CConstaterende datDantumadiel
Koppel je AI →
Document · PDF

Concept warmteprogramma Dantumadiel V0.4

Carrousel 22 september 2026, gemeente DantumadielBij agendapunt: Concept Warmteprogramma (45 minuten) input ophalen uit de raad19.846 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Warmteprogramma Dantumadiel 2026 Warmteprogramma 1 Colofon Opdrachtgever: College van Burgemeester en Wethouders Dantumadiel Contactpersoon: Haaije Koenders, Projectleider Datum: September 2026 Versie 0.4 Status Concept Auteurs Haaije Koenders en Edwin Wiersma Gemeente Dantumadiel Hynsteblom 4 9104 BR Damwâld info@dantumadiel.frl https://www.dantumadiel.frl Warmteprogramma 2 Voorwoord Beste inwoners van Dantumadiel, Met dit warmteprogramma geeft de gemeente Dantumadiel invulling aan haar wettelijke taak om richting te geven aan de warmtetransitie. De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) verplicht gemeenten om hiervoor een warmteprogramma vast te stellen. Daarin beschrijven we hoe we de komende jaren, samen met inwoners en andere betrokkenen, werken aan een duurzame en toekomstbestendige warmtevoorziening. De warmtetransitie is onderdeel van de landelijke opgave om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen en toe te werken naar een klimaatneutrale samenleving. Nederland heeft daarbij de ambitie om in 2050 een aardgasvrije gebouwde omgeving te hebben. Gemeenten hebben hierin een regierol. Dat betekent niet dat alles morgen al anders moet. De overstap naar duurzame warmte is een grote opgave die tijd vraagt en vragen kan oproepen.

Wat betekent dit voor mijn woning? Welke mogelijkheden zijn er? Wat kost het en wanneer moet ik iets doen? Met dit warmteprogramma geven we zo goed mogelijk antwoord op deze vragen en maken we duidelijk welke stappen de komende jaren nodig zijn. In Dantumadiel kiezen we voor een aanpak die past bij onze gemeente, onze dorpen en onze inwoners. We willen de warmtetransitie zorgvuldig en stap voor stap vormgeven. Daarbij vinden we het belangrijk dat inwoners weten waar ze aan toe zijn en dat iedereen mee kan doen. We doen dit samen. Inwoners, ondernemers, lokale organisaties en de gemeente hebben ieder een belangrijke rol. De mienskip is daarbij een belangrijke kracht. Door samen op te trekken, kennis te delen en elkaar te helpen, kunnen we deze opgave op een goede manier aanpakken, passend bij Dantumadiel. Ik nodig u uit om dit warmteprogramma te lezen. Niet omdat alles direct moet, maar omdat het inzicht geeft in wat er op ons afkomt, welke keuzes we maken en welke stappen u zelf kunt zetten. Met vriendelijke groet, Tom Bakker Wethouder gemeente Dantumadiel Warmteprogramma 3 Samenvatting Nederland werkt toe naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050. Ook de gemeente Dantumadiel zet hiervoor de komende jaren stappen.

Met dit warmteprogramma geeft de gemeente invulling aan haar wettelijke taak om richting te geven aan de warmtetransitie en beschrijft zij de aanpak voor de periode 2025–2035. De situatie in Dantumadiel vraagt om een eigen aanpak. Door de verspreide dorpenstructuur, het grote aandeel vrijstaande woningen en het ontbreken van grootschalige warmtebronnen zijn collectieve warmtenetten meestal niet de meest logische oplossing. Daarom ligt de nadruk op het verminderen van de warmtevraag door goede isolatie en op individuele of kleinschalige duurzame warmteoplossingen, zoals (hybride) warmtepompen. Tegelijk blijft per dorp ruimte bestaan om samen te onderzoeken welke oplossing het beste past. De gemeente kiest voor een gebiedsgerichte aanpak. Samen met inwoners, dorpsbelangen, woningcorporaties en andere partners wordt voor ieder dorp en het buitengebied een uitvoeringsplan opgesteld. Uiterlijk in 2035 heeft elk dorp een plan voor de overstap naar duurzame warmte. Daarbij wordt rekening gehouden met de staat van de woningen, de beschikbare netcapaciteit, de koppeling met andere projecten en het draagvlak in het dorp. Naast deze dorpsgerichte aanpak blijft de gemeente inwoners en ondernemers ondersteunen bij het verduurzamen van hun woning of gebouw. Via het energieloket, energiecoaches, subsidies, leningen en onafhankelijk advies kunnen inwoners direct stappen zetten.

Er is extra aandacht voor huishoudens die minder financiële mogelijkheden hebben of aanvullende ondersteuning nodig hebben. Voor de komende tien jaar zijn de belangrijkste doelen: • het jaarlijks verbeteren van minimaal 200 woningen naar energielabel B of beter; • in 2035 heeft minimaal 60% van de woningen energielabel B of hoger; • uiterlijk in 2035 beschikt ieder dorp en het buitengebied over een uitvoeringsplan voor duurzame warmte; • het stapsgewijs verminderen van het aardgasgebruik en voorbereiden van woningen op een aardgasvrije toekomst; • het uitvoeren van de warmtetransitie op een betaalbare, haalbare en rechtvaardige manier, samen met de mienskip. De gemeente blijft haar aanpak aanpassen aan nieuwe inzichten, technologische ontwikkelingen en de beschikbare ruimte op het elektriciteitsnet. Zo ontstaat een realistische en flexibele route richting een duurzame, betaalbare en toekomstbestendige warmtevoorziening voor alle inwoners van Dantumadiel. In de rest van dit warmteprogramma worden de uitgangspunten, de keuzes, de aanpak per dorp en de organisatie van de uitvoering verder uitgewerkt. Warmteprogramma 4 1. Inleiding De warmtetransitie speelt in alle gemeenten in Nederland. In dit hoofdstuk beschrijven we wat dit betekent voor Dantumadiel. We leggen uit waarom dit warmteprogramma wordt gemaakt, wat de opgave is voor de gemeente en hoe dit document is opgebouwd.

1.1 Aanleiding Nederland staat voor een ingrijpende verandering in de manier waarop we onze gebouwen verwarmen. Deze verandering, de warmtetransitie, is onderdeel van de bredere energietransitie en is noodzakelijk om klimaatverandering tegen te gaan en onze leefomgeving ook in de toekomst veilig en betaalbaar te houden. Het verwarmen van woningen en gebouwen zorgt momenteel nog voor een aanzienlijk deel van de CO₂-uitstoot. Tegelijkertijd worden de gevolgen van klimaatverandering steeds zichtbaarder en nemen de maatschappelijke kosten van niets doen toe. Daar komt bij dat de huidige manier van verwarmen steeds minder vanzelfsprekend is. De gasprijzen zijn de afgelopen jaren sterk gestegen en blijven onzeker. Voor steeds meer huishoudens leidt dit tot hoge energielasten en in sommige gevallen tot energiearmoede. Daarnaast wil Nederland minder afhankelijk zijn van fossiele energie en buitenlandse gasleveringen en is de gaswinning in Groningen beëindigd. Dit alles maakt dat het noodzakelijk is om over te stappen op duurzame alternatieven voor aardgas. De warmtetransitie betekent dat alle gebouwen in Nederland uiterlijk in 2050 aardgasvrij moeten zijn. De doelen voor CO₂-reductie zijn vastgelegd in de Klimaatwet. Hierin staat dat Nederland in 2030 minimaal 55% minder broeikasgassen moet uitstoten en in 2050 klimaatneutraal moet zijn.

Om deze doelen te bereiken is het Klimaatakkoord opgesteld, waarin afspraken zijn gemaakt over de aanpak van onder andere de gebouwde omgeving. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat al vóór 2030 grote stappen worden gezet, onder andere door het verduurzamen en aardgasvrij maken van een aanzienlijk deel van de gebouwde omgeving. Gemeenten spelen hierin een centrale rol. Zij zijn aangewezen als regisseur van de lokale warmtetransitie en hebben de verantwoordelijkheid om, samen met inwoners en partners, richting te geven aan deze opgave en deze stap voor stap uit te voeren. Deze regierol is de afgelopen jaren verder uitgewerkt en juridisch verankerd. Met de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) worden gemeenten verplicht om een warmteprogramma vast te stellen. Dit warmteprogramma vervangt de eerdere Transitievisie Warmte (2021) en wordt een formeel instrument onder de Omgevingswet. Het programma beschrijft hoe de gemeente in de komende tien jaar werkt aan de overstap naar duurzame warmte, welke keuzes daarbij worden gemaakt en hoe inwoners en andere partijen worden betrokken. De wettelijke verplichting om een warmteprogramma vast te stellen betekent dat gemeenten niet alleen richting moeten geven, maar ook concreet moeten maken hoe de warmtetransitie in de praktijk vorm krijgt.

Het gaat daarbij niet alleen om technische keuzes, maar ook om betaalbaarheid, draagvlak en uitvoerbaarheid. De transitie raakt immers direct aan het dagelijks leven van inwoners: het gaat om hun woning, hun energierekening en hun wooncomfort. Daarom is het van groot belang dat gemeenten duidelijke keuzes maken en tijdig helderheid bieden over wat inwoners en bedrijven kunnen verwachten. Samengevat: het warmteprogramma van Dantumadiel geeft invulling aan deze wettelijke opgave. Het document vormt de brug tussen de eerdere visie en de uitvoering in de komende jaren. Het biedt richting, maakt keuzes inzichtelijk en geeft inwoners, bedrijven en samenwerking spartners duidelijkheid en handelingsperspectief in een periode van grote veranderingen. Warmteprogramma 5 1.2 De lokale opgave in Dantumadiel De warmtetransitie krijgt in elke gemeente een eigen invulling. Dat komt doordat de opgave sterk afhankelijk is van de lokale situatie: de woningvoorraad, de ruimtelijke structuur, type bedrijven en organisaties, de beschikbare warmtebronnen en de sociaaleconomische kenmerken van inwoners. Voor Dantumadiel betekent dit dat de warmtetransitie een specifieke aanpak vraagt die past bij een landelijke gemeente met een verspreide dorpenstructuur. In Dantumadiel staan ruim 8.000 woningen en circa 800 utiliteitsgebouwen. Het grootste deel hiervan wordt nog verwarmd met aardgas.

Uiterlijk in 2050 moeten al deze gebouwen overstappen op duurzame warmteoplossingen. Dat betekent dat de komende 25 jaar een groot deel va n de woningen geïsoleerd moet worden en dat verwarmingsinstallaties vervangen worden. Dit is niet alleen een technische opgave, maar ook een sociale en economische opgave die alle inwoners raakt. Kenmerken van de gemeente De lokale opgave in Dantumadiel wordt in belangrijke mate bepaald door een aantal kenmerkende eigenschappen van de gemeente. Allereerst is er sprake van een verspreide dorpenstructuur met veel kleine kernen en een omvangrijk buitengebied. De bebouwing is relatief kleinschalig en ligt niet dicht op elkaar. Dit maakt het realiseren van grootschalige collectieve oplossingen, zoals warmtenetten, vaak minder aantrekkelijk of financieel moeilijk haalbaar. In plaats daarvan liggen individuele oplossingen, zoals (hybride) warmtepompen, vaker voor de hand. Daarnaast bestaat een groot deel van de woningvoorraad uit vrijstaande en grondgebonden woningen. Deze woningen verschillen sterk in bouwjaar en kwaliteit. Met name oudere woningen zijn vaak minder goed geïsoleerd en vragen eerst om energiebesparende maatr egelen voordat ze geschikt zijn voor duurzame warmteoplossingen. Dit betekent dat isolatie in Dantumadiel een belangrijke eerste stap is in de warmtetransitie.

Een ander belangrijk kenmerk is de beperkte beschikbaarheid van grootschalige warmtebronnen. In Dantumadiel zijn geen grote industriële restwarmtebronnen of mogelijkheden voor diepe geothermie aanwezig. Dat betekent dat de gemeente minder mogelijkheden heeft voor grootschalige collectieve warmtevoorzieningen. Kleinschalige oplossingen, zoals aquathermie, bodemenergie of lokale initiatieven, kunnen wel kansen bieden, maar vragen vaak om maatwerk en verdere uitwerking. Netcongestie en energiesysteem Een belangrijke randvoorwaarde voor de warmtetransitie is het energiesysteem. In grote delen van Nederland, en ook in Fryslân, staat het elektriciteitsnet onder druk. Dit geldt ook voor Dantumadiel. De toename van elektrisch verbruik, bijvoorbeeld door warmtepompen en elektrisch vervoer, zorgt ervoor dat het net op sommige plekken zijn maximale capaciteit bereikt. Dit heeft directe gevolgen voor de warmtetransitie. Niet alle woningen kunnen tegelijkertijd overstappen op volledig elektrische oplossingen. Dit vraagt om een zorgvuldige planning en fasering. In sommige situaties kan een hybride warmtepomp een tussenoplossing zijn, waarbij woningen deels op elektriciteit en deels op gas blijven draaien totdat het elektriciteitsnet is verzwaard. De ontwikkeling van het energiesysteem vraagt daarom om nauwe afstemming met netbeheerder Liander en andere partners.

De keuzes die in dit warmteprogramma worden gemaakt, moeten passen binnen de mogelijkheden van het huidige en toekomstige energiesysteem. Betaalbaarheid en sociale aspecten De warmtetransitie raakt inwoners direct in hun portemonnee. In Dantumadiel is sprake van een relatief grote groep huishoudens met een lager inkomen. Tegelijkertijd wonen juist deze huishoudens vaak in woningen met een lage energieprestatie. Dit maakt hen extra kwetsbaar voor hoge energielasten. Het is daarom essentieel dat de warmtetransitie in Dantumadiel betaalbaar en rechtvaardig wordt vormgegeven. Niet iedereen heeft de financiële mogelijkheden om zelfstandig grote investeringen te doen in isolatie of nieuwe installaties. Ondersteuning, begeleiding en passende financierings- mogelijkheden zijn daarom noodzakelijk om ervoor te zorgen dat iedereen mee kan doen. Daarnaast speelt ook draagvlak een belangrijke rol. De warmtetransitie vraagt om veranderingen in en rondom de woning. Dit betekent dat inwoners betrokken moeten worden bij de plannen en dat er ruimte moet zijn voor vragen, zorgen en lokale initiatieven. In een gemeente als Dantumadiel, waar de sociale samenhang in dorpen groot is, is dit een belangrijke succesfactor.

Warmteprogramma 6 Een gebiedsgerichte en stapsgewijze aanpak De combinatie van deze kenmerken maakt dat de warmtetransitie in Dantumadiel niet in één keer en niet overal tegelijk kan plaatsvinden. Er is gekozen voor een gebiedsgerichte en stapsgewijze aanpak, waarbij per dorp en het buitengebied wordt gekeken wat de meest passende oplossing is en wanneer deze kan worden gerealiseerd. Daarbij wordt ingezet op: • het verminderen van de warmtevraag door isolatie; • het benutten van individuele oplossingen waar dat logisch is; • het verkennen van kleinschalige collectieve oplossingen waar kansen liggen; • en het zorgvuldig faseren van de uitvoering in samenhang met het energiesysteem. Deze aanpak biedt ruimte om te leren van ervaringen, om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en om samen met inwoners en partners te werken aan haalbare en betaalbare oplossingen. De warmtetransitie is daarmee geen vaststaand eindbeeld, maar een proces waarin stap voor stap wordt toegewerkt naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050. 1.3 Over dit warmteprogramma In 2021 heeft de gemeente Dantumadiel de Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld. Daarmee is voor het eerst verkend hoe de gemeente richting 2050 aardgasvrij kan worden. Sindsdien is meer kennis beschikbaar gekomen over technieken, kosten en het energiesys teem.

Ook zijn landelijke regels verder uitgewerkt en zijn gemeenten gestart met de uitvoering van de warmtetransitie. De ervaringen uit de TVW zijn geëvalueerd en meegenomen in dit warmteprogramma (zie bijlage 3). In Dantumadiel zijn de afgelopen jaren al eerste stappen gezet. In verschillende dorpen zijn verkenningen uitgevoerd en via het energieloket worden inwoners ondersteund bij het verduurzamen van hun woning. Deze ervaringen laten zien dat de warmtetransitie niet alleen een technische opgave is, maar vooral vraagt om samenwerking en een aanpak die past bij de dorpen en de mienskip. Dit warmteprogramma bouwt voort op de Transitievisie Warmte en maakt de aanpak concreter. Het beschrijft hoe de gemeente de komende jaren werkt aan duurzame warmte, welke keuzes daarbij worden gemaakt en hoe inwoners en partners worden betrokken. Hoe inwoners en partners bij de totstandkoming van dit warmteprogramma zijn betrokken, is beschreven in bijlage 2 Het warmteprogramma geeft richting en duidelijkheid, maar verplicht inwoners niet om direct maatregelen te nemen. Besluiten die gevolgen hebben voor inwoners worden altijd apart vastgesteld, bijvoorbeeld via het omgevingsplan. De concrete uitwerking gebeurt per dorp en voor het buitengebied. Samen met inwoners en partners worden hiervoor uitvoeringsplannen opgesteld. Het warmteprogramma vormt daarmee de schakel tussen visie en uitvoering.

1.4 Leeswijzer Dit warmteprogramma is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 kijken we terug op de afgelopen jaren en de lessen die daaruit zijn geleerd. Hoofdstuk 3 beschrijft de doelen en uitgangspunten voor de warmtetransitie in Dantumadiel. In hoofdstuk 4 maken we de belangrijkste keuzes op basis van een analyse van de gemeente. Hoofdstuk 5 en 6 gaan over de aanpak: per dorp (de dorpenaanpak) en voor individuele inwoners (de brede aanpak). In hoofdstuk 7 en 8 beschrijven we hoe de uitvoering, organisatie en monitoring zijn geregeld. Warmteprogramma 7 2. Terugblik en ervaringen 2.1 Wat hebben we gedaan sinds de Transitievisie Warmte Sinds het vaststellen van de Transitievisie Warmte in 2021 heeft de gemeente Dantumadiel niet stilgezeten. In de afgelopen jaren zijn de eerste stappen gezet om de warmtetransitie in de praktijk te brengen. Daarbij is vooral ervaring opgedaan met twee sporen: een dorpsgerichte aanpak en een brede aanpak voor individuele inwoners. De eerste ervaringen met een dorpsgerichte aanpak zijn opgedaan in een pilot in Driezum en Wâlterswâld. In deze dorpen is samen met inwoners en lokale partijen verkend wat er nodig is om stappen te zetten richting aardgasvrij wonen.

Hierbij is niet alleen gekeken naar technische oplossingen, maar juist ook naar vragen als: hoe betrek je inwoners goed, hoe kom je samen tot keuzes en wat is er nodig om plannen verder te brengen. Deze pilot heeft waardevolle inzichten opgeleverd. Zo is duidelijk geworden dat een aanpak alleen werkt als inwoners vanaf het begin betrokken zijn en dat elk dorp om maatwerk vraagt. Ook is gebleken dat het belangrijk is om duidelijkheid te geven over het proces en de rol van de gemeente. Op basis van deze ervaringen is de dorpenaanpak verder uitgewerkt. Deze aanpak beschrijft hoe de gemeente samen met dorpen wil toewerken naar uitvoeringsplannen. De dorpenaanpak wordt in de komende jaren verder toegepast en vormt een belangrijke basis voor de uitvoering van dit warmteprogramma. Naast deze dorpsgerichte verkenning heeft de gemeente ingezet op een brede aanpak voor individuele woningen en pandeigenaren. Via het energieloket worden inwoners en ondernemers geholpen bij het verduurzamen van hun woning of pand. Denk aan advies over isolatie, hulp bij het aanvragen van subsidies en begeleiding bij het nemen van maatregelen. Bij deze aanpak is bewust de mienskip betrokken. Inwoners helpen elkaar en spelen een actieve rol in het verduurzamen van woningen. Zo zetten verschillende vrijwilligers zich in als energiecoach.

Zij gaan in gesprek met inwoners, geven laagdrempelig advies en helpen bij het zetten van eerste stappen. Deze persoonlijke benadering verlaagt de drempel voor inwoners om in actie te komen en zorgt voor meer vertrouwen. Veel inwoners hebben inmiddels gebruikgemaakt van het energieloket en de ondersteuning die wordt geboden. Zij hebben stappen gezet door hun woning beter te isoleren, zonnepanelen te plaatsen en subsidies aan te vragen voor verduurzamingsmaatregelen. Ook is in deze periode meer duidelijk geworden over de randvoorwaarden van de warmtetransitie. Zo is het elektriciteitsnet op veel plekken vol of bijna vol, wat gevolgen heeft voor de mogelijkheden om woningen volledig elektrisch te verwarmen. Dit vraagt om een zorgvuldige planning en soms om tijdelijke oplossingen, zoals hybride warmtepompen. De afgelopen jaren hebben daarmee belangrijke inzichten opgeleverd. We hebben geleerd wat werkt, waar knelpunten zitten en wat inwoners nodig hebben om mee te kunnen doen. Deze ervaringen vormen een belangrijke basis voor dit warmteprogramma en voor de keuzes die we de komende jaren maken. Warmteprogramma 8 2.2 Lessen en inzichten De ervaringen van de afgelopen jaren laten zien dat de warmtetransitie geen eenvoudige opgave is. Tegelijk hebben de eerste stappen waardevolle lessen opgeleverd.

Deze lessen helpen om de aanpak voor de komende jaren te verbeteren en realistischer te maken. In bijlage 3 is een evaluatie van de Transitievisie Warmte opgenomen, waarin deze ervaringen en lessen verder zijn uitgewerkt. Hieronder staan de belangrijkste inzichten op een rij. Samenwerken met inwoners is essentieel Een van de belangrijkste lessen is dat de warmtetransitie alleen kan slagen als inwoners goed betrokken zijn. De pilot in Driezum en Wâlterswâld laat zien dat het belangrijk is om inwoners vroeg te betrekken en ruimte te geven om mee te denken. Inwoners kennen hun dorp en hun woning het beste en hebben vaak goede ideeën en zorgen die serieus genomen moeten worden. Ook is gebleken dat vertrouwen en duidelijkheid belangrijk zijn. Inwoners willen weten waar ze aan toe zijn. Dat betekent dat de gemeente helder moet communiceren over wat wel en niet bekend is, en wat inwoners zelf kunnen doen. Elk dorp vraagt om maatwerk De situatie verschilt per dorp. De woningvoorraad, de ligging en de wensen van inwoners zijn niet overal hetzelfde. Daarom werkt een standaardaanpak niet. In het ene dorp liggen andere oplossingen voor de hand dan in het andere dorp. Dit betekent dat de warmtetransitie in Dantumadiel vooral een gebiedsgerichte aanpak vraagt. Per dorp moet gekeken worden wat past en wat haalbaar is.

Dat kost tijd, maar zorgt uiteindelijk voor betere en beter gedragen oplossingen. Beginnen met isolatie is altijd goed Een andere belangrijke les is dat isoleren vrijwel altijd een goede eerste stap is. Door woningen beter te isoleren, daalt de energierekening en wordt de woning comfortabeler. Daarnaast maakt isolatie woningen geschikt voor duurzame warmteoplossingen, zoals een warmtepomp. Voor veel inwoners is isolatie ook een logische en haalbare stap. Het kan vaak in delen worden uitgevoerd, er zijn subsidiemogelijkheden en het levert direct resultaat op. Daarom blijft isolatie een belangrijke basis in de aanpak van de warmtetransitie. Niet alles kan tegelijk De warmtetransitie vraagt om keuzes en een duidelijke planning. In de praktijk blijkt dat niet alles tegelijk kan. Dit heeft onder andere te maken met de capaciteit van het elektriciteitsnet, de beschikbaarheid van mensen en middelen en de betaalbaarheid voor inwoners. Dit betekent dat er gefaseerd gewerkt moet worden. Sommige dorpen of gebieden komen eerder aan de beurt dan andere. Ook kan het nodig zijn om tijdelijke oplossingen toe te passen, zoals hybride warmtepompen, totdat een definitieve oplossing mogelijk is. Ondersteuning blijft nodig Veel inwoners willen wel stappen zetten, maar weten niet goed waar ze moeten beginnen. Ook spelen kosten een belangrijke rol.

De ervaringen met het energieloket en de energiecoaches laten zien dat ondersteuning belangrijk is. Persoonlijk advies, hulp bij subsidies en begeleiding bij het uitvoeren van maatregelen helpen inwoners om in actie te komen. De inzet van lokale vrijwilligers als energiecoach werkt hierbij goed, omdat zij dicht bij de inwoners staan en vertrouwen wekken. Blijven leren en aanpassen Tot slot is een belangrijke les dat de warmtetransitie een proces is waarin we blijven leren. Nieuwe technieken, veranderende regels en ontwikkelingen in het energiesysteem maken dat plannen kunnen veranderen. Dit vraagt om een aanpak die flexibel is. Het warmteprogramma geeft richting voor de komende jaren, maar moet ook ruimte bieden om bij te sturen als dat nodig is. Warmteprogramma 9 3. Doelen en uitgangspunten De warmtetransitie in Dantumadiel wordt gestuurd door een aantal leidende principes die richting geven aan alle keuzes en maatregelen. Deze principes zorgen voor consistentie in beleid, geven houvast aan inwoners en partners, en waarborgen dat de transitie rechtvaardig en uitvoerbaar blij ft. Zij vormen als het ware het kompas dat helpt bij het navigeren door een complex proces met veel onzekerheden en belangen. Door deze principes expliciet te benoemen, maakt de gemeente duidelijk welke waarden centraal staan en hoe besluiten worden afgewogen.

3.1 Uitgangspunten De warmtetransitie is een grote en langdurige opgave. Niet alles kan tegelijk en niet alles ligt vast. Daarom is het belangrijk om duidelijke uitgangspunten te hebben. Deze uitgangspunten geven richting aan de keuzes die de gemeente maakt en aan de manier waarop we de warmtetransitie uitvoeren. De uitgangspunten zijn gebaseerd op de landelijke klimaatdoelen, omgevingsvisie van de gemeente, de Friese Energievisie (2024) en de specifieke kenmerken van Dantumadiel als plattelandsgemeente. 1. Betaalbaar en haalbaar voor iedereen De warmtetransitie moet voor iedereen te doen zijn. Niet iedereen heeft de mogelijkheid om grote investeringen te doen. Daarom houden we bij onze keuzes rekening met wat inwoners kunnen betalen én wat praktisch haalbaar is. We zetten in op goede ondersteuning, zoals subsidies, leningen en begeleiding. Ook kiezen we voor oplossingen die passen bij de situatie van inwoners en die stap voor stap kunnen worden uitgevoerd. Daarbij hebben we extra aandacht voor inwoners met een lager inkomen en voor inwoners die minder zelfredzaam zijn, bijvoorbeeld op het gebied van digitale vaardigheden of taal. We zorgen dat informatie en ondersteuning voor iedereen toegankelijk en begrijpelijk zijn. 2. Isolatie is de eerste stap Een goed geïsoleerde woning is de basis voor duurzame warmte. Daarom zetten we sterk in op isolatie.

Isoleren zorgt voor lagere energiekosten, meer comfort en maakt woningen geschikt voor duurzame warmteoplossingen. 3. We werken stap voor stap De warmtetransitie vindt plaats over een periode tot 2050. Dat betekent dat we niet alles in één keer kunnen oplossen. We kiezen daarom voor een stapsgewijze aanpak. We beginnen met maatregelen die nu al logisch en haalbaar zijn, zoals isoleren en het ondersteunen van inwoners. Tegelijk houden we ruimte om plannen aan te passen als dat nodig is. Nieuwe technieken, veranderingen in het energiesysteem of nieuwe inzichten kunnen invloed hebben op de keuzes die we maken. 4. Samenwerking en draagvlak in de mienskip De mienskip is de motor van de warmtetransitie. Draagvlak en samenwerking zijn voorwaarden voor succes. De gemeente werkt samen met dorpsbelangen, de woningcorporatie, energiecoöperatie(s), ondernemers, welzijnsorganisaties en inwoners. Inwoners worden actief betrokken bij het maken van plannen en kunnen rekenen op ondersteuning bij verduurzaming. Zo bouwen we aan een transitie vóór en mét de gemeenschap, waarbij lokaal initiatief wordt gestimuleerd en gewaardeerd. 5. Integrale en gebiedsgerichte aanpak De warmtetransitie raakt aan andere grote opgaven in de gemeente: woningbouw, leefbaarheid, armoedebestrijding, energie-infrastructuur en landbouw.

Door deze thema’s te verbinden, kunnen werkzaamheden slim worden gecombineerd en middelen efficiënter worden ingezet. Bij de uitvoering wordt nadrukkelijk gezocht naar koppelkansen met andere projecten, zoals rioolvervanging, dorpsvernieuwing, woningbouw of klimaatadaptatie. Warmteprogramma 10 Elk dorp en elk gebied in Dantumadiel is anders. De woningen, de ligging en de mogelijkheden verschillen. Daarom kiezen we voor een gebiedsgerichte aanpak. Per dorp of gebied bekijken we wat de beste oplossing is en wanneer die kan worden uitgevoerd. 6. We maken netbewuste keuzes De mogelijkheden voor de warmtetransitie hangen samen met de capaciteit van het elektriciteitsnet. Daarom stemmen we onze plannen af met Liander en maken we netbewuste keuzes. Dit betekent dat we niet alleen kijken naar de hoeveelheid elektriciteit die wordt gebruikt, maar ook naar het vermogen en het moment waarop elektriciteit wordt gevraagd. We zetten daarom eerst in op isolatie en energiebesparing. Waar mogelijk stimuleren we dat elektrische installaties slim worden aangestuurd en dat lokaal opgewekte energie en het energiegebruik beter op elkaar worden afgestemd. Daarnaast blijven fasering e n tijdelijke oplossingen nodig zolang het elektriciteitsnet nog niet overal voldoende is versterkt. 7. We blijven leren en aanpassen De warmtetransitie is volop in ontwikkeling.

Daarom blijven we leren van ervaringen en passen we onze aanpak aan waar nodig. Dit warmteprogramma geeft richting aan de komende jaren, maar biedt tegelijkertijd ruimte om de aanpak aan te passen aan nieuwe inzichten en ontwikkelingen. 8. We kijken breder dan alleen energie De warmtetransitie gaat niet alleen over het verminderen van CO ₂-uitstoot. We kijken ook breder naar duurzaamheid en de kwaliteit van de leefomgeving. Bij de keuzes die we maken, houden we rekening met de lange termijn en met de gevolgen voor toekomstige generaties. We stimuleren het gebruik van duurzame en herbruikbare materialen, zoals biobased materialen, en zorgen voor een zorgvuldige inrichting van dorpen en gebieden. Waar mogelijk sluiten we aan bij andere opgaven, zoals woningverbetering, leefbaarheid en klimaatadaptatie. Ook houden we rekening met de natuur. Bij het isoleren van woningen en andere maatregelen letten we erop dat beschermde diersoorten, zoals vogels en vleermuizen, niet worden geschaad. Op deze manier draagt de warmtetransitie niet alleen bij aan een duurzaam energiesysteem, maar ook aan een gezonde en toekomstbestendige leefomgeving. Verschil met de uitgangspunten uit de Transitievisie Warmte (2021) De uitgangspunten in dit warmteprogramma bouwen voort op de basis die in 2021 is gelegd met de Transitievisie Warmte Dantumadiel.

De kern, haalbaar, betaalbaar, stapsgewijs en samen met de mienskip, is gebleven. Tegelijkertijd zijn de uitgangspunten aangescherpt en verbreed om beter aan te sluiten bij de huidige tijd en de nieuwe wettelijke kaders. Belangrijke veranderingen zijn: • Van visie naar uitvoering: waar de TVW vooral richting gaf, beschrijft het warmteprogramma hoe de warmtetransitie concreet wordt uitgevoerd onder de Omgevingswet. • Meer aandacht voor sociale rechtvaardigheid: energiearmoede en ondersteuning van kwetsbare huishoudens zijn nu expliciet opgenomen als uitgangspunt. • Netcapaciteit en energiesysteem: door de toegenomen netcongestie is er een nieuw uitgangspunt toegevoegd over samenwerking met Liander en het efficiënt benutten van het energiesysteem. • Breder begrip van duurzaamheid: naast CO₂-reductie is er nu ook aandacht voor circulariteit, biobased bouwen en toekomstbestendigheid van de leefomgeving. Kortom: de uitgangspunten zijn niet fundamenteel anders, maar geactualiseerd, verbreed en uitvoeringsgericht. Warmteprogramma 11 3.2 Doelen De doelen voor Dantumadiel sluiten aan bij de landelijke doelen voor de warmtetransitie. Nederland wil de uitstoot van CO₂ sterk verminderen, het gebruik van aardgas terugdringen en uiterlijk in 2050 alle gebouwen aardgasvrij maken.

De landelijke ontwikkelingen laten zien dat hiervoor grote stappen nodig zijn op het gebied van isolatie, het verminderen van aardgasgebruik en het overstappen op duurzame warmte. Deze opgave geldt ook voor Dantumadiel. In de figuren 1 tot en met 3 is de opgave over tijd weergegeven. Dat betekent dat we in de komende tien jaar stappen moeten zetten die passen bij deze ontwikkeling, maar ook bij de schaal en het karakter van onze gemeente. Voor de periode 2025–2035 heeft de gemeente Dantumadiel daarom een aantal concrete doelen vastgesteld. Deze doelen geven richting aan de uitvoering van dit warmteprogramma en vormen de basis voor de dorpsgerichte aanpak, de brede ondersteuning van inwoners en de samenwerking met partners. Figuur 1 de isolatieopgave per vijf jaar richting 2050

Warmteprogramma 12 Figuur 2 de benodigde reductie van het aardgasverbruik Figuur 3 groei van het aantal aardgasvrije woningen .

Warmteprogramma 13 1. Energiebesparing en isoleren Het verlagen van de warmtevraag is de eerste en belangrijkste stap in de warmtetransitie. Daarom zet Dantumadiel in op isolatie: • Minimaal 200 woningen per jaar verbeteren naar energielabel B of beter. • In 2035 heeft minimaal 60% van de woningen in de gemeente label B of beter. • Extra aandacht voor woningen met een slecht energielabel (E, F en G), in combinatie met het aanpakken van energiearmoede. • Stimuleren van no-regretmaatregelen, zoals isolatie, kierdichting en ventilatie. Deze maatregelen zorgen voor lagere energiekosten, meer comfort en maken woningen klaar voor duurzame warmte. 2. Dorpsgerichte uitvoeringsplannen De warmtetransitie wordt in Dantumadiel gebiedsgericht uitgevoerd. Daarom stelt de gemeente als doel: • Uiterlijk in 2035 heeft elk dorp en het buitengebied een uitvoeringsplan voor de warmtetransitie. • Jaarlijks wordt minimaal één nieuw uitvoeringsplan opgesteld. • Dit gebeurt samen met inwoners, dorpsbelangen, woningcorporaties en andere partners. De volgorde waarin dorpen aan de beurt komen, wordt bepaald op basis van: • de staat van de woningvoorraad (bijvoorbeeld energielabels en onderhoud); • de beschikbare ruimte op het elektriciteitsnet; • kansen om aan te sluiten bij andere projecten; • en het draagvlak en initiatief in het dorp.

Elk uitvoeringsplan beschrijft de aanpak per dorp, het tijdpad en de vervolgstappen. 3. Brede aanpak voor inwoners en ondernemers Inwoners en bedrijven hoeven niet te wachten op een uitvoeringsplan voor hun dorp. Daarom blijft de gemeente inzetten op een brede aanpak: • Iedere inwoner kan terecht bij het energieloket voor advies en ondersteuning. • Er is een doorlopend aanbod van: o onafhankelijk energieadvies; o hulp bij subsidies en leningen; o begeleiding door energiecoaches; o extra ondersteuning voor kwetsbare woningeigenaren. • Bedrijven en organisaties worden ondersteund via YnBusiness en de Provincie Fryslân. Deze aanpak zorgt ervoor dat iedereen stappen kan zetten, ongeacht inkomen of situatie. 4. Toekomstbestendige warmtevoorziening De gemeente werkt toe naar dorpen die klaar zijn voor duurzame warmte. In Dantumadiel ligt de nadruk vaak op individuele oplossingen, zoals (hybride) warmtepompen. Tegelijk blijft per dorp maatwerk nodig. Daarom geldt: • Per dorp wordt in het uitvoeringsplan een voorkeursrichting voor duurzame warmte bepaald. • Keuzes worden gemaakt op basis van betaalbaarheid, haalbaarheid, draagvlak, het energiesysteem en duurzaamheid. • De gemeente werkt nauw samen met netbeheerder Liander om de impact op het elektriciteitsnet te beperken. • Er blijft ruimte voor nieuwe technieken en ontwikkelingen. Warmteprogramma 14

Warmteprogramma 15 4. Analyse en strategische keuzes De warmtetransitie vraagt om keuzes. Niet alles is overal mogelijk en niet alles kan tegelijk. In dit hoofdstuk brengen we de belangrijkste kenmerken van Dantumadiel in beeld en beschrijven we welke factoren van invloed zijn op de keuzes die we maken. Op basis van deze analyses bepalen we welke oplossingen het beste passen bij onze gemeente en hoe we de warmtetransitie op een haalbare en betaalbare manier kunnen uitvoeren. 4.1 Kenmerken van Dantumadiel De belangrijkste kenmerken van Dantumadiel en de lokale opgave zijn beschreven in paragraaf 1.2. Deze kenmerken vormen de basis voor de keuzes in dit warmteprogramma. Voor de analyse en strategische keuzes zijn vooral de volgende aspecten van belang: • de verspreide dorpenstructuur en lage bebouwingsdichtheid; • een woningvoorraad met veel vrijstaande en oudere woningen; • beperkte beschikbaarheid van grootschalige warmtebronnen; • druk op het elektriciteitsnet en afhankelijkheid van netverzwaring; • en verschillen in draagkracht en mogelijkheden van inwoners. Deze kenmerken maken dat in Dantumadiel vooral een gebiedsgerichte en stapsgewijze aanpak nodig is. Daarbij ligt de nadruk op isolatie, individuele warmteoplossingen en samenwerking met inwoners en lokale partijen. Figuur 4: Fysieke kenmerken Dantumadiel

Warmteprogramma 16 Figuur 5: Sociale kenmerken Dantumadiel De onderliggende analyse van de woningvoorraad, het energiegebruik, de sociale kenmerken, de utiliteitsbouw en de kosten van warmteoplossingen is opgenomen in bijlage 5. 4.2 Mogelijke warmteoplossingen Om gebouwen zonder aardgas te verwarmen, zijn verschillende oplossingen mogelijk. In bijlage 4 staat een uitgebreider overzicht van de belangrijkste warmteoplossingen, warmtebronnen en de bijbehorende energie-infrastructuur. Welke oplossing het beste past, verschilt per woning, per gebouw en per dorp. In dit warmteprogramma maken we daarom nog geen definitieve keuze per gebied, maar geven we inzicht in de belangrijkste opties. Individuele oplossingen In veel gevallen ligt een individuele oplossing het meest voor de hand. Dit betekent dat een woning of gebouw zelfstandig wordt verwarmd, zonder aansluiting op een collectief systeem. De meest voorkomende oplossing is de (hybride) warmtepomp. Een hybride warmtepomp werkt samen met een cv-ketel en is vaak een goede tussenstap. Een volledig elektrische warmtepomp kan een woning helemaal zonder aardgas verwarmen, maar vraagt meestal om een goed geïsoleerde woning. Individuele oplossingen passen goed bij de verspreide bebouwing in Dantumadiel en kunnen stap voor stap worden toegepast.

Collectieve oplossingen In sommige situaties kan een gezamenlijke oplossing mogelijk zijn, zoals een warmtenet. Hierbij worden meerdere woningen of gebouwen aangesloten op een centrale bron van warmte.

Warmteprogramma 17 Dit soort oplossingen komt vooral in beeld op plekken waar gebouwen dicht bij elkaar staan. In Dantumadiel zijn deze situaties beperkt aanwezig. Toch sluiten we collectieve oplossingen nog niet geheel uit. Per dorp wordt gekeken of er kansen zijn, bijvoorbeeld bij nieuwbouw of herontwikkeling. Groengas Naast elektrische oplossingen wordt ook gekeken naar groengas, zoals biogas. Dit kan in de toekomst mogelijk een rol spelen, vooral in gebieden waar andere oplossingen lastig zijn. Tegelijk zijn er nog onzekerheden over de beschikbaarheid en betaalbaarheid van duurzame gassen. Daarom wordt hier voorzichtig mee omgegaan en zien we dit vooral als een mogelijke aanvulling, niet als de enige oplossing. Een combinatie van oplossingen In de praktijk zal de warmtetransitie bestaan uit een combinatie van oplossingen. Niet één techniek is overal geschikt. Daarom wordt per dorp en per gebied gekeken wat het beste past. Belangrijk is dat woningen stap voor stap worden voorbereid, bijvoorbeeld door eerst te isoleren. Hierdoor blijven verschillende oplossingen mogelijk en kunnen keuzes later worden gemaakt. De mogelijke warmteoplossingen zijn gebaseerd op landelijke en regionale onderzoeken, zoals de Startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving en aanvullende studies in de regio.

Deze onderzoeken geven inzicht in de technische haalbaarheid, de maatschappelijke kosten en de kosten voor inwoners en gebouweigenaren. Voor gemeenten met een verspreide bebouwing en weinig grootschalige warmtebronnen, zoals Dantumadiel, laten deze analyses zien dat individuele oplossingen in veel gevallen het meest haalbaar en betaalbaar zijn. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen hybride en volledig elektrische warmtepompen. Welke oplossing het beste past, hangt onder andere af van de isolatie van de woning, de mogelijkheden van het elektriciteitsnet en de totale kosten van de oplossing. Bij de keuze voor warmteoplossingen kijkt de gemeente nadrukkelijk naar zowel de maatschappelijke kosten als de kosten voor eindgebruikers. Het gaat daarbij niet alleen om investeringen in woningen, maar ook om de impact op infrastructuur, het energiesysteem en de betaalbaarheid voor inwoners op de lange termijn. Tegelijk zijn er nog onzekerheden, bijvoorbeeld over de beschikbaarheid van groen gas en de toekomstige ontwikkeling van het energiesysteem. Daarom kiest de gemeente voor een stapsgewijze aanpak. Per dorp wordt in de uitvoeringsplannen verder uitgewerkt welke oplossing het beste past bij de lokale situatie, de wensen in het gebied en de kosten op zowel maatschappelijk als individueel niveau. Deze inzichten vormen samen het vertrekpunt voor de keuzes in de volgende paragrafen.

Daarbij kijkt de gemeente steeds naar wat haalbaar, betaalbaar en passend is voor Dantumadiel. 4.3 Randvoorwaarden De warmtetransitie gaat niet alleen over technische oplossingen. Er zijn verschillende voorwaarden die bepalen wat mogelijk is en in welk tempo de transitie kan plaatsvinden. Deze randvoorwaarden zijn belangrijk bij het maken van keuzes en het plannen van de uitvoering. Beschikbaarheid van het energiesysteem Een belangrijke randvoorwaarde is het energiesysteem, en met name het elektriciteitsnet. In delen van Fryslân, en ook in Dantumadiel, is het elektriciteitsnet op sommige plekken vol of bijna vol. Hierdoor kunnen niet alle woningen en gebouwen op korte termijn overstappen op volledig elektrische oplossingen, zoals volledig elektrische warmtepompen. Daarom kiest de gemeente voor een stapsgewijze aanpak. In de komende jaren ligt de nadruk eerst op het verminderen van de warmtevraag door woningen beter te isoleren. Isolatie verlaagt het energieverbruik, vermindert de druk op het elektriciteitsnet en is in vrijwel alle situaties een verstandige eerste stap. Daarnaast zorgt isolatie voor lagere energiekosten en meer wooncomfort. De overstap naar volledig elektrische warmteoplossingen wordt gefaseerd uitgevoerd en afgestemd op de beschikbare netcapaciteit en de geplande uitbreidingen van het elektriciteitsnet.

De gemeente werkt hierbij nauw samen met netbeheerder Liander om inzicht te houden in de mogelijkheden van het huidige en toekomstige energiesysteem. Warmteprogramma 18 Betaalbaarheid voor inwoners De warmtetransitie brengt kosten met zich mee voor inwoners en gebouweigenaren. Niet iedereen heeft de mogelijkheid om grote investeringen te doen. Betaalbaarheid is daarom een belangrijke randvoorwaarde. De gemeente zet in op ondersteuning via subsidies, leningen en advies. Ook wordt gekeken naar oplossingen die stap voor stap uitgevoerd kunnen worden, zodat de lasten voor inwoners beheersbaar blijven. Daarnaast maakt de gemeente gebruik van landelijke regelingen, zoals het Volkshuisvestingsfonds (VHF), om woningen van huishoudens met een lager inkomen te verbeteren en te verduurzamen. Hiermee worden energiekosten verlaagd en woningen comfortabeler en toekomstbestendiger gemaakt. Technische en ruimtelijke mogelijkheden Niet alle oplossingen zijn overal toepasbaar. De geschiktheid van een oplossing hangt af van de woningvoorraad, de omgeving en de beschikbare ruimte, zowel boven als onder de grond. In Dantumadiel spelen daarbij een aantal specifieke kenmerken een belangrijke rol. Een groot deel van de woningen is ouder en minder goed geïsoleerd. Hierdoor zijn vaak eerst isolatiemaatregelen nodig voordat woningen geschikt zijn voor duurzame warmteoplossingen.

Daarn aast zijn er in de gemeente weinig grootschalige warmtebronnen beschikbaar, zoals industriële restwarmte of geothermie. Ook zijn er beperkte mogelijkheden voor grootschalige duurzame energieopwek. Hierdoor is de gemeente minder zelfvoorzienend in duurzame energie en meer afhankelijk van ontwikkelingen in het regionale energiesysteem en de beschikbare netcapaciteit. Ook spelen milieu en natuur een rol. Bij het uitvoeren van maatregelen moet rekening worden gehouden met de impact op de leefomgeving. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het beschermen van beschermde diersoorten en het zorgvuldig omgaan met de bestaande omgeving. Daarom is maatwerk per dorp of gebied nodig, waarbij technische mogelijkheden, ruimte en omgevingsfactoren samen worden afgewogen. Draagvlak en betrokkenheid De warmtetransitie heeft direct invloed op inwoners. Draagvlak en betrokkenheid zijn daarom essentieel. Zonder betrokkenheid van inwoners en lokale partijen is het moeilijk om plannen uit te voeren. Dit betekent dat we tijd en aandacht moeten besteden aan communicatie, participatie en samenwerking. De ervaringen uit de pilot laten zien dat dit een belangrijke succesfactor is. Beschikbaarheid van mensen en middelen De uitvoering van de warmtetransitie vraagt om voldoende capaciteit, zowel bij de gemeente als bij uitvoerende partijen. Denk aan installateurs, adviseurs en projectbegeleiders.

Ook binnen de gemeente is voldoende capaciteit nodig om plannen te maken en uit te voeren. Dit betekent dat keuzes gemaakt moeten worden in tempo en prioriteit. Tegelijk is duidelijk dat we deze opgave niet alleen met betaalde krachten kunnen uitvoeren. De warmtetransitie is daarvoor te groot. De inzet van de mienskip is daarom onmisbaar. Inwoners helpen elkaar, delen ervaringen en ondersteunen elkaar bij het zetten van stappen. Door samen te werken met inwoners, vrijwilligers en lokale initiatieven vergroten we de slagkracht en zorgen we ervoor dat de warmtetransitie echt van en voor de dorpen wordt. Ontwikkelingen en onzekerheden De warmtetransitie is volop in ontwikkeling. Nieuwe technieken, veranderende regelgeving en ontwikkelingen op de energiemarkt kunnen invloed hebben op de keuzes die we maken. Daarom is het belangrijk om flexibel te blijven. Het warmteprogramma geeft richting, maar biedt ook ruimte om bij te sturen als dat nodig is. Deze randvoorwaarden samen bepalen wat haalbaar is in de warmtetransitie. Ze vormen de basis voor de strategische keuzes die in de volgende paragraaf worden gemaakt. Warmteprogramma 19 4.4 Beleids- en wettelijke kaders De uitvoering van de warmtetransitie in Dantumadiel vindt plaats binnen een samenhangend stelsel van landelijke wetgeving, provinciale afspraken en gemeentelijk beleid.

Deze kaders bieden richting en geven de gemeente instrumenten om de transitie te faciliteren, te stimuleren en waar nodig te sturen. Daarmee vormen zij een belangrijke randvoorwaarde voor de keuzes die in dit warmteprogramma worden gemaakt. Gemeentelijke beleidskaders Binnen de gemeente Dantumadiel wordt aangesloten bij bestaande beleidsdocumenten en afspraken. De Omgevingsvisie Dantumadiel vormt daarbij het brede ruimtelijke en maatschappelijke kader voor de ontwikkeling van de gemeente en de keuzes in de fysieke leefomgeving. De Transitievisie War mte (2021) vormt het vertrekpunt voor dit warmteprogramma en bevat de ambitie om uiterlijk in 2050 aardgasvrij te zijn. Ook zijn hierin eerste verkenningen gedaan naar kansrijke gebieden en oplossingsrichtingen. Daarnaast wordt gewerkt aan een actualisatie en verbreding van het duurzaamheidsbeleid. Hierin worden ambities opgenomen op het gebied van energietransitie, klimaatadaptatie en circulariteit. Ook werkt de gemeente aan de actualisatie van het participatiebeleid. Dit beleid geeft richting aan hoe inwoners en maatschappelijke organisaties worden betrokken bij planvorming en uitvoering. In bijlage 1 is de participatie- en communicatieaanpak voor de uitvoering van het warmteprogramma beschreven. Verder sluiten we aan bij het volkshuisvestingsprogramma, woonvisie en de prestatieafspraken met woningcorporatie Thús Wonen.

Deze afspraken zijn van belang voor de verduurzaming van de sociale woningvoorraad en de planning van investeringen in huurwoningen. Provinciale en regionale kaders De Provinciale Energievisie Fryslân geeft richting aan de ontwikkeling van het energiesysteem en de benodigde infrastructuur. De Regionale Energie Strategie (RES) Fryslân bevat afspraken over de opwek van duurzame energie en de verduurzaming van warmte. Daarnaast biedt de regioanalyse van ANNO inzicht in kansen en beperkingen voor warmteoplossingen in Noordoost-Fryslân. Deze regionale samenwerking helpt om keuzes beter te onderbouwen en af te stemmen met omliggende gemeenten. Landelijke en Europese kaders De warmtetransitie wordt mede bepaald door nationale en Europese regelgeving. De Omgevingswet vormt het juridische fundament voor beleid in de fysieke leefomgeving. Via instrumenten zoals de omgevingsvisie en het omgevingsplan kan de gemeente duurzaamheidsdoelen en warmtebeleid ruimtelijk verankeren. De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) verplicht gemeenten om uiterlijk eind 2026 een warmteprogramma vast te stellen. Daarnaast biedt de wet mogelijkheden om , onder voorwaarden, gebieden aan te wijzen waar het aardgasnet op termijn wordt beëindigd. In Dantumadiel ligt de nadruk vooralsnog op een vrijwillige overstap en individuele oplossingen.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) stelt landelijke eisen aan de energieprestaties van gebouwen, zoals de normen voor bijna-energieneutrale nieuwbouw en geluidseisen voor installaties zoals warmtepompen. Daarnaast geldt de Europese richtlijn energieprestatie van gebouwen (EPBD). Deze richtlijn verplicht lidstaten om gebouwen richting 2050 stapsgewijs energiezuiniger te maken. Gemeenten geven hier uitvoering aan via vergunningverlening en toezicht. Tot slot is de Wet collectieve warmte (WCW) van belang. Deze wet regelt de ontwikkeling en het beheer van collectieve warmtesystemen en geeft gemeenten een regierol bij de aanwijzing van warmtekavels en warmtebedrijven. Voor Dantumadiel is dit met name relevant als in de toekomst kleinschalige collectieve systemen worden ontwikkeld. Milieu en ruimtelijke effecten Uit landelijke analyses van het PBL en kostenstudies van RVO blijkt dat voor een gemeente als Dantumadiel vooral individuele warmteoplossingen, zoals (hybride) warmtepompen (beschreven in 4.2), voor de hand liggen. Om de mogelijke milieueffecten hiervan zorgvuldig te beoordelen, heeft de gemeente een plan-MER-beoordeling laten uitvoeren door Sweco. Warmteprogramma 20 Uit deze beoordeling blijkt dat de inzet van individuele warmtetechnieken geen significante negatieve milieugevolgen met zich meebrengt.

Mogelijke effecten, zoals tijdelijk geluid bij installatie, beperkte bodemverstoring of visuele impact van installaties, zijn lokaal van aard, van beperkte duur en goed te beheersen met passende maatregelen. Op basis hiervan is een volledige plan -MER-procedure niet noodzakelijk en volstaat een plan-MER-beoordeling. Daarmee is onderbouwd dat de keuze voor individuele warmteoplossingen vanuit milieuperspectief verantwoord is. Soortenmanagementplan (SMP) Bij isolatie- en renovatiewerkzaamheden moet rekening worden gehouden met beschermde diersoorten, zoals vleermuizen en gierzwaluwen. De Wet natuurbescherming stelt hiervoor duidelijke voorwaarden. Binnen de regio wordt daarom gewerkt aan een Soortenmanagementplan (SMP). In ANNO -verband is een ecoloog aangesteld om dit proces te coördineren. Voor Dantumadiel voert Witteveen Groenprojecten en Advies het benodigde onderzoek uit. In 2026 is een gebiedsgerichte omgevingsvergunning wordt aangevraagd bij de provincie. Met een SMP wordt gebiedsgericht vastgelegd waar beschermde soorten voorkomen en welke maatregelen nodig zijn. Hierdoor hoeft niet voor iedere afzonderlijke woning ecologisch onderzoek te worden uitgevoerd. Dit maakt het mogelijk om energiebesparing en natuurbescherming in samenhang te organiseren. Voor het buitengebied geldt dat dit niet onder het SMP-onderzoek valt. Hier blijft individueel ecologisch onderzoek nodig.

De gemeente onderzoekt hoe eigenaren in het buitengebied hierin goed kunnen worden geïnformeerd en ondersteund. 4.5 Strategische keuzes Op basis van de analyse in dit hoofdstuk kiest de gemeente Dantumadiel voor een warmtetransitie die past bij de kenmerken van de gemeente en de mogelijkheden van het energiesysteem. De belangrijkste strategische keuzes zijn: • we zetten eerst in op het verminderen van de warmtevraag door isolatie; • de nadruk ligt op individuele warmteoplossingen, zoals (hybride) warmtepompen; • we werken gebiedsgericht via de dorpenaanpak; • de uitvoering vindt stapsgewijs en gefaseerd plaats; • en we blijven ruimte houden om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en technieken. Bij deze keuzes kijkt de gemeente steeds naar de technische haalbaarheid, de betaalbaarheid voor inwoners en de maatschappelijke kosten, de impact op het energiesysteem en de praktische en ruimtelijke inpasbaarheid. Daarbij gaat het onder meer om de beschikbare ruimte in en rond gebouwen en in de openbare ruimte, de mogelijkheden om de oplossing te organiseren en uit te voeren, en de bereidheid en mogelijkheden van pandeigenaren en andere betrokken partijen om mee te doen. Deze strategische keuzes vormen de basis voor de gebiedsgerichte aanpak en de brede ondersteuning van inwoners die in de volgende hoofdstukken worden uitgewerkt.

We zetten in op isolatie als eerste stap De belangrijkste stap in de warmtetransitie is het verminderen van de warmtevraag. Daarom kiest Dantumadiel ervoor om sterk in te zetten op isolatie. Door woningen beter te isoleren daalt de energierekening, neemt het comfort toe en worden woningen geschikt voor duurzame warmteoplossingen. Isolatie is in vrijwel alle situaties nodig en kan stapsgewijs worden uitgevoerd. Daarom vormt dit de basis van de aanpak. We kiezen vooral voor individuele oplossingen Door de verspreide bebouwing en het ontbreken van grootschalige warmtebronnen ligt in Dantumadiel de nadruk op individuele oplossingen, zoals (hybride) warmtepompen. Uit verschillende analyses blijkt dat deze oplossingen in veel gevallen ook het meest haalbaar en betaalbaar zijn. Individuele oplossingen sluiten goed aan bij de structuur van de gemeente, kunnen per woning worden toegepast en maken het mogelijk om geleidelijk over te stappen op duurzame warmte. Waar individuele warmtepompen de voorkeursrichting zijn, maar de woning of het elektriciteitsnet nog niet klaar is voor volledig elektrisch verwarmen, kan een hybride warmtepomp een passende tussenstap zijn. De inzet wordt per dorp afgestemd op de planning van isolatie en netverzwaring. Warmteprogramma 21 Naast het uitbreiden van het elektriciteitsnet is het belangrijk om het bestaande net zo efficiënt mogelijk te benutten.

Daarom houden we bij de warmtetransitie rekening met het moment waarop elektriciteit wordt gebruikt en proberen we piekbelasting waar mogelijk te beperken. Goede isolatie, slimme aansturing van installaties en warmteopslag kunnen hieraan bijdragen. Ook batterijen kunnen onder voorwaarden een rol spelen, maar alleen wanneer zij aantoonbaar bijdragen aan het lokale energiesysteem. De inzet daarvan wordt daarom afgestemd met Liander en lokale partners. Tegelijk maakt de gemeente nog geen definitieve keuze per dorp. Deze keuzes worden samen met inwoners en partners uitgewerkt in de dorpenaanpak en vastgelegd in uitvoeringsplannen. Daarbij blijft ruimte om per gebied te bepalen wat het beste past. Bij de keuze voor warmteoplossingen houdt de gemeente rekening met onzekerheden in de ontwikkeling van het energiesysteem. Zo wordt groen gas gezien als een mogelijke aanvulling, maar de beschikbaarheid en betaalbaarheid zijn onzeker. Daarom wordt groen gas niet als primaire oplossing gezien, maar als een mogelijke aanvulling in specifieke situaties. De gemeente blijft deze ontwikkelingen volgen en past de strategie waar nodig aan. We werken gebiedsgericht via de dorpenaanpak Hoewel individuele oplossingen vaak voor de hand liggen, organiseert de gemeente de warmtetransitie per dorp of gebied. Dit gebeurt via de dorpenaanpak.

Per dorp en het buitengebied: • werken we samen met inwoners en lokale partijen; • stellen we een uitvoeringsplan op; • bepalen we samen welke aanpak het beste past; • en bouwen we aan een lokaal netwerk voor de uitvoering. Zo combineren we maatwerk met een duidelijke en gestructureerde aanpak. We faseren de uitvoering De warmtetransitie vraagt om een gefaseerde aanpak. Beperkingen in netcapaciteit, beschikbare mensen en middelen en betaalbaarheid maken het noodzakelijk om keuzes te maken in de volgorde van uitvoering. Daarom: • werken we stap voor stap; • bepalen we per dorp wanneer het aan de beurt is; • en sluiten we waar mogelijk aan bij natuurlijke momenten, zoals renovatie en onderhoud. Dit zorgt voor een haalbare en realistische uitvoering. We blijven flexibel en spelen in op ontwikkelingen De warmtetransitie is volop in ontwikkeling. Nieuwe technieken, inzichten en beleidswijzigingen kunnen invloed hebben op de keuzes die we maken. Daarom: • leggen we niet alles vooraf vast; • houden we ruimte voor innovatie; • en blijven we leren van ervaringen. Dit maakt de aanpak flexibel en toekomstbestendig. We doen het samen met de mienskip De warmtetransitie kan alleen slagen als inwoners meedoen. Daarom kiest de gemeente bewust voor een aanpak samen met de mienskip.

Dat betekent dat we: • inwoners actief betrekken bij plannen; • ruimte geven aan lokale initiatieven; • en elkaar ondersteunen bij het zetten van stappen. Door samen te werken vergroten we het draagvlak en maken we de opgave haalbaar. Deze strategische keuzes vormen de basis voor de verdere uitwerking in de volgende hoofdstukken. Hierin wordt per gebied en per aanpak concreet gemaakt hoe de warmtetransitie in Dantumadiel vorm krijgt. Warmteprogramma 22 5. Gebiedsgerichte aanpak en fasering De warmtetransitie wordt in Dantumadiel gebiedsgericht uitgevoerd. Dit betekent dat we per dorp en gebied bekijken wat nodig en mogelijk is. Niet elk dorp is hetzelfde en de omstandigheden verschillen. Daarom kiezen we voor een aanpak waarbij we stap voor stap werken en samen met inwoners bepalen wat het beste past. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe de dorpenaanpak werkt en hoe we de warmtetransitie faseren. We maken inzichtelijk hoe we tot uitvoeringsplannen komen en op basis waarvan we bepalen welke dorpen wanneer aan de beurt zijn. 5.1 Dorpenaanpak De dorpenaanpak vormt de basis van de warmtetransitie in Dantumadiel. In plaats van een algemene aanpak voor de hele gemeente, werken we per dorp toe naar een concreet uitvoeringsplan. Dit doen we samen met inwoners, dorpsbelangen en andere lokale partijen. De dorpenaanpak bestaat uit een aantal stappen: 1.

Start en voorbereiding Per dorp wordt gestart met een verkenning. De gemeente stelt hiervoor een startnotitie op. Hierbij brengen we de belangrijkste kenmerken in beeld, zoals: • de woningvoorraad (type woningen, energielabels); • lopende initiatieven en plannen in het dorp; • kansen en knelpunten, bijvoorbeeld op het gebied van het elektriciteitsnet; • betrokkenheid en initiatief vanuit de mienskip. Deze fase vormt de basis voor het verdere proces. 2. Samen met het dorp in gesprek De volgende stap is het betrekken van inwoners, ondernemers, dorpsbelangen en andere lokale partijen. Dit doen we via bijeenkomsten, gesprekken en samenwerking met dorpsbelangen en lokale initiatieven. In deze fase: • delen we informatie over de warmtetransitie; • halen we wensen, zorgen en ideeën op; • en verkennen we samen mogelijke oplossingen. De inzet van de mienskip is hierbij essentieel. Inwoners kennen hun dorp het beste en spelen een belangrijke rol in het vormgeven van de aanpak. Ook lokale ondernemers worden actief betrokken, vanwege hun eigen verduurzamingsopgave, hun kennis van het dorp en hun mogelijke bijdrage aan gezamenlijke oplossingen en de uitvoering. 3. Uitwerken van een uitvoeringsplan Op basis van de analyse en de gesprekken wordt per dorp een uitvoeringsplan opgesteld.

Hierin staat: • welke stappen nodig zijn om aardgasvrij te worden; • welke oplossingen het meest passend zijn; • wat het tijdpad is; • en welke ondersteuning beschikbaar is. Het uitvoeringsplan geeft richting, maar blijft flexibel. Nieuwe inzichten of ontwikkelingen kunnen aanleiding zijn om bij te sturen. 4. Uitvoering en ondersteuning Na het opstellen van het uitvoeringsplan start de uitvoering. Gemeente, inwoners en betrokken partijen gaan aan de slag met de plannen. De ondersteuning via het energieloket, bijvoorbeeld met advies, subsidies en begeleiding, blijft natuurlijk ook beschikbaar voor inwoners en ondernemers. In de uitvoering wordt rekening gehouden met de stapsgewijze aanpak. Niet iedereen hoeft tegelijk dezelfde stap te zetten. Door aan te sluiten bij natuurlijke momenten, zoals verbouwingen of onderhoud, wordt de overgang haalbaarder. Warmteprogramma 23 5. Leren en bijstellen De dorpenaanpak is een lerend proces. We doen ervaring op in de dorpen en gebruiken deze inzichten bij volgende uitvoeringsplannen. De gemeente werkt hierbij met een stapsgewijze leerstrategie. Dorpen die als eerste starten, fungeren als voorbeeldgebied. In deze dorpen wordt de aanpak samen met inwoners en partners verder ontwikkeld en in de praktijk toegepast. De ervaringen uit deze dorpen worden actief gebruikt om de aanpak te verbeteren en op te schalen naar andere dorpen.

Het gaat daarbij bijvoorbeeld om: • het organiseren van participatie; • het toepassen van maatregelen in woningen; • samenwerking met lokale partijen; • en het oplossen van knelpunten in de uitvoering. Door continu te leren en bij te sturen ontstaat een aanpak die steeds beter aansluit bij de praktijk. Zo bouwen we stap voor stap aan een effectieve en uitvoerbare warmtetransitie in de hele gemeente. 5.2 Fasering en prioritering De warmtetransitie is een langdurige opgave die niet in één keer kan worden uitgevoerd. Daarom kiest de gemeente Dantumadiel voor een gefaseerde aanpak. Dit betekent dat we stap voor stap werken en per periode bepalen welke dorpen en gebieden als eerste aan de beurt zijn. De volgorde waarin dorpen worden opgepakt, is niet willekeurig. De gemeente maakt hierin bewuste keuzes op basis van een aantal selectiecriteria. Deze selectiecriteria vormen de basis voor de fasering en zorgen ervoor dat de aanpak aansluit bij de lokale situatie. Selectiecriteria voor fasering Bij het bepalen van de volgorde wordt gekeken naar: • Isolatieopgave en woningvoorraad Dorpen met veel slecht geïsoleerde woningen krijgen prioriteit, omdat daar de grootste winst te behalen is op het gebied van energiebesparing en wooncomfort. • Netcapaciteit en energie-infrastructuur De beschikbare capaciteit op het elektriciteitsnet speelt een belangrijke rol.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://gemeentedantumadiel.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/feb59877-71f5-4487-ae88-7745c56ae3a2?agendaItemId=e2711e4e-7329-4b9b-83c2-6553acf0465c