Ondermijning in Friesland met opmaak.def
Tekst van het document
De toestroom van arbeidsmigranten resulteert in de opdracht om arbeidsmigranten te huisvesten. De inzet van arbeidsmigranten is noodzakelijk voor de lokale economie, al leidt het - zo blijkt uit landelijk onderzoek (LIEC, 2019; Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten, 2020) - tot een risico op overtredingen of strafbare feiten bij de arbeidsomstandigheden en/of bij huisvesting
Bedrijven en bedrijfslocaties kunnen worden benut bij criminele of frauduleuze praktijken. Er zijn branches met een verhoogd risico daarop. Dergelijke risicobranches hebben enkele hoofdkenmerken (Fijnaut e.a., 1996). Ten eerste zijn het branches waarmee criminele netwerken en kopstukken vertrouwd zijn. Criminelen weten hoe het werkt en hebben persoonlijke relaties
3.2 BRANCHES MET CRIMINELE GELEGENHEIDSSTRUCTUREN
Bron: Omrop Fryslân, Noodkreet gemeenten: provincie, help ons met opvang arbeidsmigranten, 17 juli 2023. 14 Bron: Omrop Fryslân, Noodkreet gemeenten: provincie, help ons met opvang arbeidsmigranten,
17 juli 2023. 15 Bron: Omrop Fryslân, Noodkreet gemeenten: provincie, help ons met opvang arbeidsmigranten, 17 juli 2023.
18
met eigenaren en werknemers in deze branche. Voorbeelden zijn de bouwsector, autosector, horeca en transportsector. Ten tweede gaat het om branches met lage drempels om een onderneming te starten. Het is betaalbaar en er zijn weinig diploma’s nodig. Hierdoor kunnen gemakkelijk katvangers worden ingezet. Bijvoorbeeld de beautysector, lunchrooms of afhaalzaken. Ten derde betreft het branches met weinig regels of juist gecompliceerde of tegenstrijdige regels. Bijvoorbeeld de wereld van zorgaanbieders. Het is makkelijk om als zorgaanbieder te beginnen, al is het zorgsysteem juist complex (Van der Torre en Heijkoop, 2020). Ten vierde zijn het branches met veel concurrentie of met economische problemen, waardoor ondernemingen in (financiële) moeilijkheden geraken. Daardoor kunnen zij overgaan tot het accepteren van criminele aanbiedingen. Bijvoorbeeld de agrarische sector, de visserij of horeca. In aanvulling op deze kenmerken zijn er ten vijfde sectoren die zich lenen voor witwassen, omdat deels contant betaald kan worden of omdat omzet gefingeerd kan worden. Bijvoorbeeld de vastgoed- en bouwwereld, autohandel en paardenhandel. Deze paragraaf gaat achtereenvolgens in op: de vastgoedbranche; de zorgsector; en een reeks risicobranches waarover het dashboard Zicht op Ondermijning informatie verschaft.
3.2.1 Vastgoed: particuliere verhuurpraktijken Er wordt veelvuldig geïnvesteerd in (goedkoop) Fries vastgoed. Dit is uiteraard een manier om bonafide te investeren, bijvoorbeeld als professioneel verhuurder of particuliere pensioenvoorziening. De vastgoedsector biedt daarnaast kansen om geld wit te wassen, onder meer door bij aan- en verkopen een deel contant te betalen en/of door verbouwingen (deels) contant af te rekenen (LIEC, 2019). Vastgoedposities bieden kansen om het vermogen verder uit te bouwen, met opbrengsten uit huur en verkoop. Woonruimte is schaars en daarmee een potentieel pressiemiddel richting kwetsbare groepen, zoals arbeidsmigranten, personen die uit een sociale huurwoning zijn gezet of zorgcliënten. Zij accepteren eerder of snel een slechte prijskwaliteitsverhouding. Ook kunnen - legale en illegale - wederdiensten worden gevraagd voor woonruimte. Tot slot kan vastgoed worden benut bij drugsproductie of om criminelen te huisvesten.16 Meer-bezit17 Er is een aanzienlijk aantal woningen in de provincie Fryslân dat particulier wordt verhuurd. Er zijn particuliere vastgoedeigenaren actief
met meerdere panden of soms, zo constateren respondenten, met een stevige portefeuille. In heel het land is, in 2020, 6,1% van de verblijfsobjecten in bezit van een natuurlijk persoon met drie tot en met vijf objecten; in Fryslân ligt dit percentage op 6,3%. Wat betreft het bezit van meer dan vijf panden ligt de Friese score op 5,7% en die voor Nederland op 6,8%. Het valt op dat de scores van dit ‘meer-bezit’ van natuurlijke personen op een veel hoger niveau ligt op de vier eilanden dan gemiddeld in Fryslân of Nederland. Zie de onderstaande tabel. Dit verstoort de lokale woningmarkt en wijst op omvangrijke verhuurpraktijken; grotendeels toeristen-gericht, al worden bijvoorbeeld ook seizoenarbeiders gehuisvest. Naast de eilanden scoren (exclusief Leeuwarden) vier Friese gemeenten net zo hoog of hoger dan het landelijk gemiddelde (6,1%) van meer-bezit van drie tot en met vijf verblijfsobjecten: Harlingen (8,2%), De Fryske Marren (7,0%), Súdwest-Fryslân
(6,6%) en Noardeast-Fryslân (6,1%). Meer-bezit door natuurlijke personen van meer dan vijf panden komt in Harlingen (7,3%) vaker voor dan gemiddeld in Nederland. Zie verder tabel 3.2. Leegstand In Nederland staan in 2023 189.070 verblijfsobjecten administratief leeg. Dit betreft een percentage van 2,4% ten opzichte van alle verblijfsobjecten in Nederland. De provincie Fryslân scoort iets lager met 2,1%. De Friese gemeenten Vlieland, Noardeast-Fryslân, Harlingen, Heerenveen en Leeuwarden hebben een hogere score dan het landelijk gemiddelde: respectievelijk 2,9%, 2,8%, 2,6%, 2,5% en 2,5% leegstaande verblijfsobjecten. In 2023 werden in Nederland 36.390 woningen geclassificeerd als spookwoningen. Dit betreft 0,5% van alle woningen, wat iets meer is dan het percentage spookwoningen in de provincie Fryslân (0,4%). Hoger scoren Schiermonnikoog (1,0%), Noardeast-Fryslân (0,6%), Súdwest-Fryslân (0,6%) en Harlingen (0,5%).
Tabel 3.2: Aantal verblijfsobjecten van natuurlijke personen met meer-bezit in Fryslân, uitgesplitst per gemeente.* 3-5 verblijfsobjecten
> 5 verblijfsobjecten
Vlieland
28,7 % (220)
13,5% (100)
Terschelling
23,8% (700)
11,2% (330)
Ameland
22,1% (620)
9,6% (270)
Schiermonnikoog
22,1% (240)
17,9% (200)
Harlingen
8,2% (450)
7,3% (400)
De Fryske Marren
7,0% (1380)
4,4% (860)
Súdwest-Fryslân
6,6% (2130)
3,5% (1120)
Leeuwarden
6,4% (2600)
10,6% (4300)
Noardeast-Fryslân
6,1% (980)
6,7% (1080)
Heerenveen
6,0% (980)
4,0% (650)
Smallingerland
5,1% (910)
5,9% (1060)
Achtkarspelen
4,9% (420)
4,1% (350)
Waadhoeke
4,9% (780)
3,6% (570)
Weststellingwerf
4,3% (360)
4,2% (350)
Tytsjerksteradiel
4,2% (480)
3,4% (390)
Ooststellingwerf
4,2% (370)
3,4% (300)
Opsterland
3,9% (380)
2,5% (250)
Dantumadiel
3,4% (190)
3,5% (200)
Totaal Fryslân
6,3% (Nederland = 6,1%)
5,7% (Nederland = 6,8%)
* Verblijfsobjecten in het bezit van een eigenaar die in totaal drie tot vijf of meer dan vijf verblijfsobjecten bezit, ten opzichte van alle verblijfsobjecten in eigendom van natuurlijke personen in Nederland. ** Peiljaar 2020
16
Zie deze infographic (gepubliceerd op 19 november 2021) van het Landelijk Informatie en Expertise Centrum (LIEC): https://www.riec.nl/documenten/publicaties/2019/11/19/infographic-vastgoedcriminaliteit
17
Bron van cijfers in deze sub-paragraaf verder steeds: Zicht op Ondermijning (www.zichtopondermijning.nl).
19
Hypotheken Er bestaat een verhoogd risico op witwassen wanneer de financier van een hypothecaire lening geen Nederlandse bank is, maar een leninggever die niet vergund is door de AFM en/of DNB, aldus Zicht op Ondermijning. In de periode 2018-2019 zijn in Nederland 71.250 woningaankopen gedaan met een rechtspersoon als hypothecaire lening-gever die niet vergund is door de AFM/DNB in Nederland, wat een percentage betreft van 13,1 procent. In het noordoosten van Fryslân is het aandeel van niet-vergunde hypothecaire lening-gevers het hoogst. Dantumadiel scoort het hoogst (in Fryslân en Noord-Nederland), met 21,6%. Noardeast-Fryslân volgt met 18,4%. 3.2.2 Zorgaanbieders: fraude-risico’s en koppelingen met verhuurpraktijken De kansenstructuur voor zorgfraude is in het hele land riant, los van lokale verschillen. Dit komt door een optelsom van omstandigheden: het is eenvoudig om actief te worden als zorgaanbieder; er is weinig formatie beschikbaar binnen gemeenten voor rechtmatigheidstoezicht op fraude met Wmo-zorg18 of jeugdhulp; de kans op een strafrechtelijk onderzoek is klein; en met eenvoudige tactieken (b.v. bezuinigen op personele inzet of cliënten werven c.q. ronselen die zorgtekorten accepteren) kunnen forse bedragen worden verdiend met ontoereikende zorg (Van der Torre en Heijkoop, 2020; Van der Torre, 2022).
De Algemene Rekenkamer (2022) constateert “een zorgelijk gebrek aan daadkracht” bij het bestrijden van zorgfraude. Zorgfraude wordt mondjesmaat bewezen en zelfs als fraude wordt aangetoond, leidt dit er meestal niet toe dat de fraudeur stopt of wordt gehinderd. Door afschermings- en vertragingstactieken én door personele tekorten bij toezichthouders blijven signalen over mogelijke zorgfraude liggen. Wat resteert zijn vermoedens over ontoereikende zorg die in de lucht blijven hangen. Dat troffen we aan in Leeuwarden en ook elders in Fryslân. De zorgsector lijkt een moderne risicobranche die opportunisten en criminelen aantrekt. Een deel van die zorgopportunisten blijkt afkomstig te (kunnen) zijn uit criminele netwerken, zo blijkt uit onderzoek van het Informatie Knooppunt Zorgfraude (verder: IKZ). In de regio OostNederland (met Enschede als centrumgemeente) toont een analyse aan dat vijftien van 22 bestudeerde zorgaanbieders in verband kunnen worden gebracht met hennepteelt (IKZ, 2020). Bij tien van deze aanbieders werken personen (onder andere bestuurders, eigenaren en aandeelhouders) die antecedenten hebben, met name inzake de Opiumwet en voor onder meer fraude,
18
vrijheidsberoving, valsheid in geschrifte, geweld, wapenverkoop en -bezit en diefstal. Dit is zorgelijk, omdat zorgaanbieders belangrijke, kwetsbare en kostbare diensten leveren. Er is in Fryslân samenwerking tussen zorgaanbieders en particuliere verhuurders: wonen en zorg wordt gecombineerd; dat plaatst zorgcliënten in een afhankelijke positie. Dit patroon was (geconcentreerd) zichtbaar in Leeuwarden Oost (Van der Torre e.a., 2023b). Respondenten signaleren deze combinatie ook buiten Leeuwarden. 3.2.3 Zicht op Ondermijning: risicobranches in beeld Het dashboard ‘Zicht op ondermijning’ wijst op risicobranches die bovengemiddeld vaak zijn gevestigd in Fryslân.19 Deze paragraaf zet opvallende zaken op een rij in 18 branches (peilmoment: q1, 2021). Het gaat steeds om het aantal vestigingen per 10.000 inwoners; voor de eilanden geldt dat de score vertekent door het kleine aantal inwoners en deels door het hoge aantal toeristen, bijvoorbeeld als toeristen gebruikmaken van bepaalde diensten, zoals horeca. In mindere mate geldt dit laatste ook voor andere toeristische streken. Een cluster van drie branches heeft betrekking op de haven-, water- en vervoersfunctie van Fryslân: • Binnenvaart. Per 10.000 inwoners zijn er 10,8 vestigingen in de gemeente De Fryske Marren (60 in totaal) en 10,1 in Harlingen (20 in totaal).
Dat is duidelijk meer dan gemiddeld in Fryslân (2,3) en Nederland (1,8). In één andere gemeente ligt het aantal vestigingen per 10.000 inwoners hoger dan het Friese gemiddelde, namelijk in Súdwest-Fryslân met 3,7. • Visserij. 17,1 vestigingen per 10.000 inwoners in de gemeente Harlingen versus 1,9 in Fryslân en 0,6 in Nederland. Hogere scores dan het Friese gemiddelde worden verder vermeld voor: Noardeast-Fryslân (7,7) en Súdwest-Fryslân (3,7). • Zee- en kustvaart en laad-, los- en overslagactiviteiten. De score van 29,8 vestigingen per 10.000 inwoners in de gemeente Harlingen is (logischerwijze vanwege de zeehaven en het relatief lage aantal inwoners) veel hoger dan gemiddeld in Fryslân (2) en Nederland (1). Heerenveen (3,6) en Súdwest-Fryslân (2,3) scoren ook hoger dan het Friese gemiddelde. • Goederenvervoer over weg (geen verhuizingen). Er zijn in Nederland gemiddeld 10 vestigingen per 10.000 inwoners; in Fryslân is
het gemiddelde iets hoger (10,7). In acht Friese gemeenten ligt de score boven dit gemiddelde: Opsterland (15,4); Achtkarspelen (15,1); Tytsjerksteradiel (14,4); Waadhoeke (14,3); De Fryske Marren (13,5); Noardeast-Fryslân (13,4); Ooststellingwerf (13,4); en Weststellingwerf (11,5). Fryslân telt relatief veel autobedrijven: • Handel in en reparatie van auto’s. Per 10.000 inwoners telt Nederland gemiddeld 20,9 vestigingen; in Fryslân ligt dit duidelijk hoger, namelijk op 27,2. Dit komt door bovengemiddelde scores in elf gemeenten, inclusief twee uitschieters met meer dan 44 vestigingen per 10.000 inwoners. Dit zijn: Achtkarspelen (56,3) en Dantumadiel (44,9). De negen andere gemeenten met een score boven het Nederlandse gemiddelde zijn: Weststellingwerf (36); Opsterland (32,9); De Fryske Marren (30,5); Ooststellingwerf (29,1); Noardeast-Fryslân (28,2); Smallingerland (28); Waadhoeke (27,7); Heerenveen (27,6); en Súdwest-Fryslân (21,5). • Groot- en detailhandel in auto’s. Per 10.000 inwoners telt Nederland gemiddeld 3,4 vestigingen; in Fryslân ligt dit hoger, namelijk op 4,2. Zes gemeenten scoren hoger dan dit Friese gemiddelde, te weten: Achtkarspelen (7,5); Weststellingwerf (6,5); Opsterland (6); De Fryske Marren (5,8); Noardeast-Fryslân (5,1) en Ooststellingwerf (4,7).
Drie Friese gemeenten (exclusief Leeuwarden) tellen meer vestigingen dan gemiddeld in Nederland, maar niet hoger dan het Friese gemiddelde: Heerenveen (4,1); Waadhoeke (4,1) en Smallingerland (3,9). Twee branches in de beautysector zijn relatief vaak gevestigd in zeven of vier gemeenten: • Haarverzorging. De score van het aantal vestigingen per 10.000 inwoners ligt gemiddeld in Fryslân op 17,6 en in Nederland op 17,9. Zeven gemeenten scoren (soms veel) hoger dan deze gemiddelden: Ameland (32); Achtkarspelen (27,2); Tytsjerksteradiel (22,8); Noardeast-Fryslân (20,9); Weststellingwerf (19,9); Dantumadiel (19); en De Fryske Marren (18,3). • Schoonheidsverzorging. Per 10.000 inwoners telt Fryslân gemiddeld 20,8 vestigingen en Nederland 23,6. Vier gemeenten scoren hoger dan het Nederlandse gemiddelde: Harlingen (27,2); Terschelling (26,7); Weststellingwerf (26,4); en De Fryske Marren (25,7). In de horecasector zijn de volgende meer concrete branches in diverse Friese gemeenten geconcentreerd. In enkele categorieën scoren toeristische gemeenten, zoals enkele eilanden,
logischerwijs hoog. • Cafés. Zes gemeenten (exclusief Leeuwarden) tellen meer vestigingen per 10.000 inwoners dan het Friese gemiddelde van 6,9 (het landelijke gemiddelde is 6,3): Terschelling (49,4); Harlingen (7,6); Weststellingwerf (7,3); De Fryske Marren (7,1); Noardeast-Fryslân (7); en Súdwest-Fryslân (7). • Cafetaria’s, lunchrooms, snackbars e.d. Vier gemeenten scoren hoger dan het Nederlandse gemiddelde van 10,6 vestigingen per 10.000 inwoners (het Friese gemiddelde is 9,4): Ameland (45,3); Terschelling (39,1); Leeuwarden (12,4); en Harlingen (12). • Restaurants. Vijf gemeenten (exclusief Leeuwarden) scoren hoger dan het Nederlandse gemiddelde van 10,6 vestigingen per 10.000 inwoners (het Friese gemiddelde is 9,6): Ameland (61,3); Terschelling (51,4); De Fryske Marren (14,3); Súdwest-Fryslân (12,3); en Harlingen (11,4). Zeven andere risicobranches waarover Zicht op Ondermijning informatie heeft verzameld, zijn relatief vaak gevestigd in de volgende Friese gemeenten (exclusief Leeuwarden): •
•
•
•
•
•
Telefoonwinkels. De scores in Ooststellingwerf (4,3) en Smallingerland (4.3) liggen boven het gemiddelde van Fryslân (3,5) en Nederland (3,9). Uitzendbureaus. Heerenveen telt 7,3 vestigingen per 10.000 inwoners en Smallingerland 5,2, tegenover gemiddeld 2,7 in Fryslân en 3,7 in Nederland. Vloerenbedrijven. Zes gemeenten scoren hoger dan het Nederlandse gemiddelde van 7,4 vestigingen per 10.000 inwoners (het Friese gemiddelde is 6,9): Achtkarspelen (14); Weststellingwerf (10,3); Súdwest-Fryslân (8,9); De Fryske Marren (8,5); Harlingen (8,2); en Dantumadiel (7,9). Juweliers. Vier gemeenten scoren hoger dan het Friese (4,7) en Nederlandse (4,4) gemiddelde: Heerenveen (7,7); De Fryske Marren (5,8); Opsterland (5,7); en SúdwestFryslân (5,7). Fitnesscentra/sportscholen. De scores in Heerenveen (4,1 vestigingen per 10.000 inwoners), Achtkarspelen en Smallingerland (beide 3,6) liggen iets boven het gemiddelde van 3 in Fryslân en 3,4 in Nederland. Bouwnijverheid. Acht Friese gemeenten tellen meer vestigingen per 10.000 inwoners dan het Nederlandse gemiddelde van 124,4 (Fryslân: 117,6): Achtkarspelen (201,8); Vlieland (184,4); Dantumadiel (169); De Fryske Marren (145); Terschelling (143,9); Ameland (138,7); Noardeast-
•
Fryslân (130,7); en Waadhoeke (130,5). Afvalverwerking. Vier Friese gemeenten tellen meer vestigingen per 10.000 inwoners dan het Nederlandse gemiddelde van 1,8 (Fryslân: 1,9): Tytsjerksteradiel (3,7); Heerenveen (3,2); De Fryske Marren (2,9); en Smallingerland (2,9).
3.3 SOCIAAL-CULTURELE KWETSBAARHEDEN Deze paragraaf beschrijft drie sociaal-culturele patronen die resulteren in criminele kansen: de (grote) vraag naar drugs; de hang naar autonomie en anti-overheidssentimenten; en de geslotenheid van (een categorie) wijk- of dorpsgemeenschappen. 3.3.1 Grote vraag naar drugs: onderdeel van het sociale leven Er bestaat een grote vraag naar drugs onder de Friese bevolking. Het onderzoek van het Watercycle Research Institute (KWR) in 2023 toonde aan dat het gemiddelde cocaïnegebruik per inwoner in de gemeente Leeuwarden even hoog is als in Amsterdam en hoger ligt dan in Utrecht en Eindhoven. Op het gebied van cannabisgebruik scoort Leeuwarden zelfs hoger dan Amsterdam. De mate waarin drugsgebruik in andere Friese gemeenten vergelijkbaar is met Leeuwarden wordt wisselend beantwoord door respondenten. Wel wordt benadrukt dat drugsgebruik populair is onder een diverse populatie, van feestende jongeren en “horecasnuivers” tot hardwerkende arbeiders en zorgcliënten. Respondenten uiten zorgen over (stijging van) het drugsgebruik onder de jeugd, onder andere in drankketen op afgelegen locaties. In sommige dorpskernen lijkt drugsgebruik al enkele generaties geaccepteerd te zijn. Een categorie ouders gebruikt regelmatig drank en drugs.
De jeugd gebruikt volgens respondenten met name “experimentele” of modieuze drugs, zoals MDMA of 3-MMC, met daarnaast softdrugs. Een categorie (kwetsbare) jongeren gebruikt GHB. Genoemd worden Joure, Heerenveen en omgeving; daar is een harde kern GHB-gebruikers in beeld. Het leek op enig moment alsof het “uit de kraan” kwam, aldus een respondent. Cocaïnegebruik wordt vooral bij oudere jongeren gesignaleerd, onder andere tijdens evenementen zoals de Sneekweek. Respondenten wijzen op de volgende concrete kwetsbaarheden en patronen wat betreft het drugsgebruik in Fryslân: • De hoge prijzen van legale drank en sigaretten/ tabak verhogen de relatieve aantrekkelijkheid
Wet maatschappelijke ondersteuning. 19 Zie bijlage 1 voor een korte toelichting op de term risicobranches, gebaseerd op criminologische literatuur.
20
•
21
•
•
•
•
van drugs; xtc, designerdrugs, cocaïne of speed zijn een goedkoper alternatief of welkome ‘aanvulling’. Voor minderjarigen is het verboden om sigaretten/tabak te kopen. Drugs zijn makkelijk te bestellen en zijn aanwezig of (via brood-dealers of doorverkopende vrienden) beschikbaar op tal van ontmoetingsplekken, zoals drankketen, horeca of sportkantines. Drugsdealers zijn immer dichtbij: fysiek en anders via sociale media. De bezorging is goed georganiseerd; bijna 24/7. Drugsgebruik uit onverschilligheid of als gewoonte. Respondenten wijzen op een hoog niveau van drugsgebruik, al lopen de meningen uiteen of dit in de laatste vijf jaar is toegenomen. Er wordt gewezen op wijken, dorpen en streken waar altijd al veel drugs (en alcohol) wordt gebruikt. Bijvoorbeeld in Noord-Fryslân. Andere respondenten zien een toename. De slotsom is hetzelfde: drugsgebruik is in brede kring een gewoonte. Het gaat deels om elitegebruik (middenklasse, vermogende toeristen), al wordt in het bijzonder gewezen op drugsgebruik aan de maatschappelijke ‘onderkant’. Drugsgebruik komt mede voort uit onverschilligheid of uitzichtloosheid; armoede en slecht betaald en monotoon werk worden op die manier ‘verzacht’. Deels gaat dit gepaard met gebruik van ‘harde drugs’, zoals GHB of speed. Er wordt in traditionele beroepen (b.v.
in agrarische bedrijven, de aannemerij/bouw of de visserij) hard gewerkt en goed of redelijk verdiend. Drugsgebruik helpt om het harde werk vol te houden; er is voldoende loon of omzet om dit te betalen. Drugs worden gebuikt als een soort zelfmedicatie door mensen met GGZproblematiek, zowel in zorginstellingen als in eigen woningen. Drugsgebruik op (semi) openbare plekken lijkt genormaliseerd. Zo wordt tijdens de “derde helft” in menig voetbalkantine niet alleen bier gedronken, maar ook drugs geconsumeerd. Ook in een categorie horecagelegenheden wordt openlijk drugs gebruikt.
Fryslân bestaat deels uit een uitgestrekt gebied en daardoor liggen veel Friese dorpen of woningen op aanzienlijke of grote afstand van horeca, sportkantines en andere plaatsen waar drank en drugs genuttigd worden. Het resulteert in rijden onder invloed. Daarvoor deelt de politie regelmatig boetes uit: “Drugsgebruik is hier heel gewoon. En je stapt daarna gewoon in de auto”. Uit tabel 3.3 blijkt dat het aantal registraties inzake rijden onder invloed in Fryslân is gestegen in de periode van
Tabel 3.3 Aantal registraties van rijden onder invloed in Fryslân en Nederland in de periode 2015 t/m 2022. 2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021*
2022*
Fryslân
990
1.010
930
1.180
1.420
1.380
1.305
1.475
Nederland
27.230
26.475
25.775
28.945
33.295
29.625
31.940
42.795
* Voorlopige cijfers. Bron: politie.
2015 tot en met 2022; van 2000 in 2015 en 2016 naar 2.780 in 2021 en 2022. 3.3.2 Anti-overheidssentimenten: een hang naar autonomie (zelfredzaamheid) In de interview-ronde wordt gewezen op antioverheidssentimenten, met concentraties in wijken of dorpen met (van oudsher) sociaaleconomische achterstanden. Bijvoorbeeld in kernen in veengebieden. De legitimiteit van de overheid ligt daar op een laag niveau. Respondenten wijzen op de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen in 2023; ruim 24% van de Friese stemmers koos PVV. Dat is een hoog percentage, maar niet uniek: in vijf provincies lag dit percentage hoger. In vier Friese gemeenten stemde meer dan 27% van de kiezers PVV, namelijk in Achtkarspelen, Dantumadiel, Weststellingwerf en Ooststellingwerf. Het gaat in deze studie niet om de analyse van de Friese onvrede of van deze uitslag. Wel wordt het door menig respondent gebruikt als brug naar enkele constateringen over een voedingsbodem voor autonoom en mogelijk illegaal gedrag: • Vissers en agrariërs zijn onzeker over het voortbestaan van hun beroep en hun manier van leven. • Er zijn geijkte dorpen, kernen of gemeenschappen die door respondenten worden getypeerd als “vrijgevochten”. Generaties geleden kampten ze met armoede en thans is er qua opleiding en arbeidsmarktkansen nog steeds een achterstand.
Thans redden ze zichzelf, met vrije beroepen en daarbij kunnen regels worden overtreden. Ook strafbare feiten zijn voor een categorie een kostenbesparing (b.v. milieudelicten) of inkomstenbron (b.v. hennepteelt, fraude). • Gemeenschappen met een negatief imago lijken hun bijzondere positie als het ware te koesteren; wat buitenstaanders bot of ongemanierd vinden, wordt geaccepteerd of krijgt een positieve lading. Politie, gemeente en zeker de Haagse overheid worden gewantrouwd. Wie regels overtreedt of bepaalde strafbare feiten pleegt, heeft steun omdat zij de overheid uitdagen. Toen profiterende drugscriminelen in een Friese
•
•
gemeente uit hun huis dreigden te worden gezet, namen dorpsbewoners het voor hen op. Het waren fijne mensen, dus waar bemoeit de overheid zich mee? Het wijst op een breder verschijnsel: microverzet door burgers tegen rechtmatige handhaving en begrip of steun voor wetsovertreders of criminelen. Zelfredzaamheid wordt de norm; je moet jezelf redden en onder voorwaarden mag dat op illegale wijze. Het leidt tot rechtvaardigingen voor bijvoorbeeld drugshandel, drugsgebruik, milieudelicten of rijden onder invloed. De zelfredzaamheidsnorm veroorzaakt problemen, zo constateren respondenten. Er wordt te laat of niet om hulp gevraagd als dat nodig is, bijvoorbeeld bij schulden of verslaving. Het kan gebeuren dat niet de overheid om hulp wordt gevraagd, maar een opportunist die bijvoorbeeld goedkope woonruimte verhuurt (om aan een kamer te komen) of aan een crimineel die betaalt voor illegale klusjes.
3.3.3 Ons-kent-ons De benoemde anti-overheidssentimenten leggen de basis voor een lage meldingsbereidheid. De afkeer tot de overheid gaat, zeker in (achtergestelde) kernen of wijken, gelijk op met saamhorigheid. Dit werkt in de hand dat bepaald niet snel meldingen worden gedaan bij de overheid over mogelijke strafbare feiten. Althans, niet via websites of telefoonnummers. Er zijn wel mensen die face-to-face een overheidsfunctionaris die zij kennen informeren, bijvoorbeeld over drugscriminaliteit, zoals locaties waar waarschijnlijk wordt geproduceerd of waar illegale productiemiddelen worden opgeslagen. We spraken een ervaren gemeenteambtenaar met een stevig sociaal netwerk; hij wist opmerkelijk (en zorgelijk) veel te vertellen over drugsmisdaad in een kwetsbare gemeente. Het was lastig voor hem om signalen om te zetten in operationele actie, onder meer omdat hij veel te horen kreeg in ruil voor anonimiteit van de bron. Toch is dit een uitzonderlijk patroon. Vaker staan de gemeentelijke veiligheidsorganisaties en de politie op afstand van potentiële melders, waardoor er geen informatiestroom op gang komt.
22
Indien criminelen mensen zoeken voor faciliterende diensten of uitvoerende activiteiten, dan weten ze - op basis van goede lokale kennis - mensen te vinden. Bijvoorbeeld vakmensen die helpen bij het inrichten van hennepkwekerij of jongeren die vatbaar zijn voor rekrutering omdat ze deel uitmaken van een huishouden dat niet kan pinnen (onvoldoende saldo) en waar de koelkast leeg is. Bovendien zijn criminele verzoeken (voor criminelen) bijna risicoloos, want als niet wordt ingestemd, wordt de politie of gemeente niet geïnformeerd. De consequentie is niet alleen dat criminelen zoeken naar personeel, maar ook dat in tal van sociale kringen bekend is bij wie zij zich eventueel kunnen ‘aanmelden’ voor criminele inkomsten.
3.4 AFSLUITING Dit hoofdstuk beschreef criminele gelegenheidsstructuren die het resultaat zijn van sociale en economische omstandigheden, waaronder de sociale en fysieke kloof tussen burgers en overheid. Criminelen beschikken over een sociaal netwerk in woonkernen of uitgestrekte gebieden die zij goed kennen. Terwijl in kwetsbare en voor criminaliteit vatbare sociale kringen de overheid ongeloofwaardig is en op afstand wordt gehouden. Autonomie wordt op prijs gesteld en zelfredzaamheid wordt getoond, deels illegaal. De illegale en criminele praktijken komen aan bod in de volgende hoofdstukken.
4
ONDERMIJNENDE PRAKTIJKEN: DRUGSCRIMINALITEIT INLEIDING
Dit hoofdstuk beschrijft, op hoofdlijnen, de drugscriminaliteit in Fryslân. Paragraaf 4.1 presenteert relevante registraties: drugshandel en hennepteelt zijn veelvoorkomende misdaadpraktijken. Dat geldt niet voor de productie van synthetische drugs, al is een drugslab in Fryslân geen uitzondering meer. Paragraaf 4.2 gaat in op de betekenis en verschijningsvormen van drugshandel. Vervolgens komt in paragraaf 4.3 de drugsproductie aan bod.
4.1 IN CIJFERS: OVER DE VIJF BASISTEAMS De politie heeft registraties aangeleverd van drugsincidenten. Dit verschaft de nodige informatie over wat zich afspeelt in Fryslân sinds 2019. Op hoofdlijnen valt op dat in absolute zin het aantal registraties voor ‘bezit harddrugs’ het hoogst is over de periode van 2019 tot en met 2023; met 531
registraties, exclusief het basisteam Leeuwarden (dat samenvalt met de gemeentegrenzen). Het aantal registraties voor softdrugs-bezit ligt in diezelfde periode op 293. In de afgelopen jaren is het geregistreerde bezit van harddrugs en softdrugs duidelijk afgenomen: van 385 registraties in 2019 en 2020 naar 263 registraties in 2022 en 2023. Het ‘vervaardigen’ van softdrugs wordt bijna net zo vaak geregistreerd als harddrugs-bezit in de vijf basisteams (d.w.z. heel Fryslân minus de gemeente Leeuwarden) van 2019 tot en met 2023. In totaal gaat het om 528 registraties, met een sterke daling sinds 2019. Deze cijfers geven niet het aantal aangetroffen hennepkwekerijen in Fryslân aan; het gaat bijvoorbeeld ook om de vondst van henneptoppen. ‘Vervaardigen’ van harddrugs wordt veel minder vaak geregistreerd, namelijk 22 keer van 2019 tot en met 2023. De Leeuwarder Courant zette op een rij hoe vaak daadwerkelijk een drugslab werd aangetroffen: 16 keer van 2017
24
tot en met 2023. Zie tabel 4.1. vanaf pagina 26. Wat drugshandel betreft, valt op dat ‘handel in harddrugs’ drie keer vaker wordt geregistreerd dan ‘handel in softdrugs’. Daarbij speelt een rol dat het gebruikelijk is dat in de ‘zwaarste’ categorie wordt geregistreerd, dus geregistreerde handel in harddrugs is mogelijk tevens softdrugshandel. Drugshandel is zichtbaarder en minder afgeschermd dan het vervaardigen van softdrugs. De drugshandel ligt op een hoog niveau, zo blijkt uit de interviews. Toch komen de registraties voor drugshandel (van 2019 tot en met 2023) uit op 438; 333 keer inzake harddrugs en 105 keer wat betreft softdrugs. Dat is weinig; in vijf jaar tijd, in zeventien gemeenten.
4.1.1 Drugsregistraties overall: wat opvalt Op basis van de totale registraties in het onderzoekgebied kunnen de volgende constateringen worden gedaan: • De pakkans voor drugshandel ligt op een laag niveau • Forse afname van het totaal aantal drugsregistraties • Een nog grotere afname van registraties inzake ‘vervaardigen softdrugs’ • Drugslabs: onduidelijke patronen en discussie over prioriteit voor synthetische drugs Ad a.) De pakkans voor drugshandel ligt op een laag niveau De pakkans voor drugshandel ligt op een laag niveau. In het zeer uitgestrekte gebied worden per maand (tussen 2019 en 2023) gemiddeld 7,3 registraties genoteerd; dat is per maand gemiddeld 1,5 per basisteam. Per gemeente ligt dit gemiddeld dus nog veel lager, ook los van onderlinge verschillen. In de woorden van een respondent; een aanhouding voor drugshandel is “toeval”. Het is, geredeneerd vanuit het standpunt van dealers, gemakkelijk om buiten het bereik van politie en justitie te blijven. Dit leidt tot gemeentelijke zorgen, ook bij verschillende burgemeesters, over 20
de omvang en effecten van het strafrechtelijk optreden tegen drugshandel. Als drugshandel vaak/bijna altijd ongemoeid blijft, wakkert dit de sociale problemen aan vanwege drugsgebruik of drugsverslaving. Ad b.) Forse afname van het totaal aantal drugsregistraties Het totaal aantal drugsregistraties – dus de registraties voor bezit, handel en vervaardigen bij elkaar opgeteld - ligt in 2023 véél lager dan in 2019. De registraties dalen van 515 (2019) naar 257 (2023), hetgeen neerkomt op een reductie van 258 . Dat is een afname van 50% (!). Geen enkele respondent denkt dat de drugscriminaliteit in die periode feitelijk is afgenomen. Het is stabiel gebleven of toegenomen, zo luidt de professionele inschatting. De oorzaak van deze forse daling wordt (mede) gezocht in het politieoptreden, want dat is namelijk op een lager peil gekomen. De beschikbare politiecapaciteit voor strafrechtelijk optreden tegen drugscriminaliteit nam af, onder meer door inzet voor coronakwesties, vanwege leveringsplichten bij evenementen of urgente kwesties (o.a. demonstraties, bewakingstaken). Het zogenoemde hennepteam Noord-Nederland is opgeheven.
Ad c.) Een nog grotere afname van registraties ‘inzake vervaardigen softdrugs’ De afname van het aantal registraties inzake ‘vervaardigen softdrugs’ is nog steviger dan de gemiddelde afname. De cijfers laten een daling zien van 369 (2019 en 2020) naar 94 (2022 en 2023); een afname van maar liefst 75% (!). Als we 2019 (243 registraties) vergelijken met 2023 (46 registraties), valt de percentuele afname nog hoger uit: 81% (!). De afname van de registraties inzake ‘vervaardigen softdrugs’ in Fryslân betekent niet dat de hennepteelt daadwerkelijk afneemt, laat staan met dit soort percentages. Op landelijk niveau daalt de geregistreerde hennepteelt ook, al blijft de stroomdiefstal ongeveer op hetzelfde niveau. Dit wordt gezien als een indicatie voor een stabiele trend wat betreft hennepproductie.20 Experts (van de politie) geven drie algemene (landelijke) verklaringen voor de afname van het aantal hennepkwekerijen, terwijl er waarschijnlijk niet minder wordt geteeld.21 Ten eerste schermen criminelen plantages beter af, waardoor ze bijvoorbeeld niet zijn te detecteren met warmtemetingen en er ook minder stank is. Voorts wordt gewerkt met klimaatcontrole-systemen, waardoor productielocaties minder vaak hoeven
Bron: Nationale Politie, Nationaal Overzicht Drugslocaties 2022, 2023; Platform Veilig Ondernemen Brabant-Zeeland, Weer meer drugslabs in 2022, 26 april 2023, geraadpleegd via: https://pvo-brabant-
zeeland.nl/weer-meer-drugslabs-in-2022-vooral-in-brabant 21 Zie voor een korte toelichting (onder meer door een politiefunctionaris) op deze drie verklaringen bijvoorbeeld deze video: https://www.ad.nl/video/ productie/steeds-minder-wietplantages-ontdekt-zo-komt-het-391463
25
te worden bezocht. Er is dan minder (verdachte of opvallende) aanloop bij een pand met een hennepkwekerij. Tevens wordt de aanleg van hennepplantages vaker goed ingebed in legale activiteiten, zoals bouwwerkzaamheden, regulier onderhoud of regulier werkverkeer; passend bij een bedrijfspand, woning of agrarisch bedrijf. Ten tweede is bij de politie de prioriteit voor hennepteelt afgenomen. Andere (drugs)delicten, zoals cocaïnehandel of grof geweld, krijgen bijvoorbeeld voorrang. In april 2023 constateert de Leeuwarder Courant: “Het opheffen van het hennepteam in Fryslân resulteert in een forse afname van het aantal opgerolde wietplantages. Voor het vijfde jaar op rij is het aantal aantroffen kwekerijen gedaald.”22 Ten derde maken burgers minder vaak melding van hennepteelt. Dit kan deels worden verklaard door betere afscherming van kwekerijen; burgers zien of ruiken het dan immers minder snel. Mogelijk spelen ongunstige verklaringen ook een rol, zoals (toegenomen?) anti-overheidsgevoelens of angst om te melden. Ad d.) Drugslabs: onduidelijke patronen en discussie over prioriteit voor synthetische drugs Er zijn in Fryslân, tussen 2017 en 2023, in totaal zestien drugslabs ontdekt; gemiddeld 2,8 per jaar. In het ‘topjaar’ 2022 waren het er vijf, maar in 2023 nul. Het gaat om zulke kleine aantallen dat aan de trend geen conclusies kunnen worden verbonden.
Wel is duidelijk dát drugslabs voorkomen in Fryslân. In 2019 verlegden politie en justitie de prioriteit van hennepteelt naar synthetische drugs. Dat resulteert - vanuit een Fries perspectief op drugsproductie - in (kritische) vragen over de strafrechtelijke bestrijding van drugsproductie: • Is de prioriteit voor productie van synthetische drugs verstandig en valt dit te baseren op regionale criminele praktijken? Er komen al met al in absolute zin niet veel drugslabs in beeld. Voor zover ze worden aangetroffen, lijkt dit ook nog eens regelmatig te komen doordat een lab bij toeval of door een melding in beeld komt; het komt dan niet voort uit opsporingsactiviteiten. De consequentie is dat er veel minder politiecapaciteit wordt gespendeerd aan de strafrechtelijke aanpak van drugslabs dan het hennepteam deed, gericht op een groot aantal (signalen over) kwekerijen. • Er zijn verschillende motieven om de hennepteelt juist wel (weer) prioriteit te geven. Het komt veel vaker voor, er wordt meer geld mee verdiend en dat misdaadgeld slaat ook eerder lokaal of regionaal neer bij investeringen
22
•
•
in vastgoed of bedrijven, aldus een politieexpert (zie: Van der Torre en Tops, 2022). Netwerken die synthetische drugs produceren zijn vaak ook actief op andere drugsmarkten, zoals hennepteelt (Tops e.a., 2018). Dit roept de vraag op waarom niet in algemene zin prioriteit wordt verleend aan drugsproductie; dus hennepteelt en productie van synthetische drugs. Dan bestaat behoefte aan een drugsproductieteam in plaats van een hennepteam. Lokaal komen vooral drugshandel of hennepteelt in beeld als fenomeen waarvoor gemeenten prioriteit willen. Die lokale prioritering bijt met de regionale prioriteit voor de productie van synthetische drugs. Respondenten, waaronder enkele burgemeesters, wijzen op de noodzaak om meer lokale politiecapaciteit in te zetten voor de strafrechtelijke aanpak van drugshandel en hennepteelt.
4.1.2 Drugsregistraties: sub-lokale patronen Als we kijken naar de drugsregistraties in het BVH-systeem van de politie in de vijf basisteams, komen de volgende patronen in beeld wat betreft politieregistraties van 2019 tot en met 2023 per 10.000 inwoners: • Drugsbezit en drugshandel: basisteams. In het basisteam Oost-Fryslân worden de meeste registraties genoteerd voor drugsbezit en -handel: 30,1 registraties. Dat is duidelijk meer dan het geregistreerde drugsbezit en -handel in basisteam Noordwest (18,1) en Zuidoost (16,7). In de basisteams Noordoost en Sneek ligt de score net boven de 25. •
•
Drugsbezit en drugshandel: gemeenten. Er zijn op het vaste land vier gemeenten met meer dan 30 registraties inzake drugshandel en drugsbezit. Het gaat om drie gemeenten in het Noordoosten: Dantumadiel (36,5); Súdwest-Fryslân (36,2); Achtkarspelen (34,8); en Noardeast-Fryslân (32,1). Op drie eilanden komt de score véél hoger uit; het hoge aantal toeristen t.o.v. het lage aantal inwoners vertekent de cijfers. Toch wijzen de scores van Terschelling (87,3), Vlieland (54,2) en Schiermonnikoog (50,9) op een reëel probleem, namelijk (hoog) drugsgebruik door toeristen en daarop gerichte handel. Vervaardigen softdrugs: basisteams. De registraties inzake vervaardigen softdrugs zijn het hoogst in basisteam Oost (13), gevolgd door Zuidoost (11,5). In basisteam Noordwest ligt het afgerond op 10. In Noordoost ligt de score op 8 en in Sneek op 8,7.
Bron: Leeuwarder Courant, Wietvondsten in Friesland op retour sinds schrappen hennepteam, 25 april 2023.
26
•
Vervaardigen softdrugs: gemeenten. Twee van de zeventien Friese gemeenten tellen meer dan twintig registraties voor vervaardigen softdrugs per 10.000 inwoners: Ooststellingwerf (24,8) en Smallingerland (23,9). In vijf gemeenten ligt deze score tussen de 15 en 20: Westellingwerf (18,1); Heerenveen (16,1); Harlingen (16,1); Noardeast-Fryslân (15,9) en Achtkarspelen (15,6). In absolute aantallen komt de teller in twee gemeenten boven de honderd: Smallingerland (134) en SúdwestFryslân (116).
Cijfers die beschikbaar zijn via het dashboard van Zicht op Ondermijning (van de eilanden zijn die cijfers niet beschikbaar; te weinig inwoners) geven inzicht in het percentage van het aantal inwoners dat – per gemeente – is verdacht van een drugsdelict: • Het percentage jonge verdachten (10 t/m 23 jaar) ligt landelijk gemiddeld op 0,4 procent. Dit percentage is duidelijk hoger in SúdwestFryslân (0,5) en ligt op hetzelfde niveau (0,4 dus) in Achtkarspelen. • Het percentage verdachten ligt in algemene zin landelijk gemiddeld op 0,2 procent. Dezelfde score wordt genoteerd in Harlingen, Súdwest-Fryslân, Smallingerland en Achtkarspelen. Zie tabel 4.1 voor gegevens over drugsincidenten.
Sub-tabel 2: Totaal aantal geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in vijf Friese basisteams, in de periode van 2019 tot en met 2023 (bron: politie). Basisteam Aantal inwoners*
Noordwest 69.125
Noordoost 130.385
Sneek 142.875
Zuidoost 103.941
Oost 86.152
Totaal
Bezit harddrugs (lijst 1)
46
139
119
77
150
531
Bezit softdrugs (lijst 2)
35
60
122
43
33
293
Handel harddrugs (lijst 1)
38
107
93
33
62
333
Handel softdrugs (lijst 2)
6
28
36
21
14
105
Subtotaal bezit + handel Per 10.000 inwoners
125 18,08
334 25,62
370 25,9
174 16,74
259 30,06
1262
Vervaardigen harddrugs (lijst 1)
2
11
3
4
2
22
Vervaardigen softdrugs (lijst 2) Per 10.000 inwoners
69 9,98
104 7,98
124 8,68
119 11,45
112 13
528
Totaal
196
449
497
297
373
1812
* Per 1 januari 2023 Sub-tabel 3: Geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in vijf Friese basisteams, per jaar (bron: politie). 2019
2020
2021
2022
2023
Totaal
Leeuwarden
Bezit harddrugs (lijst 1)
114
128
121
89
79
531
256
Bezit softdrugs (lijst 2)
65
78
55
36
59
293
82
Handel harddrugs (lijst 1)
67
94
63
57
52
333
156
Handel softdrugs (lijst 2)
25
18
25
18
19
105
21
Vervaardigen harddrugs (lijst 1)
1
5
9
5
2
22
12
Vervaardigen softdrugs (lijst 2)
243
126
65
48
46
528
285
Totaal
515
338
253
1812
812
369
94
449
257
Tabel 4.1: Tabellen met registraties van drugsincidenten.
Sub-tabel 4: Aangetroffen drugslabs in Fryslân, van 2017 tot en met 2023.
Sub-tabel 1. Basisteams en gemeenten.
Drugslab
Basisteam (5)
Gemeenten (17)
Bron: Leeuwarder Courant, Geen Friese drugslabs in 2023: is het Noorden te ver voor de pillen- en poederfabrikant?, 31 december 2023.
Noordwest Fryslân
Waadhoeke | Harlingen | Terschelling | Vlieland
Noordoost Fryslân
Tytsjerksteradiel | Achtkarspelen | Dantumadiel | NoardeastFryslân | Ameland | Schiermonnikoog
Oost-Fryslân
Zuidoost Fryslân
Sneek
Smallingerland | Opsterland Ooststellingwerf | Weststellingwerf | Heerenveen Súdwest-Fryslân | De Fryske Marren
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Totaal
2
1
3
2
3
5
0
16
Sub-tabel 5: Percentage inwoners dat verdacht is van een drugsdelict per Friese gemeente, m.u.v. de eilanden, met 2021 als peiljaar (bron: Zicht op Ondermijning). Jonge verdachten Verdachten (10 t/m 23 jaar) Waadhoeke
0,1
0,1
Harlingen
-
0,2
Súdwest-Fryslân
0,5
0,2
De Fryske Marren
0,3
0,1
Weststellingwerf
0,3
0,1
Ooststellingwerf
-
0,1
Heerenveen
0,3
0,1
Opsterland
-
0,1
Smallingerland
0,4
0,2
Tytsjerksteradiel
0,2
0,1
Achtkarspelen
0,4
0,2
Noardeast-Fryslân
0,3
0,1
Dantumadiel
0,3
0,1
Nederland
0,4
0,2
27
Sub-tabel 6: Geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in vier gemeenten, van 2019 tot en met 2023 (bron: politie). Gemeente
Waadhoeke
Harlingen
Súdwest-Fryslân
De Fryske Marren
Aantal inwoners Per 1 januari 2023
46.718
16.188
90.883
51.992
Bezit harddrugs (lijst 1)
24
13
88
67
Bezit softdrugs (lijst 2)
17
7
132
22
Handel harddrugs (lijst 1)
24
13
80
34
Handel softdrugs (lijst 2)
6
1
29
13
Subtotaal bezit + handel Per 10.000 inwoners
71 15,2
34 21
329 36,2
136 26,16
Vervaardigen harddrugs (lijst 1)
3
0
1
2
Vervaardigen softdrugs (lijst 2) Per 10.000 inwoners
66 14,13
26 16,06
116 12,76
65 12,5
4.2
DRUGSHANDEL
Sub-tabel 7: Geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in vier gemeenten, van 2019 tot en met 2023 (bron: politie).
Drugshandel wordt in de gespreksronde bestempeld als veelvoorkomende criminaliteit. Het is een verdienmodel met hoge inkomsten in de organiserende toplaag. In het middenkader kan goed worden verdiend en voor dealers aan onderkant van de drugsmarkt gaat het soms nog altijd om een belangrijke inkomstenbron, als onderdeel van een marginaal leven (o.a. slechte huisvesting, verslaving) met geldproblemen. De detailhandel - dat wil zeggen de frequente verkoop van kleine hoeveelheden drugs aan een (lokale) klantenpopulatie - is om verschillende redenen een interessant verdienmodel:
Gemeente
Weststellingwerf
Ooststellingwerf
Heerenveen
Opsterland
•
Aantal inwoners Per 1 januari 2023
26.467
25.837
51.637
30.054
Bezit harddrugs (lijst 1)
24
11
63
20
Bezit softdrugs (lijst 2)
23
10
26
3
Handel harddrugs (lijst 1)
8
11
21
5
Handel softdrugs (lijst 2)
3
17
6
4
Subtotaal bezit + handel Per 10.000 inwoners
58 21,91
49 18,97
116 22,46
32 10,65
Vervaardigen harddrugs (lijst 1)
0
5
0
0
Vervaardigen softdrugs (lijst 2) Per 10.000 inwoners
48 18,14
64 24,77
83 16,07
44 14,64
•
•
Sub-tabel 8: Geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in vier gemeenten, van 2019 tot en met 2023 (bron: politie). Gemeente
Smallingerland
Tytsjerksteradiel
Achtkarspelen
Noardeast-Fryslân
Aantal inwoners
56.098
32.408
28.149
45.812
192
32
46
62
Per 1 januari 2023 Bezit harddrugs (lijst 1) Bezit softdrugs (lijst 2)
40
16
15
29
Handel harddrugs (lijst 1)
78
28
33
40
Handel softdrugs (lijst 2)
12
4
4
16
Subtotaal bezit + handel Per 10.000 inwoners
322 57,4
80 24,69
98 34,81
147 32,09
Vervaardigen harddrugs (lijst 1)
3
4
3
3
Vervaardigen softdrugs (lijst 2) Per 10.000 inwoners
134 23,89
32 9,87
44 15,63
73 15,93
Sub-tabel 9: Geregistreerde drugs-gerelateerde incidenten in vijf gemeenten, van 2019 tot en met 2023 (bron: politie). Gemeente
Dantumadiel
Schierm. oog
Ameland
Terschelling
Vlieland
Aantal inwoners
19.194
982
3.840
4.928
1.291
Per 1 januari 2023 Bezit harddrugs (lijst 1)
28
0
4
15
1
Bezit softdrugs (lijst 2)
17
2
1
14
5
Handel harddrugs (lijst 1)
19
2
0
13
1
Handel softdrugs (lijst 2)
6
1
1
1
0
Totaal bezit en handel Per 10.000 inwoners
70 36,47
5 50,92
6 15,63
43 87,26
7 54,22
Vervaardigen harddrugs (lijst 1)
1
0
0
0
0
Vervaardigen softdrugs (lijst 2) Per 10.000 inwoners
21 10,94
0 0
1 2,6
3 6,09
1 7,75
28
Organiserende netwerken kunnen verschillende soorten drugs redelijk goedkoop inkopen en de prijs ligt hoog in de detailhandel, waardoor per transactie een ruime winstmarge wordt geboekt. Er is ruim voldoende vraag naar drugs; de gebruikersmarkt is niet goed in beeld, maar aanwezig in verschillende windstreken en sociale klassen; met reguliere toeristen die deels ook drugstoerist worden, in die zin dat ze op vakantie drugs kopen en gebruiken (en soms verkopen). Dealers die actief klanten werven (o.a. via snapchat en Telegram) en binden, met marketing en dienstverlening, wakkeren de vraag naar drugs aan; ook onder jongeren, toeristen en marginale of onverschillige (kwetsbare) personen. Wat dit laatste betreft valt op dat dealers klanten hebben onder zorgcliënten.
De toplaag van de drugscriminelen in Fryslân levert (ook) aan afnemers in het buitenland. Het gaat daarbij om grote partijen, met onder meer smokkel- en handelsroutes naar Duitsland en Scandinavië. Bovenlokale drugshandel wordt deels, in netwerken, gecombineerd met drugsproductie (in het bijzonder hennepteelt) of lokale criminele activiteiten. Zie de onderstaande casus voor een veelzijdig netwerk. Op de drugshandelsmarkt komen verschillende patronen en verschijningsvormen in beeld, te weten: a. Drugshandel vanuit (kleine of grotere) netwerken b. Mobiele drugshandel c. Straatlocaties d. Drugspanden e. Drugssmokkel over zee
24
Tabel 4.2: Krantenberichten over een crimineel netwerk, actief in en vanuit Wolvega.24 In 2020 werden drie broers uit Wolvega door de politie aangehouden voor hun betrokkenheid bij drugssmokkel. Zij maakten deel uit van ‘de bende van Wolvega’ die volgens de rechtbank vijf drugstransporten organiseerde van Fryslân naar Noorwegen. Daarmee werden tientallen kilo’s cocaïne en heroïne vervoerd naar Oslo. Van de vijf drugstransporten zijn er drie onderschept. Twee van de broers gaven leiding aan deze bende. Volgens de rechter gingen de broers ‘respectloos’ te werk. ‘Koeriers waren pionnen die vervangen konden worden. Het eigen financiële gewon stond voorop en iedere vorm van empathie ontbrak.’ De broers en hun netwerk zorgden voor veel overlast in Wolvega. Zo intimideerden ze gemeenteraadsleden, vertoonden ze ‘patsergedrag’ door bijvoorbeeld met hoge snelheden door het dorp te rijden en fraudeerden ze met belastingaangiften. Ze trokken een grote groep plaatselijke jongeren aan die als katvangers of koeriers in hun netwerk verstrikt raakten. Naast de drugsfeiten zijn de broers veroordeeld voor witwassen en wapenbezit. Dit resulteerde in celstraffen van acht, zes en vier jaar. Er wordt vermoed dat de drie broers deel uitmaakten van een grotere drugsorganisatie. Twaalf betrokkenen zijn veroordeeld tot celstraffen variërend van vier maanden tot drie jaar.
Ad a.) Drugshandel vanuit (kleine of grotere) netwerken Er komen criminele netwerken – kleinschalig of meer uitgebreid, met enkele ‘kopstukken’ - in beeld die georganiseerd drugs verkopen. De mate van professionaliteit en de schaal en actieradius van de handelspraktijken lopen (nogal) uiteen. De typering van ‘kopstuk’ of sturende drugscrimineel heeft in de meeste gevallen betrekking op een lokale of regionale positie, dat wil zeggen in enkele gemeenten of in een windstreek van de provincie. Voor een deel is deze drugshandel ingebed in criminele (familie)netwerken. Deels gaat het om twintigers of jonge dertigers die in tien jaar tijd zijn ‘doorgegroeid’. In handelende drugsnetwerken worden uitvoerende dealers ingezet als klantenwerver, als verkoper op interessante locaties (b.v. horeca, kwetsbare wijken of dorpen en toeristenlocaties) en als bezorger. Drugshandel vergt uitvoerders die drugs vervoeren en afleveren, al worden uitvoerders ook bij andere activiteiten ingezet.
Bijvoorbeeld om misdaadgeld op de rekening te laten storten of om auto’s op hun naam te zetten. Grofweg komen de volgende varianten van georganiseerde drugshandel in beeld: • Lokale drugshandel door enkele personen, al kunnen ze al met al redelijk wat klanten bedienen. De vorm van de handelspraktijken verschilt; mobiele handel (bezorging), handel in een pand (woning) en/of op ontmoetingsplaatsen, zoals de horeca. Hoe ze aan drugs komen, wordt meestal niet (helemaal) duidelijk; ook niet bij aanhouding en vervolging. Waarschijnlijk wordt het relatief duur (of zelfs op de ‘pof’) ingekocht, waardoor de winstmarge per deal relatief beperkt is, al dienen we een slag om de arm te houden. Zie de onderstaande tabel voor een krantenbericht over drugsverslaving en dealpraktijken in Dantumadiel.
Tabel 4.3: Twee mediaberichten over drugshandel. Wijkagent over drugshandel in Dantumadiel25 De wijkagent erkent dat er in Dantumadiel veel verslavingsproblematiek en drugshandel is. Zijn collega’s houden zich hier specifiek mee bezig. De jeugd begint meestal met wiet. Cocaïne, GHB en speed worden daarnaast veel gebruikt door ouderen. “Vaak wordt het niet als een probleem gezien. Wiet mag niet geteeld worden, maar je mag het wel in een coffeeshop kopen. En BN’ers gebruiken het toch ook? Regelmatig gaan gebruikers van softdrugs over op harddrugs. En het is breed verkrijgbaar. Vooral in De Westereen zijn veel dealers. Laatst ontstond er nog een vechtpartij toen een dealer opgepakt werd. De man werd na zijn aanhouding voor alle zekerheid gecontroleerd door ambulancepersoneel voordat hij werd ingesloten. Ook alcohol is een probleem in deze regio”. Drugshandel in Dokkum26 In oktober 21 worden twee Dokkumers en een jongen uit Tytsjerksteradiel aangehouden voor handel in hard- en softdrugs. In de twee maanden daarvoor werd door meerdere getuigen melding gemaakt van drugshandel. Uit politieonderzoek kwam naar voren dat de handelaren ook verdovende middelen aan minderjarigen verkochten; een verdachte is minderjarig (17 jaar).
Bronnen: Algemeen Dagblad, Tot 10 jaar cel geëist tegen drie Friese broers voor drugstransporten naar Noorwegen, 13 september 2022; Algemeen Dagblad, Drie broers jarenlang in de cel voor drugshandel
vanuit Wolvega naar Noorwegen, 30 november 2022. 25 Bron: Westereender.nl, ‘Problemen met drank en drugs zijn in deze regio moeilijk te doorbreken’, 19 april 2021. 26 Leeuwarder Courant, Jongen (17) uit gemeente Tytsjerksteradiel en twee mannen uit Dokkum aangehouden voor drugshandel in Dokkum, 5 oktober 2021.
29
•
•
•
•
27
Gelaagde lokale en regionale drugshandel, waarbij criminele regelaars opdrachten uitzetten onder uitvoerders die drugs bezorgen (per auto of scooter) in Fryslân en mogelijk net over de provinciegrens, in Drenthe of Groningen. Uitvoerders worden ook gepositioneerd op geschikte locaties of momenten, zoals evenementen, om klanten te werven en deals sluiten. Het gaat onder andere om stedelijke netwerken - afkomstig uit onder meer Leeuwarden, Drachten en Heerenveen – die drugs verkopen in de eigen gemeente en in de directe of wijdere omgeving.
Tabel 4.4: Krantenbericht over drugshandel.27 Het is de grootste drugszaak in Fryslân ooit: de zaak-Vidar. In februari 2024 verschijnen veertien mannen in hoger beroep voor de rechter, onder meer uit Leeuwarden, Zurich en Noardburgum. De zaak draait om internationale drugshandel tussen Fryslân en Scandinavië. Op 2 maart 2020 werden 28 verdachten opgepakt na een groot onderzoek naar de rol van leden van motorclub Hells Angels in de handel in harddrugs. Bij invallen op verschillende plekken vond de politie zestien blokken hasj, 300 hennepplanten en kleine partijen speed, cocaïne, ghb en xtc. De zaak kwam aan het licht in maart 2020, toen een drugstransport naar Finland werd onderschept. De politie deed op zeventien plekken invallen; in onder andere Leeuwarden, Harlingen, Zurich, Noardburgum en Westergeast zijn panden doorzocht. Daarbij werden grote hoeveelheden drugs gevonden. De rechtbank legde op 17 augustus 2022 straffen op van 80 uur werkstraf tot zeven jaar cel. Die hoogste straffen waren voor een man uit Leeuwarden en een man uit Zurich. De advocaten vinden dat de informatie die door een criminele burgerinfiltrant is verzameld, niet als bewijs gebruikt mag worden.
Internationale drugshandel (uitvoer), waarbij netwerken drugs naar buitenlandse drugsmarkten vervoeren. Zie bijvoorbeeld tabel 4.2, over de Wolvega-bende. Respondenten wijzen (ook) op een netwerk met leden uit onder meer verschillende Friese gemeenten, met contacten in de wereld van de outlaw motorcyclegangs en in de regionale sportwereld. Leden uit dit netwerk investeren in bedrijfsactiviteiten die bedoeld lijken voor criminele dienstverlening en witwassen, maar dit betreft geen ‘bewezen’ informatie. Dit wijst op een breder patroon, waarbij een netwerk beschikt over criminele ontmoetingsplekken en over faciliterende bedrijven. In interviews wordt gewezen op een bedrijf dat drugs, geproduceerd buiten Fryslân, naar Duitsland vervoerde. Zie tabel 4.4 voor een relevant mediabericht. Er wordt gewezen op criminelen die drugs invoeren richting Fryslân. Er wordt wat dit betreft onder meer verteld over enkele drugssmokkelaars die over de zee, met zeilboten, drugs vanuit Afrika en Zuid-Amerika zouden hebben vervoerd naar Fryslân. Ze worden betiteld als een soort ‘lokale helden’, met een zeker aanzien vanwege het getoonde lef. De drugsimport gaat vaak een stuk simpeler, namelijk vanuit de Randstad, vanuit Noord-Brabant of vanuit (de stad) Groningen - over de weg – naar Fryslân. Er worden drugs ingekocht bij groot- of tussenhandelaren.
Op 1 april 2022 werden bijvoorbeeld twee inwoners van Surhuisterveen aangehouden terwijl zij een hoeveelheid harddrugs van Noord-Brabant naar Fryslân reden.28 Drugsproductie en drugshandel worden gecombineerd. In de interviewronde wordt onder meer gewezen op een netwerk dat actief is in het grensgebied van ZuidoostFryslân en Drenthe. Respondenten schatten
in dat hennepteelt wordt gekoppeld aan drugshandel. Het komt voor dat de sociale en fysieke infrastructuur die wordt ingezet bij drugsproductie en drugshandel tevens wordt benut bij vuurwerkhandel (vgl. Van der Torre e.a., 2017). Tabel 4.5 gaat over combinaties van drugshandel en hennepteelt; in één geval wordt ook vuurwerk aangetroffen. •
Er zijn zogenoemde Randstaddealers actief in Fryslân. Criminele groepen uit Gouda en Rotterdam posteren dealers in Leeuwarden. In Oost-Fryslân - de gemeente Smallingerland - wordt gewezen op dealers die afkomstig zijn uit Den Haag. De dealers die in Fryslân actief zijn, zijn in elk geval ten dele actief als uitvoerders die vooral kleine deals lijken te sluiten. In een eenvoudige woning trekken ze bijvoorbeeld bij mensen in of ze huren een kamertje. Een categorie dealers lijkt onder druk te worden gezet om ‘veel’ te verkopen, terwijl anderen hoger in de pikorde staan. De casus uit tabel 4.6 betreft een Haagse drugsdealer die in Drachten drugs verkocht; vanuit een woning en op straat. Hij had een vuurwapen op zak en was slachtoffer van een steekpartij.
Drugshandel en vuurwapenbezit resulteerden in 14 maanden gevangenisstraf; het insteken op de drugsdealer leverde een veroordeling van zes jaar op.
Tabel 4.6: Een Haagse dealer in Drachten.31 Van 2019 tot en met 2022 was een man uit Drachten drugsdealer in Drachten. Onder de naam F. handelde de man, afkomstig uit Den Haag, maandenlang in cocaïne en heroïne. Ook als hij door de politie werd opgepakt, ging hij door. Hij dealde in 2019 vanuit een huis en ging in 2021 en 2022 meer op straat dealen. Dinsdag werd de man door de meervoudige kamer veroordeeld tot 14 maanden celstraf voor drugshandel, drugsbezit en wapenbezit. De man werd ook het slachtoffer van een steekincident in een huis te Drachten. De dader in deze zaak werd door de Leeuwarder rechtbank veroordeeld tot zes jaar celstraf voor deze steekpartij.
Tabel 4.5: Krantenberichten over drugshandel en drugsproductie. Bovenlokale praktijken: drugsproductie, drugshandel en vuurwerk29 In oktober 2023 wordt besloten dat drie mannen uit de gemeente Eemsdelta, Achtkarspelen en Groningen negentien dagen langer vast blijven zitten, als verdachten van soft- en harddrugshandel, vuurwerkhandel en witwassen in Noord-Nederland. “Naast de vier verdachten zijn er nog meer mensen aangehouden”, meldt het Openbaar Ministerie. Eerder die maand werden op meerdere plekken in Groningen, Fryslân en Drenthe invallen gedaan in mogelijke drugslabs. Op meerdere plaatsen werden chemicaliën aangetroffen. In bedrijfsloodsen en woningen trof de politie diverse soorten drugs aan, waaronder cocaïne en hennep, en ongeveer 2.000 kilo vuurwerk. Ook werd beslag gelegd op voertuigen en waardevolle spullen. Drugshandel en hennepteelt in verborgen ruimtes30 De politie houdt in juni 2023, in een onderzoek naar de handel in hard- en softdrugs, vijf verdachten aan: drie uit Grou, één uit Sneek en een man zonder vaste woon- of verblijfplaats. Bij de politie waren anonieme tips binnengekomen dat twee mannen uit Grou in drugs zouden handelen. Er werd een onderzoek gestart. In totaal werden twee vuurwapens, twee luchtdrukwapens, pepperspray, een taser en een verborgen kluis met ruim € 60.000,- aangetroffen.
Ook vonden agenten 20 kilo aan hennep, hennepafval en een handelshoeveelheid harddrugs. In twee loodsen werden verborgen ruimtes aangetroffen met daarin een hennepkwekerij, hennep en spullen om een hennepkwekerij te kunnen maken. De doorzoekingen vonden plaats in Grou, Akkrum, Sneek en Woudsend.
In hoeverre drugshandel gepaard gaat met onderling geweld, in criminele kring, wordt niet duidelijk. Veel drugshandel blijft buiten het bereik van het strafrecht. Bij een casus die wel aan het licht kwam (in Wolvega) werd volgens bronnen
(media en interviews) geweld gebruikt en werden personen geïntimideerd, ook raadsleden. Tabel 4.6 wijst op wapenbezit en wapengeweld. Ad b.) Mobiele drugshandel Er wordt in Friese gemeenten - net als door het land heen - via sociale media (Telegram, whatsapp, snapchat) non-stop verschillende soorten drugs aangeboden. Bij de mobiele handel worden de drugs besteld, waarna ze worden bezorgd. Dit is klantgericht: bijna 24/7 beschikbaar, bij een categorie aanbieders met een rijk assortiment en snelle bezorging op bijna elke locatie. Mobiele drugshandel is goed zichtbaar, althans voor wie erop let. Toch is de pakkans bescheiden. Dit komt tot uitdrukking in de lage politieregistraties over drugshandel. Bij mobiele handel worden onder meer n-wegen benut: tussen stedelijke kernen, tussen stedelijk gebied en platteland en op het platteland. Dealers opereren onder meer vanuit Leeuwarden en Drachten, met klanten in de wijde omgeving, onder meer in Heerenveen, Sneek en Harlingen. In de interviewronde kregen we te horen dat organiserende dealers aan loopjongens de opdracht geven om drugs op te halen in ‘de stad’ (bijvoorbeeld Leeuwarden of Drachten), waarna zij het lokaal verhandelen. In Oost-Fryslân worden drugs (ook) aangeleverd vanuit (de stad) Groningen, waarna het wordt benut voor detailhandel.
In uitgestrekte gemeenten en gebieden is mobiele drugshandel noodzakelijk om klanten te bedienen. Vanuit Sneek wordt bijvoorbeeld drugs afgeleverd in heel Súdwest-Fryslân en omgeving. Ook door het oosten en noorden rijden dealers over de n-wegen naar klanten.
Mobiele drugshandel heeft vooral plaats over de weg, per scooter of auto, al wordt ook gewezen op handel op het spoor. Dealers en klanten treffen elkaar in de trein, of op of bij een station, en sluiten een deal. Genoemd worden routes vanaf (of naar) Leeuwarden; richting Sneek (en verder naar Stavoren) en naar Harlingen. Rondom enkele stations worden drugs verkocht, zoals in Leeuwarden. Mobiele drugshandelaren worden deels getypeerd als kleine dealers, met een beperkte (lokale) actieradius. Voor een ander deel zijn het georganiseerde netwerken, actief in een ruim gebied, met marketingactiviteiten om klanten te werven en te behouden. Hoe meer klanten (kopen), hoe hoger de omzet. In de woorden van een respondent: “Er zijn verbindingen tussen steden als het gaat om detailhandel. Loopjongens uit Leeuwarden komen bijvoorbeeld langs bij de jeugd in Sneek. De dealers komen ook op de evenementen af in het gebied. Dit gebeurt in Sneek, maar ook op de grote dorpsfeesten. Drugs worden aangeboden door commerciële bedrijven die doen aan marketing en nazorg, met een enquête na het kopen van de drugs.” Ad c.) Straatlocaties Door Fryslân heen worden straatlocaties gebruikt voor drugshandel. Zowel op reguliere tijden (zoals uitgaansavonden, op dagen met sportwedstrijden of als scholen uitgaan) als op bijzondere momenten, zoals evenementen.