Ondermijning in Friesland met opmaak.def

ONDERMIJNING IN FRYSLÂN Een analyse van (de gemeentelijke aanpak van) ondermijning in zeventien Friese gemeenten

Ondermijning in Fryslân Een analyse van (de gemeentelijke aanpak van) ondermijning in zeventien Friese gemeenten

COLOFON Dit rapport is opgesteld op verzoek van de Stuurgroep RIEC Noord-Nederland, voor de Friese burgemeesters. Het onderzoek is uitgevoerd door dr. Edward van der Torre, Janne Landsman Msc, Prof. dr. Pieter Tops en Titia Jongepier MSc.

Edward van der Torre Janne Landsman Pieter Tops Titia Jongepier

Vormgeving door Willem Jan Stoker van afdeling communicatie van gemeente Waadhoeke.

2024

INHOUD 1. Inleiding 6 1.1 1.2 1.3 1.4

Onderzoeksvragen 6 Over ondermijning 6 Onderzoeksactiviteiten 7 Leeswijzer 7

2. Situationele criminele kansen: verbonden én afgelegen

8

2.2

14

2.1

Fysieke sub-infrastructuur: kansen criminele praktijken Op het Friese platteland en op het water: ruimte en anonimiteit Afsluiting

8

3. Criminele kansen: sociaaleconomische kwetsbaarheden

16

3.1.1

17

2.3

3.1

3.1.2 3.1.3 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.4

Sociaaleconomische patronen: lokale en regionale kwetsbaarheden Sociaaleconomische kwetsbaarheden: lokale verschillen (arme en rijke “windstreken”) Probleemcumulatie: meer dan geldproblemen; drugs als probleem en uitweg Arbeidsmigranten: vraag naar goedkope arbeidskrachten en woningen Branches met criminele gelegenheids structuren Vastgoed: particuliere verhuurpraktijken Zorgaanbieders: fraude-risico’s en koppelingen met verhuurpraktijken Zicht op Ondermijning: risicobranches in beeld Sociaal-culturele kwetsbaarheden Grote vraag naar drugs: onderdeel van het sociale leven Anti-overheidssentimenten: een hang naar autonomie (zelfredzaamheid) Ons-kent-ons Afsluiting

4. Ondermijnende praktijken: drugscriminaliteit 4.1 4.1.1 4.1.2 4.2 4.3 4.4

In cijfers: over de vijf basisteams Drugsregistraties overall: wat opvalt Drugsregistraties: sub-lokale patronen Drugshandel Drugsproductie Afsluiting

15

17

18 18

5. Ondermijnende praktijken 5.1 5.1.1 5.1.2 5.2 5.2.1 5.3 5.4 5.5 5.6

6. De gemeentelijke aanpak van ondermijning 6.1 6.2 6.2.1

6.2.2 6.3 6.3.1 6.3.2 6.3.3 6.4

19 20

7. Samengevat: conclusies en aanbevelingen

23

7.1 7.2 7.3

7.4 7.4.1

54

De beleidscontext 54 De gemeentelijke veiligheidsorganisaties 56 Gemeentelijke OOV-organisaties: de capaciteit 56 versus inwonertallen en oppervlaktes De boa-organisaties 58 Gemeentelijke veiligheidsorganisatie: 59 ontwikkelingen, grenzen en ondermijning Algemeen 59 Gemeentelijke OOV-functie: een optelsom van 59 taken Over de Friese norm 60 Afsluiting 62

18

20 21 22

40

Over vastgoed 40 Een typologie 41 Vakantieparken: vitaal toerisme en (zorgen 44 over) ondermijning 45 Over misstanden in de zorg Zicht op ondermijning: cijfers over pgb-zorg en 46 veroordelingenaliteit: daders en slachtoffers Andere misstanden: over (mogelijke) uitbuiting 47 Digitale criminaliteit: daders en slachtoffers 49 Overige fenomenen 50 Afsluiting 53

64

Criminele gelegenheidsstructuren 64 Ondermijnende praktijken 66 De gemeentelijke ondermijningsaanpak: 68 onderweg Prescriptief: omwille van de ondermijnings70 aanpak Algemeen: de gemeentelijke ondermijnings70 aanpak Aanbevelingen 70

23 23

7.4.2

24

Literatuur

72

24 25 26 29 35 38

Bijlagen

74

Bijlage 1: Informatie per gemeente Bijlage 2: Korte toelichting op politieregistraties

74 77

1

INLEIDING 1.1 ONDERZOEKSVRAGEN

Dit rapport beschrijft en analyseert de (aanpak van) ondermijning in Fryslân. Daartoe is veldwerk verricht in 17 gemeenten, want over Leeuwarden maakten we in 2023 een rapport met dezelfde insteek. De (gemeentelijke) aanpak van ondermijning is in Fryslân op de agenda gezet, getuige onder meer een Friese norm ten behoeve van die aanpak. Er bestaat wel behoefte aan meer inzicht in de problematiek. Daartoe worden de volgende onderzoeksvragen beantwoord: 1. Wat zijn belangrijke criminele gelegenheidsstructuren en fenomenen in de provincie Fryslân? 2. Hoe geven de 17 Friese gemeenten organisatorisch en inhoudelijk gestalte aan de aanpak van ondermijning? 3. Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd voor de gemeentelijke en integrale aanpak van ondermijning?

1.2 OVER ONDERMIJNING Het begrip Het vraagstuk van de georganiseerde criminaliteit staat sinds ongeveer 2010 stevig op de agenda van het lokaal bestuur, aanvankelijk vooral in grotere steden. ‘Ondermijning’ is de term die werd gebruikt. Dit begrip spreekt aan en leidt tegelijkertijd tot onduidelijkheid.

Begripsverheldering is nodig. Ondermijning wordt, in het kort, door ons opgevat als schadelijke (lokale) effecten van georganiseerde criminaliteit (Tops en Van der Torre, 2024). Omschrijvingen van het begrip georganiseerde criminaliteit bevatten doorgaans de volgende elementen: het gaat om groepen die gericht zijn op illegaal gewin, die stelselmatig delicten plegen met ernstige gevolgen voor de samenleving en die in staat zijn deze delicten met geweld of corruptie af te schermen (Fijnaut e.a., 1996). Inmiddels is de communis opinio dat de georganiseerdheid het best kan worden opgevat als een netwerk van groepen en groepjes, die allemaal hun specifieke plek hebben. Ondermijning gaat over de schadelijke effecten van de georganiseerde criminaliteit op de samenleving. Ondermijning is in die zin de georganiseerde criminaliteit dichtbij. Een belangrijk ondermijnend effect is dat georganiseerde criminaliteit te vaak loont en dat met (witgewassen) crimineel geld wordt geïnvesteerd in vastgoed en bedrijven. Dit kan resulteren in bewegingen van de ‘onderwereld’ naar de ‘bovenwereld’. De criminele wereld lijkt aantrekkelijk vanwege het idee snel en gemakkelijk (veel) geld te kunnen verdienen. Dat is vaak schijn, want de criminele wereld is hard, met concurrentie, geweld en interne ongelijkheid. Criminele netwerken misbruiken afhankelijkheden van kwetsbare personen.

In ruil voor woonruimte, drugs of schuldsanering worden bijvoorbeeld

6

wederdiensten gevraagd, zoals drugshandel, het verrichten van (te) goedkope arbeid, meehelpen aan hennepteelt of illegale prostitutie. Het onderscheid tussen georganiseerde misdaad en ondermijning heeft praktische implicaties en draagt bij aan rolverduidelijking bij terugdringing van beide fenomenen (Tops en Van der Torre, 2024). De aanpak van de georganiseerde misdaad is primair de taak van opsporingsdiensten zoals de politie, terwijl het reduceren van de ondermijnende gevolgen met name de taak is van het openbaar bestuur. De burgemeester is in essentie geen crime fighter, maar verantwoordelijk voor het waarborgen van de veiligheid en integriteit van de samenleving. En dus voor het voorkomen en terugdringen van een gunstige voedingsbodem voor de georganiseerde misdaad. In de aanpak van ondermijning is samenspel tussen scholen, sociale wijkteams, jongerenwerk, reclassering, gemeentelijke handhaving, lokale politie (wijkpolitie en recherche) en justitie (inclusief rechtbanken) van groot belang. Georganiseerde misdaad en ondermijning zijn twee zijden van dezelfde medaille. De ene heeft betrekking op de criminele activiteiten zelf, terwijl de ander gaat over de maatschappelijke effecten daarvan. Beide zijn onmisbaar. Een serieus bestuurlijk optreden tegen ondermijning kan niet bestaan zonder effectieve strafrechtelijke aanpak

van criminele samenwerkingsverbanden; en visa versa.

1.3 ONDERZOEKSACTIVITEITEN We hebben de volgende onderzoeksactiviteiten verricht om de geformuleerde vragen te beantwoorden: • In de zeventien Friese gemeenten interviewden we de OOV-ambtenaar. In de dertien gemeenten op het vaste land hielden we één of twee (aansluitende) groepsinterviews met OOV-ambtenaren en andere ambtenaren die beschikken over relevante materiekennis en aldus een aandeel hebben in het signaleren en/of aanpakken van problemen op het terrein van ondermijning. We spraken in totaal met 82 gemeenteambtenaren. Op de eilanden spraken we met één OOV-ambtenaar per gemeente. • Een interview met de gebiedsofficier van justitie. • We interviewden negen burgemeesters. • Een werkbezoek aan het RIEC NoordNederland voor een gesprek en om bronnen te raadplegen. • Vijf groepsinterviews bij vijf basisteams van de politie, waarbij we in totaal 21 politiemensen spraken. Plus een interview met de sector-chef van het politiedistrict Fryslân. • Op een selectie van locaties die in de interviews

•

•

•

werden benoemd vanwege ondermijnende praktijken is door tenminste één onderzoeker (kort) geobserveerd, om een beeld te krijgen van de omgeving waarover respondenten spraken. De politie heeft informatie verstrekt over geregistreerde drugscriminaliteit en we hebben gebruikgemaakt van openbare informatie van het project Zicht op Ondermijning (zie: www.zichtopondermijning.nl). We hebben een abonnement op de Leeuwarder Courant. Dit leverde veel interessante (premium) artikelen op. Voor een deel worden die als bron vermeld in het rapport. Voor een ander deel was het nuttig om te lezen, ook als het niet (in directe zin) over criminaliteit ging, om op die manier beeld en ‘gevoel’ te krijgen bij Fryslân. Een concepttekst van dit rapport is, ter controle op feitelijke onjuistheden, voorgelegd aan de 17 gemeenten, politie, justitie en RIEC Noord-Nederland. Over de concepttekst van het slothoofdstuk is een reactie gevraagd en ontvangen van de provincie Fryslân.

De beschrijving van ondermijning is met name gebaseerd op informatie en inschattingen van respondenten, in het bijzonder professionals die werken in het veiligheidsdomein en in het ambtelijk apparaat. De door respondenten verstrekte informatie is deels gebaseerd op

7

strafrechtelijke of bestuurlijke dossiers en/ of op concrete ervaringen bij controles of bij sociaal-preventieve inspanningen. We hebben geen dossiers bestudeerd. Daarnaast baseren onze respondenten zich op subjectieve aanwijzingen, vermoedens of verdenkingen. Hoewel het gaat om professionals met veel materie- en locatiekennis, verstrekten ze ook informatie over mogelijke criminaliteit die niet (in strafrechtelijke zin) is bewezen. Zo dient de tekst dus steeds te worden gelezen, namelijk als een weergave van professionele ervaringen, inzichten en inschattingen wat betreft georganiseerde criminaliteit en ondermijning. Ook vertelden respondenten over criminele kansen. Respondenten zijn uiteraard bevraagd over de beleidsmatige gang van zaken.

1.4 LEESWIJZER Hoofdstuk 2 en 3 presenteren en analyseren de criminele gelegenheidsstructuren. In hoofdstuk 4 en 5 worden ondermijnende praktijken beschreven, waarbij hoofdstuk 4 inzoomt op drugscriminaliteit. Hoofdstuk 6 analyseert de gemeentelijke veiligheidsorganisatie en in het bijzonder de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Hoofdstuk 7 beantwoordt de onderzoeksvragen en kan worden gelezen als samenvatting.

2

SITUATIONELE CRIMINELE KANSEN: VERBONDEN ÉN AFGELEGEN INLEIDING

Dit hoofdstuk beschrijft de criminele gelegenheidsstructuren in Fryslân voor zover die verband houden met fysieke kenmerken: situationele factoren. Er wordt voortgebouwd op het rapport over Leeuwarden, want dat wees op stedelijke criminele netwerken die de verbindingswegen en ruimte in de provincie benutten voor onder meer drugscriminaliteit. Bij de gespreks- en observatieronde in Fryslân komen criminele activiteiten in beeld die gebruikmaken van de kansen die schuilen in Friese fysieke kenmerken: uitgestrekt, talrijke bedrijventerreinen, goedkoop of leegstaand (agrarisch) vastgoed en (jacht)havens, inclusief een zeehaven. Delen van Fryslân zijn (erg) dunbevolkt, terwijl er volop stedelijk gebied is: dichtbebouwd en centrumfuncties, met de criminele kansen en (zo blijkt in hoofdstuk 4 en 5) praktijken die daarbij ‘passen’. Fryslân is deels een afgelegen of uitgestrekte plattelandsprovincie, maar kent

ook een sterk ontwikkelde fysieke infrastructuur, waardoor veel Friese gemeenten of dorpen al met al goed te bereiken zijn: niet alleen vanuit Groningen of Drenthe, maar ook vanuit NoordHolland en de Flevopolder, waardoor de Randstad dichtbij is. Dit is gunstig voor de legale economie, zoals het (water)toerisme, maar het biedt ook kansen voor de illegale wereld. Paragraaf 2.1 beschrijft de criminele kansen die liggen besloten in de Friese fysieke sub-infrastructuur. Paragraaf 2.2 gaat nader in op de ruimte en anonimiteit op het platteland.

2.1 FYSIEKE SUB-INFRASTRUCTUUR: KANSEN VOOR CRIMINELE PRAKTIJKEN Eind 2022 telt de provincie Fryslân bijna 660.000 inwoners, verdeeld over achttien gemeenten, waaronder Leeuwarden (met ongeveer 127.000 inwoners) en vier Waddeneilanden. Qua

8

oppervlakte is het de grootste provincie in ons land, met 5.748 vierkante kilometer. De landoppervlakte bedraagt 3.335 vierkante kilometer; de grote wateroppervlakte werkt door in de identiteit en economie, getuige het omvangrijke (water) toerisme. De bevolkingsdichtheid is (als alleen het land wordt meegeteld) laag, met gemiddeld 198 inwoners per vierkante kilometer. Dat is beduidend minder dan in Groningen (gemiddeld 257); alleen de provincie Drenthe (191) is wat dunner bevolkt. Dit heeft ongunstige gevolgen voor de beschikbare budgetten en personele capaciteit bij de aanpak van criminaliteit door politie en gemeenten: weinig middelen, afgezet tegen het uitgestrekte gebied én de criminele kansen die dat biedt. Criminelen uit dicht(er)bevolkte streken of steden profiteren van de Friese anonimiteit én infrastructuur. Fryslân is weliswaar dunbevolkt; toch heeft de provincie een omvangrijke regionale infrastructuur met massale stromen van goederen en personen. Fryslân heeft op de eilanden en

met de Harlinger zeehaven een (bijzondere) buitengrens en is goed ontsloten over met name weg en water. Deze sub-infrastructuur vervult economische functies, al lift – in lijn met de landelijke situatie - de criminele (drugs)industrie mee bij het gebruik hiervan. Deze dubbele functie – legaal en crimineel – van de Nederlandse infrastructuur verklaart mede de disproportioneel hoge drugscriminaliteit in Nederland (Noordanus e.a., 2020). Dit werkt door in de criminele kansen en praktijken in Fryslân. De volgende Friese situationele omstandigheden resulteren in criminele (drugs)kansen: a. Te midden van (bovenlokale) drugsmarkten b. Over de weg: van en naar verschillende windstreken c. Over het water: kansen, signalen en vraagtekens d. Stad en platteland e. Overige situationele factoren: het spoor en twee kleine vliegvelden f. De Waddeneilanden: verhalen op zich Ad a.) Te midden van (bovenlokale) drugsmarkten Fryslân ligt weliswaar niet centraal in ons land, maar de optelsom van snelwegen, N-wegen en vaarwegen zorgen ervoor dat het goed bereikbaar is. De lokale drugscriminaliteit is 1

vaak op de één of andere manier verbonden met bovenlokale netwerken en praktijken. Handelshoeveelheden drugs worden eerst ingekocht en aangevoerd of geproduceerd. Drugs producerende netwerkjes kunnen nog zelf (redelijk) lokaal of regionaal werken; de verkochte drugs worden door tussenhandelaren al snel wijder verspreid. Hoge drugsprijzen voor ingevoerde of lokaal geproduceerde drugs komen doordat er internationaal een hoge prijs wordt betaald voor de kwalitatief goede ‘Nederlandse’ drugs. Buitenlandse drugsmarkten zijn zo bezien een impuls voor de drugscriminaliteit in Fryslân. Drugscriminelen van buitenaf komen, zo blijkt (zie hoofdstuk 4), naar Fryslân om drugs te (laten) produceren of te (laten) verhandelen. In hoofdstuk 4 komt aan bod dat vanuit Fryslân drugstransportlijnen naar het buitenland lopen. Met deze blik is er in de zeventien bestudeerde Friese gemeenten een kansenstructuur door de nabijheid of verbondenheid met de volgende drugsmarkten: • De criminele drugsnetwerken voor drugshandel en/of drugsproductie in de gemeente Leeuwarden. • Drugscriminelen in Groningen, in de stad en in het Ommeland, met onder meer goed ontwikkelde hennepteelt. • Criminele drugsnetwerken in Noord-Holland,

Hieronder hanteren we de geografische indeling van de politie, namelijk de (werk)gebieden van vijf basisteams.

9

•

• •

•

die zowel over de afsluitdijk als over de A6 naar Fryslân komen. Criminele drugsnetwerken in de Flevopolder, zowel in stedelijk gebied (Almere, Lelystad) als in dunnerbevolkt gebied, met onder meer een visserijsector (die ook actief is in NoordNederland). Drentse drugscriminaliteit, grenzend aan Zuidoost Fryslân, met Assen op korte afstand. Als exportlanden en -markten zijn Duitsland en de Scandinavische landen interessant vanwege hoge drugsprijzen, met van oudsher handelspraktijken tussen criminelen in Nederland en Scandinavië. De Randstad en Zuid-Nederland liggen fysiek op afstand; toch blijken de gebruikersmarkten in Fryslân en productiemogelijkheden aantrekkingskracht te hebben, waardoor ook dit relevante drugsmarkten zijn wat Fryslân betreft.

Ad b.) Over de weg: van en naar verschillende windstreken De verbindingen over de weg zijn belangrijk voor de criminele kansen en patronen in Fryslân, inclusief bovenlokale criminele activiteiten. Er dient hierbij een onderscheid te worden gemaakt tussen de gehele provincie (met landelijke en zelfs internationale bewegingen) en de verschillende

Friese windstreken1 , met sub-lokale routes die (kunnen) worden gebruikt bij criminele praktijken. In Noordwest Fryslân (de gemeenten Harlingen, Waadhoeke, Vlieland en Terschelling) is de A31 de centrale verkeersader; van Leeuwarden naar Franeker en Harlingen; en vanaf daar (over de N31) de afsluitdijk over naar Noord-Holland. Deze korte route verbindt criminele netwerken met elkaar: actief in Leeuwarden, Harlingen en Noord-Holland, met – zo blijkt – internationale criminele connecties die reiken tot Scandinavië. Crimineel verkeer over de weg komt meer in beeld dan over het water, al sluiten verbindingen over weg en water op elkaar aan. Noordoost Fryslân is een uitgestrekt gebied met op het vaste land vier gemeenten (Achtkarspelen Tytsjerksteradiel, Dantumadiel en NoardeastFryslân) plus twee eilanden: Ameland en Schiermonnikoog. Het gebied telt twee verbonden verkeersassen: de N357 die overgaat in de N358; plus de N256 die uitkomt op de N361 die doorgaat naar de vlak bij gelegen zee- en jachthaven(s) in het Friese Lauwersoog. Over die N361 is Leeuwarden goed bereikbaar. Tytsjerksteradiel ligt tegen Leeuwarden, met daar weer naast Achtkarspelen. Vanuit die gemeenten, langs Buitenpost, loopt de N355 naar de stad Groningen. Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel liggen boven Smallingerland en daarmee vlakbij de A7; de snelweg naar Duitsland.

Duitse, Groningse en Leeuwarder drugsmarkten liggen dus op korte reisafstand. In Oost Fryslân, met de gemeenten Smallingerland en Opsterland, is de A7 de verkeersas. Deze snelweg gaat richting het oosten naar Groningen en de Duitse grens; de andere kant op voert deze binnen Fryslân naar Heerenveen en Lemmer. De twee gemeenten grenzen zowel aan de provincie Groningen als Drenthe. Tal van provinciale wegen lopen door het gebied, waarvan de N381 en de N31 het belangrijkst zijn; als snelle verbinding - vanuit het centraal gelegen Drachten - met Emmen (N381; met een aftakking naar Assen) en Leeuwarden (N31). Zuidoost Fryslân telt drie gemeenten, namelijk Heerenveen, Ooststellingwerf en Weststellingwerf. De centrale A7 verbindt dit gebied met Groningen en Joure; van waaruit de Randstad goed bereikbaar is. De A32 voert de ene kant op naar Zwolle en de andere kant op naar Leeuwarden. De gemeente Heerenveen grenst aan het buitengebied van de gemeente Leeuwarden; het ligt tegen het Leeuwarder ‘watersportdorp’ Grou aan. Diverse N-wegen verbinden Ooststellingwerf 2

en Weststellingwerf met het aangrenzende Drenthe. De drugsmarkten in Heerenveen en Leeuwarden lopen in elkaar over. De dunbevolkte grensstreek met Drenthe levert op zich criminele kansen op (zie paragraaf 2.2), met om de hoek (criminelen uit) Drentse steden en gemeenten. Het gebied dat de politie (basisteam) ‘Sneek’ noemt, telt twee uitgestrekte gemeenten, namelijk Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren. SúdwestFryslân herbergt zes van de Friese elf steden, namelijk Bolsward, Hindeloopen, IJlst, Sneek, Stavoren en Workum; in totaal telt de gemeente maar liefst 83 dorpen. Qua oppervlakte is het de meest omvangrijke gemeente van het land. Alleen in Sneek (ruim 33.000) en Bolsward (ruim 10.000) wonen meer dan veertigduizend inwoners. De gemeente De Fryske Marren telt ook veel kernen, namelijk 51. De plaatsen met de meeste inwoners zijn Joure (ruim 13.000) en Lemmer (ruim 10.000). De A7 levert snelle verbindingen op naar de Noordoostpolder, de Randstad en naar Groningen en – via de A32 – Leeuwarden. Belangrijke provinciale wegen zijn de N31 (van Zurich naar Harlingen), de N354 (verbinding met Sneek en Leeuwarden) en de N359; als verbinding tussen Lemmer, Bolsward en Leeuwarden. Dit gebied ligt tussen zeehaven Harlingen, Leeuwarden en de poort naar de Randstad: vanuit Lemmer door de Noordoostpolder, met onder meer een route naar Amsterdam.

De geografische ligging en de verbindingen over de weg leveren een criminele gelegenheidsstructuur op, met name voor drugshandel en -transport. Respondenten en andere bronnen wijzen op verschillende manieren waarop de infrastructuur wordt benut (zie verder hoofdstuk 4): • Mobiele drughandelaren binnen Fryslân, met (hoog)frequente bestellingen en leveringen. • Het reguliere (water)toerisme is gunstig voor de regionale economie; door het toegenomen drugsgebruik is dit echter ten dele ook drugstoerisme. • Huisvesting van arbeidsmigranten in goedkoop vastgoed, waarbij een deel van die migranten op en neer wordt gereden naar werklocaties buiten Fryslân (bijvoorbeeld in Noord-Holland). • Dealers uit de Randstad (Randstad-dealers) worden geposteerd in Fryslân om daar, als vooruitgeschoven pion, drugs te verkopen. • Vervoer over de weg (in vrachtwagens) van partijen drugs naar Duitsland en Scandinavische landen. • Drugsproducenten die actief zijn in de drie Noordelijke provincies, met (signalen over) Fries-Groningse en Fries-Drentse connecties.

•

Drugsproductie van Zuid-Nederlandse criminelen in Fryslân, met criminele samenwerking en benutting van beschikbare (vakantie)woningen om tijdelijk te verblijven.

Zie tabel 2.1 voor twee voorbeelden, ontleend aan mediaberichten. Tabel 2.1: Twee bovenlokale casus. Internationale drugshandel2 In september 2022 houdt de politie drie mannen aan in een groot onderzoek naar internationale drugshandel vanuit Fryslân. Het betreft een man uit Harlingen, een man uit Leeuwarden en een Amsterdammer. De arrestatie van de Harlinger vond eind september plaats in zijn woonplaats. De andere twee werden eveneens rond die tijd in Franeker en Leeuwarden aangehouden, na meerdere invallen in de provincie Fryslân. Door het kraken van versleutelde berichten via Encrochat ontdekte de politie dat criminele netwerken in Fryslân drugs transporteerden naar Duitsland. De verdachten handelden in zowel soft- als harddrugs, waaronder hennep, amfetaminen en cocaïne. Bij een inval in een garagebox in Leeuwarden werd een grote hoeveelheid hennep aangetroffen, net als een partij MDMA en materialen voor de productie ervan. In een boerderij in Drachten vond de politie restanten van een productielijn voor drugs, getuige gevonden halffabricaten en grondstoffen. Bij een doorzoeking in Harlingen werden voertuigen, contant geld en sieraden in beslag genomen.

De politie houdt twee Friezen aan in een onderzoek naar internationale drugshandel3 De politie houdt in november 2022 drie mannen aan in een onderzoek naar internationale drugshandel: een man uit Harlingen, een man uit Goutum en een man uit Papendrecht.

Ad c.) Over het water: kansen, signalen en vraagtekens Fryslân telt een groot aantal jachthavens en een zeehaven in Harlingen, met – net over de provinciegrens in Groningen – de zee- en vissershaven in Lauwersoog. Struiksma e.a. (2020) onderzochten de zeehavens in Fryslân en Groningen. Ze constateren dat de publiek-private beveiligingsorganisatie en de fysieke beveiliging op een laag niveau liggen. Het is nauwelijks of geen probleem om toegang te krijgen tot de twee zeehavengebieden. Toch wordt niet duidelijk wat

Bron: Leeuwarder Courant, Drie mannen aangehouden in groot onderzoek naar internationale drugshandel vanuit Friesland. Politie kwam verdachten op het spoor via Encrochat, 18 oktober 2022. 3 Bron:

Omrop Fryslân, Politie houdt twee Friezen aan in onderzoek naar internationale drugshandel, 21 november 2022.

10

nu de betekenis van deze twee zeehavens is voor de drugscriminaliteit, maar criminele kansen zijn er in overvloed. De criminele gang van zaken is in de Harlinger haven in de kern een blinde vlek. Lang was er wel één spraakmakende casus met een Urker kotter met cocaïne, inclusief samenwerking met topcriminelen. Recent, namelijk in januari 2024, zijn verdachte omstandigheden en gedragingen waargenomen; een persoon in een duikpak, met een onderwaterscooter, die met een groot pakket vertrekt.4 De criminele kansen in deze Friese zeehaven - met een vissersvloot, pleziervaart en bedrijven – worden helder samengevat door de Leeuwarder Courant: 1.) De haven heeft een open karakter: “iedereen kan dag en nacht zo het haventerrein oprijden” en voor schepen is er geen belemmering om weg te varen of binnen te komen; 2.) Bijna niemand tipt over criminele activiteiten; 3.) Weinig zicht op pleziervaart, dat wil zeggen de zogenoemde bruine vloot en zeiljachten; 4.) Er is geen plek meer waar alle informatie samenkomt, want het in 2012 opgerichte Waddeninformatieknooppunt is opgeheven; 5.) Er zijn bedrijven waarvan onduidelijk is wat ze doen. Het is onzeker in welke mate deze criminele kansen worden benut. Respondenten wijzen wel op vermoedelijke criminele samenwerking tussen “zware jongens” in de drugswereld uit Leeuwarden en Harlingen, al wordt niet concreet in hoeverre de haven wordt benut.

Lauwersoog ligt op de grens met Fryslân en is in de kern een vissershaven, waar kotters aanmeren van vissers uit onder andere Urk en Zoutkamp. Bemanningsleden of schippers zijn van oudsher onder meer afkomstig het Friese dorp Anjum. Het dorp Zoutkamp is over het water bereikbaar. Ook daar worden kotters aangelegd, op korte afstand van de bewoonde wereld. Kort achter de zeehaven ligt een jachthaven, met toegang tot de zee. Aan het aangrenzende Lauwersmeer liggen jachthavens. De haven en de directe omgeving tellen horecazaken, campings en een terrein met een groot aantal garageboxen. Naast de twee zeehavens telt Fryslân een groot aantal jachthavens. Een website (www.waterkaart. net) telt er maar liefst 187, met daaronder een groot aantal kleine jachthavens, maar ook havens met een groot aantal ligplaatsen: vast en/of voor passanten, met geregeld de optie om een boot te huren. Het Zuidwesten van Fryslân wordt ook wel Waterland genoemd: vanwege de Friese meren en de IJsselmeerkust, met daar omheen het grootste aanbod jachthavens van Fryslân. Ook de Waddeneilanden tellen jachthavens. Voor toeristen 4

is de jachthaven op West-Terschelling bijvoorbeeld een aantrekkelijke bestemming; gelegen aan de enige natuurlijke baai van Nederland, op enkele minuten van het waddenzeestrand.

•

• Al de jachthavens (en jachtwerven) zijn vooral een aantrekkelijke kant van Fryslân: veel toerisme, werkgelegenheid, ‘eerlijke’ pleziervaart en ambachtelijke kennis over de bouw en het onderhouden van boten. Door de insteek van dit onderzoek gaat de aandacht uit naar schaduwkanten van deze waterwereld. Zo bezien zijn er mogelijkheden om zwart geld of misdaadgeld te investeren in jachten (of in andere boten of jetski’s); bij deze handel kunnen (onrechtmatige) constructies worden gehanteerd om btw te ontduiken, zoals fictieve huurconstructies.5 Bij de handel of verhuur van boten kan omzet gefingeerd worden, waarbij contant geld aan de boekhouding wordt toegevoegd en zo wordt witgewassen. Voorts is watertoerisme niet alleen in trek bij nette burgers, maar ook bij criminelen die zich - op welke manier dan ook – stevige uitgaven aan de watersport kunnen veroorloven. Jachthavens worden daarmee, tot op zekere hoogte, criminele ontmoetingsplaatsen. Ook zijn het locaties die in hoogtij-maanden interessant zijn voor drugshandelaren, omdat er (potentiële) drugsklanten (met geld) aanwezig zijn. Tot slot zijn er allerhande vaarbewegingen; dat blijft in veel opzichten bijna letterlijk onder de radar. Er kan bijvoorbeeld op en neer gevaren worden tussen Harlingen en de Waddeneilanden, maar ook naar andere snel bereikbare jachthavens (mogelijk bereikbaar over zee) in Nederland.

Ook zeewaardige pleziervaart-schepen kunnen een tocht over zee maken; het ophalen van pakketten met drugs is dan in theorie mogelijk. Sterker, zeewaardige (zeil)jachten maken soms nog veel grotere tochten; redelijk dicht langs de kust naar andere Europese landen, maar soms ook over wereldzeeën. Respondenten en bronnen wijzen meer concreet op de volgende criminele kansen: • Het is eenvoudig om, bijvoorbeeld verstopt tussen de vis, drugs van boord te halen en af te voeren of op te slaan. • Het is eenvoudig om een grote RIB-boot aan te leggen op een geschikt stuk dijk ergens in Fryslân, inclusief de Waddeneilanden. Er zijn locaties die in de nachtelijke uren nagenoeg verlaten zijn. Een drugsoverdracht naar mensen aan de wal valt af te schermen. • Respondenten verhalen over routes van zeiljachten vanuit Fryslân naar geijkte drugs producerende landen in Zuid-Amerika en vice

•

•

versa. Kotters of zeewaardige plezierjachten kunnen niet alleen drugs opvissen uit zee, maar deze ook exporteren, bijvoorbeeld naar Scandinavië. Potentiële smokkelaars zijn niet alleen schippers die eigenaar zijn van een kotter, maar ook bemanningsleden en schippers op andermans kotter. De bemanningen van de kotters die gebruikmaken van Harlingen of Lauwersoog zijn afkomstig uit hechte en gesloten gemeenschappen. Zij spreken niet of nauwelijks met de overheid. Er bestaat een diepe afkeer van de overheid, onder meer omdat (Europees) beleid en de gas- en olieprijzen het economische bestaansrecht (en daarmee de manier van leven) ernstig bedreigen. Er kan (veel) geld worden bespaard door te varen op vervuilde stookolie.

Ad d.) Overige situationele factoren: het spoor en twee kleine vliegvelden De verbindingen over weg en water zijn belangrijk voor de legale economie én voor de criminele wereld in Fryslân. Over het spoor is de centrale lijn, het IC-traject vanuit Zwolle naar Fryslân: van Wolvega, via Heerenveen, naar Leeuwarden. Daarnaast kent Fryslân twee zogenoemde nevenlijnen. De eerste loopt van Stavoren via Sneek naar Leeuwarden, en door naar Groningen. De andere lijn gaat van Harlingen naar Franeker en vervolgens naar Leeuwarden en Groningen. Deze lijnen worden gebruikt door Friese bezoekers van Leeuwarden, waaronder stappers, dealers of verslaafden die drugs (ver)kopen in het centrum van Leeuwarden (Van der Torre e.a., 2023). Treinstations zijn fysieke locaties waar in de buurt drugs kunnen worden gebruik of verkocht. Een andere modus operandus is trein-dealen: dealers en klant treffen elkaar in de trein, tijdens een ultrakorte rit. Fryslân telt twee kleine vliegvelden, namelijk in Drachten en op Ameland. Het vliegveld in Drachten is in 1962 aangelegd als (verharde) airstrip voor de lokale Philipsvestiging. Anno 2024 is het een particulier vliegveld dat wordt gebruikt voor hobbyvluchten en vlieglessen. Het vliegveldterrein is eigendom van de gemeente Smallingerland en de exploitatie ligt in handen van de Stichting Vliegveld Drachten. Het vliegveld kampt met achterstallig onderhoud.

Eind 2023 nam de gemeenteraad een besluit over de toekomst van dit vliegveld. Het is de bedoeling dat zich meer partijen op Vliegveld Drachten vestigen (genoemd worden hangaar-woningen en enkele vlieg-gerelateerde bedrijven), zodat voor de exploitatie in de toekomst idealiter geen gemeentelijke financiële bijdragen

Omrop Fryslân, 112 nieuws 17 januari: Uithaler in duikpak in haven Harlingen, 17 januari 2024. 5 Zie: H.W. Smits, ‘Fraude met privéjacht aangepakt’, 10 november 2008, geraadpleegd via: https://www.quotenet.nl/

lifestyle/a22315/fraude-met-privejacht-aangepakt-22315/

11

nodig zijn. Het vliegveld op Ameland is recreatief (rondvluchten, parachutespringen, zweefvliegen) en wordt benut bij reddingsoperaties, als hub voor vervoer naar een ziekenhuis aan de vaste wal. De vliegvelden zijn in veel opzichten een blinde vlek; geen toezicht en weinig informatie over criminele praktijken. Toch laat een casus zien dat Drachten wel degelijk geschikt is om met een (gehuurde) Cessna drugs naar Zweden te vliegen. Het is onbekend of dit een incident is of wijst op een criminele handelswijze. Er wordt een mogelijk crimineel patroon benoemd voor het vliegveld op Ameland. Er wordt namelijk gewezen op signalen dat er ’s-nachts, door de lucht, pakketjes met drugs aankomen op Ameland; we zijn echter niet op de hoogte van casus die dit bevestigen. Tabel 2.2: Casus waarbij criminelen gebruikmaakten van vliegveld Drachten. Drugsvlucht per gehuurde Cessna6 In april 2016 vliegen drie Zweedse drugshandelaren vanuit het Zweedse Värnamo via Airport Eelde naar vliegveld Drachten. In Drachten wordt een lading van achttien kilo cocaïne in het vliegtuig gestopt. De drugshandelaren vliegen vervolgens terug naar Landskrona, waar ze worden opgepakt. In totaal worden vijf mannen gearresteerd. De drugssmokkelaars kozen het vliegveld in Drachten vanwege de anonimiteit, blijkt uit een reconstructie.

Per toeval werden de mannen gespot door agenten, die vanwege een andere zaak het vliegveld in de gaten hielden. De agenten lichtten de Zweedse politie in, die met 25 man sterk de drugshandelaren arresteren in Landskrona. Een verdachte ontkomt en blijkt op internationale opsporingslijsten te staan.

Ad e.) Stad en platteland Fryslân is een combinatie van stad en platteland. De provincie telt vier gemeenten met meer dan vijftigduizend inwoners, namelijk Leeuwarden (ruim 127.000), Súdwest-Fryslân (ruim 90.000), Heerenveen (ruim 51.000) en De Fryske Marren (ruim 51.000). De stad Leeuwarden, de gemeente Heerenveen en de stadse kernen Sneek (ruim 33.000 inwoners) en Drachten (ruim 44.00 inwoners) zijn dichtbebouwd, vervullen centrumfuncties en kennen typisch stedelijke criminele kansen en praktijken. Harlingen heeft niet zoveel inwoners, maar neemt een bijzondere plaats in door de haven. Wijken met economische achterstanden kennen verlokkingen en negatieve invloeden van drugshandel en drugsgebruik. 6

Voor een deel keren dit soort kwetsbaarheden terug in sommige dichtbebouwde kernen door de provincie heen. Criminele netwerken (ook met roots of contacten in stedelijk gebied) benutten tegelijkertijd kansen die schuilen in de anonimiteit van het Friese buitengebied. Zeven Friese gemeenten (exclusief Leeuwarden) hebben een grondgebied met een landoppervlakte van minimaal 220 vierkante kilometer. Het platteland is dunbevolkt, met name het noorden van Fryslân. De overheid - zoals politiemensen en gemeentelijke handhavers - is hier vaak afwezig of hooguit korte tijd aanwezig. Criminelen hebben de mogelijkheid om criminele praktijken af te schermen. Dit kan op tal van (risico)locaties en in allerhande gebouwen. Dit is onder andere een geschikte omgeving voor drugsproductie en voor opslag van verboden of gestolen goederen. Zie tabel 2.3. Tabel 2.3: Twee berichten over hennepteelt. Meerdere hennepkwekerijen gevonden in Fryslân7 De politie doet in maart 2022 op acht locaties in Fryslân invallen in verband met een lopend onderzoek. Aan de Pasteurweg en de Barent Fockesstraat in Leeuwarden en de Wommelserweg in Tzum werden hennepkwekerijen gevonden. Zes personen, onder wie een man uit Leeuwarden, zijn aangehouden. De man wordt gezien als hoofdverdachte en wordt verdacht van grootschalige hennepkweek en - handel.

In de hennepkwekerij in een bedrijfspand aan de Pasteurweg stonden enkele honderden hennepplanten, stelt de politie. Bij deze kwekerij werd een 49-jarige man uit Franeker aangehouden. Bij de kwekerij aan de Barent Fockesstraat stonden ongeveer 100 planten. In verband met deze kwekerij werd een man uit Leeuwarden aangehouden. Grote hennepkwekerij bij toeval opgerold in Fryslân8 In het Friese Hardegarijp stuit de politie bij toeval (in april 2017) op een grote, zeer professionele hennepkwekerij met duizenden plantjes. Vijf mensen die aan het werk waren in de kwekerij worden aangehouden. De hennepkwekerij bevond zich in een boerderij aan de Rijksstraatweg in de Friese plaats en bestond uit meerdere kweek- en droogruimtes. Ook trof de politie tientallen kilo’s gedroogde hennep aan, die een straatwaarde vertegenwoordigen van minstens 100.000 euro.

Ad f.) De Waddeneilanden: verhalen op zich De vier Waddeneilanden zijn in veel opzichten, en zeker wat de situationele factoren betreft, een verhaal op zich. De verbindingen lopen over het water of door de lucht; met een helikopter of met een vliegtuigje naar Ameland. De eilanden zijn bereikbaar met een veerpont: vanuit Harlingen naar Terschelling of Vlieland; vanuit Lauwersoog (Groningen) naar Schiermonnikoog; en van Holwerd naar Ameland. Met een eigen boot of charterschip kan ook naar een jachthaven op één van de eilanden worden gevaren, net als met de waddentaxi. Er is ook een veerverbinding tussen Terschelling en Vlieland. Deze verbindingen zijn belangrijk voor de eilandbewoners, alsook voor het toerisme.

•

•

• Op hoofdlijnen typeren respondenten het eilandtoerisme als volgt: 1.) gericht op natuur en rust, met gezinstoerisme op Schiermonnikoog (met ca. 950 bewoners de kleinste gemeente van ons land; per jaar ongeveer 300.000 bezoekers9); 2.) veel toerisme van jongeren en jongvolwassenen, naast meer reguliere toeristen, op Terschelling (bijna 5.000 bewoners en ongeveer 500.000 bezoekers op jaarbasis); 3.) de toeristenstroom is wat meer gemêleerd op Ameland, met wel tal van uitgaansgelegenheden (ca. 3.500 bewoners en ruim 554.000 bezoekers per jaar); 4.) het volume van het toerisme ligt op Vlieland op een lager niveau dan op de andere eilanden; wel trekt het eiland wat meer welgestelde bezoekers (ca. 1.250 inwoners en ongeveer 140.000 bezoekers per jaar). De bijzondere omstandigheden (niet bereikbaar over de weg, unieke natuur, veel watersport en recreatie, veel horeca en véél meer bezoekers dan bewoners) resulteren niet alleen in een bijzonder en aangenaam woon- en vakantieklimaat, maar ook – met verdiscontering van de (deels stevige) onderlinge verschillen tussen de eilanden – in criminele kansen. Het betreft: • Het toerisme resulteert, op het ene eiland meer dan op het andere, in een vraag naar drugs; onder jongeren en jongvolwassenen wordt drank- en drugsgebruik gecombineerd.

• De drugs moeten naar het eiland worden gebracht; dit gaat over het water, met een veerpond of een particuliere boot. Dit vergt controle op die veerboten, al ligt dat op een laag niveau. Uitgevoerde controles leverden de nodige drugsvondsten op. • Het vastgoed op de eilanden is schaars en onder meer in trek als vakantiewoning; het is de vraag hoe dit vastgoed wordt gefinancierd en gebruikt (zie hoofdstuk 3 voor relevante kengetallen). • Er is behoefte aan seizoensarbeid in de

•

toeristen- en horecasector op de eilanden; dit kan resulteren in onrechtmatigheden, zoals zwart of grijs werken. De formatie bij gemeente (OOV-ambtenaren en boa’s) en politie past niet goed bij het grote aantal toeristen. Bovendien wordt de inzet (in het toeristenseizoen) in veel opzichten gericht op openbare orde en lichte strafbare feiten; dat laat ruimte voor ondermijnende praktijken. Het bekende informatie-dilemma van gesloten gemeenschappen tekent zich af op de eilanden: informatie over (mogelijke) strafbare feiten wordt nauwelijks verstrekt aan professionals bij de gemeente of politie, tenzij vrijwel vaststaat dat met de informatie niets wordt gedaan. De eilanden krijgen te maken met een handhavingsdrempel: de kleine afstand tussen aan de ene kant ondernemers en inwoners en aan de andere kant het politiek-bestuurlijke systeem. De lokale economie weegt zwaar, ook omdat met handhaving richting een ondernemer bijna per definitie een bekende (mogelijk een ‘lokale bekendheid’) wordt geraakt. Op de eilanden wordt een probleem geagendeerd, namelijk welgestelde bewoners van buitenaf (het vaste land) die woningen opkopen en daarmee de lokale woningmarkt

verstoren; er zijn weinig huizen beschikbaar voor ‘eilanders’. Dit richt de blik mede op mogelijke onrechtmatige praktijken bij dergelijke investeringen, al is het ook een probleem bij rechtmatige vastgoedpraktijken.

2.2 OP HET FRIESE PLATTELAND EN OP HET WATER: RUIMTE EN ANONIMITEIT Fryslân is een dunbevolkte provincie met veel land- en wateroppervlak. Door gemeentelijke herindelingen namen de gemiddelde inwonertallen toe, maar ook de oppervlaktes werden per gemeente - gemiddeld genomen groot. Zie de tabel 2.4. In dat uitgestrekte gebied stuiten we overigens op forse verschillen: van armoede op veengronden (b.v. in het zuidoosten en aan de oostkant van Leeuwarden) tot aan rijkdom of in elk geval meer welvaart op kleigronden met akkerbouw en in watergebieden die gunstig liggen ten opzichte van de Randstad. Sociaaleconomische verschillen werken door in culturele opvattingen: de beleefde afstand tot de overheid is in gebieden die van oudsher arm zijn groter dan in andere delen van Fryslân. Dat komt aan bod in hoofdstuk 3. In deze

Tabel 2.4: Aantal inwoners en land- en water-oppervlakte per gemeente. *Per 31 januari 2023. Gemeente

Aantal inwoners *

Landopp. (km2)

Wateropp. (km2)

Waadhoeke

46.718

285,42

30,40

Harlingen

16.188

24,96

362,71

Súdwest-Fryslân

90.883

522,70

385,16

De Fryske Marren

51.992

351,21

197,89

Weststellingwerf

26.467

220,20

8,25

Ooststellingwerf

25.837

223,30

2,82

Heerenveen

51.637

189,97

8,20

Opsterland

30.054

224,40

3,24

Smallingerland

56.098

117,17

9,0

Tytsjerksteradiel

32.408

148,63

12,77

Achtkarspelen

28.149

102,21

1,77

Noardeast-Fryslân

45.812

379,22

137,23

Dantumadiel

19.194

84,60

2,93

Schiermonnikoog

982

42,93

160,63

Ameland

3.840

56,59

211,91

Terschelling

4.928

87,21

586,78

Vlieland

1.291

41,84

273,96

Dagblad van het Noorden, Reconstructie van een mislukte drugssmokkel, 5 april 2016. 7 Bron: Leeuwarder Courant, Grootschalig onderzoek naar hennepteelt: zes aanhoudingen, twee hennepkwekerijen

in Leeuwarden en een in Tzum, 17 maart 2022. 8 Bron: BNdeStem, Grote hennepkwekerij opgerold in Friesland, 12 april 2017. 9 Gegevens over aantal bezoekers van het eiland gebaseerd op: www.ecomare.nl/ leesvoer/waddengebied

12

13

paragraaf gaat het om de doorwerking van het dunbevolkte Fryslân op criminele kansen. Daarbij komen de volgende patronen in beeld: a. De overheid staat op afstand b. Afgeschermd (agrarisch) vastgoed en anonieme wateren c. Politie: een basisvoorziening die onder druk staat d. De opsporingsspagaat Ad a.) De overheid staat op afstand De dunne bevolkingsdichtheid en het grote aantal dorpen of kernen hebben ongunstige effecten op de mogelijkheden van politie en gemeenten om informatie te verzamelen over ondermijnende praktijken. Veel criminaliteit blijft buiten beeld, zeker als moeite wordt gedaan om het af te schermen, zoals bij drugsproductie. De verdeling van budget en personeel over politie en gemeenten wordt in veel opzichten gebaseerd op het inwonertal of op andere criteria die relatief gunstig uitpakken voor dichtbebouwde gebieden. Een ‘slank’ gemeentelijk (handhavings-)apparaat en dun bezette basisteams van de politie dienen te werken in een lastige fysieke omgeving. Ad b.) Afgeschermd (agrarisch) vastgoed en anonieme wateren Er zijn in het uitgestrekte buitengebied gemakkelijk af te schermen locaties en gebouwen: bedrijventerreinen, loodsen, woningen en (ander) agrarisch vastgoed. Veel misdaad blijft alleen al om fysieke en geografische kenmerken onopgemerkt.

Op lange autoritten door bijvoorbeeld Noord-Fryslân kwamen we, zeker op zijwegen, weinig auto’s of mensen tegen; al helemaal niet van de overheid. In zekere zin valt anonimiteit te observeren. Dat is nog meer het geval in de late avonduren of in de nacht. Het zijn momenten waarop criminelen zich nagenoeg vrij kunnen bewegen door grote delen van Fryslân. Daardoor is het een geschikte omgeving voor drugsproductie en voor opslag van verboden of gestolen goederen. Bijvoorbeeld illegaal vuurwerk, illegale sigaretten, gestolen voertuigen of materiaal voor drugsproductie. Zie tabel 2.5 op de volgende pagina voor enkele voorbeelden. De anonimiteit blijft niet beperkt tot het vaste land, want die bestaat ook op het water. Dat is een typisch Fries aandachtspunt waarop respondenten wijzen; er is veel water, er zijn veel boten en vier gemeenten zijn nu eenmaal een eiland, met twee zeehavens in de buurt (Lauwersoog en Harlingen). En wie controleert op het water? Als je je aan de vaarsnelheid houdt, niemand, zo lijkt of luidt het antwoord.

Tabel 2.5: Krantenberichten over misdaad in het buitengebied. Stel uit Harkema veroordeeld voor wietplantage in schuur10 Een stel uit Harkema wordt in juni 2023 veroordeeld tot werkstraffen wegens medeplichtigheid aan een wietplantage. De plantage was ondergebracht in een schuur van de woning van de verdachten. Medio april 2022 deed de politie een inval, nadat op de telefoon van een man die in Utrecht was aangehouden beelden waren aangetroffen van de kwekerij. In een afgesloten ruimte in de schuur trof de politie ruim 700 wietplanten aan. In een andere ruimte lag elf kilo hennep te drogen. De stroomtoevoer van de kwekerij was buiten de meter om aangelegd. Vondst van tien miljoen illegale sigaretten11 In een loods in het Friese Surhuisterveen worden in januari 2014 10 miljoen illegale sigaretten gevonden. Als ze in Nederland waren verkocht, zou de schatkist ongeveer 2,1 miljoen euro aan accijns zijn misgelopen. De FIOD heeft de sigaretten in beslag genomen. De sigaretten waren waarschijnlijk bestemd voor de Engelse markt. De sigaretten kwamen aan het licht bij een reguliere controle. Het is nog niet bekend wie erachter zit en of er een verband met eerdere vondsten is. Gevaarlijke vuurwerkopslag ontdekt in Oentsjerk12 In december 2023 wordt een grote hoeveelheid consumentenvuurwerk en professioneel illegaal vuurwerk gevonden in een schuur in Oentsjerk.

De gemeente Tytsjerksteradiel legt een last onder dwangsom op.

Ad c.) Politie: een basisvoorziening die onder druk staat In de interviewronde wordt gewezen op de (te) geringe politiecapaciteit. In de geografisch omvangrijke werkgebieden van de vijf basisteams in Fryslân (het Leeuwarder team niet meegeteld) is de personele spoeling dun. Dit komt door de krappe formatie, maar ook doordat lokaal politiepersoneel regelmatig elders wordt ingezet.

politieaanwezigheid op het platteland. Het rapport ‘Vanaf de Zijlijn Bekeken’ constateert dat de Nationale Politie te veel is gericht op de Randstad (Wiegant, 2017). Dit rapport waarschuwt voor “politieloosheid” op het platteland, waar de geüniformeerde politie (‘blauw’) te vaak ontbreekt, net als voldoende recherchecapaciteit en een functionerende waterpolitie. De consequentie is dat criminelen veel ruimte krijgen. De wijkagent is geen garantie voor lokale aanwezigheid en politiekennis. De norm van 1 wijkagent op 5.000 inwoners houdt geen rekening met talrijke dorpen (met vaak minder dan duizend inwoners) in uitgestrekte lintdorpen. Als de norm al zou worden gehaald dat de wijkagent 80 procent van de tijd in zijn of haar werkgebied is, is het moeilijk om een sociaal netwerk op te bouwen. Ook omdat er dorpen zijn met gesloten gemeenschappen. Bovendien worden wijkagenten voor niet-wijkgericht werk ingeroosterd, zoals noodhulp. Ad d.) De opsporingsspagaat Politie en justitie bevinden zich in een opsporingsspagaat. Op nationaal niveau zijn opsporingssuccessen geboekt, mede dankzij het kraken van een enorme hoeveelheid crimineel berichtenverkeer; ook over misdaad in Fryslân (Van der Torre en Tops, 2022). Dit legt een grote claim op de recherche, op eenheidsniveau en districtsniveau.

Tegelijkertijd bestaat grote behoefte - zo blijkt uit onze interviewronde - aan lokale opsporingscapaciteit, die in (zeer) beperkte mate aanwezig is. Er waren drugsteams en dat zijn ondermijningsteams geworden; de bezetting is dun (circa vier politiemensen) en die staat onder druk door werkzaamheden die zich als het ware opdringen en niet kunnen wachten. Bijvoorbeeld politie-inzet bij evenementen. Er bestaat, bij politieen gemeenterespondenten, grote behoefte aan lokale opsporingscapaciteit.

2.3 AFSLUITING Dit hoofdstuk analyseerde de situationele criminele kansen. Het volgende hoofdstuk beschrijft welke kansen liggen besloten in sociale en economische omstandigheden.

Op het Friese platteland is de politie geen basisvoorziening meer, zo wordt ook geconstateerd in twee studies uit 2017. Van der Torre en Van Valkenhoef (2017) constateren dat de politie – volgens politiemensen zelf - op twee punten onder de ondergrens is beland: opsporing van de (lokale) georganiseerde criminaliteit en de 10

Bron: Waldnet.nl, Stel uit Harkema veroordeeld voor wietplantage in schuur, 5 juni 2023. 11 Bron: Leeuwarder Courant, Miljoenen illegale sigaretten in Surhuisterveen, 22 januari 2014. 12 Bron: Waldnet.nl,

Gevaarlijke vuurwerkopslag ontdekt in Oentsjerk, 18 december 2023.

14

3

CRIMINELE KANSEN: SOCIALE EN ECONOMISCHE KWETSBAARHEDEN

werden in de provincie Groningen wél benoemd als invloedrijke factor, als opstap naar de lokale bovenwereld (Van der Torre e.a., 2023). Wel telt Fryslân tal van (kleine) netwerken die de drugsproductie (met name hennepteelt) al enkele decennia en generaties in de vingers hebben. Die netwerken blijven, zo is het beeld, vaak steken in de onderwereld; deels lokaal en improviserend en voor een ander deel professioneel en bovenlokaal.

Dit hoofdstuk gaat nader in op twee kwetsbaarheden die bijdragen aan criminele kansen in Fryslân, namelijk sociaaleconomische en sociaal-culturele patronen. De provincie kent gebieden die van oudsher te maken krijgen met economische achterstanden, al zijn er ook meer welvarende streken of stedelijke kernen. Zie paragraaf 3.1. Fryslân telt ook risicobranches: dat zijn branches die zich lenen voor witwassen, criminele investeringen en/of (andere) criminele praktijken. Dat komt aan bod in paragraaf 3.2. Sociaal-cultureel bestaan er verschillen, al zijn er rode draden in de gesprekken: drugsgebruik past steeds vaker bij de levensstijl én er bestaat afkeer en afstand tot de overheid. Zie paragraaf 3.3.

Er zijn in weinig welvarende “windstreken” van Fryslân kernen, dorpen of wijken met relatief veel handarbeiders en laaggeschoolden. Wie daar opgroeit en gaat studeren, keert vaak niet terug. Uit statistieken blijkt dat de welvaart achterblijft in het Noorden en Oosten van Fryslân. De acht Friese gemeenten met de laagste gemiddelde bruto jaarinkomens (per inwoner) liggen namelijk in dat deel van Fryslân: Achtkarspelen (€23.100); Dantumadiel (€23.200); Noardeast-Fryslân (€23.700); Harlingen (€25.000); Weststellingwerf (€25.100); Waadhoeke (€25.100); Smallingerland (€25.300); en Ooststellingwerf (€25.400). De gemiddelde inkomens liggen het hoogst op de eilanden, in Heerenveen en in De Fryske Marren. Zie tabel 3.1. op de volgende pagina.

INLEIDING

3.1 SOCIAALECONOMISCHE PATRONEN: LOKALE EN REGIONALE KWETSBAARHEDEN

3.1.1 Sociaaleconomische kwetsbaarheden: lokale verschillen (arme en rijke “windstreken”) In sociaaleconomische zin is de provincie Fryslân minder kwetsbaar dan de provincie Groningen, met in het bijzonder geconcentreerde armoede in de hoofdstad (Groningen) en in de oostelijke grensstreek. Op de peildatum 1 januari 2021 heeft in de provincie Groningen 9 procent van de particuliere huishoudens (in totaal 23.400 inkomens) minstens een jaar een laag inkomen (het beleidsmatig minimum); in Fryslân is dat 6,9 procent, hetgeen neerkomt op 19.600 huishoudens. Het Friese gemiddelde is iets ongunstiger dan het landelijke (6,8 procent). Wel zijn er, naast Groningen, maar twee provincies die percentueel gezien ongunstiger scoren dan Fryslân, namelijk Noord-Holland (7,5 procent) en Zuid-Holland (7,8 procent). Er bestaan wat betreft sociaaleconomische kwetsbaarheden duidelijke verschillen binnen Fryslân. Grofweg bestaat er verschil tussen het

16

relatief welvarende waterrijke Zuidwesten versus het Noorden plus het Noordoosten. Dit kan worden verbijzonderd tot het verschil tussen welvarende akkerbouwgebieden op zavelgronden versus armoede op veengrond. ‘Op het veen’ woonden en wonen arme boeren en arbeiders; ooit werden hun dorpen relatief laat ontsloten (wegen) en aangesloten op riool of elektriciteit. Juist in dergelijke dorpen bestaat het idee dat niet of in beperkte mate vertrouwd kan worden op de overheid. Het gevoel bestaat dat burgers zichzelf hebben te redden, linksom of rechtsom. Respondenten noemen voorbeelden van dorpen en dorpsgemeenschappen waar de zelfredzaamheid deels een illegaal karakter krijgt. Drugsmisdaad is voor een categorie sociaaleconomisch achtergestelde Friezen een inkomstenbron. Echter, drugsproductie wordt door respondenten niet gepresenteerd als een omvangrijke trend; als een kenmerk van een streek. Drugsinkomsten uit met name hennepteelt

Van de twintig Friese wijken met de laagste gemiddelde inkomens liggen er vier in Leeuwarden en maar liefst acht in NoardeastFryslân, plus nog eens vijf in Waadhoeke en twee

in Dantumadiel. Het hoge Noorden telt dus relatief veel arme wijken. Zie tabel 3.1. De Fryske Marren telt juist veel geconcentreerde relatieve welvaart, met negen wijken in de top-20 van Friese wijken met de hoogste gemiddelde inkomens. Zeven relatief welvarende wijken liggen in stedelijk gebied: zes in Leeuwarden en één in Heerenveen. 3.1.2 Probleemcumulatie: meer dan geldproblemen; drugs als probleem en uitweg Respondenten wijzen op personen en gezinnen of huishoudens die tussen wal en schip vallen en – naast financiële problemen - kampen met een optelsom van sociale problemen, mogelijk inclusief criminele invloeden. Dit komt als verschijnsel meer en meer in beeld, omdat het toeneemt of omdat gemeenten hier alerter op zijn geworden: op het sociaal domein en op het snijvlak van ‘zorg en veiligheid’. In kwetsbare buurten of huishoudens wordt dit geconstateerd in het relatief welgestelde Zuidwesten, al wordt het vaker en in bredere sociale kringen gesignaleerd in kwetsbare wijken en sociale kringen in het Noorden en Oosten. Deze probleemsignalering is in lijn met de constatering dat armoede of schuldenproblematiek vaak samengaat met andere problemen, zoals criminaliteit, een slechtere gezondheid, verslavingsproblematiek en een zwakke positie op de arbeidsmarkt of in het onderwijssysteem. Wat criminaliteit betreft wordt

17

gewezen op geweld (vaker in de huiselijke sfeer dan in het publieke domein) en op instrumentele delicten, dat wil zeggen strafbare feiten als inkomstenbron. Dit laatste heeft vaak plaats in een ondergeschikte positie, bijvoorbeeld als uitvoerder (b.v. drugs bezorgen) of als katvanger (b.v. hennepteelt in de woning of als geldezel misdaadgeld laten storten op de bankrekening). In gezinnen of huishoudens met probleemcumulatie zien respondenten regelmatig (signalen van) eenvoudige activiteiten in de drugshandel. Bescheiden inkomsten in de drugswereld (honderden of duizenden euro’s) zijn veel waard voor mensen rond het sociaal minimum. Ook komt ‘ouderwetse’ verwervingscriminaliteit voor; diefstal om te voorzien in drugsgebruik. Drugsgebruik is een veelvoorkomend verschijnsel in kwetsbare kringen. Kwetsbare personen worden geworven als drugsklant. Bij een ongezonde levensstijl hoort dan drugsgebruik; bij een categorie gaat het om routinematig gebruik van drank en drugs. Wat drugs betreft wijzen respondenten onder meer op speed, coke, designer drugs en GHB. Ambtenaren zien dat drugsgebruik vaak een probleem-vergrotende factor is vanwege verslaving en als kostenpost. Respondenten wijzen op psychosociale problematiek. Dit gaat in delen van Fryslân samen met de aanwezigheid van GGZinstellingen. Voormalige cliënten blijven in

Tabel 3.1: Overzicht van gemiddelde bruto jaarinkomens per inwoner van 18 Friese gemeenten in 2021 en van de top-20 van wijken met de hoogste en laagste gemiddelde bruto jaarinkomens in 2021 per inwoner Fryslân – in euro’s. (bron: www.allecijfers.nl) Gemeenten

Top-20: Friese wijken met hoogste inkomens

Top-20: Friese wijken met laagste inkomens

Naam

Inkomen

Gemeente & wijk

Inkomen

Gemeente & wijk

Inkomen

Terschelling

29.700

De Fryske Marren: Goingarijp

36.400

L’warden: Heechterp & Schieringen

18.200

Vlieland

28.100

De Fryske Marren: Broek

34.600

L’warden: Vrijheidswijk

18.700

Ameland

27.500

De Fryske Marren: Ruigahuizen

34.500

L’warden: Bilgaard & H-park e.o.

19.600

Heerenveen

27.200

L’warden: Hempens/Teerns, Zuiderburen

33.800

Dantumadiel: Oost

21.100

De Fryske Marren

27.000

Heerenveen: Oranjewoud

33.300

Noardeast-Fryslân: Holwerd

21.400

Schiermonnikoog

26.800

De Fryske Marren: Elahuizen

32.800

L’warden: Oud-Oost

21.700

Opsterland

26.400

De Fryske Marren: Boornzwaag

32.500

Noardeast-Fryslân: Ee-Zuidoost

21.700

Súdwest-Fryslân

26.000

De Fryske Marren: Terherne

32.100

Waadhoeke: Dongjum

21.800

Tytsjerksteradiel

25.600

Leeuwarden: Goutum

31.600

Noardeast-Fryslân: Ternaard

22.000

Leeuwarden

25.500

Opsterland: Beetsterzwaag

30.900

Waadhoeke: Nij Altoenae

22.000

Ooststellingwerf

25.400

Ooststellingwerf: Fochteloo

30.900

Noardeast-Fryslân: Anjum-Nrdoost

22.200

Smallingerland

25.300

Opsterland: Siegerswoude

30.700

Waadhoeke: Sexbierum

22.200

Waadhoeke

25.100

L’warden: Vossepark & Helicon

29.900

De Fryske Marren: Doniaga

22.200

Weststellingwerf

25.100

L’warden: Dokkumer le e.o.

29.300

Waadhoeke: St. Jacobiparochie

22.200

Harlingen

25.000

L’warden: De Zuidlanden

29.200

Dantumadiel: West

22.300

Noardeast-Fryslân

23.700

De Fryske Marren: Rijs

29.000

Noardeast-Fryslân: Hantum

22.400

Dantumadiel

23.200

De Fryske Marren: Delfstrahuizen

28.700

Noardeast-Fryslân: Oosternijkerk

22.500

Achtkarspelen

23.100

L’warden: Dorpen Zuid-West

28.700

Noardeast-Fryslân: Bouwstreek

22.600

De Fryske Marren: Terkaple

28.600

Noardeast-Fryslân: Zuidwest

22.800

Terschelling: Midsland

28.400

Waadhoeke: Vrouwenparochie

22.800

het gebied of in de regio wonen, vaak aan de onderkant van de woningmarkt; particuliere woning- of kamerverhuur of op een vakantiepark. Respondenten wijzen ook op de kwetsbaarheid van mensen met een Licht Verstandelijke Beperking. Zogenoemde LVB-ers krijgen vaak te maken met de beschreven probleemcumulatie en worden relatief makkelijk voor het karretje gespannen door criminelen of particuliere verhuurders. 3.1.3 Arbeidsmigranten: vraag naar goedkope arbeidskrachten en woningen Er is vraag naar goedkope arbeid in Fryslân, onder meer in de agrarische sector, in slachthuizen, op scheepswerven, door kabel- en glasvezelbedrijven en in het Friese kassengebied. Er is ook behoefte aan seizoensarbeid op de Waddeneilanden. Naar schatting (in 2020) zijn in Fryslân jaarlijks ongeveer zesduizend arbeidsmigranten aan het werk.13 Ze zijn voornamelijk afkomstig uit Oost-Europa en uit Europese landen rondom de Middellandse Zee. Er bestaat behoefte aan huisvesting van deze migranten. Dat gebeurt - legaal of illegaal - in goedkope woningen, kamers, op vakantieparken en in bedrijfspanden. Van ongeveer drieduizend van deze zesduizend 13

migranten is de verblijfplaats niet in beeld. Daar komt nog de huisvesting (in Fryslân) bij van arbeidsmigranten die in een andere provincie werken, zoals in de agrarische sector van NoordHolland. Dit gebeurt omdat er goedkoop vastgoed beschikbaar is in Fryslân. Vraag en aanbod van goedkope woonruimte vinden elkaar; verhuur is een verdienmodel op zich. Er zijn geen grote Friese woonlocaties, aldus een wethouder uit Harlingen: “Fryslân is een van de weinige witte vlekken in Noord-Nederland als het gaat om beleid op grootschalige locaties.”14 Arbeidsmigranten wonen versnipperd in dorpen, steden, vakantieparken en bedrijventerrein, al zijn er op buurt- of straatniveau lokale concentraties. Er is “geen duidelijk beleid in de gemeenten over afspraken welke woningen voor huisvesting voor arbeidsmigranten bestemd zijn”.

van arbeidsmigranten. De genoemde landelijke studies wijzen met name op het risico dat de koppeling tussen werk en huisvesting arbeidsmigranten afhankelijk maakt. Als ze de gang van zaken op één domein niet accepteren, verliezen ze werk én woning. Het is lastig om uit te zoeken of er daadwerkelijk sprake is van strafbare arbeidsuitbuiting, onder meer omdat arbeidsmigranten weinig informatie verstrekken en vanwege geringe opsporingscapaciteit bij de Arbeidsinspectie (Boerman e.a., 2017). In hoeverre slechte woonomstandigheden in Fryslân voorkomen, is niet duidelijk, zo constateert Omrop Fryslân: “Wel staat vast dat ook in Fryslân arbeidsmigranten illegaal wonen”.15