurrentie waardoor ondernemingen in (financiële) moeilijkheden geraken (hetgeen leidt tot mogelijke vatbaarheid voor criminele aanbiedingen). Ook biedt de autobranche mogelijkheden voor witwassen, bijvoorbeeld vanwege contante (deel)betalingen. Autobedrijven kunnen diensten verlenen aan criminelen. Bijvoorbeeld auto’s verhuren of leasen en verborgen ruimtes inbouwen. Tot slot worden auto’s en auto-onderdelen gestolen; deze kunnen via heling door autobedrijven worden ingekocht aan de achterdeur. De informatie van respondenten over de autobranche is gefragmenteerd en casuïstisch; voor zover het gaat om criminele praktijken betreft het een klein aantal bedrijven.

Respondenten lopen er, vanuit primaire taken, als het ware bij toeval tegengaan: ze richten zich er (behoudens enkele controles van autobedrijven) niet specifiek op. In de interviewronde wordt onder meer gewezen op casus of signalen. Deels betreft het zaken die de media hebben gehaald en waarnaar onderzoek is gedaan; in andere gevallen gaat het om signalen en vermoedens. Daarbij gaat het onder meer om incongruenties: gedragingen en omstandigheden die afwijken van het reguliere patroon van bonafide bedrijven en eigenaren. De volgende incongruenties worden genoemd: •

•

•

Een ondernemer met een horecazaak (afhalen en bezorgen), een zaak in de beautysector en een autohandel. Bij de eerste twee zaken komt bijna niemand; bij het autobedrijf staan hele of halve wrakken. Diverse respondenten wijzen op handel in (erg) goedkope tweedehandsauto’s, namelijk tussen de paar honderd en duizend euro. Het is de vraag wat het verdienmodel is, zeker als er ook nog eens weinig klanten zijn. Autohandelaren met weinig klanten, met een constante handelsvoorraad en/of met een handelsvoorraad die onverkoopbaar lijkt: “auto’s die niet starten of waarvan de deur niet

Bron: Nos.nl, Politie ontmantelt netwerk dat in illegaal vuurwerk en explosieven handelde, 23 november 2022. 84 Bron: Waldnet.nl, Dokkumer (33) drugshandelaar opgepakt, 15 april 2021. 85 Bron: Waldnet.nl,

Duo uit Tytsjerksteradiel opgepakt voor drugshandel, 16 februari 2021. 86 Bron: Omrop Fryslân, Vierde verdachte aangehouden na vuurwerkvondst Waadhoeke, douane werkt mee aan onderzoek, 24 november 80

Bron: Planbureaufryslan.nl, Veiligheid en (on)veiligheidsbeleving in Fryslân, 16 mei 2023. 81 Bron: Leeuwarder Courant, 83-jarige man uit Beetsterzwaag getroffen door bankhelpdeskfraude. Politie houdt drie

personen aan, 3 januari 2023. 82 Bron: Oozo.nl, Twee verdachten opgepakt voor oplichting en spoofing, 30 juni 2021.

46

2020. 87 Bron: Leeuwarder Courant, Drie jongens uit Drachten aangehouden na vondst illegaal vuurwerk, 27 december 2023. 88 Politie.nl, Vier Telegramgroepen offline; politie verstoort handel in vuurwerk, 6 december 2023.

47

•

• • •

eens meer open gaat”. Bij een autowas-bedrijf worden nooit (auto’s van) klanten gezien en “toch” hebben de eigenaren “zelfs investeringsdrift”. Bedrijven die keuringen (APK) aanbieden, maar waar zelden wordt gekeurd. Reparatiebedrijven met zo nu en dan een klant (geen intake in de ochtend). Door personen die actief zijn in criminele of verdachte lokale netwerkjes wordt geïnvesteerd in laagdrempelige bedrijven zonder vergunningplicht: naast “autobedrijfjes” wordt gewezen op “vage” kapperszaken, telefoonzaken en horecazaken.

Voorbeelden van casus en signalen zijn: • In een groepsinterview wordt vermoed dat in een Fries-Drentse windstreek een drugsnetwerk actief is dat beschikt over bedrijven. Er wordt gewezen op hennepteelt en productie in synthetische drugs, plus verwevenheid met onder andere autobedrijven en horeca. • Respondenten wijzen op (rechts)personen die actief zijn in de handel in oud ijzer en in de autobranche met het omkatten van auto’s. Er zijn wapens aangetroffen en een hennepkwekerij. Ook worden investeringen geconstateerd in de recreatiesector. • De zogenoemde ‘bende van Wolvega’ was actief in de internationale drugscriminaliteit. Autobedrijven maakten deel uit van hun criminele netwerk en van witwaspraktijken: “In de bedrijfspanden voerden de verdachten een autohandel. Ze handelden in auto’s die niet op naam stonden, of deden bij die handel zwarte betalingen. Zo wasten zij het geld dat zij met de drugshandel verdienden wit. Bij de doorzoekingen vonden agenten ongeveer 10 kilo harddrugs, een nepvuurwapen, ongeveer 15.000 euro contant geld, een hoeveelheid vals geld en 36 cilinders lachgas.” 89 • Er zijn vermoedens van btw-fraude bij autohandel; dit vergt ‘boekenonderzoek’ en dat valt buiten het bereik en zicht van onze respondenten bij politie en gemeente.

• Bij bedrijfscontroles worden weinig overtredingen aangetroffen (“niet echt schokkend”); wel zijn er vermoedens van ‘omkatten’ die niet hard gemaakt kunnen worden. • Bij bedrijven wordt geconstateerd dat auto’s worden gesloopt, hetgeen in strijd is met het bestemmingsplan. Er worden auto-onderdelen aangetroffen. De precieze herkomst van die onderdelen blijft onduidelijk. Daarom willen verschillende gemeenten meer werk maken van het controleren van het Digitale 89

•

•

•

•

• •

Opkoopregister. Bij één zaak is vervolging ingezet vanwege (demontage na) autodiefstal en witassen. Zie tabel 5.9. Respondenten wijzen op investeringen vanuit een outlaw motorgang in de horeca- en autobranche. Jongemannen worden ingezet door een crimineel netwerk voor uitvoerend werk, zoals drugs bezorgen of het chauffeuren van kopstukken. Een uitvoerder zorgde voor het inbouwen van verborgen ruimtes. Er zijn aanwijzingen voor criminele dienstverlening: stromannen (personen) en rechtspersonen die auto’s waarin criminele rijden op hun naam zetten. Er worden door criminelen of verdachten auto’s gehuurd of geleased in Duitsland. Op een vakantiepark werden autobedrijven ingeschreven, op het adres van een vakantiewoning: respondenten wijzen op een combinatie met drugscriminaliteit en op verdachte investeringen, onder meer in woningen.

Tabel 5.9: Mediabericht over witwassen en gestolen auto’90 De politie krijgt in oktober 2018 een tip dat in loodsen in Wijnjewoude en Noordwolde gestolen auto’s worden gestript, waarvan onderdelen worden doorverkocht. Diezelfde maand leidt het trackingsysteem van een in Hoofddorp gestolen Volkswagen naar Wijnjewoude. In een loods worden vijf gestripte en gestolen voertuigen (bestelauto’s) aangetroffen. Plus zeven voorfronten van bestelauto’s, overwegend Volkswagen Transporters. Daarvan zijn er zeker vijf 5 afkomstig van gestolen bestelauto’s. Er worden nog veel meer auto-onderdelen aangetroffen, zoals voorbumperbalken, achter- en zij portieren, koplampen en kentekenplaten; overwegend afkomstig van Volkswagen Transporters en Mercedes Benz Sprinters. In totaal gaat het om ongeveer 75 gestolen voertuigen.

Ad c.) Witwassen en verdachte transacties Bij witwassen gaat het om het uitvoeren van transacties die erop gericht zijn crimineel geld een ogenschijnlijk legale herkomst te geven. Witwassen is strafbaar gesteld als zelfstandige activiteit; een veroordeling voor een gronddelict, zoals drugs- of mensenhandel, is niet nodig. Georganiseerde drugscriminaliteit en witwassen zijn bijna een twee-eenheid; om contant verdiend

drugsgeld legaal te besteden, is witwassen vereist. Het project ‘Zicht op Ondermijning’ registreerde - over de periode van 2011 tot en met 2016 – van zes Friese gemeenten de verdachte transacties. Verreweg de meeste verdachte transacties worden geregistreerd in Leeuwarden: 3.610; 293 per 10.000 inwoners en voor een bedrag van bij elkaar 322.339.000 euro (ruim 322 miljoen dus). Qua absolute aantallen staat Terschelling op de tweede plek: 280 geregistreerde verdachte transacties, ter hoogte van een totaalbedrag van 1.861.000 euro. Vanwege het geringe aantal inwoners pakt de score per 10.000 inwoners hoog uit: 577. In Smallingerland werden 110 verdachte transacties genoteerd: 20 per 10.000 inwoners (het totale bedrag wordt niet vermeld). In Heerenveen gaat het om 90 verdachte transacties: 18 per 10.0000 inwoners, voor in totaal 2.158.000 euro. In SúdwestFryslân betreft het 70 verdachte transacties; 7 per 10.000 inwoners’en 1.038.000 euro. Tot slot worden in de Fryske Marren 20 verdachte transacties genoteerd; dat zijn er drie per 10.000 inwoners. Bij het RIEC komen vooral signalen in beeld van witwassen via investeringen in vastgoed en door het ophogen (met misdaadgeld) van de omzet van verschillende ondernemingen.

Dit laatste wordt door respondenten onder meer vermoed bij bedrijven die van de wind lijken te leven; wel bedrijfscontinuïteit, en mogelijk zelfs investeringen, maar ogenschijnlijk schiet de klandizie daartoe tekort. Bronnen (mediaberichten) brengen witwassen in verband met andere delicten, zoals internationale drugscriminaliteit.91 Ad d.) Milieucriminaliteit Milieucriminaliteit richt schade aan, maar maakt meestal geen directe slachtoffers. Bovendien is bij een categorie milieudelicten geen heterdaad mogelijk, omdat onderzoek nodig is naar boekhoudingen of naar vervuiling om vast te kunnen stellen wat er is gebeurd. Grove schendingen daargelaten, zoals afvaldumping, zijn veel milieudelicten niet herkenbaar voor de burger en is ontdekking ervan werk voor specialisten. Onze interviewronde (met voornamelijk gesprekken met politiemensen en gemeenteambtenaren) is niet geschikt om milieucriminaliteit in kaart te brengen. Onderzoek legt enkele patronen bloot: landelijk en in Noord-Nederland. Met milieucriminaliteit wordt veel geld verdiend of bespaard. De lage pakkans en strafmaat zijn een incentive om systematisch milieudelicten te plegen. Het nationaal dreigingsbeeld 2017 (Boerman e.a., 2017) wijst op een groot capaciteitsgebrek bij instanties voor handhaving

en controle. De Algemene Rekenkamer (2021) spreekt over “handhaven in het duister”. Milieucriminaliteit kenmerkt zich door de grote rol van afvalverwerkingsbedrijven (afval- en reststromen), de chemische industrie (gevaarlijke stoffen) en bouw- en agrarische sector (vervuiling van bodemketen en oppervlaktewater). Het nationaal dreigingsbeeld 2017 noemt binnen deze categorieën actuele vormen van milieucriminaliteit. Zie tabel 5.10. Een masterthesis (geschreven door een stagiair van het RIEC Noord-Nederland) constateert dat in Noord-Nederland dumpingen van drugsafval, misstanden in de afvalsector, asbestcriminaliteit en mestfraude “geregeld” worden gesignaleerd, al wordt omtrent de omvang een slag om de arm gehouden (Beukeveld, 2021). Noord-Nederland telt, zo concludeert die studie, veel boerenbedrijven (waaronder veeteelt), mestvergisters en een overcapaciteit van afvalverwerkingsbedrijven. Voorts wordt geconstateerd dat economische belangen resulteren in vergunningen met ruime mogelijkheden. Ook “(…) worden regelmatig dubieuze gedragingen van bedrijven oogluikend toegestaan” (Beukeveld, 2021, p. 57). Bij signalen over milieuovertredingen zou terughoudend worden opgetreden. Het blenden van stookolie wordt niet genoemd, al kan dat veel geld besparen voor vissers en rederijen die gebruikmaken van zeehavens Noord-Nederland (vgl. Spapens e.a., 2013).

Bronnen wijzen ook op relatief veel gedumpt drugsafval in de gemeente Waadhoeke. Ad e.) Groepsvorming en territoriaal geweld In de interviewronde wordt gewezen op groepsvorming door jongeren en jongvolwassenen, ingebed in netwerken van (drugs-)criminelen en voetbalhooligans. Criminaliteit gaat samen

met territoriaal geweld: intimidatie (naar burgers en handhavers, inclusief politie), bedreigingen, vernieling, feitelijk geweldgebruik en ander bot gedrag, zoals hard rijden (met een auto of scooter) of het afsteken van illegaal vuurwerk. Een modern hooligan-fenomeen komt in beeld, namelijk vechtafspraken tussen (hooligan)groepen, niet per se rond een wedstrijd of rondom een stadion en inclusief (gevechts-)trainingen ter preparatie. Er wordt wapenbezit gesignaleerd. Dit is gelieerd aan het hooliganisme bij SC Cambuur. In de gespreksronde wordt gewezen op territoriaal geweld in een dorpskern buiten Leeuwarden, al is dit wel verbonden met hooligans bij SC Cambuur. Overigens komt ook bij SC Heerenveen georganiseerd (supporters)geweld voor, inclusief vechtafspraken. Ook los van het hooliganisme wordt - op kleine schaal - gewezen op criminelen die de gang van zaken in delen van het publieke domein naar hun hand proberen te zetten.

5.6 AFSLUITING De hoofdstukken twee tot en met vijf brachten criminele kansen en ondermijnende praktijken in kaart. De drugscriminaliteit ligt op een stevig niveau. De rondgang door Fryslân laat zien dat criminele of opportunistische praktijken sociale schade en ellende exploiteren. Drugshandelaren, (andere) criminelen die katvangers en loopjongens onder druk zetten, een categorie vastgoedeigenaren of -verhuurders en een categorie zorgaanbieders verrijkt zich ten koste van personen die laag in de pikorde staan. Het volgende hoofdstuk verzet de bakens van het criminologische perspectief naar een bestuurskundige invalshoek, gericht op de gemeentelijke veiligheidsorganisaties.

Tabel 5.10: Overzicht van milieucriminaliteit naar delictsvormen en sectoren (bron: Boerman e.a., 2017). Categorie

Delicten

Sectoren

Afval- en reststromen

1. 2.

de export van afvalstoffen; de sloop, het transport en het storten van asbest; het blenden van stookolie; de verwerking van reststromen.

Recyclingbedrijven, handelaars, inkopers, transporteurs, exporteurs, expediteurs, sloopbedrijven, asbestbranche, stookoliebranche, afnemers van stookolie (scheepvaart), voedselbranche.

activiteiten in de grondstromen; de mestverwerking

Bouwbedrijven, grond-verzetters, agrarische bedrijven

het transport van gevaarlijke stoffen in het binnenlands wegvervoer; het werken met gevaarlijke stoffen door risicobedrijven.

Transportbedrijven, (petro) chemische bedrijven

3. 4.

Bodemketen en oppervlaktewater

5.

Gevaarlijke stoffen

7.

6.

8.

Bron: Dagblad van het Noorden, Verdachten uit Wolvega en Heerenveen wasten geld wit via autohandel en voerden drugs uit naar Scandinavië, 1 december 2020. 90 Bron: Om.nl, Forse straffen geëist tegen

witwasverdachten, 17 december 2020. 91 Bijvoorbeeld de Bende van Wolvega: Omrop Fryslân, Acht, zes en vier jaar celstraf voor hoofdverdachten bende van Wolvega, 30 november 2022.

48

49

6

DE GEMEENTELIJKE AANPAK VAN ONDERMIJNING INLEIDING

Dit hoofdstuk gaat in op de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Deze is in een stroomversnelling gebracht, onder meer door het opstellen van de zogenoemde Friese norm, al valt er een wereld te winnen. In de meeste gemeenten wordt namelijk veel gevraagd van één of enkele (veiligheids-)ambtenaren. Paragraaf 6.1 beschrijft de beleidscontext van de ambtelijke inspanningen ten behoeve van de ondermijningsaanpak. De paragrafen 6.2 en 6.3 gaan in op belangrijke kenmerken van de gemeentelijke veiligheidsorganisaties. Ook wordt ingegaan op het OOV-takenpakket, met bijzondere aandacht voor de ondermijningaanpak. De Friese normen die daartoe, als intentie, zijn vastgesteld komen aan bod. Paragraaf 6.4 is een korte afsluiting.

6.1 DE BELEIDSCONTEXT De bestuurlijke organisatie in Fryslân is in

de laatste tien à vijftien jaar sterk veranderd. Het meest opvallend zijn de gemeentelijke herindelingen, waardoor het aantal gemeenten op het vaste land sterk is afgenomen. Van 27 in 2011 naar achttien vandaag de dag.

Tussen 1984 en 2011 veranderde er getalsmatig niet zoveel in de gemeentelijke indeling, met een stap van 31 naar 27 gemeenten. In ongeveer deze periode veranderde er echter juist weer veel in het politiebestel, met in 1993 de stap van negen Friese gemeentepolitiekorpsen en het landelijke korps Rijkspolitie naar de regiopolitie Fryslân. Ten tijde van de regiopolitie werd geworsteld met de inrichting van het Friese korps: bij drie lagen (teams, district en regio/provincie) was de capaciteit te schraal om tot voldragen echelons te komen, terwijl bij twee lagen vergaande decentralisatie en versnippering op de loer lag (Van der Torre en Van der Torre-Eilert, 2013). Per 1 januari 2013 is de eenheid Noord-Nederland een regio in het nationale bestel, met Fryslân als district.

50

Sindsdien ‘staat’ de organisatie van de politie, al bleef het inrichtingsdilemma bestaan. Hoeveel ‘blauwe’ capaciteit wordt toebedeeld aan de (zes) Friese basisteams? En in welke mate worden op Fries niveau (politiedistrict) en op eenheidsniveau (de drie noordelijke provincies) specialismen georganiseerd, waaronder recherchediensten? De fysieke afstand tussen de basisteams en regionale recherche is groot, terwijl de interviewronde laat zien dat de behoefte aan lokale opsporing groot is.

In onze interviewronde valt op dat de reductie van het aantal gemeenten samen is gegaan met toenadering en afstemming tussen Friese OOVambtenaren. Er is een onderlinge taakverdeling, er zijn overlegmomenten en wat ondermijning betreft is de zogenoemde Friese norm vastgesteld. Deze professionele afstemming is vooruitgang, want oudgedienden bij de politie weten nog dat - ten tijde van de regiopolitie of ongeveer zes jaar geleden - Fryslân een gemeentelijke lappendeken was, met weinig bestuurlijke afstemming. Nog

steeds spreken enkele respondenten over bestuurlijke versnippering. Omstreeks 2017 stond veiligheid laag op de bestuurlijke agenda in het overgrote deel van Fryslân. Voor zover veiligheid aandacht kreeg, dan toch vooral ‘sociale veiligheid’. De bestuurlijke aanpak van georganiseerde misdaad stond in veel Friese gemeenten op een laag pitje.92 De term ondermijning was destijds meer iets voor de Randstad. Langzaam maar zeker heeft sinds 2017 het veiligheidsdossier, en daarbinnen ondermijning, meer bestuurlijk aandacht gekregen. Deze agendering heeft plaats in een beleidscontext met de volgende belangrijke kenmerken: 1. Er is veel politieke en organisatorische dynamiek geweest door een optelsom van gemeentelijke herindelingen. Het aantal gemeenten op het Friese vaste land is fors gereduceerd.93 In 2019 gingen bijvoorbeeld Dongeradiel, Ferwerderadiel, Kollumerland en Nieuwkruisland op in NoardeastFryslân. Op 1 januari 2018 ontstond de gemeente Waadhoeke uit drie voormalige gemeenten (Franekeradeel, Het Bildt en Menameradiel) en uit vier dorpen van de voormalige gemeente

92

Littenseradiel. Andere dorpen van deze gemeenten gingen juist weer op in de gemeenten Leeuwarden en Súdwest-Fryslân. In 2014 had ook een ingewikkelde herindeling plaats. Gaasterlân-Sleat en Lemsterland gingen op in de gemeente De Friese Meren. De gemeente Boarnsterhim werd in 2014 verdeeld over De Friese Meren (de naam veranderde een jaar later in De Fryske Marren), Heerenveen, Leeuwarden en Súdwest-Fryslân. Gemeente Skarsterlân werd dat jaar ‘verdeeld’ over de gemeenten De Friese Meren en Heerenveen. 2. Door de herindelingen zijn diverse uitgestrekte gemeenten ontstaan, met veel kernen en veel grond (en water). Er zijn (exclusief Leeuwarden) maar liefst zeven gemeenten met een landoppervlakte van minstens 220 vierkante kilometer. Twee gemeenten tellen een landoppervlakte van veel meer dan 300 vierkante kilometer, namelijk Noardeast-Fryslân (387 km2) en De Fryske Marren (351 km2). De gemeente Súdwest-Fryslân telt maar liefst 535 vierkante kilometer land. In zulke omvangrijke gemeenten vallen basale, maar belangrijke vragen (relatief) lastig te beantwoorden. Wat gebeurt er in de gemeente qua overlast en misdaad, in het bijzonder op risicolocaties, zoals bedrijventerreinen? Wie wonen er in de gemeente

en zijn er locaties waar mensen illegaal wonen en/of waar huurders onder druk gezet worden? In de zomermaanden vergen in verschillende gemeenten het toerisme en evenementen tijd en energie van politie en gemeente. Ook gaat de professionele aandacht en inzet - alleen al door zichtbare problematiek en meldingen - bijna vanzelf uit naar meer stedelijk of bewoond gebied. De consequentie is dat er maar weinig zicht is op wat in de omliggende landelijke gebieden speelt. 3. In vier gemeenten wordt een – door twee gemeenten – gedeelde ambtelijke organisatie ontvlochten. Zo’n ambtelijke ontvlechting wordt doorgevoerd in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel, en is per 1 januari 2024 (na afronding van ons veldwerk) voltooid in Dantumad iel en NoardeastFryslân. Dit nam en neemt veel tijd in beslag en leidt tot een tijdelijke stilstand in de ontwikkeling van de gemeentelijke veiligheidsorganisatie, terwijl die juist verder ontwikkeld moet worden; alleen al vanwege de ambities die qua ondermijningsaanpak liggen besloten in de Friese norm. Veiligheidsambtenaren worden, net als andere medewerkers, verdeeld over twee gemeenten.

Zie over de(ze) situatie in 2017 in basisteam Sneek: Van der Torre en Van Valkenhoef, 2017. 93 Zie: https://allefriezen.nl/gemeentelijke-herindelingen

51

4. Ondermijning op de agenda: bestuurlijke trekkers, gedeelde normen en lange adem. Ondermijning is Fryslân bestuurlijk geagendeerd. Dit bleek uit de gespreksronde en werd in juli 2022 onderstreept met (ondertekening van) de ‘Intentieverklaring Friese Norm Gezamenlijke aanpak van georganiseerde (ondermijnende) criminaliteit.’ De norm presenteert vijf lijnen waarlangs inspanningen geleverd moeten worden. Zie daarover paragraaf 6.3. Naast de Friese gemeenten zijn de provincie en het Waterschap (Wetterskip Fryslân) partners. Twee burgemeesters, namelijk die van Achtkarspelen en Waadhoeke, fungeren als bestuurlijk trekker. Het vergt stevige inspanningen om meer en meer gestalte te geven aan de bestuurlijke ondermijningsaanpak. Dit vergt een lange adem.

6.2 DE GEMEENTELIJKE VEILIGHEIDSORGANISATIES Deze paragraaf presenteert de stand van zaken wat betreft de personele formatie die beschikbaar is voor de OOV-taken en voor geüniformeerde boa’s in domein 1. Er bestaan aanzienlijke verschillen tussen de gemeenten. De beschikbare capaciteit ligt op een bescheiden niveau; afgezet tegen het aantal inwoners, maar nog meer als wordt gekeken naar de landoppervlakte. 6.2.1 Gemeentelijke OOV-organisaties: de capaciteit versus inwonertallen en oppervlaktes Tot en met ongeveer 2017 was het gemeentelijke veiligheidsbeleid sterk gericht op sociale veiligheid en op aangiftedelicten; ondermijning was nog geen (gemeentelijke) prioriteit. Dit werkt door in de OOV-formaties die we in de Friese gemeenten aantreffen in 2023. Enkele gemeenten hebben (recent) de OOV-formatie uitgebreid. In enkele andere gemeenten bestaat een voornemen tot capaciteitsuitbreiding, maar lukte het (nog) niet om dit structureel te financieren of in te vullen. De OOV-formatie die in tabel 6.1 wordt gepresenteerd betreft een momentopname. In de dertien gemeenten op het vaste land loopt de OOV-capaciteit in absolute zin uiteen van 2,25 fte en 2,4 fte (in respectievelijk Ooststellingwerf en Weststellingwerf) tot 8,67 fte (Súdwest-Fryslân). De formatie-cijfers zeggen meer als rekening wordt gehouden met het inwonertal en met de landoppervlakte.

In de dertien Friese vaste land-gemeenten ligt de OOV-capaciteit op gemiddeld 0,88 per 10.000 inwoners. Dat is meer dan in Groningse Ommeland; daar lag de OOV-capaciteit in negen gemeenten op 0,65 per 10.000 inwoners (Van der Torre e.a., 2023). Daar staat tegenover dat de landoppervlakte in deze dertien Friese gemeenten beduidend

groter is dan in de negen Groningse Ommelandgemeenten: circa 2.850 vierkante kilometer versus ongeveer 2.140. Wat het wateroppervlakte betreft is het verschil verhoudingsgewijs nog forser: ongeveer 1.161 vierkante kilometer tegenover circa 623. Dit is in lijn met de bevolkingsdichtheid op provincieniveau: Groningen telt 257 inwoners per vierkante kilometer en Fryslân 198; alleen Drenthe is enigszins dunner bevolkt, met een score van 191. Het is gebruikelijk om de OOV-formatie te relateren aan het inwonertal, maar de grote Friese oppervlaktes zijn relevant: •

•

•

•

•

De wateroppervlakte gaat gepaard met watertoerisme; dat vergt veiligheidsbeleid en ordehandhaving, met name in de zomermaanden. Er is onder meer drank- en drugsgebruik op het water, er wordt te hard gevaren en er zijn op het water mogelijkheden voor (kleine en grote) drugshandel en drugssmokkel. Er is in Fryslân letterlijk ruimte voor evenementen, ook op het water; dat trekt bezoekers (waaronder toeristen) en vergt veiligheidsbeleid en personele inzet van veiligheidsprofessionals. Door het uitgestrekte en dunbevolkte karakter van het gebied, is het lastig om belangrijke vragen te beantwoorden: wat gebeurt er qua overlast en misdaad in (uithoeken van) de gemeente, en wie wonen er nu precies en onder welke omstandigheden? Anonimiteit in dunbevolkte gebieden leidt tot criminele kansen en criminele praktijken; het werkt echter – zeker niet langs deze redeneerlijn – in beperkte mate door in Haagse verdeelsleutels voor gemeentebudget of politiesterkte. ‘Kennen en gekend worden’ is een geijkte methode om te achterhalen wat er qua overlast en misdaad gebeurt in ons land; dat was en is zo bij de politie, maar inmiddels ook al een tijd voor OOV-organisaties en boa’s. Het idee is dat, via opgebouwde sociale netwerken informatie wordt verzameld. Dit is een enorme klus in de honderden Friese dorpen en kernen; daar komt in bepaalde windstreken dan nog eens de culturele geslotenheid bij.