Concept warmteprogramma Dantumadiel V0.4
Tekst van het document
In gebieden waar ruimte is op het net of waar netverzwaring gepland staat, kunnen sneller stappen worden gezet. • Koppelkansen met andere ontwikkelingen Waar mogelijk sluiten we aan bij andere projecten, zoals groot onderhoud, herstructurering of nieuwbouw. Dit maakt de uitvoering efficiënter en voorkomt dat werkzaamheden meerdere keren moeten worden uitgevoerd. • Draagvlak en initiatieven in het dorp De inzet en betrokkenheid van inwoners, dorpsbelangen en lokale initiatieven zijn belangrijk. Dorpen waar al initiatieven lopen of waar veel betrokkenheid is, kunnen eerder starten. • Ervaringen uit eerdere trajecten We bouwen voort op ervaringen uit eerdere projecten, zoals de pilot in Driezum en Wâlterswâld. Deze inzichten helpen om de aanpak te verbeteren en betere keuzes te maken in de fasering. Door deze criteria in samenhang te bekijken, ontstaat een realistische en uitvoerbare planning. Stapsgewijze uitvoering De fasering betekent dat niet alle dorpen tegelijk aan de beurt zijn. We werken in stappen, waarbij elk jaar één of meerdere dorpen starten met de dorpenaanpak en het opstellen van een uitvoeringsplan. Hierbij geldt dat: • we beginnen met dorpen waar de kans op succes het grootst is; • we zorgen voor een goede spreiding in de tijd; • en we rekening houden met de beschikbare capaciteit, zowel organisatorisch als technisch.
Flexibiliteit in de planning De planning ligt niet volledig vast voor de lange termijn. Ontwikkelingen in het energiesysteem, nieuwe inzichten of initiatieven vanuit dorpen kunnen aanleiding zijn om de volgorde aan te passen. Warmteprogramma 24 Daarom werkt de gemeente met een flexibele fasering, waarbij regelmatig wordt geëvalueerd en bijgestuurd. Zo blijft de aanpak aansluiten bij de praktijk en kunnen kansen worden benut. Samenhang met de brede aanpak De fasering geldt voor de gebiedsgerichte aanpak. Tegelijk kunnen inwoners en ondernemers in alle dorpen gebruik blijven maken van het energieloket. Zij hoeven niet te wachten op een uitvoeringsplan om stappen te zetten in het verduurzamen van hun woning of gebouw. 5.3 Dorpenplanning en overzicht van de aanpak De onderstaande planning geeft aan in welke periode de gemeente per dorp start met de dorpsverkenning en het opstellen van een uitvoeringsplan. Het betreft geen planning voor het moment waarop een dorp aardgasvrij wordt. In het uitvoeringsplan wordt de planning voor voorbereiding en uitvoering per dorp verder uitgewerkt, in afstemming met inwoners, Liander, Stedin en andere betrokken partners. De planning is richtinggevend en flexibel.
Dorpen kunnen eerder of later instromen, afhankelijk van factoren zoals draagvlak en initiatieven vanuit het dorp, beschikbare capaciteit binnen de gemeente en bij partners, ontwikkelingen in het energiesysteem en kansen om aan te sluiten bij andere projecten. De verdiepende gebiedsprofielen van Feanwâlden, De Falom, Driezum en Wâlterswâld zijn opgenomen in bijlage 6 De volgorde van dorpen is gebaseerd op een combinatie van factoren, zoals de staat van de woningvoorraad, kansen voor isolatie, beschikbare netcapaciteit en initiatieven vanuit de mienskip. De planning wordt periodiek herijkt op basis van nieuwe inzichten en voortgang in de uitvoering. De keuze voor een warmteoplossing wordt niet op voorhand voor de hele gemeente vastgelegd. In lijn met de uitgangspunten van dit warmteprogramma wordt per dorp, samen met inwoners en partners, bepaald welke oplossing het beste past. Daarbij wordt rekening gehouden met betaalbaarheid, haalbaarheid, het energiesysteem en lokale wensen. Door deze gefaseerde en dorpsgerichte aanpak ontstaat een overzichtelijke en uitvoerbare route richting een aardgasvrije gebouwde omgeving. Tegelijk blijft er ruimte om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en initiatieven vanuit de dorpen
Warmteprogramma 25 6. Brede aanpak Naast de dorpenaanpak kiest de gemeente Dantumadiel voor een brede aanpak. Deze aanpak biedt inwoners, ondernemers en organisaties ondersteuning bij het verduurzamen van hun woning of gebouw, ook wanneer voor hun dorp nog geen uitvoeringsplan is opgesteld. De gemeente wil verduurzaming haalbaar en begrijpelijk maken. Inwoners houden daarbij zelf de regie en kunnen op een moment en in een tempo dat bij hen past gebruikmaken van informatie, advies, financiële regelingen en begeleiding. De participatie- en communicatieaanpak voor de uitvoering van het warmteprogramma is uitgewerkt in bijlage 1. 6.1 Ondersteuning tijdens de klantreis Inwoners bevinden zich in verschillende fasen van het verduurzamingstraject. De één oriënteert zich nog, terwijl een ander al maatregelen wil uitvoeren. De brede aanpak sluit daarom aan bij de klantreis: van bewustwording en inzicht in de woning tot financiële keuzes, uitvoering en opvolging. 6.2 Ondersteuning en instrumenten Het energieloket is het centrale aanspreekpunt voor vragen over energiebesparing en verduurzaming. Inwoners en ondernemers kunnen hier terecht voor onafhankelijk advies over maatregelen en voor hulp bij het vinden en aanvragen van subsidies en leningen. Waar nodig verwijst het energieloket door naar een energiecoach, energieadviseur of andere deskundige.
Warmteprogramma 26 De gemeente werkt hierbij samen met Stichting Elkenien Grien en andere partners. Energiecoaches geven praktische uitleg en helpen inwoners bij het zetten van eerste stappen. Professioneel advies en ondersteuning vanuit de mienskip vullen elkaar zo aan. Voor huishoudens met een laag inkomen of een slecht geïsoleerde woning is extra ondersteuning beschikbaar, onder andere via het Volkshuisvestingsfonds en andere regelingen. Ook ondersteunt de gemeente waar mogelijk gezamenlijke acties, bijvoorbeeld voor isolatiemaatregelen. Daarmee worden financiële en praktische drempels verlaagd. 6.3 Aanpak voor bedrijven en organisaties Bedrijven en maatschappelijke organisaties hebben vaak een ander energiegebruik dan woningen en vragen daarom om maatwerk. De gemeente werkt samen met onder andere YnBusiness en de Provincie Fryslân om hen te ondersteunen met advies, inzicht in mogelijkhed en en passende regelingen. Er is daarbij ook aandacht voor bedrijven die warmte gebruiken in hun bedrijfsproces. Op bedrijventerreinen kunnen bedrijven gezamenlijk onderzoek doen, kennis delen of collectieve acties organiseren. Bij scholen, zorginstellingen en dorpshuizen wordt verduurzaming waar mogelijk gecombineerd met onderhoud, renovatie of nieuwbouw. De gemeente gaat hierover periodiek in gesprek met lokale ondernemers en ondernemersverenigingen.
Daarbij gaat het zowel om ondersteuning bij hun eigen verduurzaming als om kansen om lokale kennis en uitvoeringskracht te benutten binnen de dorpenaanpak en andere gezamenlijke projecten. 6.4 Samenhang met de dorpenaanpak De brede aanpak en de dorpenaanpak vullen elkaar aan. Inwoners hoeven niet te wachten op een uitvoeringsplan voor hun dorp, maar kunnen direct beginnen met energiebesparing en isolatie en gebruikmaken van de beschikbare ondersteuning. Tegelijk bereidt de brede aanpak dorpen voor op de toekomstige warmtevoorziening. Ervaringen van inwoners en partners kunnen worden benut bij het opstellen van uitvoeringsplannen. De brede aanpak biedt daarmee individueel handelingsperspectief, terwijl de dorpenaanpak zorgt voor richting en samenhang per gebied. Warmteprogramma 27 7. Uitvoering en organisatie De warmtetransitie is een grote en langdurige opgave die alleen kan slagen als deze goed wordt georganiseerd. In de voorgaande hoofdstukken is beschreven wat we willen bereiken en hoe we dat aanpakken, zowel gebiedsgericht als via de brede ondersteuning van inwoners en ondernemers. In dit hoofdstuk staat centraal hoe we dit in de praktijk organiseren en uitvoeren. De uitvoering van de warmtetransitie vraagt om duidelijke keuzes, samenwerking en voldoende capaciteit. De gemeente kan deze opgave niet alleen realiseren.
Het vraagt om een gezamenlijke inzet van inwoners, dorpsbelangen, bedrijven, maatschappelijke organisaties en regionale partners. Tegelijk heeft de gemeente een belangrijke rol in het geven van richting, het verbinden van partijen en het zorgen voor een uitvoerbare aanpak. In dit hoofdstuk wordt beschreven welke rol de gemeente vervult en hoe de samenwerking en organisatie van de warmtetransitie in Dantumadiel is ingericht. 7.1 Regie en rol van de gemeente De gemeente Dantumadiel vervult een centrale rol in de warmtetransitie. Deze rol is in de afgelopen jaren veranderd: van vooral beleidsmatig naar steeds meer gericht op uitvoering en samenwerking. De gemeente bepaalt de koers, brengt partijen samen en ondersteunt inwoners en organisaties bij het zetten van stappen. De rol van de gemeente kan worden samengevat in drie onderdelen. De gemeente is in de eerste plaats regisseur. Dat betekent dat de gemeente richting geeft aan de warmtetransitie en keuzes maakt over de aanpak. De gemeente stelt het warmteprogramma vast en actualiseert dit periodiek. Ook bepaalt de gemeente, op basis van de dorpenaanpak en de beschikbare informatie, welke dorpen en gebieden wanneer aan de beurt zijn. Daarnaast stemt de gemeente af met netbeheerders over de ontwikkeling van het energiesysteem en de planning van netverzwaring.
Als regisseur zorgt de gemeente voor duidelijkheid en voorspelbaarheid, zodat inwoners en partners weten waar ze aan toe zijn. Daarnaast is de gemeente verbinder. De warmtetransitie kan alleen slagen als partijen samenwerken. De gemeente brengt inwoners, dorpsbelangen, woningcorporaties, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere partners bij elkaar. In de dorpenaanpak gebeurt dit concreet door samen met het dorp te werken aan uitvoeringsplannen. Ook in de brede aanpak wordt samengewerkt met lokale initiatieven, vrijwilligers en organisaties. De inzet van de mienskip is hierbij van grote waarde. De gemeente ondersteunt deze samenwerking en zorgt dat kennis en ervaringen worden gedeeld. Tot slot is de gemeente facilitator. De gemeente helpt inwoners, ondernemers en organisaties om daadwerkelijk stappen te zetten. Dit gebeurt onder andere via het energieloket, energiecoaches, subsidies en andere ondersteuningsmogelijkheden. De gemeente zorgt ervoor dat informatie beschikbaar is, dat regelingen toegankelijk zijn en dat inwoners waar mogelijk worden ontzorgd. Daarbij is er extra aandacht voor inwoners die minder mogelijkheden hebben om zelf te investeren. De gemeente doet deze opgave niet alleen en kan ook niet alles zelf uitvoeren.
De rol van de gemeente is gericht op het mogelijk maken van de transitie, het ondersteunen van inwoners en het sturen op samenhang en voortgang. Door deze rollen goed in te vullen, zorgt de gemeente ervoor dat de warmtetransitie in Dantumadiel haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar blijft. Warmteprogramma 28 7.2 Samenwerking met partners De warmtetransitie in Dantumadiel is een gezamenlijke opgave. De gemeente werkt daarom samen met inwoners, maatschappelijke organisaties en regionale partners om de uitvoering haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar te maken. De kracht van deze samenwerking zit in de combinatie van de mienskip, professionele organisaties en regionale samenwerking. Belangrijke samenwerkingspartners zijn: • Mienskip, dorpsbelangen en energiecoöperaties Voor betrokkenheid van inwoners, lokale initiatieven en energiecoaching, onder andere via Stichting Elkenien Grien en de Energiebank Fryslân. • Welzijnsorganisaties en sociaal domein Zoals Yfke en zorgpartners, voor ondersteuning van kwetsbare huishoudens en inwoners die extra hulp nodig hebben. • Woningcorporatie Thús Wonen Voor de verduurzaming van huurwoningen, afstemming van investeringen en ondersteuning van huurders via energiecoaches. • Netbeheerders Liander en Stedin Voor afstemming over netcapaciteit, netverzwaring en de ontwikkeling van het energiesysteem.
• Regionale samenwerking via ANNO en de Friese Energietafel (FET) Voor gezamenlijke analyses, kennisdeling en regionale afstemming over de warmtetransitie en netcongestie. • FUMO Voor ondersteuning bij vergunningen, milieutechnische vraagstukken en natuurvriendelijk isoleren. • Onderwijsinstellingen Zoals Kennislab NOF, ROC’s en middelbare scholen, voor kennisontwikkeling en het opleiden van vakmensen. • Ondernemers, YnBusiness en de Provincie Fryslân Voor ondersteuning van bedrijven bij verduurzaming, subsidies en samenwerking op bedrijventerreinen. Door deze samenwerking ontstaat een sterk netwerk waarin kennis, capaciteit en betrokkenheid worden gebundeld. Daarmee werkt Dantumadiel stap voor stap aan een haalbare en gedragen warmtetransitie. 7.3 Organisatie en uitvoeringskracht De warmtetransitie in Dantumadiel is een omvangrijke en langdurige opgave die vraagt om een stevige organisatie en voldoende uitvoeringskracht. Het gaat niet alleen om het maken van plannen, maar vooral om het daadwerkelijk realiseren van maatregelen in woningen, dorpen en gebouwen. Dit vraagt om een aanpak waarin gemeentelijke inzet, samenwerking met partners en de kracht van de mienskip samenkomen. Binnen de gemeente is de warmtetransitie ingericht als een programmatische opgave.
Dit betekent dat de uitvoering wordt georganiseerd vanuit een samenhangend programma, waarin beleidsterreinen zoals duurzaamheid, wonen, leefbaarheid en het sociaal domein met elkaar worden verbonden. Daarbij sluit het warmteprogramma nauw aan op de Omgevingsvisie Dantumadiel en het Volkshuisvestingsprogramma, zodat koppelkansen benut kunnen worden en integraal wordt gewerkt aan toekomstbestendige dorpen en woningen. De uitvoering vraagt om structurele inzet binnen de gemeentelijke organisatie. De warmtetransitie wordt gedragen door een ambtelijk team met onder andere: • een projectleider warmtetransitie; • een projectondersteuner en een adviseur subsidies en leningen; Warmteprogramma 29 • capaciteit voor de dorpenaanpak en gebiedsgerichte processen; • inzet op de brede aanpak en het energieloket; • ondersteuning op het gebied van communicatie en participatie; • inzet van specialistische kennis (technisch, juridisch en financieel). Deze inzet is noodzakelijk om de opgave op een goede manier uit te voeren en om inwoners en partners voldoende te kunnen ondersteunen. Tegelijk staat de uitvoeringskracht onder druk. Dit komt vooral doordat de warmtetransitie binnen de gemeentelijke organisatie nog niet overal voldoende leeft en nog niet in alle onderdelen als structurele opgave wordt gezien.
Daardoor is nog niet altijd duidelijk welke taken en verantwoordelijkheden hierbij horen en welke inzet hiervoor nodig is. Voor een succesvolle uitvoering van het warmteprogramma is het van belang dat de warmtetransitie in de komende jaren breder wordt verankerd binnen de organisatie en dat de benodigde capaciteit minimaal op peil blijft. Zonder voldoende en goed georganiseerde inzet komt de voortgang van de warmtetransitie in het gedrang. De uitvoeringskracht ligt echter niet alleen binnen de gemeentelijke organisatie. Een belangrijk deel van de kracht zit in de samenwerking met partners en in de inzet van de mienskip . Inwoners, vrijwilligers, dorpsbelangen en lokale initiatieven spelen een grote rol in het bereiken en ondersteunen van andere inwoners. Zij zorgen voor betrokkenheid, vertrouwen en een aanpak die aansluit bij de praktijk in de dorpen. Deze inzet is onmisbaar om de warmtetransitie op de benodigde schaal uit te voeren. Daarnaast is de gemeente afhankelijk van de capaciteit van marktpartijen, zoals installateurs, aannemers en adviseurs. In de praktijk is er sprake van schaarste aan vakmensen. Dit heeft invloed op het tempo waarin maatregelen kunnen worden uitgevoerd en vraagt om realistische planning. Daarom kiest Dantumadiel voor een gefaseerde aanpak. Niet alles kan tegelijk worden opgepakt.
Door prioriteiten te stellen, dorpen stapsgewijs te benaderen en aan te sluiten bij natuurlijke momenten, blijft de uitvoering beheersbaar en uitvoerbaar. Deze fasering is uitgewerkt in hoofdstuk 5. De uitvoering van het warmteprogramma wordt gefinancierd uit gemeentelijke budgetten, specifieke rijks- en provinciale middelen en bijdragen van samenwerkingspartners. Voor gemeentelijke projecten en de ondersteuning van inwoners worden onder meer middelen ingezet uit de lokale aanpak van het Nationaal Isolatieprogramma en het Volkshuisvestingsfonds. Inwoners en gebouweigenaren investeren daarnaast zelf in de verduurzaming van hun woning of gebouw. Zij kunnen, afhankelijk van de op dat moment geldende voorwaarden, gebruikmaken van landelijke subsidies zoals de ISDE en financiering via het Nationaal Warmtefonds. De beschikbare budgetten, de looptijd en de voorgenomen besteding worden jaarlijks geconcretiseerd in de gemeentelijke begroting en uitvoeringsplannen. De organisatie van de warmtetransitie is daarmee een samenspel van gemeentelijke inzet, samenwerking met partners, inzet van de mienskip en de capaciteit van de markt. Door deze elementen goed op elkaar af te stemmen en de organisatie structureel op peil t e houden, zorgt de gemeente ervoor dat de warmtetransitie uitvoerbaar blijft en dat de gestelde doelen daadwerkelijk kunnen worden gerealiseerd.
7.4 Van plan naar uitvoering De uitvoering wordt gefaseerd opgebouwd. In de eerste jaren ligt de nadruk op het starten van de eerste uitvoeringsplannen, het versterken van het energieloket en het organiseren van de benodigde samenwerking en capaciteit. De planning in onderstaande figuur geeft de belangrijkste uitvoeringsstappen tot 2035 weer. De inhoudelijke doelen en aanpak zijn beschreven in hoofdstuk 3, 5 en 6. Warmteprogramma 30 Met deze inzet werkt Dantumadiel in de periode tot 2035 doelgericht aan de warmtetransitie. Door per dorp plannen te maken en uit te voeren, inwoners actief te ondersteunen en structureel te investeren in isolatie en samenwerking, wordt de stap gezet van plannen naar zichtbare resultaten in de praktijk.
Warmteprogramma 31 8. Monitoring en evaluatie De warmtetransitie is een langdurige opgave die zich over meerdere jaren ontwikkelt. In deze periode veranderen inzichten, technieken en omstandigheden. Daarom is het belangrijk om de voortgang van het warmteprogramma goed te volgen en waar nodig bij te sturen. De gemeente Dantumadiel kiest voor een lerende en adaptieve aanpak. Dit betekent dat de uitvoering van het warmteprogramma periodiek wordt gemonitord en geëvalueerd, zodat tijdig kan worden ingespeeld op nieuwe ontwikkelingen en ervaringen uit de praktijk. 8.1 Monitoring van de voortgang De gemeente Dantumadiel monitort jaarlijks de voortgang van het warmteprogramma. Hierbij wordt gekeken naar de uitvoering van de dorpenaanpak, de brede aanpak en de voortgang van energiebesparing en verduurzaming in de gebouwde omgeving. Om de voortgang goed te kunnen volgen, werkt de gemeente met een aantal concrete indicatoren. Hiermee wordt inzichtelijk gemaakt of de gestelde doelen worden behaald en waar bijsturing nodig is.
De monitoring richt zich onder andere op: • het aantal en aandeel geïsoleerde woningen, bijvoorbeeld richting energielabel B of beter; • het aantal woningen dat aardgasvrij of aardgasvrij-gereed is; • de voortgang van de dorpenaanpak, zoals het aantal opgestelde en lopende uitvoeringsplannen; • de voortgang van de dorpenplanning en fasering; • het gebruik van ondersteuning en regelingen, zoals het energieloket, energiecoaches en subsidies; • de voortgang van projecten in samenwerking met partners, zoals woningcorporaties en bedrijven; • de ontwikkeling van het energieverbruik en de CO₂-uitstoot in de gebouwde omgeving; • ontwikkelingen en knelpunten in het energiesysteem, zoals netcapaciteit. Door deze gegevens jaarlijks te verzamelen en te analyseren, krijgt de gemeente inzicht in de voortgang van de warmtetransitie en in de effectiviteit van de gekozen aanpak. De resultaten van de monitoring worden actief gebruikt om de uitvoering te verbeteren. Waar nodig worden prioriteiten aangepast, wordt de inzet van middelen bijgesteld of wordt de aanpak per dorp aangescherpt. Daarbij wordt ook gebruikgemaakt van ervaringen uit de dorpen en signalen van inwoners en partners. De monitoring wordt waar mogelijk gekoppeld aan bestaande gegevensbronnen en landelijke en regionale systemen. Dit voorkomt extra administratieve lasten en zorgt voor een efficiënte manier van werken.
Door structureel te monitoren en de resultaten actief te benutten, houdt de gemeente grip op de voortgang en kan tijdig worden bijgestuurd om de gestelde doelen te behalen. Dataverzameling en gebruik van gegevens Voor een goede uitvoering en monitoring van het warmteprogramma is het noodzakelijk om gegevens te verzamelen en te gebruiken. De gemeente maakt hierbij gebruik van verschillende databronnen en systemen om inzicht te krijgen in de voortgang en om de aanpak gericht te kunnen uitvoeren. Het gaat onder andere om gegevens over: • de woningvoorraad (zoals bouwjaar, type woning en energielabel); • energieverbruik en isolatieniveau; • het gebruik van regelingen en ondersteuning; • de voortgang van maatregelen en projecten per dorp; • en ontwikkelingen in het energiesysteem. Deze gegevens worden waar mogelijk verzameld uit bestaande bronnen, zoals landelijke registraties (bijvoorbeeld BAG, RVO en CBS), netbeheerders en regionale samenwerkingen. Daarnaast kan de gemeente gegevens vastleggen over de voortgang van de uitvoering, bijvoorbeeld via een (nog te ontwikkelen) systeem of dashboard. Warmteprogramma 32 De gemeente werkt toe naar een situatie waarin deze gegevens op een gestructureerde manier worden vastgelegd en gebruikt, bijvoorbeeld in een monitoringsdashboard of klantvolgsysteem.
Dit maakt het mogelijk om beter te sturen op de uitvoering en om de voortgang inzichtelijk te maken voor bestuur, partners en inwoners. Bij het verzamelen en gebruiken van gegevens wordt zorgvuldig omgegaan met privacy. De gemeente handelt conform de geldende wet- en regelgeving, waaronder de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). Gegevens worden alleen gebruikt voor het doel waar voor ze zijn verzameld en waar nodig geanonimiseerd of geaggregeerd. De verzamelde gegevens vormen de basis voor de jaarlijkse rapportage over de voortgang van de warmtetransitie en ondersteunen het bijstellen van de aanpak. 8.2 Kansen, risico’s en bijsturing De jaarlijkse monitoring laat zien in hoeverre de doelen en planning van het warmteprogramma worden gerealiseerd. Om de uitkomsten goed te kunnen duiden, kijkt de gemeente ook naar factoren die de uitvoering kunnen versnellen of juist vertragen. Deze kansen en risico’s worden jaarlijks beoordeeld als onderdeel van de evaluatie van het warmteprogramma. De belangrijkste factoren zijn: Factor Invloed op het behalen van de doelen Inzet van de gemeente Draagvlak en lokale betrokkenheid Actieve inwoners, ondernemers en lokale initiatieven kunnen de uitvoering versnellen. Onvoldoende vertrouwen of betrokkenheid kan dorpsprocessen vertragen.
Inwoners en ondernemers vroeg betrekken, duidelijk zijn over hun invloed en gebruikmaken van dorpsbelangen, lokale netwerken en goede voorbeelden. Betaalbaarheid en financiering Subsidies, fondsen en leningen kunnen investeringen mogelijk maken. Hoge kosten of veranderende regelingen kunnen ertoe leiden dat inwoners maatregelen uitstellen. Regelingen waar mogelijk combineren, inwoners praktisch ondersteunen en extra aandacht geven aan huishoudens met beperkte financiële mogelijkheden. Netcapaciteit en energie-infrastructuur Tijdige netverzwaring ondersteunt de overstap naar duurzame warmte. Netcongestie kan vooral volledig elektrische oplossingen vertragen. De planning afstemmen met Liander en Stedin, netbewust faseren en waar nodig ruimte houden voor tijdelijke of tussenoplossingen. Uitvoeringscapaciteit Voldoende gemeentelijke capaciteit, adviseurs en uitvoerende bedrijven zijn nodig om het gewenste tempo te behalen. Tekorten kunnen leiden tot vertraging. Het plaatselijke bedrijfsleven kan juist kennis en uitvoeringskracht bieden. Meerjarig capaciteit plannen, prioriteiten stellen en periodiek in gesprek gaan met samenwerkings- partners en het lokale bedrijfsleven. Samenwerking en natuurlijke momenten Renovaties van Thús Wonen, onderhoud aan gebouwen, woningbouw en werkzaamheden in de openbare ruimte kunnen kansen bieden om verduurzaming te combineren.
Wanneer planningen niet aansluiten, kunnen deze kansen verloren gaan. Planningen van gemeente en partners tijdig afstemmen en verduurzaming waar mogelijk verbinden met onderhoud, renovatie en gebiedsontwikkeling. Beleid, techniek en marktontwikkelingen Nieuwe technieken en landelijke regelingen kunnen de uitvoering ondersteunen. Veranderingen in wetgeving, energieprijzen, subsidies Ontwikkelingen volgen, terughoudend zijn met onomkeerbare keuzes zolang er onvoldoende zekerheid is en de Warmteprogramma 33 of beschikbaarheid van materialen kunnen bestaande aannames beïnvloeden. aanpak aanpassen wanneer nieuwe inzichten daartoe aanleiding geven. De beoordeling van deze kansen en risico’s wordt opgenomen in de jaarlijkse voortgangsrapportage. Daarbij wordt aangegeven of aanpassing nodig is van het uitvoeringstempo, de volgorde van dorpen, de inzet van middelen, de ondersteuning van inwoners of de samenwerking met partners. Positieve ontwikkelingen worden waar mogelijk benut en versterkt; negatieve gevolgen worden zo veel mogelijk beperkt. Ook ervaringen uit de dorpenaanpak en de brede aanpak worden bij de evaluatie betrokken. Werkwijzen die goed functioneren kunnen breder worden toegepast. Knelpunten die vaker voorkomen worden samen met betrokken partners onderzocht en waar mogelijk opgelost. Het warmteprogramma wordt ten minste iedere vijf jaar herijkt.
Bij deze herijking beoordeelt de gemeente of ontwikkelingen in de praktijk, het energiesysteem, de betaalbaarheid, wet - en regelgeving of beschikbare technieken aanleiding geven om de uitgangspunten, doelen of planning aan te passen. Risico’s die specifiek samenhangen met één dorp of project worden nader uitgewerkt in de betreffende uitvoeringsplannen. Warmteprogramma 34 Bijlage 1: Participatie en communicatie Inleiding De warmtetransitie raakt inwoners, ondernemers en organisaties direct. Het gaat om veranderingen aan woningen en gebouwen, keuzes voor de toekomstige warmtevoorziening en gevolgen voor de leefomgeving. De gemeente betrekt belanghebbenden daarom tijdig bij de voorbereiding en uitvoering van plannen. Deze bijlage beschrijft de participatie- en communicatieaanpak voor de komende jaren. Het participatieverslag in bijlage 2 beschrijft hoe inwoners en partners zijn betrokken bij de totstandkoming van dit warmteprogramma. De inhoudelijke ondersteuning via het energieloket en de klantreis is uitgewerkt in hoofdstuk 6. Met participatie wil de gemeente lokale kennis benutten, wensen en zorgen tijdig in beeld brengen, initiatieven uit de mienskip versterken en komen tot plannen die begrijpelijk, uitvoerbaar en zo breed mogelijk gedragen zijn. De gemeente hanteert de volgende uitgangspunten: • Toegankelijk en inclusief.
Inwoners moeten op verschillende manieren kunnen deelnemen. Daarom combineren we digitale en fysieke communicatie en houden we rekening met verschillen in taal, digitale vaardigheden, beschikbare tijd en behoefte aan persoonlijke ondersteuning. • Duidelijk over invloed. Vooraf wordt aangegeven waarover inwoners kunnen meedenken, welke keuzes al vaststaan, wie uiteindelijk beslist en hoe de opgehaalde inbreng wordt gebruikt. • Passend bij de fase en het vraagstuk. Soms ligt de nadruk op informeren, in andere fasen op raadplegen, meedenken of samenwerken. De gekozen participatievorm sluit daarop aan. • Samen met de mienskip. Dorpsbelangen, vrijwilligers, energiecoöperaties, lokale ondernemers en maatschappelijke organisaties helpen om inwoners te bereiken en lokale kennis en initiatieven te benutten. • Leren en bijsturen. Ervaringen uit dorpen en van samenwerkingspartners worden gebruikt om volgende participatietrajecten te verbeteren. Participatie in de dorpenaanpak De dorpenaanpak is de belangrijkste vorm van participatie bij het opstellen van uitvoeringsplannen. Ieder dorp heeft eigen kenmerken, netwerken en aandachtspunten. De precieze aanpak verschilt daarom per dorp. Een dorpsproces begint met gesprekken met het dorpsbelang en relevante partners. Daarna worden inwoners geïnformeerd over de aanleiding, het proces en de ruimte om mee te denken.
Afhankelijk van de situatie wordt een dorpswerkgroep, klankbordgroep of andere lokale overlegvorm ingericht. Inwoners kunnen wensen, zorgen en ideeën inbrengen en meedenken over mogelijke oplossingen, voorwaarden en vervolgstappen. De gemeente koppelt terug wat met de inbreng is gedaan en hoe deze is verwerkt in het uitvoeringsplan. Naast bijeenkomsten kunnen onder meer vragenlijsten, keukentafelgesprekken, inloopmomenten en gerichte gesprekken worden ingezet. Zo kan ook inbreng worden opgehaald van inwoners die niet aan een werkgroep of dorpsbijeenkomst deelnemen. Warmteprogramma 35 Gemeente brede participatie en samenwerking Sommige onderwerpen spelen in de hele gemeente en vragen om gemeente brede participatie. Hiervoor kunnen vragenlijsten, informatiebijeenkomsten, webinars en individuele gesprekken worden ingezet. Bijlage 2 beschrijft welke instrumenten zijn gebruikt bij de voorbereiding van dit warmteprogramma en welke inzichten dat heeft opgeleverd. De gemeente werkt daarnaast structureel samen met professionele en maatschappelijke partners. In de werkgroep Samenwerking in de Warmtetransitie zijn Thús Wonen, Liander, Stedin, Energiecoöperatie Feanwâlden, Stichting Elkenien Grien en Kennislab NOF vertegenwoordigd. De werkgroep bespreekt de voortgang, knelpunten, kansen en de samenhang tussen de dorpenaanpak, de brede aanpak en de energie-infrastructuur.
Per traject worden ook andere partijen betrokken. Dorpsbelangen en lokale initiatieven helpen bij het bereiken van inwoners. Thús Wonen betrekt huurders en stemt renovatieplannen af. Ondernemers worden waar nodig benaderd via gerichte bijeenkomsten, YnBusiness en lokale ondernemersnetwerken. Welzijnsorganisaties ondersteunen bij het bereiken van inwoners die minder gemakkelijk deelnemen. Met Liander, Stedin, de Provincie Fryslân en regionale partners vindt afstemming plaats over infrastructuur, planning en relevante ontwikkelingen. Communicatie en bereik De communicatie is herkenbaar, tijdig en begrijpelijk. De gemeente gebruikt hiervoor zoveel mogelijk de huisstijl van Duurzaam Dantumadiel. Afhankelijk van de doelgroep en het onderwerp worden verschillende kanalen gecombineerd, zoals de gemeentelijke website en dorpspagina’s, sociale media, huis-aan-huisbladen, lokale pers, brieven en flyers, nieuwsbrieven, bijeenkomsten en inloopspreekuren. Niet iedereen wordt met dezelfde kanalen bereikt. Daarom blijft persoonlijk en fysiek contact beschikbaar en wordt waar nodig samengewerkt met dorpsbelangen, energiecoaches, welzijnsorganisaties en andere vertrouwde partijen. Het energieloket is een laagdr empelig aanspreekpunt voor vragen en doorverwijzing; de inhoudelijke dienstverlening is beschreven in hoofdstuk 6.
Evaluatie en bijsturing De gemeente evalueert de participatieaanpak jaarlijks. Daarbij wordt gekeken naar ervaringen van inwoners, dorpen en partners en naar het bereik van de gebruikte activiteiten en communicatiekanalen. Waar nodig worden de werkwijze en middelen aangepast. Bij de vijfjaarlijkse herijking van het warmteprogramma wordt ook de participatie- en communicatieaanpak opnieuw beoordeeld.
Warmteprogramma 36 Bijlage 2: Participatieverslag Warmteprogramma Dantumadiel De warmtetransitie raakt alle inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties in Dantumadiel. Het gaat niet alleen om technische keuzes over de manier waarop woningen en gebouwen in de toekomst worden verwarmd, maar ook om vragen over betaalbaarheid , leefbaarheid en de rol van inwoners bij deze verandering. Daarom heeft de gemeente ervoor gekozen om inwoners en stakeholders vroegtijdig te betrekken bij de totstandkoming van het warmteprogramma. Een belangrijke stap in dit proces was een vragenlijst over de toekomst van verwarmen in Dantumadiel. Deze vragenlijst is door 122 inwoners ingevuld. Het doel van de vragenlijst was om inzicht te krijgen in de manier waarop inwoners naar de warmtetransitie kijken, welke maatregelen zij al hebben genomen en welke zorgen, wensen en verwachtingen er leven. De resultaten laten zien dat veel inwoners zich bewust zijn van de veranderingen die op hen afkomen en bereid zijn om hun woning verder te verduurzamen. Een aanzienlijk deel van de deelnemers heeft al maatregelen genomen, zoals het aanbrengen van isolatie, het plaatsen van zonnepanelen of het vervangen van glas. Tegelijkertijd geven veel inwoners aan dat zij nog zoekende zijn naar de juiste vervolgstappen en behoefte hebben aan ondersteuning bij het maken van keuzes.
Uit de vragenlijst komt duidelijk naar voren dat betaalbaarheid voor inwoners het belangrijkste aandachtspunt is. Veel deelnemers geven aan dat zij het belangrijk vinden om hun woning te verduurzamen, maar dat de benodigde investeringen voor hen een grote drempel vormen. Vooral huishoudens met een lager inkomen of beperkte financiële reserves maken zich zorgen over de kosten van isolatie, warmtepompen en andere verduurzamingsmaatregelen. Inwoners vinden het daarom belangrijk dat er voldoende subsidies, leningen en andere vormen van ondersteuning beschikbaar zijn. Ook wordt regelmatig genoemd dat de warmtetransitie alleen succesvol kan zijn wanneer deze voor alle inwoners haalbaar en betaalbaar blijft. Daarnaast blijkt uit de vragenlijst dat inwoners veel waarde hechten aan keuzevrijheid. Hoewel veel deelnemers begrijpen dat uiteindelijk afscheid moet worden genomen van aardgas, bestaat er geen breed draagvlak voor één verplichte oplossing voor iedereen. Inwoners geven aan dat woningen onderling sterk verschillen en dat de gekozen warmteoplossing moet aansluiten bij de kenmerken van de woning en de persoonlijke situatie van bewoners. Daarbij wordt vaak genoemd dat inwoners graag zelf willen kunnen bepalen op welk moment zij maatregelen nemen.
Een andere belangrijke conclusie uit de vragenlijst is dat inwoners isolatie zien als de meest logische eerste stap in de warmtetransitie. Veel deelnemers geven aan dat het verminderen van de warmtevraag volgens hen belangrijker is dan het direct kiezen van een nieuwe warmtebron. Isolatie wordt gezien als een maatregel die altijd voordelen oplevert, ongeacht welke warmteoplossing in de toekomst wordt gekozen. Naast een lagere energierekening worden ook meer wooncomfort en een gezonder binnenklimaat regelmatig genoemd als redenen om te investeren in isolatie. De resultaten laten ook zien dat er behoefte bestaat aan duidelijke en onafhankelijke informatie. Veel inwoners geven aan dat zij de ontwikkelingen rondom de warmtetransitie soms moeilijk kunnen volgen. Er leven vragen over de betrouwbaarheid van verschillende technieken, de ontwikkeling van energieprijzen, de beschikbaarheid van groengas en de gevolgen van netcongestie. Inwoners geven aan behoefte te hebben aan praktische informatie die aansluit bij hun eigen situatie. Daarbij wordt veel waarde gehecht aan onafhankelijk advies en begeleiding bij het maken van keuzes. Daarnaast heeft de gemeente inwoners opgeroepen om actief mee te denken over de warmtetransitie. Dit heeft geleid tot een aantal bijeenkomsten met een werkgroep van betrokken inwoners.
Tijdens een aantal bijeenkomsten is gesproken over de kansen en uitdagingen van de warmtetransitie in Dantumadiel. De deelnemers brachten daarbij waardevolle lokale kennis in over de verschillende dorpen, de woningvoorraad en de wensen van inwoners. Ook werd gesproken over de rol van de gemeente, de wijze waarop inwoners ondersteund kunnen worden en de manier waarop toekomstige uitvoeringsplannen tot stand zouden moeten komen. Warmteprogramma 37 In de gesprekken met de werkgroep kwam opnieuw naar voren dat inwoners een stapsgewijze aanpak belangrijk vinden. Veel deelnemers geven aan dat de warmtetransitie een proces van lange adem is en dat inwoners voldoende tijd moeten krijgen om hun woning voor te bereiden op een aardgasvrije toekomst. Daarbij werd ook gewezen op de huidige ontwikkelingen op het elektriciteitsnet. De beperkte capaciteit van het elektriciteitsnet en de onzekerheden rondom toekomstige warmteoplossingen versterken volgens veel deelnemers de behoefte aan een geleidelijke aanpak, waarbij eerst wordt ingezet op energiebesparing en isolatie. In 2025 is de oorspronkelijke inwonerswerkgroep verder ontwikkeld naar een overleggroep met belangrijke stakeholders. In deze groep waren onder andere netbeheerder Liander, woningcorporatie Thús Wonen en vertegenwoordigers van de gemeente betrokken.
Tijdens deze bijeenkomsten is gesproken over de technische en organisatorische randvoorwaarden van de warmtetransitie. Onderwerpen die aan bod kwamen waren onder meer netcongestie, de ontwikkeling van het elektriciteitsnet, de verduurzaming van corporatiewoningen, de kansen voor groengas en de mogelijkheden voor kleinschalige collectieve warmteoplossingen. De inbreng van deze partijen heeft geholpen om de haalbaarheid van de voorgestelde koers binnen het warmteprogramma beter te beoordelen. Naast de vragenlijst en de werkgroep heeft de gemeente in 2025 opnieuw inwoners opgeroepen om mee te denken over de warmtetransitie. Dit heeft geleid tot verschillende keukentafelgesprekken met inwoners. Deze gesprekken vonden plaats in een informele setting en boden ruimte voor persoonlijke ervaringen en vragen. De gesprekken bevestigden veel van de bevindingen uit de vragenlijst. Inwoners spraken onder andere over hun ervaringen met verduurzamingsmaatregelen, de stijgende energiekosten, de zoektocht naar betrouwbare informatie en de financiële afwegingen die komen kijken bij investeringen in hun woning. Ook werd gesproken over de rol van de gemeente en de behoefte aan persoonlijke begeleiding. De opbrengsten uit de vragenlijst, de werkgroepbijeenkomsten, de stakeholderoverleggen en de keukentafelgesprekken vormen gezamenlijk een belangrijke basis voor het warmteprogramma.
De nadruk die in het warmteprogramma wordt gelegd op isolatie en energiebesparing sluit direct aan bij de voorkeuren die inwoners hebben uitgesproken. Ook de keuze voor een geleidelijke aanpak, waarbij inwoners zoveel mogelijk op natuurlijke momenten stappen kunnen zetten, komt voort uit de signalen die tijdens de participatie naar voren zijn gekomen. Daarnaast zijn de aandacht voor betaalbaarheid, de inzet op onafhankelijke ondersteuning via het energieloket en het belang van maatwerk belangrijke thema’s die vanuit de participatie een plek hebben gekregen in het warmteprogramma. De gemeente beschouwt participatie niet als een eenmalige activiteit, maar als een doorlopend proces. Ook bij de verdere uitwerking van uitvoeringsplannen voor dorpen en gebieden zullen inwoners, maatschappelijke organisaties, woningcorporaties, netbeheerders en andere partners actief worden betrokken. Op die manier blijft de kennis en ervaring vanuit de samenleving een belangrijke basis voor de verdere uitvoering van de warmtetransitie in Dantumadiel. Warmteprogramma 38 Bijlage 3: Evaluatie Transitievisie Warmte (2021) Inleiding In 2021 stelde de gemeente Dantumadiel de Transitievisie Warmte vast. Daarmee werd voor het eerst richting gegeven aan de warmtetransitie in de gebouwde omgeving.
De visie had een verkennend karakter en moest vooral duidelijk maken hoe de gemeente wilde beginnen: door ervaring op te doen, samen te werken met dorpen en inwoners, en te leren welke aanpak in Dantumadiel het beste werkt. Vier jaar later en voor het opstellen van het Warmteprogramma onder de Omgevingswet, is het noodzakelijk om terug te kijken. Wat heeft de visie opgeleverd? Wat is wel en niet gelukt? En welke inzichten zijn waardevol voor de koers die Dantumadiel de komende jaren wil varen? Deze evaluatie biedt antwoord op die vragen. Ze vormt daarmee de brug tussen de strategische keuzes van 2021 en de uitvoeringsgerichte aanpak van het nieuwe Warmteprogramma. Doel en waarde van de evaluatie De evaluatie heeft allereerst een lerende functie. De transitievisie was bedoeld als een startpunt en uitdrukkelijk niet als eindbeeld. Door terug te kijken, kan de gemeente beter begrijpen welke aanpak werkt, welke drempels inwoners ervaren en welke rol de gemeente het beste kan innemen. Daarnaast helpt de evaluatie om de koers bij te stellen. De omstandigheden zijn immers veranderd: netcongestie is urgenter geworden, landelijke wetgeving is aangescherpt en er zijn nieuwe ondersteuningsprogramma’s en subsidies beschikbaar gekomen. Bovendien is het draagvlak in dorpen en de positie van inwoners in de transitie beter zichtbaar geworden.
Tot slot vormt deze evaluatie een verplicht onderdeel van de opgave onder de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw). De inzichten uit deze evaluatie worden direct gebruikt om het Warmteprogramma te actualiseren en concreet vorm te geven. Uitgangspunten van de TVW (2021) De Transitievisie Warmte was gebouwd op een aantal duidelijke uitgangspunten. De transitie moest haalbaar en betaalbaar zijn, waarbij woonlastenneutraliteit een belangrijk uitgangspunt was en er expliciete aandacht was voor inwoners met lage inkomens. De visie benadrukte dat energie uit de mienskip een drijvende kracht moest zijn. Inwoners en ondernemers moesten waar mogelijk zelf aan de slag kunnen, ondersteund door campagnes, advies en begeleiding. Daarnaast werd het belang onderstreept van het aanhaken op natuurlijke momenten, zoals renovaties, verhuizingen of het vervangen van installaties. De samenwerking met woningcorporatie werd gezien als een belangrijke hefboom, vooral in dorpen waar corporatiebezit een groot deel van de woningvoorraad beslaat. De visie koos bewust voor een stapsgewijze aanpak, waarin eerst werd ingezet op isolatie en no-regretmaatregelen. Pas daarna zouden keuzes over collectieve of individuele warmteoplossingen worden gemaakt. Tot slot benadrukte de visie het belang van regionale samenwerking en kennisdeling met andere gemeenten.
Wat is er uitgevoerd sinds 2021? Na het vaststellen van de visie heeft de gemeente een combinatie van dorpsgerichte activiteiten en een gemeentebrede aanpak opgezet. De eerste grote stap werd gezet in de pilot Driezum – Wâlterswâld, waar de gemeente in 2023 actief aan de slag ging met het vergroten van bewustwording. Tijdens deze pilot werden een goed bezochte voorlichtingsmarkt, warmtescans, informatieavonden en maandelijkse spreekuren georganiseerd. Daarnaast werd een werkgroep en ergietransitie opgericht en werden gesprekken gevoerd met ondernemers en vrijwilligers om lokale betrokkenheid te vergroten. Ook zijn er afspraken gemaakt met Liander over de gewenste versterking van het elektriciteitsnet in beide dorpen. Gemeentebreed werd verder gebouwd aan een brede aanpak voor inwoners. Energieadviezen, subsidiespreekuren, de inzet van energiecoaches en isolatiecampagnes waren belangrijke onderdelen daarvan. Er is veel geïnvesteerd in communicatie, zowel via dorpskranten en social m edia als via fysieke informatieavonden. De introductie van inloopspreekuren – deels bemand door vrijwilligers – bleek een laagdrempelige manier om inwoners te helpen met concrete vragen over verduurzaming. Warmteprogramma 39 Daarnaast zijn voorbereidingen getroffen voor de dorpenaanpak, waarin elk dorp op termijn een eigen uitvoeringsplan krijgt.
In 2024 en 2025 is gewerkt aan een systematische analyse van dorpen, gebaseerd op o.a. energielabels, sociaaleconomische data en netcapaciteit, om een logische en uitlegbare volgorde voor uitvoeringsplannen te bepalen. Resultaten en impact De uitvoering van de TVW heeft geleid tot een duidelijke toename in bewustwording onder inwoners. Warmtescans, spreekuren en lokale campagnes hebben tientallen inwoners geholpen om energiebesparende maatregelen te nemen. Vanuit de pilot in Driezum–Wâlterswâld kwam bovendien waardevolle kennis beschikbaar over participatie en de rol van lokale initiatieven. Tegelijkertijd werd duidelijk dat de stap naar collectieve warmteoplossingen – zoals een lokaal energienet – vooralsnog te groot is. Technische en juridische obstakels, maar ook beperkt draagvlak in het dorp, maakten voortgang hierin lastig. De brede aanpak heeft ertoe geleid dat inwoners beter worden ondersteund bij het treffen van isolatiemaatregelen en het aanvragen van subsidies. Ook de samenwerking met Liander heeft geleid tot duidelijkheid over knelpunten in netwerkcapaciteit en prioritering van investeringen. Toch is het effect op de langere-termijndoelen – zoals het realiseren van aardgasvrije dorpen – nog beperkt. Het tempo van uitvoering blijft achter bij de ambitieuze doelen uit de TVW.
Zowel de pilot als de gemeentebrede aanpak laten zien dat draagvlak, betaalbaarheid en duidelijkheid voor inwoners cruciale factoren zijn die efficiëntie en opschaling bepalen. Randvoorwaarden: waar liepen we tegenaan? Uit de evaluatie blijkt dat de belangrijkste belemmeringen liggen op het gebied van draagvlak, betaalbaarheid en energie-infrastructuur. Veel inwoners staan wel open voor verduurzaming, maar vinden de stap naar aardgasvrij te onzeker, te technisch of te kostbaar. Zelfs met subsidies blijft financiering voor veel huishoudens een drempel. Ook de druk op het elektriciteitsnet speelt een belangrijke rol; grootschalige elektrificatie is niet altijd direct mogelijk. Daarnaast blijkt dat participatie meer tijd en inspanning vraagt dan vooraf gedacht. Het organiseren van bijeenkomsten en spreekuren bereikt vooral mensen die al geïnteresseerd zijn, maar het activeren van een bredere groep inwoners vraagt langdurige inzet. Lessen voor het Warmteprogramma (2026–2030) De afgelopen jaren hebben waardevolle lessen opgeleverd voor de toekomst. Allereerst is duidelijk dat de warmtetransitie in Dantumadiel alleen succesvol kan zijn wanneer de aanpak nauw aansluit bij de dorpen en de mienskip. Dorpen willen zelf meedenken en meebeslissen over de vervolgstappen – iets wat beter werkt in een dorpsaanpak dan in gemeentebrede algemene campagnes.
Een tweede les is dat isolatie en energiebesparing dé logische eerste stap blijven. De meeste woningen zijn niet klaar voor een aardgasvrije oplossing, en investeren in schilmaatregelen is overal nodig. De brede aanpak moet daarom worden versterkt, met meer focus op maatwerk, begeleiding en praktische ondersteuning. Ook blijkt dat de gemeente meer duidelijkheid moet bieden over wat inwoners de komende jaren kunnen verwachten. Heldere tijdpaden, goede communicatie en toegankelijke ondersteuning zijn essentieel om vertrouwen op te bouwen. Tot slot blijkt dat structurele samenwerking – zoals via de werkgroep energietransitie en in regionaal verband met ANNO en Liander – onmisbaar is. De evaluatie laat zien dat continu monitoren, evalueren en leren noodzakelijk is om flexibel te kunnen bijsturen. Conclusie De Transitievisie Warmte (2021) heeft een goede basis gelegd voor de warmtetransitie in Dantumadiel. De afgelopen jaren zijn belangrijke stappen gezet: inwoners zijn bewuster geworden, de brede aanpak is opgebouwd, er is waardevolle ervaring opgedaan in de pilot Driezum–Wâlterswâld en de dorpenaanpak staat klaar voor verdere uitrol. Tegelijkertijd laat de evaluatie zien dat opschaling lastig blijft zolang draagvlak, betaalbaarheid en netcapaciteit knelpunten vormen.
Warmteprogramma 40 De belangrijkste opbrengst van de visie is dan ook niet hoeveel woningen zijn verduurzaamd, maar dat Dantumadiel nu veel beter weet wat er nodig is om de warmtetransitie haalbaar, betaalbaar en gedragen vorm te geven. Deze inzichten vormen het fundament onder het nieuwe Warmteprogramma en de uitvoeringsgerichte aanpak voor 2026–2030. Warmteprogramma 41 Bijlage 4: Energie-infrastructuren Deze bijlage geeft in het kort de belangrijkste warmteopties voor woningen en gebouwen. Welke oplossing het meest geschikt is, hangt af van het type woning, de mate van isolatie, de beschikbare warmtebronnen, de kosten en de capaciteit van het elektriciteitsnet. In grote lijnen zijn er drie routes: collectieve oplossingen zoals warmtenetten, individuele elektrische oplossingen zoals warmtepompen, en tussenoplossingen zoals hybride systemen of groen gas. Opslag van warmte of elektriciteit kan helpen om het energiesysteem slimmer en flexibeler te gebruiken. Warmtenetten Hoge temperatuur (HT): Een warmtenet vervoert warmte via leidingen naar meerdere gebouwen. Een HT-warmtenet levert voldoende warmte voor ruimteverwarming en warm tapwater en is daardoor vaak ook bruikbaar in bestaande bouw met minder vergaande aanpassingen (dus ook als het huis slecht geïsoleerd is). Het heeft een aanvoertemperatuur van meer dan 75 graden.
Bij slecht geïsoleerde huizen verlies je nog steeds veel warmte, dus isoleren blijft slim. Midden temperatuur (MT): Bij een midden-temperatuurwarmtenet (MT-net) is het verwarmingswater 55 tot 75 graden. Het is belangrijk dat een huis wel wat geïsoleerd is, maar het hoeft niet heel goed geïsoleerd te zijn. (Zeer) Lage temperatuur (ZLT/LT): Een LT-warmtenet werkt met lagere temperaturen (10-30 graden). Daardoor is een goed geïsoleerde woning nodig, vaak in combinatie met vloerverwarming of lagetemperatuurradiatoren. Voor warm tapwater is meestal een extra voorziening nodig, zoals een boosterwarmtepomp of boiler. Aandachtspunt: Warmtenetten zijn vooral interessant in gebieden met voldoende bebouwingsdichtheid en een passende warmtebron, zoals restwarmte, geothermie of aquathermie. Een belangrijk voordeel is dat collectieve warmte het elektriciteitsnet kan ontzien. Voor meer informatie kijk hier All-electric warmtepomp Algemeen: Bij een all-electric oplossing wordt een woning volledig elektrisch verwarmd. Meestal gebeurt dat met een warmtepomp die warmte uit lucht, bodem of water haalt. Deze oplossing werkt het best in goed geïsoleerde woningen met een afgiftesysteem dat geschikt is voor lagere temperaturen. Vaak horen daar ook aanpassingen bij, zoals vloerverwarming, grotere radiatoren en een boilervat voor warm tapwater.
Aandachtspunt: Als veel woningen tegelijk overstappen op volledig elektrisch verwarmen, stijgt de vraag naar elektriciteit in een wijk. Daardoor kan netverzwaring nodig zijn. Voor meer informatie kijk hier Hybride warmtepomp Algemeen: Een hybride warmtepomp combineert een elektrische warmtepomp met een hr -ketel. De warmtepomp doet het grootste deel van het werk; de ketel springt alleen op koude dagen of bij piekvraag. Een hybride systeem is vaak een haalbare tussenstap voor bestaande woningen. De investering en verbouwing zijn meestal beperkter dan bij een volledig elektrische oplossing. Aandachtspunt: De woning blijft voorlopig deels afhankelijk van gas. Tegelijk is de extra belasting op het elektriciteitsnet meestal kleiner dan bij een volledig elektrische warmtepomp. Voor meer informatie kijk hier Groen gas Algemeen: Groen gas is gas uit biologische reststromen, zoals mest, gft of rioolslib. Na opwerking heeft het dezelfde kwaliteit als aardgas en kan het via het bestaande gasnet worden gebruikt. Het grote voordeel is dat bestaande cv-ketels en gasleidingen in principe bruikbaar blijven. Aandachtspunt: De beschikbaarheid van groen gas is beperkt. Daarom ligt het voor de hand om deze energiebron vooral in te zetten waar elektrificatie moeilijker is en om tegelijk de warmtevraag door isolatie te verlagen.
Voor meer informatie kijk hier Warmteprogramma 42 Infraroodpanelen Algemeen: Infraroodpanelen geven stralingswarmte af en zijn vooral geschikt als bijverwarming, bijvoorbeeld in een badkamer, werkkamer of zithoek. Aandachtspunt: Als hoofdverwarming voor een hele woning zijn infraroodpanelen meestal minder geschikt, behalve in zeer goed geïsoleerde huizen. Een warmtepomp gebruikt dan doorgaans minder stroom. Voor meer informatie kijk hier Pelletkachel of biomassa Algemeen: Pelletkachels en biomassaketels kunnen warmte leveren zonder aardgas, maar de inzet van houtige biomassa is omstreden. Aandachtspunt: Discussies gaan vooral over de duurzaamheid van de brandstof en over emissies naar de lucht. Daarom worden deze technieken meestal eerder gezien als tijdelijke of beperkte oplossing dan als structurele hoofdroute. Voor meer informatie kijk hier Nul-op-de-Meter (NOM) Algemeen: Een Nul-op-de-Meter-woning wekt op jaarbasis ongeveer evenveel energie op als de woning gebruikt. In de praktijk gaat dit vaak samen met zeer goede isolatie, een warmtepomp en veel zonnepanelen. Aandachtspunt: NOM-woningen kunnen de piekbelasting op het elektriciteitsnet vergroten, omdat opwek en verbruik in de tijd niet samenvallen.
Voor meer informatie kijk hier Opslag van warmte en elektriciteit WKO: Warmte- en koudeopslag (WKO) in de bodem kan helpen om warmte en koude over de seizoenen heen te benutten. In combinatie met warmtepompen kan dit de efficiëntie verbeteren en pieken op het elektriciteitsnet beperken. Thuisbatterij: Een thuisbatterij vergroot het eigen gebruik van zonnestroom, maar is op dit moment vaak nog duur en niet automatisch de meest duurzame of goedkoopste keuze. Voor meer informatie kijk hier Warmtebronnen Belangrijke duurzame warmtebronnen zijn geothermie, aquathermie, restwarmte en in sommige gevallen biomassa. Niet elke bron is overal beschikbaar of passend. Geothermie: Geothermie is aardwarmte die uit diepere lagen in de ondergrond wordt gewonnen. Deze warmte kan worden ingezet voor collectieve warmtevoorziening, bijvoorbeeld via een warmtenet, maar is alleen kansrijk als de ondergrond en de schaal van de warmtevraag da arvoor geschikt zijn. Aquathermie: Aquathermie gebruikt warmte uit water, bijvoorbeeld uit oppervlaktewater, afvalwater of drinkwater. Deze bron is vooral kansrijk in combinatie met goed geïsoleerde gebouwen en vaak in combinatie met een warmtenet of warmtepomp. Biomassa: Biomassa is organisch materiaal dat kan worden gebruikt voor warmteproductie, bijvoorbeeld houtige biomassa of biogas.
De inzet van biomassa vraagt altijd een zorgvuldige afweging, omdat duurzaamheid, beschikbaarheid en emissies een belangrijk aandachtspu nt zijn. Keuze: De keuze voor een warmtebron moet daarom altijd worden gekoppeld aan de lokale situatie: type woningen, dichtheid, beschikbare bronnen, investeringen en netcapaciteit. Voor meer informatie kijk hier Warmteprogramma 43 Bijlage 5: Analyse Gebouwde Omgeving Dantumadiel Kernbeeld • Dantumadiel heeft een landelijke en verspreide dorpenstructuur met relatief veel vrijstaande woningen. • De verduurzamingsopgave ligt vooral bij grondgebonden woningen uit de periode 1950-1980. • De woningvoorraad bestaat voor bijna twee derde uit koopwoningen; Thús Wonen bezit circa een derde van de voorraad. • Ruim een vijfde van de woningen heeft nog label F of G. Isolatie blijft daarmee de belangrijkste eerste stap. 1. Woningvoorraad en fysieke kenmerken De woningvoorraad weerspiegelt het landelijke karakter van de gemeente. Vrijstaande woningen vormen met ongeveer 51% de grootste categorie. Twee-onder-een-kapwoningen zijn goed voor circa 14%. Hoek- en rijwoningen concentreren zich vooral in de grotere kernen, zoals Damwâld, De Westereen en Feanwâlden. Appartementen zijn met circa 10% beperkt aanwezig, maar vormen wel een relevante categorie voor kleinere huishoudens en senioren.
De bouwperiode laat een duidelijke piek zien in de tweede helft van de twintigste eeuw. Bijna 43% van de panden is gebouwd tussen 1950 en 1980. Deze woningen zijn vaak technisch nog goed bruikbaar, maar vragen de komende jaren extra aandacht voor isolatie, ventilatie en installatievervanging. Oudere panden van voor 1900 zijn beperkt in aantal, maar vragen vanwege cultuurhistorie en bouwkundige beperkingen vaak maatwerk. Bouwperiode Eigendomstype Energielabels Duiding energieprestatie De energielabels laten een gemengd beeld zien. Circa 18,4% van de woningen heeft label A of beter. De grootste groepen zitten bij label C (23,3%) en B (19,8%). Tegelijkertijd valt 22,6% van de woningen in label F of G. Dit bevestigt dat de opgave niet alleen gaat over aardgasvrij worden, maar eerst over het terugdringen van de warmtevraag. 2. Energieverbruik Voor het warmteprogramma is vooral de ontwikkeling van het gemiddelde aardgas - en elektriciteitsverbruik relevant. Het aardgasverbruik laat tussen 2020 en 2024 een duidelijke daling zien, van 1.450 m³ naar 1.000 m³ per woning per jaar. Het elektriciteitsve rbruik daalt eerst en komt in 2024 uit op 2.570 kWh per woning per jaar.
Warmteprogramma 44 Gemiddeld aardgasverbruik per woning Gemiddeld elektriciteitsverbruik per woning De daling van het gasverbruik hangt samen met energiebesparing, hogere energieprijzen en een versnelling van verduurzaming. Het elektriciteitsverbruik laat na een daling in 2022 en 2023 in 2024 weer een lichte stijging zien. Dat kan samenhangen met een toename van elektrische toepassingen, maar doet niets af aan het belang van netcapaciteit als randvoorwaarde voor de warmtetransitie. Belangrijkste trend De grootste verandering zit in het aardgasverbruik. Dat daalt in vier jaar tijd met circa 31%. Beleidsbetekenis De cijfers ondersteunen een koers van eerst isoleren en besparen, en daarna gebiedsgericht kiezen voor vervolgstappen. Randvoorwaarde Door de toenemende elektrificatie blijft netcapaciteit een belangrijke randvoorwaarde in de fasering van maatregelen. 3. Sociale kenmerken Dantumadiel telt begin 2025 ongeveer 19.137 inwoners en circa 8.038 huishoudens. De leeftijdsopbouw laat vergrijzing zien: de groep 45-65 jaar is met 26,6% de grootste categorie en 65- plussers vormen 24,3% van de bevolking. Het gemiddelde inkomen per inkomensontvange r ligt met circa EUR 33.800 onder het landelijke gemiddelde. Deze context vraagt om een aanpak waarin betaalbaarheid, ontzorging en duidelijke communicatie centraal staan.
Energiearmoede speelt binnen de gemeente: 6,6 % van de huishoudens had in 2025 te maken met energiearmoede (TNO, 2025). Dit cijfer stijgt weer sinds 2023. Om energiearmoede te meten wordt gebruikgemaakt van twee indicatoren: LIHE (Laag Inkomen en Hoge Energierekening) en LILEK (Laag Inkomen en Lage Energetische Kwaliteit van de woning). De indicatoren zijn door TNO ontwikkeld en worden ook door het CBS gebruikt om energiearmoede te meten (TNO, 2026) Ontwikkeling energiearmoede 2019-2025 Duiding sociale opgave De sociale kenmerken maken duidelijk dat niet elke inwoner dezelfde mogelijkheden heeft om zelfstandig te investeren in verduurzaming. Vooral huishoudens met een lager inkomen, oudere bewoners en inwoners met beperkte handelingsruimte hebben baat bij duidelijke communicatie, onafhankelijk advies en ondersteuning bij uitvoering en financiering. Betaalbaarheid | Ontzorging De combinatie van lagere inkomens en een vergrijzende | Voor een deel van de doelgroep is niet alleen financiering, maar bevolking vergroot het belang van subsidies, leningen en | ook praktische begeleiding nodig: van advies en keuzehulp tot woonlastenneutrale maatregelen. | ondersteuning bij uitvoering. 4. Utiliteitsbouw De utiliteitsbouw in Dantumadiel is relatief kleinschalig en verspreid over de kernen.
Relevante werklocaties zijn onder meer De Zwette in Feanwâlden, De Moarren in Damwâld, De Mieden in Wâlterswâld en de bedrijventerreinen in De Westereen. Bij utiliteitsbouw liggen kansen in energiebesparing, dakisolatie, zon op dak en waar mogelijk kleinschalige collectieve oplossingen. Korte duiding • De grootste categorie binnen de utiliteitsbouw is industrie (426 objecten). • Daarnaast is er een aanzienlijk aantal winkels (185), bijeenkomstruimten (149) en kantoren (95). • De utiliteitsbouw biedt kansen voor energiebesparing en opwek op dak, maar vraagt maatwerk per locatie en functie. Aanwezige utiliteitsbouw 5. Eindgebruikerskosten en Nationale Kosten Voor de afweging tussen warmteoplossingen is zowel gekeken naar de kosten voor de eindgebruiker als naar de totale kosten voor de samenleving: de nationale kosten. De bedragen zijn modeluitkomsten uit Tomahawk (2025). Hierbij is voor alle woningen uitgegaan van isolatie tot B+. 5.1 Eindgebruikerskosten Wat zijn eindgebruikerskosten? Eindgebruikerskosten (EGK) zijn de totale gemiddelde jaarlijkse kosten die voor rekening van de bewoner of andere eindgebruiker komen. Naast de energiekosten omvatten deze doorgaans ook de omgerekende jaarlijkse investerings- en financieringslasten en andere aan de gebruiker toegerekende kosten, zoals onderhoud en vaste kosten.