Ondermijning in Friesland met opmaak.def

Op publieke locaties wordt de straathandel deels uitgevoerd door mobiele dealers; zij komen per auto of scooter naar de afgesproken locatie via een drugsorder die online is geplaatst. Voor een ander deel kiezen dealers geijkte locaties om klanten te werven of te treffen. Mogelijk deels gebaseerd op online contacten. Het is ondoenlijk om een overzicht te maken van concrete locaties; het zijn er anno 2024 veel. Dat constateerde ook journalist De Bruin die een podcast maakte. Zie tabel 4.7. De Bruin wijst op een belangrijke trend; drugsgebruikers hoeven niet meer naar de dealers (in de stad) toe, want dealers zoeken drugsgebruikers en drugsverslaafden op. Bronnen wijzen grofweg op de volgende type straatlocaties: • Locaties in de centra van kernen, wijken en dorpen: gedurende de hele week, met piekmomenten van donderdag- of vrijdagavond tot en met zaterdagnacht. Meer concreet gaat het om steegjes van winkelstraten of horecalocaties, om pleinen of parkjes en om centraal gelegen parkeerplaatsen.

Tabel 4.7: Kantenbericht naar aanleiding van de podcast ‘Penoza op het platteland’.32 Van 2019 tot en met 2022 was een man uit Drachten drugsdealer in Drachten. Onder de naam F. handelde de man, afkomstig uit Den Haag, maandenlang in cocaïne en heroïne. Ook als hij door de politie werd opgepakt, ging hij door. Hij dealde in 2019 vanuit een huis en ging in 2021 en 2022 meer op straat dealen. Dinsdag werd de man door de meervoudige kamer veroordeeld tot 14 maanden celstraf voor drugshandel, drugsbezit en wapenbezit. De man werd ook het slachtoffer van een steekincident in een huis te Drachten. De dader in deze zaak werd door de Leeuwarder rechtbank veroordeeld tot zes jaar celstraf voor deze steekpartij.

Dealers hangen rond op straat en in horecazaken of detailhandel. •

Meer specifiek gaat het om horecagebieden, al zijn die niet in elke dorpskern aanwezig of even relevant. Het gaat om handel in en rondom horeca. Deze ‘horecahandel’ wordt volgens respondenten deels passief toegestaan door horeca-uitbaters en/of -personeel. We kregen geen overtuigende informatie over (actieve) betrokkenheid vanuit de horeca bij drugshandel.

•

Locaties in de luwte, maar ingebed in het sociale leven, waardoor het natuurlijke ontmoetingsplekken zijn voor dealers en klanten. Bijvoorbeeld parkeerplaatsen (o.a. bij fastfood-restaurants of sportclubs), hangplekken van jongeren en sportkantines. Wat betreft drugsverkoop en/of drugsgebruik in kantines wordt met name gewezen op voetbalclubs. Burgemeester Brouwer over voetbalkantines: “Softdrugs is minder schadelijk dan alcohol. Maar speed en xtc, dat is een ander verhaal. Helaas zijn beide goedkoper dan alcohol en kunnen kinderen van veertien er zo aan komen. Of neem cocaïne, dat blaast je lijf op. En je hoort dat ze het tegenwoordig soms zelfs zichtbaar gebruiken, tijdens de nazit bij voetbal.”33

•

Onderwijslocaties (middelbaar onderwijs en beroepsonderwijs) en de directe omgeving daarvan worden benoemd als handelslocaties. Het gaat om handel door (voormalige) leerlingen of studenten en door andere dealers met een klantenbestand onder leerlingen of studenten. De observatie van journalist De

Rtvnof.nl, Hoger beroep in grootste drugszaak in Fryslân ooit: veertien verdachten voor de rechter, 5 februari 2024. 28 Bron: Rtvnof.nl, Inwoners van Surhuisterveen aangehouden voor drugshandel, 28 april

2022. 29 Bron: Om.nl, Vier verdachten langer vast in onderzoek naar drugshandel, vuurwerk en witwassen in Noord-Nederland, 26 oktober 2023. 30 Bron: Degrouster.nl, Drie Grousters aangehouden voor

31

drugshandel, 6 juni 2023.

Omrop Fryslân, Drugscriminaliteit teistert Fryslân: coke in kantines en wiet in de boerenschuur, 10 december 2023.

30

Bron: Waldnet.nl, 14 maanden celstraf voor drugsdealer Farid (21), 11 oktober 2022. 32 Omrop Fryslân, Drugscriminaliteit teistert Fryslân: coke in kantines en wiet in de boerenschuur, 10 december 2023. 33 Bron:

31

Bruin wat betreft het Lauwercollege (zie tabel 4.7) in de gemeente Achtkarspelen wordt herkend door respondenten: drugshandel rond onderwijslocaties is de regel, ook in dorpen of gemeenten waar dit tien of vijftien jaar geleden niet zo was. •

•

Drugshandel op en rondom locaties waar kwetsbare mensen wonen die vatbaar zijn voor drugsgebruik. Drugshandelaren werven in deze populatie klanten en verkopen (meer) drugs aan bestaande klanten. Het gaat onder meer om: panden met kamerverhuur; panden waar kamerverhuur wordt gecombineerd met zorg; zorginstellingen en vakantieparken. Het gaat om mensen aan de onderkant van de maatschappij. Onder arbeidsmigranten worden drugs gebruikt om het harde werken vol te houden, een categorie zorgcliënten gebruikt uit gewoonte, vanwege verslaving of als een soort zelfmedicatie. Mensen-metproblemen lijken drugs te gebruiken uit onverschilligheid of als een soort uitweg. Hoe het ook precies zit: respondenten schetsen een somber beeld. Temeer omdat drugsgebruik de resultaten van zorginspanningen kan dwarsbomen. Locaties met toeristen en evenementenbezoekers. In het vakantieseizoen komen veel toeristen naar Fryslân. Campings, vakantieparken en horecalocaties met toeristen zijn deels ook een drugsmarkt. Dealers zijn er actief en leveren drugs. Sommige campings of horecazaken zijn een hotspot voor drugshandel met toeristen. Op andere plekken valt het minder op. Het gaat om verkoop aan jongeren, maar ook aan ‘elitegebruikers’, bijvoorbeeld op jachten.

Evenementen trekken potentiële drugsklanten en dealers aan; dat varieert van een lokale kermis of ander dorpsgericht feest tot aan publiekstrekkers, zoals de Sneekweek (“het grootste binnenwater zeilevenement van Europa”) of de optelsom van festivals in Fryslân. Lokale bedrijven en bedrijfjes vervullen in Fryslân functies in de logistieke schakel van de drugshandel; in de groothandel (internationaal), de tussenhandel (in de regio of provincie) en de detailhandel. Bedrijfspanden dienen als opslaglocatie en distributiepunt; voor transporten (export) of als verdeelcentrum richting lokale of regionale dealers. Lokale detailhandel, bedrijfjes in de beautysector en/of bezorg-horeca worden volgens respondenten benut als dekmantel voor drugsbezorging; “pizza met topping”.

Tabel 4.8: Drugshandel op de eilanden. De drugshandel (in de vorm van detailhandel) op de eilanden levert op onderdelen een bijzondere situatie op. Respondenten vermoeden dat het op één of enkele eilanden deels gaat om georganiseerde handel, met wat sturende figuren in een netwerk. De toeristenmarkt is een aantrekkelijke drugsmarkt, met name op Ameland en Terschelling. Bronnen wijzen op de volgende signalen over (vermoedelijke) praktijken: • Via de veerboten komen drugs naar het eiland; voor eigen gebruik en voor de handel. • Toeristen nemen drugs mee naar een eiland; voor eigen gebruik, maar deels ook om te verhandelen. Dat laatste kan een vakantie opleveren die goedkoop, gratis of winstgevend is. • Jongeren/jongvolwassenen die op het eiland wonen, worden geworven, om (in of vlak voor het weekend) pakketjes drugs mee te nemen naar een eiland. • Jonge mensen die op het vaste land wonen, dealen op vrijdagavond en in het weekend op een eiland. • Er zijn signalen dat personen de veerboot naar de eilanden nemen en drugs afleveren (bij de hekken), om vervolgens dezelfde boot weer terug naar het vaste land te nemen. • Bij de laatste veerdienst van de dag worden tassen met drugspakketjes in de prullenbakken verstopt, zo luidt een signaal, waarna die door handlangers worden geleegd en het eiland op worden gebracht.

• Drugsgebruik in lokale horeca; de precieze positie of houding van horeca-eigenaren en horecapersoneel komt niet naar boven in de gespreksronde. • Het vermoeden bestaat dat met privéboten drugs naar het eiland wordt gevaren; het is onduidelijk of dit is ten behoeve van de handel (of vooral of louter voor eigen consumptie).

Dergelijke zaken kunnen ook dienen als crimineel ontmoetingspunt. Ad d.) Drugspanden De interviewronde en open bronnen (krantenberichten) wijzen op drugspanden. Het gaat onder meer om dealpanden, waarbij in het oog springt dat drugs worden verkocht. Een bewoner van de gemeente Dantumadiel had

in 2022 een spandoek in de tuin, met de tekst: “GHB te koop”. Geen enkele burger meldde dit en de bewoner claimde geen GHB te verkopen. Er zijn, door Fryslân heen, panden van waaruit drugs worden verkocht; toch resulteert het niet (automatisch) in meldingen van omwonenden. De consequentie is dat dergelijke simplistische drugshandel (voor onbekende tijd) kan voortduren. Het kan gaan om kleinschalige handelspraktijken, maar ook om een aanzienlijke klantenkring. In april 2022 werden bijvoorbeeld twee Friezen aangehouden, terwijl ze met een partij harddrugs onderweg waren van Noord-Brabant naar Fryslân. Het legde de vinger op een dealpand te Surhuisterveen; niemand had de politie geïnformeerd. Zie tabel 4.9.

Tabel 4.10: Berichten over twee woningen vanwege drugshandel. Dealpand in Dokkum35 In mei 2021 sluit de burgemeester een woning aan de Heldersstraat in Dokkum. In de woning werden soft- en harddrugs verhandeld. De sluiting is voor zes maanden en gebeurt op basis van artikel 13b van de Opiumwet. Begin maart is de bewoner van de woning aangehouden op verdenking van handel in verdovende middelen. Bij het doorzoeken van de woning heeft de politie diverse soorten drugs aangetroffen. Arrestaties in Drachten36 Een man uit Groningen wordt in april 2016 opgepakt wegens verdenking van handel in harddrugs in een woning in Drachten. Hij werd aangehouden samen met de bewoner van het huis en een man uit Gorredijk. De politie gaat ervan uit dat er gehandeld werd in harddrugs. In de loop van de avond werden de mannen aangehouden, omdat ze drugs bij zich hadden.

Tabel 4.9: Dealpand in Surhuisterveen.34 Twee inwoners van Surhuisterveen haalden in april 2022 harddrugs op in Noord-Brabant en bleken vanuit onder andere hun woning drugs te verkopen; ook aan minderjarigen. De politie ontving een anonieme melding van de handel in drugs vanuit een woning in Surhuisterveen. Uit het onderzoek bleek dat er bij de woning veel aanloop was van verschillende personen en dat de bezoekjes vaak maar kort duurden. Ook bleek er een connectie met NoordBrabant te zijn, waar drugs werden ingekocht. Op een rit terug naar Fryslân werden de verdachten door de ondersteuningsgroep Noord-Nederland van de weg gehaald en aangehouden. In de auto werden verschillende soorten harddrugs aangetroffen. De dealers verkochten verschillende soorten drugs, zoals ketamine, XTC, 3MMC, cannabis en speed. Via social-media apps als Snapchat en Telegram werden de drugs via anonieme accounts aangeboden.

In de interviewronde wordt gesproken over “drugspanden”. Met die term wordt onder andere gewezen op panden waar drugsverslaafden wonen en overlast veroorzaken, mogelijk omdat één van hen dealt of omdat een dealer hun pand gebruikt. Andere panden zijn een thuishonk voor dealers. Deze panden hebben met elkaar gemeen dat het ontmoetingsplaatsen zijn: van dealers onderling, van dealers met klanten en/of van drugsverslaafden. Het gaat om panden die in meer of mindere mate overlast geven. Er zijn panden gehuurd door een drugsverslaafde - met aanloop, gebruik en overlast van gebruikers. Het komt voor dat dealers zich zo’n woning als het ware toe-eigenen voor handelspraktijken. Zij lopen dan niet persoonlijk het risico dat hun woning wordt gesloten.

•

•

•

• Ad e.) Drugssmokkel over zee Er worden routes en criminele werkwijzen over het water benut bij drugshandel. Het betreft voornamelijk losse signalen of casus, waarin indicaties liggen verscholen voor georganiseerde handelspraktijken. De zee en (zee)havens worden volgens respondenten benut bij drugssmokkel, al wordt niet duidelijk hoe dit precies zit, want er bestaat een informatie-gat. Bronnen wijzen op de volgende zaken: • Informatie wijst op vaarroutes ‘boven’ de Waddeneilanden, waarbij pakketten drugs overboord worden gezet (de zogenoemde ‘drop-off’ methode). Kotters verlaten vissersgronden en varen richting die routes. Daarbij wordt samengewerkt tussen schepen; de drugs worden veiliggesteld op zee en het land in gebracht. In 2017 zijn drugspakketten aangespoeld op Ameland, waarna enkele ‘drugsjutters’ de drugs gingen verkopen en werden aangehouden.37 • Kotters kunnen niet alleen drugs opvissen uit zee, want ze kunnen ook drugs exporteren naar Scandinavië. Volgens enkele respondenten gebeurt dit. • In juli 2007 onderschept de douane, op de Noordzee vlakbij de Gronden van Stortemelk, een zeiljacht met ongeveer 2.000 kilo drugs aan boord. De straatwaarde 35

•

•

•

•

van de hasj bedraagt ongeveer 9 miljoen euro. De bemanning van patrouillevaartuig Stormmeeuw kreeg zeilboot Elianne ten noorden van Ameland in beeld. Het schip met thuishaven Lemmer viel op omdat het tijdens zwaar weer - windkracht 8 - op zee was. Het voer op de motor.38 In het zeiljacht, dat in juni 2014 voor de kust van Schiermonnikoog vastliep, zat zeventig kilo hasj. De twee opvarenden, allebei uit Zweden, werden aangehouden op verdenking van drugssmokkel.39 De douane vindt in augustus 2009, op een zeiljacht in de sluis van Kornwederzand, 3.400 kilo hasj.40 Nadat de aangescherpte aanpak in de Rotterdamse haven van zogenoemde ‘uithalers’ (personen die drugs veiligstellen op en haventerrein) had geresulteerd in een serie aanhoudingen, werden rondom de Harlinger haven personen uit de Randstad gesignaleerd met criminele antecedenten. Het betrof een verkenning door drugscriminelen of het was een aanwijzing voor reeds bestaande drugspraktijken. In januari 2024 gaat, tussen 21.00 uur en 22.00 uur, een duiker het water in; dit speelt zich af in de Nieuwe Vissershaven te Harlingen. Daarna loopt een ander weg met een pakket. Het is te zien op camerabeelden. Een getuige belde de politie (na enige tijd); de politie kon geen aanhoudingen meer verrichten. Wel wordt een onderwaterscooter gevonden.

Op beelden zijn twee personen te zien die deze onderwaterscooter naar het water dragen.41 Drie personen verdwijnen in een donkere auto. De burgemeester typeert dit als een wake-up call die onderstreept dat Harlingen een haven is die zich leent voor smokkelpraktijken over zee, zeker vanwege aangescherpt beleid in de zeehavens van Rotterdam en Vlissingen. De bovenstaande casus is de eerste (ogenschijnlijk) ‘harde zaak’ sinds de vondst van 261 kilo. cocaïne op een Urker viskotter in 2017. De coke was op de Noordzee overboord gegooid vanaf het containerschip Krystal, opgevist door de kotter en meegenomen naar Harlingen. Er wordt over de zee (met zeiljachten) drugs ingevoerd; naar verluidt uit Zuid-Amerika en Afrika. Een casus uit 2011 wijst op een ander verschijnsel. In april 2011 vindt een werknemer van een bedrijf in Sneek een zak met 16 kilo cocaïne in een scheepscontainer. De partij

•

drugs had een waarde van ongeveer een miljoen euro. De cocaïne was verpakt in zestien verzegelde pakketjes. “Ze zaten in een legerachtige plunjezak”, aldus de politie. De container was afkomstig uit Zuid-Amerika en werd via de Rotterdamse haven naar Sneek gebracht.42 Respondenten wijzen op RIB-tonen die in het donker het zand opvaren van de kust van een Waddeneiland, om korte tijd later – na contact met iemand aan de wal – weer weg te varen.

4.3

DRUGSPRODUCTIE

Wat drugsproductie betreft bestaat een verschil tussen aan de ene kant professionele inschattingen en kennis, en aan de andere kant politieregistraties. Professionals zien meer en meer criminele kansen voor drugsproductie in Fryslân; niet alleen vanwege de beschikbaarheid van (leegstaand of niet-renderend) agrarisch vastgoed, maar ook doordat de criminele know how voor het telen van hennep al decennialang aanwezig is in Fryslân. Het aantal ontdekte hennepkwekerijen neemt af, al wordt - zo constateerden we in paragraaf 4.1 – door (politie)experts aangenomen dat de hennepteelt niet afneemt. De ontdekkingskans is afgenomen, zo wordt gesteld. Drugsproductie kan in het uitgestrekte gebied goed worden afgeschermd. Als bewoners hennepteelt vermoeden of daar zeker van lijken te zijn, wordt dat ook nog eens onder de pet gehouden in gesloten gemeenschappen. Respondenten bevestigen een constatering in de podcast ‘Penoza op het platteland’: “Drugscriminelen hebben hun tentakels overal in provincie. Voor de productie van drugs zijn boerderijen een geliefde locatie. “Dan rijden ze met hun grote auto het erf op en vragen aan de boer of hij voor vijfduizend euro zijn schuur wil verhuren voor drugsproductie.” Omdat veel boeren het nu moeilijk hebben, moeten ze volgens De Bruin stevig in hun schoenen staan om ‘nee’ te zeggen.

Een audiofragment uit zijn podcast schetst de gang van zaken: “Een collega heeft zijn loods verhuurd voor het kweken van wiet. Dat is niks bijzonders in deze regio”, zegt een loonwerker in het fragment. “Als ik over ‘de klei’ zou rijden, kan ik ze zo aanwijzen. Maar dat ligt gevoelig. Namen noem je niet.” 43 Wat de productie van synthetische drugs betreft werd in 2022 geconcludeerd dat dit “verplaatste” vanuit Zuid-Nederland naar Noord-Nederland, getuige acht drugslabs in Fryslân in 2021 en 2022.

Rtvnof.nl, Burgemeester Kramer sluit drugswoning Heldersstraat Dokkum, 28 mei 2021. 36 Omrop Fryslân, Drie mannen aangehouden voor handel in drugs in Drachten, 9 april 2016. 37 Bron: Nos.nl, Vijf

verdachten opgepakt voor cocaïnehandel op Ameland, 27 januari 2017. 38 Bron: WaddenZee.nl, Lemster jacht vol hasj op Noordzee gepakt, 28 juli 2007. 39 Bron: Rtvnoord.nl, Zeventig kilo hasj in zeiljacht Schiermonnikoog, 22 juli 2014. 40 Bron: De Volkskrant, Voor miljoenen aan drugs op zeiljacht, 9 augustus 2009. 41 Bron: Omrop Fryslân, 112 nieuws 17 januari: Uithaler in duikpak in haven Harlingen, 17 januari 2024. 42 Bron: Algemeen Dagblad, Werknemer vindt 16 kilo cocaïne in scheepscontainer, 21 april 2011. 43 Bron: Omrop Fryslân, Drugscriminaliteit teistert Fryslân: coke in kantines en wiet in de boerenschuur, 10

34

december 2023.

Bron: Rtvnof.nl, Inwoners van Surhuisterveen aangehouden voor drugshandel, 28 april 2022.

32

33

Het werd een prioriteit, ten koste van hennepteelt. Toch wordt in Fryslân veel meer misdaadgeld verdiend met hennepteelt dan met de productie van synthetische drugs. Er worden simpelweg veel meer kwekerijen ontdekt dan drugslabs. Ook wordt volgens experts hennep-geld vaak lokaal of regionaal geïnvesteerd, terwijl het geld dat wordt verdiend met drugslabs waarschijnlijk (grotendeels) weglekt naar financiers of organisatoren buiten de provincie. Hennepteelt is het dominante en meest omvangrijke misdaadprobleem in Fryslân wat betreft drugsproductie. Op basis van het veldwerk worden drie patronen beschreven wat betreft Friese drugsproductie: a. Hennepteelt: gewortelde praktijken b. Productie van synthetische drugs: geen uitzondering, maar laagfrequent c. Bovenlokale drugsnetwerken Ad a.) Hennepteelt: gewortelde praktijken Hennepteelt is ingebed in Friese criminele netwerken sinds de jaren negentig van de vorige eeuw. De criminele kennis, vaardigheden en sociale contacten zijn aanwezig om geschikte productielocaties te vinden, om katvangers en regelaars op die locaties aan het werk te zetten en om hennepkwekerijen te bouwen. In de vorige eeuw hadden politie en justitie weinig aandacht voor de ‘zachte’ softdrugsmarkt. Dat was een stimulans voor criminele netwerken die alsmaar beter werden in het bouwen en exploiteren van hennepkwekerijen.

Het werd een staaltje zelfredzaamheid in volkse autochtone kringen. Na verloop van tijd werd het gekopieerd door allochtone netwerken, want het was ‘makkelijk’ om in te stappen, al bleven autochtone criminelen de hennepteelt in Fryslân domineren. Personen en netwerkjes worden getypeerd als zogenoemde hokkenbouwers, gespecialiseerd in de aanleg van hennepkwekerijen. Als er een geschikte locatie is, wordt een bouwploeg aan het werk gezet. Klussers en leveranciers van hardware en van hennepstekken staan paraat. Organisatoren verdienen fors en het regelende en installerende middenkader verdient goed. Volgens voorzichtige schattingen van justitie levert een doorsneekwekerij met 200 hennepplanten al ongeveer €23.000,- op in de tussenhandel (Functioneel Parket Afpakken, 2016). Per oogst, met de optie om vijf of zes keer per jaar te oogsten. Professionals constateren dat criminele netwerken zoeken naar locaties waar een hennepkwekerij

kan worden geïnstalleerd. Er lijkt niet een echte voorkeur voor een klein pand in een woonwijk (met een bescheiden kwekerij) of een grote(re) kwekerij op een afgeschermde locatie. Zolang organisatoren buiten schot blijven, lijkt het credo: grijp de kans om een hennepkwekerij op te zetten. Wel tekent zich een ideaal verdienmodel af, namelijk een grote hennepkwekerij (bijvoorbeeld duizend planten) op een afgelegen locatie die lange tijd of permanent onopgemerkt blijft. In januari 2023 worden twee grote hennepkwekerijen ontdekt, namelijk in Wolvega en Suwald. Zie tabel 4.11. Tabel 4.11: Grote hennepkwekerijen in Wolvega en Suwald.44 In januari 2023 ontdekt de politie een grote hennepkwekerij. De politiewoordvoerder spreekt over een van de grootste in de provincie van de afgelopen jaren. In een grote loods te Wolvega wordt een kwekerij ontdekt met 2.000 oogstrijpe wietplanten. De planten bevonden zich in twee ruimtes op twee verdiepingen. Kort voor deze vondst (een week eerder) ontdekte de politie ook al een grote wietplantage in Suwald; daar stonden ruim 1.000 planten en werden drie aanhoudingen verricht. Bronnen wijzen op hennepkwekerijen op de volgende locaties: Hennepkwekerijen in (eenvoudige) woningen.

In het kader van het project ‘Zicht op ondermijning’ is - mede op basis van daadwerkelijk aangetroffen hennepkwekerijen - een modelmatige schatting gemaakt van de mate waarin er een (verhoogd) risico is dat woningen worden gebruikt voor een hennepkwekerij (peiljaar: 2018). Daarbij wordt onder meer rekening gehouden met het woonoppervlakte en met de WOZ-waarde van een woning. De gemiddelde score voor Nederland komt uit op 9,3 procent; voor de provincie Fryslân ligt dit lager, namelijk op 7,5. Woningen in drie omliggende provincies scoren duidelijk ongunstiger dan Fryslân (Flevoland en Groningen met respectievelijk 16,5% en 11,5%) of vergelijkbaar: 7,8 procent in Drenthe. Er zijn vier Friese gemeenten die hoger uitkomen dan de gemiddelde provincie-score. Het gaat om Smallingerland (11,2%), Leeuwarden (10,5%), Waadhoeke (9%) en Heerenveen (7,6%). Van de overige gemeenten scoort alleen Achtkarspelen (met 7,1%) boven de zeven procent. Zie tabel 4.12 voor voorbeelden van hennep-

kwekerijen in een woning. Mogelijk is een pand zowel een woning als een (woon)boerderij; ook kan de politie tegelijkertijd een kwekerij aantreffen in een woning en in een loods.

Tabel 4.13: Berichten over hennepkwekerijen in bedrijfspanden. Bedrijfspand in Feanwâlden: vuurwapengeweld en hennepkwekerij52 In februari 2022 verricht de politie drie aanhoudingen na een schietincident en de vondst van een hennepkwekerij in Feanwâlden. De politie kreeg melding van een poging tot inbraak in een bedrijfspand, waarbij zou zijn geschoten. In dit bedrijfspand werd later een hennepkwekerij aangetroffen met ongeveer 600 planten.

Tabel 4.12: Krantenberichten over hennepkwekerijen in een woning. Hennepteelt in een woning en in een loods In februari 2023 houdt de politie zes personen aan als hennepkwekerijen worden aangetroffen in een woning in Harkema (56 planten) en een loods in Kootstertille (546 planten). De arrestanten zijn een man en een vrouw uit Harkema, een man uit Opende, een man uit de gemeente Noardeast-Fryslân en een man en vrouw uit Kootstertille.

45

Hennepkwekerij met 500 planten53 In juli 2020 sluit de locoburgemeester van Noardeast-Fryslân een bedrijfspand in Dokkum. Het gebouw moet drie maanden dicht. De politie vond in juni 2020 een hennepkwekerij in het gebouw met ruim 500 planten.

Hennepkwekerij in een bungalow46 In april 2021 doet de politie een inval in een bungalow in Gorredijk. In het pand wordt een hennepkwekerij aangetroffen. Er wordt één persoon aangehouden. Het is onbekend hoeveel hennepplanten in de kwekerij stonden.

Sluiting van een bedrijfspand in Oosterwolde vanwege een hennepkwekerij54 De burgemeester van Ooststellingwerf sluit in maart 2017 een bedrijfsgebouw te Oosterwolde, omdat er een hennepkwekerij is gevonden. De sluiting duurt vijf maanden.

Hennep in Gorredijk47 In mei 2022 rolt de politie een hennepkwekerij op in een huis in Gorredijk. In twee ruimtes werden netten gevonden met toppen cannabis. Er was ook een droogruimte in het huis, daar lag zo’n 4 kilo aan gedroogde hennep. Ear werd illegaal stroom afgetapt voor de kwekerij.

Tabel 4.14: Berichten over hennepteelt in boerderijen. Hennepkwekerij in boerderij te Blije In april 2023 krijgt een man een werkstraf van 180 uur en moet hij circa bijna 7000 euro terugbetalen vanwege hennep en een hennepkwekerij plantage met naar schatting ruim 700 planten: 141 moederplanten, 550 stekjes en 48 hennepplanten. 56

Hennepteelt op ‘overige’ locaties. Er zijn, uiteraard, meer locaties die gebruikt worden bij hennepteelt. Zie tabel 4.15 voor een voorbeeld van hennepteelt in een maïsveld, boven een winkel en in een oliebollenkraam.

Hennepteelt in bedrijfspanden. Er worden hennepkwekerijen ingericht en geëxploiteerd in bedrijfspanden. Die bieden vaak veel ruimte, ook voor een kwekerij die wordt verstopt en waartoe een deel van het pand wordt gebruikt. De bouw en het onderhoud van de plantage kunnen bovendien, als dekmantel, worden ingepast in ogenschijnlijk

Ad b.) Productie van synthetische drugs: geen uitzondering, maar laagfrequent In de vorige eeuw - eind jaren zeventig en in de tachtiger jaren - raakten autochtone hennepcriminelen in Limburg en Noord-Brabant betrokken bij de productie van synthetische drugs: eerst amfetamine en later ook xtc (Tops e.a., 2018). Dit is aanzienlijk ingewikkelder dan hennepteelt, al

Kwekerij met 436 planten in rijtjeswoning49 In januari 2023 wordt in een rijtjeswoning te Oosterwolde een hennepkwekerij aangetroffen met 436 planten. De apparatuur en plantjes zijn vernietigd. De politie verricht geen aanhouding.

Hennepkwekerij met 396 planten51 In maart 2021 wordt in een woning te Hallum, bij een politie-inval, een hennepkwekerij aangetroffen met 396 planten.

Hennepteelt in boerderijen c.q. agrarisch vastgoed. De gelegenheid tot drugsproductie in boerderijen, of meer algemeen in agrarisch vastgoed, wordt benadrukt door respondenten en in journalistieke reportages. Hennepteelt valt op dergelijke locaties goed af te schermen. Zo nu en dan wordt een hennepkwekerij aangetroffen in een agrarisch object. Zie tabel 4.14. Respondenten vertellen dat verschillende boeren laten weten dat ze door vermeende (drugs)criminelen, of onder verdachte omstandigheden (bijvoorbeeld een hoge huurprijs), zijn gepolst om een ruimte te verhuren.

Megakwekerij in Gronings bedrijfspand: ook Friese verdachten55 In juni 2018 wordt in een fabriekspand te Foxhol, in de provincie Groningen, een grote hennepkwekerij opgerold. Er wordt een man uit St.-Jacobiparochie aangehouden, plus twee Noord-Hollanders. Volgens de politie stonden er minstens 5000 hennepplanten in de fabriekshal. Het gebouw functioneerde eerder als hoofdkantoor van Avebe, een aardappelzetmeelbedrijf. Er is beslag gelegd op het fabriekspand. Dat stond op naam van een inwoner van Dedemsvaart; ook hij is aangehouden. Tegelijkertijd werden bij politie-invallen in Burgum en Leeuwarden twee mannen aangehouden. In de woning van de Leeuwarder vond de politie vuurwapens.

Woningsluiting in Haule48 In april 2022 sluit de burgemeester van Ooststellingwerf een woning in Haule na vondst van een hennepkwekerij en na het aantreffen van een harddrugs.

Woningsluiting in Earnewâld50 In juli 2023 sluit de gemeente Tytsjerksteradiel een woning te Earnewâld voor een maand, omdat er een hennepkwekerij was aangetroffen.

legale activiteiten. Bijvoorbeeld werkbusjes, personenauto’s of kleine vrachtwagens die op en neer rijden. Tabel 4.13 presenteert enkele casus met hennepteelt in een bedrijfspand.

52

Grote hennepkwekerij in voormalige mestkelder57 In juli 2013 wordt in het dorp Slappeterp, op een boerderij, een grote hennepkwekerij gevonden. Onder de vloer van een loods stonden minstens 3000 planten. De eigenaar had de loodsen verhuurd aan anderen en wordt zelf niet verdacht van hennepteelt, aldus de politie. Onder de vloer was vroeger mest opgeslagen.

is in enkele decennia in de onderwereld een subindustrie ontstaan ten behoeve van de productie van synthetische drugs. Vandaag de dag gaat het ook om meth-amfetamine. Het vergt import van hardware en grondstoffen, de know how om

Tabel 4.15: Berichten over hennepteelt in een oliebollenkraam, boven een winkel, achter een winkelpand en in de buitenlucht, op onder meer een maïsveld. Hennepkwekerij in een oliebollenkraam58 In oktober 2021 krijgt een man uit Heerenveen een werkstraf van 120 uur vanwege een hennepkwekerij in een oliebollenkraam. Die kraam stond in een loods te Heerenveen. Het was al de tweede keer dat daar een hennepkwekerij werd opgerold. Drie hennepkwekerijen: eentje op de zolder van een winkel59 Op acht locaties heeft de politie in maart 2022 in Fryslân invallen gedaan in verband met een lopend onderzoek. Aan de Pasteurweg en de Barent Fockesstraat in Leeuwarden en in Tzum werden hennepkwekerijen gevonden. De hennepkwekerij in Tzum bevond zich op een zolder boven een winkel, daar stonden enkele honderden planten. Een man en een vrouw uit de gemeente Waadhoeke werden op deze kwekerij aangehouden. In de hennepkwekerij in een bedrijfspand aan de Pasteurweg te Leeuwarden stonden enkele honderden hennepplanten, stelt de politie. Bij deze kwekerij werd een man uit Franeker aangehouden. Ook werd nog een hennepkwekerij in Leeuwarden gevonden met ongeveer 100 planten. Daar wordt een man uit Leeuwarden aangehouden. Hennepkwekerij in een loods achter en winkelpand60 In juli 2018 treft de politie in Wolvega een hennepkwekerij aan in een loods achter een winkelpand.

Het betreft een kwekerij met 1.300 planten. Hennepteelt in maïsvelden en achtertuinen61 In de omgeving van Oosterwolde treft de politie in augustus 2013 vijf hennepkwekerijen aan: drie in maisvelden en twee in achtertuinen. Het gaat in totaal om 138 planten.

Bron: Politie.nl, Drie aanhoudingen na schietincident en vondst hennepkwekerij in Feanwâlden, 25 februari 2022. 53 Bron: Leeuwarder Courant, Hennepkwekerij: bedrijfspand dicht in Dokkum, 31 juli 2020. 54

Bron: Omrop Fryslân, Hennepkwekerij gevonden in bedrijfspand in Oosterwolde, 13 maart 2017. 55 Bron: Omrop Fryslân, Mannen aangehouden na invallen in Burgum en Leeuwarden vanwege hennepkwekerij, 44

Bron: 112fryslan.nl, Opnieuw grote wietplantage in Friesland?, 29 januari 2013. 45 Bron: Leeuwarder Courant, Hennepkwekerijen aangetroffen in Harkema en Kootstertille; zes personen aangehouden, 3 februari

4 juni 2018. 56 Bron: Leeuwarder Courant, Wietplantage in boerderij Blije. Man krijgt werkstraf en moet bijna 7000 euro terugbetalen, 28 april 2023. 57 Nu.nl, Grote hennepkwekerij ontdekt in Friesland, 10 juli 2013.

2023. 46 Bron: Waldnet.nl, Hennepkwekerij in bungalow opgerold, 25 april 2021. 47 Bron: Omrop Fryslân, Hennepkwekerij opgerold in Gorredijk, geen aanhoudingen, 18 mei 2022. 48 Bron: Ooststellingwerf.

58

nl, Sluiting woning in Haule, 12 april 2022. 49 Bron: Waldnet.nl, Hennepkwekerij opgerold in Oosterwolde, 17 januari 2023. 50 Bron: Leeuwarder Courant, Hennepkwekerij gevonden in woning in Earnewâld,

twee hennepkwekerijen in Leeuwarden en een in Tzum, 17 maart 2022. 60 Bron: Omrop Fryslân, Politie rolt hennepkwekerij op achter winkelpand in Wolvega, 20 juli 2018. 61 Bron: Leeuwarder Courant, Politie

locoburgemeester sluit pand voor een maand, 31 juli 2023. 51 Bron: Leeuwarder Courant, Woning in Hallum die ingericht was als hennepkwekerij voor drie maanden gesloten, 16 april 2021.

plukt hennep uit mais bij Oosterwolde, 23 augustus 2013.

34

Bron: Leeuwarder Courant, 120 uur werkstraf voor wietplantage in oliebollenkraam in Heerenveen, 1 oktober 2021. 59 Bron: Leeuwarder Courant, Grootschalig onderzoek naar hennepteelt: zes aanhoudingen,

35

te laboreren en pillen te slaan en, vervolgens, export over grote delen van de wereld. Dit is een specialiteit van Nederlandse criminelen, al is het beduidend minder wijdverbreid dan hennepteelt. De verdiensten zijn echter hoog. Productielocaties worden, met piekscores in Limburg en Noord-Brabant, door het hele land heen opgezet. Inmiddels ook in Noord-Nederland, waaronder Fryslân. Tussen 2017 en 2023 zijn in totaal zestien drugslabs ontdekt in Fryslân. Het beeld is daarbij dat landelijk actieve criminele netwerken uit de Randstad of uit Noord-Brabant deze productielocaties opzetten. Er zijn enkele keren laboranten aangetroffen die afkomstig zijn uit Zuid-Amerika. Deze landelijke netwerken staan hoger in de pikorde dan die in Fryslân, al groeien de organisatiegraad en know how van de Friese netwerken. Zie tabel 4.16 over vier drugslabs in Fryslân.

Ad c.) Bovenlokale drugsnetwerken Er zijn in Fryslân bovenlokale criminele netwerken actief, met drugspraktijken die (veel) verder reiken dan de provincie. Het gaat deels om netwerken die wortelen in Fryslân, met (overwegend) Friese criminelen, al zijn er ook criminelen van buitenaf actief in Fryslân; mogelijk in coproductie met lokale criminelen. Andere bovenlokale netwerken lijken toch vooral actief in heel Fryslân of in bepaalde Friese windstreken; en mogelijk in een aangrenzende provincie. Respondenten wijzen bijvoorbeeld op een netwerk dat actief is in OostFryslân en de Drentse regio. Er worden drugs geproduceerd, verhandeld en geëxporteerd. Bronnen wijzen bijvoorbeeld op een crimineel netwerk met kopstukken en ontmoetingsplaatsen in Leeuwarden en Harlingen. Zie tabel 4.17 voor een ander voorbeeld

Tabel 4.16: Vier drugslabs in Fryslân. Drugslab in voormalige melkstal62 In april 2020 wordt in Langweer, in een boerderij, een drugslab aangetroffen. In een voormalige melkstal vond de productie van amfetamine plaats. Agenten meenden dat er een hennepkwekerij zou zijn, maar troffen een drugsfabriekje aan. Drugslab in verhuurde ruimte in Miedum63 Driemaal was scheepsrecht voor een onbekende man die een loods in Miedum wilde huren. Twee keer had een Leeuwarder zijn verzoek de ruimte te verhuren afgeslagen. Omdat de Leeuwarder met schulden kampte, besloot hij uiteindelijk toch op het lucratieve voorstel in te gaan. Zijn maat uit Feanwâlden kwam dagelijks langs. Half december 2020 roken de mannen een sterke geur en haalden ze een tussenwand weg. Ze beweerden zich ,,dood’’ te zijn geschrokken toen ze het lab zagen. Uit vrees voor de huurder durfden ze de politie niet te bellen. Die kwam een maand later, na een melding. Een drugslabdode in Haule64 Er viel een dode in mei 2022, in een drugslab in de schuur achter een boerderij in Haule. De oorzaak was een ontploffing. Het slachtoffer was een 53-jarige man uit Eindhoven, die de ruimte vanaf maart 2022 van een Haulster huurde, onder een valse naam. Behalve een dode viel er een zwaargewonde bij de explosie. Een 21-jarige man, eveneens uit Eindhoven, liep ernstige brandwonden op.

Omdat de Haulster het gebouw verhuurde zonder toestemming van de financier en hij zich schuldig maakte aan ,,niet-integere activiteiten’’, beëindigde de Rabobank de hypothecaire financiering. In april 2023 moest de lening zijn afgelost. Dit betekende dat de man het huis uit moest. Hij had zich al eens eerder ingelaten met illegale praktijken. In 2016 werd op zijn adres een wietkwekerij aangetroffen.

Tabel 4.17: Bovenlokale drugsmisdaad in onder meer Fryslân.66 De politie rolt in juli 2016, bij een groot onderzoek naar hennepteelt en witwaspraktijken, drie ‘grote hennepkwekerijen’ op. Die stonden in Veelerveen, Leeuwarden en Gorredijk. Elke kwekerij telde meer dan duizend planten. “Ons hennepteam heeft lange tijd onderzoek gedaan en nu was het moment daar om actie te ondernemen”, zegt een woordvoerder. In totaal zijn op elf plekken in Groningen, Fryslân en Drenthe invallen gedaan. Bij de hennepkwekerij in Veelerveen werden een man en een vrouw uit Assen aangehouden. De man is volgens de politie één van de hoofdverdachten van een grotere groep. In Drachten is bovendien ‘het distributiecentrum’ ontmanteld. Vanuit deze plek werd materiaal geleverd aan diverse kwekerijen in de drie noordelijke provincies. Daar zijn twee mannen uit Drachten gearresteerd.

van bovenlokale drugsnetwerken. Tabel 4.2 presenteerde een casus met drugsexport naar Noorwegen. Tabel 4.4 gaat onder andere over een drugslijn naar Finland. Tabel 4.5 typeerde een drugsnetwerk dat actief is in Fryslân, Groningen en Drenthe. Zie ook tabel 4.15.

4.4

AFSLUITING

Dit hoofdstuk beschreef en analyseerde de drugshandel en drugsproductie in Fryslân. Er is een lokale drugsmarkt van drugsgebruikers, met een georganiseerd drugsaanbod. Drugsproductie legt de basis voor handelspraktijken; ook in grotere partijen drugs en op bovenlokaal schaalniveau, deels internationaal. Tegelijkertijd is met name de hennepteelt lokaal ingebed in sociaal-criminele netwerkjes. Drugscriminaliteit kan samengaan met andere georganiseerde misdrijven, al hoeft dat niet. De ‘andere’ ondermijnende praktijken komen aan bod in het volgende hoofdstuk.

Zuid-Amerikaanse koks in Drachten65 De Mexicaanse en Colombiaanse kok waren er in december 2022 gloeiend bij. Terwijl ze druk bezig waren in ‘hun’ lab op bedrijventerrein De Hemmen in Drachten volgde er een inval door de Dienst Speciale Interventies. In november kwam de politie het lab op het spoor bij de controle van een auto van een man uit de Dominicaanse Republiek. Hij had allerlei benodigdheden in zijn auto voor het produceren van crystal meth. Onderzoek leerde dat zijn telefoon was aangestraald op een mast aan de Meerpaal in Drachten. De koks stonden in augustus 2023 terecht. De mannen kregen elk drie jaar cel opgelegd. De pandeigenaar uit Nijega en een kompaan uit Leeuwarden werden veroordeeld tot een gevangenisstraf van vier jaar.

62

Bron: Leeuwarder Courant, Wie was toch de baas van een drugslab in Langweer? Dat blijft ook na rechtszaak tegen man uit Minnertsga onbekend, 23 februari 2023. 63 Bron: Leeuwarder Courant, Taakstraf

en boete voor twee ‘struisvogels’ achter drugslab Miedum: ‘Ze waren allebei op de hoogte van het lab’, 7 maart 2023. 64 Bron: Leeuwarder Courant, Terugblik op narco- en andere rechtszaken: Leeuwarder had link met Brabantse ‘Godfather’, 31 december 2023. 65 Bron: Leeuwarder Courant, Terugblik op narco- en andere rechtszaken: Leeuwarder had link met Brabantse ‘Godfather’, 31 december 2023. 66 Rtvnoord, Elf invallen in hennep- en witwasonderzoek; drie kwekerijen opgerold, 18 juli 2016.

36

5

ONDERMIJNENDE PRAKTIJKEN INLEIDING

Dit hoofdstuk beschrijft en analyseert in vijf paragrafen ondermijnende Friese praktijken. Paragraaf 5.1 gaat over het vastgoed, inclusief vakantieparken. Paragraaf 5.2 presenteert cijfers over raakvlakken tussen pgb-zorg en criminaliteit én zorgen onder respondenten over ontoereikende zorg. Vervolgens beschrijft paragraaf 5.3 bevindingen over misstanden die neigen naar een vorm van mensenhandel. Het strafrechtelijke bewijs voor mensenhandel wordt zelden geleverd. In paragraaf 5.4 wordt ingegaan op daders en slachtoffers van digitale criminaliteit. Daarna zet paragraaf 5.5 andere (‘overige’) ondermijnende praktijken op een rij, zoals illegale vuurwerkhandel en witwassen. Paragraaf 5.6 is een korte afsluiting.

5.1

OVER VASTGOED

Er zijn in Fryslân in deze eeuw tal van panden (woningen) door particulieren – natuurlijke

personen en rechtspersonen - gekocht en vervolgens verhuurd. Lang was het vastgoed in delen van Fryslân goedkoop; in absolute zin (bijvoorbeeld in de crisisperiode) en relatief, afgezet tegen bijvoorbeeld Noord-Holland of de omgeving van Zwolle. Investeringen in panden ‘voor de verhuur’ leverden en leveren rendement op. Dat is een legitiem verdienmodel. Vanuit het perspectief van deze studie richten we ons op verhuurpraktijken die resulteren in misstanden. Daarbij redeneren respondenten ook vanuit de positie van de huurders.

Politiemensen en gemeenteambtenaren stuiten op kwetsbare huurders die leven onder sobere en mogelijk illegale omstandigheden. Het betreft mensen met een optelsom van sociale problemen, zoals schulden, gezondheidsklachten en/of verslaving. Een categorie is uit huis geplaatst of kan geen sociale huurwoning of koopwoning vinden, bijvoorbeeld na een scheiding of omdat geen hypotheek kan worden verkregen. Voor een deel

38

bestaat de huurders-populatie op de particuliere markt uit zorgcliënten en/of uit mensen met antecedenten. Een belangrijke categorie zijn arbeidsmigranten die in Fryslân werken of daarbuiten, op een locatie waar naartoe op en neer wordt gependeld, bijvoorbeeld in Noord-Holland of de Flevopolder. Er zijn ook studenten-huurders, al gaat het vaker om jongvolwassenen die werk zoeken of sinds kort actief zijn op de arbeidsmarkt. Als huurders worden aangetroffen onder niet-rechtmatige omstandigheden, wordt de aandacht vanzelf mede op de vastgoedeigenaren gericht; mogelijk ook op tussenpersonen (verhuurmakelaars). Door de provincie heen is dit vraagstuk op de agenda gekomen. Wel valt op dat er tussen gemeenten aanzienlijke verschillen bestaan. Soms zijn er duidelijke regels, de andere keer is het regelarm of was dat zo tot voor kort. De ene keer wordt gehandhaafd bij illegale praktijken; de andere keer blijft dat (vaak) achterwege, omdat de facto wordt gedoogd. In de woorden van enkele

respondenten: “We hebben het idee dat we last hebben van het waterbedeffect, omdat andere gemeenten wel beleid op kamerverhuur hebben”. Ze spreken over “onduidelijk kamerverhuurbeleid”, want: “Men heeft een vergunning nodig, maar verhuurt gewoon. Achteraf wordt wel een vergunning gevraagd. Bij meldingen wordt niet veel gedaan. Er is ook geen handhavingsparagraaf opgenomen in het beleid”. Respondenten hopen en verwachten dat de Wet Goed Verhuurderschap een kantelpunt wordt vanwege verplichtingen om als gemeente toe te zien op fatsoenlijke verhuurpraktijken, mede door huurders in staat te stellen om laagdrempelig melding te maken van mogelijk ‘ongewenste’ verhuurpraktijken. Vaak kregen we te horen dat meer alertheid geboden is op verhuurpraktijken en op de leefsituatie van huurders. Overigens vervullen de particulier verhuurders economische functies, onder andere met huisvesting van arbeidsmigranten. Ook is de marktsituatie voor particuliere verhuurders in korte tijd veranderd of aan het veranderen: van regelarm naar een opstelsom van lokale en landelijke regels, onder meer over vergunningen, geplafonneerde huurprijzen en de duur van huurcontracten. Volgens landelijke mediaberichten zet dit woningverhuurders aan tot verkoop; in de interviewronde kregen we daarover niets te horen. Het zijn omstandigheden die vragen om overleg

tussen gemeenten en particuliere verhuurders.

•

5.1.1 Een typologie Respondenten wijzen op verschillende misstanden bij particuliere verhuurpraktijken. We ordenen dit op basis van een typologie van schadelijke vastgoedpraktijken (Van der Torre en Tops, 2022):

•

1. Opportunistische vastgoedeigenaren die de georganiseerde criminaliteit op afstand houden, al begaan ze wel (mogelijk systematisch) overtredingen; bijvoorbeeld een te hoge huurprijs, te veel mensen in een woning of strijdigheid met het bestemmingsplan.

• • • •

Over Fryslân. Respondenten benoemen tal van overtredingen of illegale praktijken. Voor een deel vinden ze dat dit een patroon is in panden die in bezit zijn van bepaalde vastgoedeigenaren of die door bepaalde tussenpersonen worden verhuurd. In een categorie panden, waarin overtredingen worden geconstateerd, is geïnvesteerd door particulieren van buitenaf: als belegging, met een gunstige verhouding tussen aankoopprijs en huuropbrengst. Respondenten wijzen op de volgende misstanden (de omvang hiervan werd niet duidelijk in de interviewronde): • Woningverhuur zonder vergunning. • Een huursom die waarschijnlijk/mogelijk te hoog is.

•

39

•

•

Arbeidsmigranten die worden gerouleerd; van woonruimte naar woonruimte. Illegale bewoning in bedrijfspanden. In een loods werden bijvoorbeeld tien tot vijftien bedden aangetroffen, al werd niet opgetreden: “Dat wordt gemeld en er is naar de brandveiligheid gekeken, maar verder wordt er niets mee gedaan”. Illegale bewoning op vakantieparken (zie 5.1.2). Illegale verbouwingen. Strijdigheid met brand- en veiligheidsnormen. Kwetsbare mensen voor het karretje spannen. Respondenten signaleren dat het voorkomt dat dergelijke huurders onder druk worden gezet om onbetaald werk te doen. Te veel mensen in een woning of kamer. Met bijvoorbeeld als signaal: matrassen op de vloer. Kwetsbare mensen (cliënten op het sociaal domein) worden van de ene woning naar de andere geschoven. Dit wordt getypeerd als “overlastmanagement”. Als op de ene locatie overlast wordt veroorzaakt, wordt dit opgelost door overlast-gevende huurders elders te plaatsen: volgens respondenten met de bedoeling op die manier niet te maken te krijgen met klagende bewoners of actie (toezicht, handhaving) door de gemeente. Er worden postadressen gekocht en verkocht. Personen lijken dan op een adres te wonen, terwijl ze elders wonen; dat faciliteert (uitkerings-)fraude.

•

Huurders die lange tijd op een adres wonen, maar zich niet inschrijven bij de gemeente in de Basisregistratie Personen (BRP). Respondenten constateren dat er verhuurders zijn die hierop aandringen c.q. dit als huurvoorwaarde lijken te stellen.

2. Ondernemers die de stap lijken te hebben gezet van de onderwereld naar de legale vastgoedmarkt (overstappers). Met als variant: Vastgoedeigenaren (persoonlijk worden ze niet in verband gebracht met criminaliteit) die deel uitmaken van netwerken/netwerkjes met daarbinnen criminele praktijken (netwerkers). Over Fryslân. Er zijn enkele vastgoedbezitters in Fryslân die door respondenten worden gezien als overstappers. Wel wordt duidelijk vaker gewezen op vastgoedopportunisten, want de link tussen vastgoed en criminaliteit wordt op casusniveau zelden concreet. Als dat wel zo is, gaat het meestal om een bescheiden vastgoedportefeuille. Er wordt bijvoorbeeld gewezen op een man die volgens respondenten actief was in de hennepteelt. Thans bouwt hij een vastgoedportefeuille op met behulp van (rechts)personen in zijn netwerk. Ook wordt gewezen op een investeerder uit de Randstad die actief zou zijn (geweest) in de drugscriminaliteit; hij investeerde op kleine schaal in vastgoed. Een derde signaal heeft betrekking op iemand die panden koopt, welke vervolgens worden verbouwd door (rechts)personen die crimineel actief zouden zijn. Algemener geformuleerd spreken enkele politiemensen hun zorgen uit over vermenging van de onder- en bovenwereld in de vastgoedmarkt: “Het crimineel verdiende geld wordt ook geïnvesteerd hier in de gemeente.

Er zijn signalen dat het in huurwoningen gaat zitten, waardoor het geld weer naar de bovenwereld gaat. Voor de gemeente is het lastig om daar grip op te krijgen”. •

Het dashboard ‘Zicht op ondermijning’ verschaft (cijfermatig) inzicht in de relatie tussen vastgoed en criminaliteit. De onderstaande tabel laat zien dat het percentage verblijfsobjecten in Fryslân, dat in het bezit is van een eigenaar met een veroordeling in de afgelopen 10 jaar, hoger is dan het landelijk gemiddelde. Met name in de categorie rechtspersonen (met verblijfsobjecten) scoort Fryslân hoog: 21,6 procent ten opzichte van 15,6 procent in Nederland. In deze categorie scoren de gemeenten Dantumadiel, Heerenveen, Noardeast-Fryslân en Schiermonnikoog het meest ongunstig: respectievelijk 43,8; 33,8; 30,4; en 29,3 procent. Negen Friese gemeenten (exclusief Leeuwarden) scoren hoger dan het landelijke gemiddelde van 4,5 procent wat betreft verblijfsobjecten in bezit

Tabel 5.1: Het percentage verblijfsobjecten in het bezit van een eigenaar met een veroordeling in de afgelopen 10 jaar per gemeente (bron: Zicht op ondermijning). Natuurlijke- en rechtspersonen

Natuurlijke personen

Rechtspersonen

Heerenveen

6,7

2,7

33,8

Noardeast-Fryslân

6,2

4,2

30,4

Harlingen

5,5

4

17

Leeuwarden

5,5

4,1

16,2

Opsterland

5,4

-

-

Dantumadiel

5,3

3,5

43,8

Terschelling

5

4

11,3

Smallingerland

5

2,8

21,9

Waadhoeke

4,8

3,5

24,9

Súdwest-Fryslân

4,6

3,2

20,6

De Fryske Marren

4,5

2,8

20,8

Vlieland

4,3

3,7

6,3

Schiermonnikoog

4,2

1,2

29,3

Achtkarspelen

3,9

3,8

10,7

Tytsjerksteradiel

3,6

3,5

5

Weststellingwerf

3,1

3

6,5

Ooststellingwerf

3

2,8

14

Ameland

2,9

2,1

14,9

Totaal Fryslân

4,9% (Nederland = 4,5%) 3,4% (Nederland = 3,1%)

de volgende patronen (zie ook 5.1.2 over vakantieparken): • Respondenten wijzen op vermoedelijke koppelingen tussen het werken en wonen/huren van arbeidsmigranten. Arbeidsmigranten lopen daardoor het risico op straat te belanden als het werk om de één of andere reden ophoudt. Het is onduidelijk hoe vaak dit voorkomt. •

•

21,6% (Nederland = 15,6%)

Noten * Percentage verblijfsobjecten in het bezit van een eigenaar met een veroordeling (natuurlijke- en rechtspersonen) in de afgelopen 10 jaar, ten opzichte van alle verblijfsobjecten in eigendom van natuurlijke- en rechtspersonen in Nederland. ** Peiljaar 2020

van natuurlijke- en rechtspersonen met een veroordeling in de afgelopen tien jaar. Het betreft: Heerenveen (6,7%), Noardeast-Fryslân (6,2%), Harlingen (5,5%), Opsterland (5,4%), Dantumadiel (5,2%), Terschelling (5,0%), Smallingerland (5,0%), Waadhoeke (4,8%) en Súdwest-Fryslân (4,6%). Respondenten vinden het lastig om, bij concrete casus, een harde of stellige relatie te leggen tussen vastgoedbezit en (inkomsten uit) georganiseerde criminaliteit. Het gaat om vermoedens; wel het soort vermoeden waarvoor geldt dat het belangrijk is om te weten hoe het zit. Bijvoorbeeld het signaal dat een individu enkele tientallen panden heeft gekocht (waar overigens geen overtredingen worden gezien), terwijl er vraagtekens en zorgen zijn over de financiering. Ook omtrent enkele families bestaan vermoedens over de combinatie van misdaadpraktijken en vastgoedbezit, maar dit blijft onduidelijk. Er zijn enkele verklaringen waarom het lastig is om de relatie tussen misdaadgeld en vastgoedinvesteringen aan te tonen: • Bij (strafrechtelijk) onderzoek naar de herkomst van geld dat is geïnvesteerd in vastgoed, valt witwassen vaak niet of

40

•

•

nauwelijks vast te stellen. Bijvoorbeeld vanwege verzamelhypotheken en/of door een (grote) stroom wit geld (huuropbrengsten, vastgoedverkoop). Strafrechtelijke onderzoeken (bijvoorbeeld naar drugsproductie) worden vaak afgebakend qua tijd, objecten en subjecten; organiserende en financierende criminele blijven dan buiten schot. Het is tamelijk eenvoudig om niet-herleidbaar (voor fiscus of politie) contant geld (mede) te investeren in het aankopen, verbouwen of onderhouden van vastgoed.

Wat verder wordt benoemd of opvalt Wat vastgoedbezit en woningverhuur betreft zien respondenten, in aanvulling op het bovenstaande,

Arbeidsmigranten worden - ook illegaal en met (te?) veel personen op een beperkt oppervlakte - gehuisvest op vakantieparken (zie 5.1.2), bedrijventerreinen, boerenerven en in (verkamerde) woningen. Dit resulteert onder andere in overlast in woonkernen. Bijvoorbeeld in Harlingen en Heerenveen. Respondenten wijzen onder meer op een tekort aan parkeerplaatsen, overvolle afvalcontainers en zwerfafval, overlast en drugs- en drankgebruik, mogelijk inclusief drugshandel rond de huurwoningen. In Heerenveen heeft overlast vanuit huurwoningen geleid tot bewonersactivisme. Bewoners kaarten de problemen aan, ook in de gemeenteraad. Ze maken melding van intimidatie. Zie tabel 5.2.

Bewoners van het centrum in Heerenveen willen dat de gemeente per direct actie onderneemt tegen kamerverhuurders van beruchte overlastpanden. In de commissievergadering deden bewoners in december 2023 een emotioneel en klemmend beroep op de gemeente Heerenveen. Grijp in, doe iets tegen kamerverhuurders die regels overtreden en niets doen tegen overlast. Partijen in de gemeenteraad zijn de problemen zat. „We zijn ongelofelijk kwaad.” Drugshandel, geluidshinder, stankoverlast en intimidatie. De lijst van meldingen die omwonenden van kamerverhuurpanden bij de gemeente en politie deden, is lang.

Over Fryslân Dit is geen patroon. Wel wijzen respondenten op vastgoed-financiering met crowdfunding. Die bron van financiering roept vragen op.

67

•

Er worden in Fryslân ook koppelingen gesignaleerd tussen zorg en particuliere woningverhuur. Dit kan zorgcliënten onder druk zetten: als ze het (mogelijk tekortschietende) zorgaanbod niet accepteren, dreigen ze op straat te belanden. In de interviewronde wordt gewezen op informatie over een fraude-deal: zorgaanbieder en verhuurder streken beide naar verluidt de helft van de zorgpremie op; de huurder annex zorgcliënt woonde zo gratis.

Tabel 5.2: Mediabericht over bewoners van Heerenveen die zich (in de gemeenteraad) beklagen over overlast vanuit huurwoningen.67

3. Vastgoedinvesteerders die bij (forse) investeringen in vastgoed geld lenen (of op een andere manier verkrijgen) van vermogende (rechts)personen.

In Leeuwarden kwamen bewoners ook in actie tegen particuliere verhuurders. De boodschap luidt: geconcentreerde en aanhoudende (woon)overlast pikken burgers niet.

•

•

Respondenten wijzen op twee opvattingen over de Wet goed verhuurderschap. In de strikte uitleg dient de gemeente te voldoen aan wettelijke verplichtingen, zoals het inrichten van een meldpunt. In de ruime interpretatie is de wet een aangrijpingspunt om ongewenste en onwettige verhuurderpraktijken in kaart te brengen en, zo nodig, terug te dringen: met beleid, toezicht en handhaving. Niet als doel op zich, maar als steun in de rug van kwetsbare huurders. Deze ruime uitleg legt kwetsbaarheden bloot in het gemeentelijke apparaat, zoals een tekort aan boa’s, bouwinspecteurs en/of handhavingsjuristen. Op een dieper niveau speelt nog een kwestie, zo merken enkele respondenten op, want een categorie (top)ambtenaren moet nog overtuigd worden van de geest van de Wet goed verhuurderschap. Er wordt bijvoorbeeld gedacht dat illegale verhuurpraktijken maar beter ongemoeid kunnen blijven, bijvoorbeeld omdat anders huurders op straat komen. De particuliere woningverhuur van relatief goedkope (en beschikbare) woonruimte is een belangrijke bron van invloed in de provincie. Maandelijks worden flinke huursommen geïncasseerd en de verhuurders vervullen een belangrijke maatschappelijke en economische functie: ze zijn – voor werkgevers en huurders – onmisbaar, ook als dat in een deel van dit marktsegment gepaard gaat met overtredingen.

Tot slot wijzen respondenten op een patroon bij sociale huurpraktijken. Sociale huurwoningen in Fryslân trekken mensen/ huurders aan uit de Randstad. Deels gaat het daarbij om mensen die problemen ondervinden én veroorzaken. Het leidt tot overlast of tot de komst van bewoners met een crimineel verleden. Hoe wijd verbreid dit patroon is, werd niet duidelijk. In sommige straten viel het wel op. Friese huurders zijn niet altijd gesteld op het gedrag van deze “Hollandse” huur-toeristen.

5.1.2 Vakantieparken: vitaal toerisme en (zorgen over) ondermijning Elk jaar trekken veel bezoekers, zowel uit Nederland als uit het buitenland, naar vakantieparken in Fryslân. Toerisme speelt een belangrijke rol in de Friese economie. Het grote

aantal vakantieparken brengt ook kwetsbaarheden met zich mee, zoals verloedering of economisch verval en risico’s op het vlak van ondermijning. We typeren de lokale gang van zaken op de vakantieparken in Fryslân op basis van vijf vormen van ondermijning die in de literatuur68 worden beschreven. a.

Vakantieparken als vluchtheuvel: kwetsbare personen en personen die om de één of andere reden klem zitten op de reguliere woningmarkt wijken uit naar een park om er (illegaal) langdurig te wonen. Het gaat hier niet om arbeidsmigranten; zie daarover punt 2. Over Fryslân Dit patroon wordt redelijk breed herkend. Respondenten constateren dat de woningcrisis – hoge huizenprijzen, schaarste aan betaalbare en goede huurwoningen – ertoe leidt dat op een categorie vakantieparken illegaal wordt gewoond. De recreatiefunctie van dit soort (vervallen) parken verdwijnt langzaam maar zeker. Mensen verblijven er langdurig, tegen de regels in; los van de vraag of ze staan ingeschreven in de BRP. Deze illegale woonpraktijken komen ook voort uit opportunisme. Eigenaren (van parken of vakantiewoningen) en huurders speculeren dat gemeenten geen toezicht houden of niet handhaven. Uit de interviewronde blijkt dat dit niet zelden een terechte inschatting is. Fryslân kent geen provincie-brede aanpak van ondermijning op vakantieparken, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Drenthe, Gelderland of Overijssel. De paradox is dat dit deels een gunstige oorzaak heeft: er is veel écht toerisme in Fryslân. Het sluit echter, zo lijkt het, de ogen voor verloedering en illegale bewoning op kwetsbare parken.

De gemeente Waadhoeke start een project (‘Revitalisering vakantieparken’) om onder andere ondermijning op drie parken aan te pakken.69 Illegale woonpraktijken worden de facto vaak gedoogd, zo blijkt, al kunnen we de omvang van deze gedoogpraktijk - net als onze respondenten - niet inschatten. Er kan grofweg op drie manieren ruimte ontstaan voor dit illegale wonen. Ten eerste kan worden afgezien van controle en toezicht of kan dit op een laag niveau liggen, terwijl er wel (harde) signalen zijn over illegale bewoning. Ten tweede kan een soort tijdelijke gedoogstatus in het leven worden geroepen als mensen zich inschrijven in de BRP in een woning op een park. Na inschrijving stuurt een gemeente bijvoorbeeld een brief naar bewoners, met de mededeling

Bron: Leeuwarder Courant, Centrumbewoners Heerenveen eisen direct actie tegen verhuurders overlastpanden: ‘Stop met uitstellen’, 2 december 2023. 68 Zie voor een overzichtsartikel: Van der Torre &

Spoorendonk, 2020. 69 Bron: Omroepzilt.nl, Waadhoeke wil meer zicht krijgen op ondermijning op recreatieparken, 5 oktober 2023.

41

dat ze er illegaal wonen. Daarna (als bewoners een zienswijze hebben ingediend) wordt een termijn bepaald waarop de gemeente de illegale situatie zal beëindigen. Ten derde kan worden afgezien van handhaving, met als hoofdredenering dat de bewoners nergens heen kunnen en (nog verder) in de knel dreigen te raken. Hierbij speelt een rol dat een categorie mensen door (het sociaal domein van) de gemeente op een park wordt gehuisvest. Of bewoners zijn cliënten van het sociaal domein en ambtenaren vinden dat de illegale woonsituatie in een behoefte voorziet. De omvang van de illegale bewoning op parken is onduidelijk. Respondenten schetsen wel een beeld van de mensen die er (naast arbeidsmigranten; zie punt 2) wonen. Een categorie vestigt zich op een vakantiepark omdat zij eerder een woning zijn uitgezet: vanwege huurachterstanden, systematische overlast of criminele paktijken. Mensen zijn daarom mogelijk op een zwarte lijst van woningcorporaties beland. Anderen zijn vanwege ongewenst gedrag niet langer welkom in een opvangvoorziening. Een andere categorie valt tussen wal en schip, bijvoorbeeld ggz-patiënten, mensen die zijn gescheiden en geen woning kunnen vinden of kunnen betalen of mensen met tijdelijk werk. Voor een categorie mensen is wonen op een park geen ongewenste vlucht, maar een manier om te ontkomen aan toezicht en controle en om hun eigen gang te gaan.

Een variant hierop zijn zogenoemde zorg-mijders: medici vinden dat ze zorg nodig hebben, maar zelf willen ze vooral met rust gelaten worden. De nasleep van detentie is een andere reden waarom mensen op een park belanden. b.

Sobere huisvesting van arbeidsmigranten die – door (rechts)personen en/of omstandigheden – onder druk worden gezet om dergelijke huisvesting te accepteren, bijvoorbeeld omdat dit is gekoppeld aan hun werk en inkomen. Over Fryslân Het komt voor dat arbeidsmigranten langdurig worden gehuisvest op recreatieparken, ook in woningen die op dit soort parken door particulieren worden verhuurd. De arbeidsmigranten worden vaak niet ingeschreven bij de gemeente (BRP), zo is de ervaring en inschatting van respondenten. In de interviewronde wordt niet gewezen op

70

parken waar op grote schaal arbeidsmigranten worden ondergebracht. Deze migranten wonen vaker in panden met een woonfunctie of in bedrijfspanden, aldus respondenten. c.