Document · PDF

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten.pdf

Raad besluit 23 maart 2021, gemeente Etten-LeurBij agendapunt: Raadsvoorstel gemeentebreed vooronderzoek naar niet gesprongen explosieven uit de Tweede Wereldoorlog37.053 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

NARA - Journal 104th Infantry Division Unit Journal: ’29-06.25: 414 by Rcn Rad – Main Line of Enemy Defense behind canal north of RIJSBERGEN.

Pagina 49 van 97

29-07.33: 414 – TP – Confirms Light Arty positions in woods at 884325, 890322, 897323. Heavy Arty is believed to be in a large wooded area 4 Km N of there. Patrols

Relevantie en herleidbaarheid: Daarnaast zijn waarschijnlijke stellingen te herleiden in de Westpolder. Er zijn vier keer vier stelling in concentratie en één keer drie stellingen in concentratie te herleiden. Mogelijk zijn dit Duitse stellingen. Welk type wapen (geschut) in deze stellingen actief zijn geweest kon niet worden herleid. Desondanks worden deze stellingen meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Naast de waarschijnlijk kraters die gemeld worden op de luchtfoto van 21 oktober 1944 (sortienummer 400-1344) zijn op deze luchtfoto’s vanwege de kwaliteit nog meer waarschijnlijke kraters van afwerpmunitie zichtbaar. In de Krijtenburgse polder is een grote krater van afwerpmunitie zichtbaar. Daarnaast zijn nog twee mogelijke kraters van afwerpmunitie zichtbaar in de Wildert. De genoemde kraters van afwerpmunitie zijn vermoedelijk noodafworpen, aangezien zij niet corresponderen met indicaties uit literatuur of archieven. Daarnaast is in de Grauwe Polder, tegenwoordig de straat Paukeslag, een vermoedelijke flakstelling zichtbaar, gezien het ruitpatroon wat te zien is. Deze indicaties, inclusief de geziene kraters van afwerpmunitie, worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Op deze luchtfoto zijn geen sporen van de oorlog waarneembaar.

Op de ochtend van 29 oktober 1944 bereiden de Amerikanen van de 414th Infantry Regiment een aanval voor om de Duitse verdedigingslinie langs de Turfvaart. De divisieartillerie van de 104e infanteriedivisie meld dat er op Duitse artillerie-eenheden is geschoten tussen 10 en 11 in de ochtend. Deze Duitse eenheden stonden volgens inlichtingen bij coördinaat

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur: Artillery Battalions, laid down a heavy artillery barrage, which with the skillful maneuver of infantry forced the enemy to give up his positions at 1730. The 3d Battalion, gaining the north bank of the Vaart Canal, reorganized, and the 1st Battalion passed through advancing on Leur. Company C moved out first commencing at 2100 and marched north for a distance of three miles through heavy woods, bypassing all resistance, reaching its position just south of Leur. Shortly after daylight on 30 October the 1st and 2d Battalions of the 414th Infantry had seized Leur and Etten, with the 3d Battalion in reserve south of Leur.76

Nationale archieven:

Internationale archieven: in woods at 860287 rpt woods clear. Civ rpt concentration of trs vic KLAPPENBERG, 870314, yesterday.

Relevantie en herleidbaarheid: 844345. De huidige locatie van dit coördinaat bevind zich tussen de Heistraat, De Oude Leemput en Tolhuislaan.

29-11.40: Div Arty – TP – 386 rpts enemy arty at 885324. Will fire on. Div Arty – tp – Rcn rpts enemy resistance along canal bank. Dug in on opposite bank 886303. Also enemy Btry 883326.

Er worden verder geen optekeningen gedaan van gevechtshandelingen tussen Amerikaanse en Duitse troepen op deze dag. Aan het einde van de middag weten de Amerikaanse troepen de dorpskernen van Etten en Leur te bereiken.

29-11.45: Div Arty – TP – OP rpts that enemy Arty was fired upon between 10 and 11 this AM at following: 844345. Direct hits were observed and obsn is being continued. Also 20 mm AA gun is rpts at 876309. AA guns rpts in vic S of ETTEN, near road into ETTEN IN grid sq 8534. 29-11.55: April 2 – TP – AT ditch fr 877303 to 895313. Rptd German Arty positions: 877305, 833307, 885325, 892324, 898323, 908309, 898300. General report: ‘414 reports: Story of yesterdays’ (29 oktober) operations: VAART Line was held by what he believes to be one bn, presumably the first Bn of 939 Gren. Stubborn resistance was offered during the day. At 17.30 our heavy artillery barrage fired on that position – seems to have completely disorganized and demoralized the enemy. After the barrage our 3rd Bn walked through the position; Germans in the area were dazed and offered no resistance. Many prisoners and many casualties. Estimate that at least 200 prisoners and casualties in the 1st Bn 936 Gr, which since that time seems to have completely disappeared as far as organized resistance is concerned. No contact since that time. The 3d Bn is still mopping up on the Canal bank and still taking prisoners.’

In hun opmars hebben ze wel veel Duitse krijgsgevangen gemaakt. Deze maakte onder andere deel uit van: 935e Grenadier Regiment 936e Grenadier Regiment 857e Grenadier Regiment 858e Grenadier Regiment 346e Anti-Tank Bataljon 346e Artillerie Regiment Uit de plaatsen die genoemd worden waar krijgsgevangen werden gemaakt wordt duidelijk dat de 935e en 936e Grenadier regimenten de oostflank bezetten. De andere regimenten waren geconcentreerd bij Sprundel en namen de westflank voor hun rekening. Beide regimenten maakten onderdeel uit van de 245e Infanteriedivisie.

Leo Hoegh en Howard Doyle, Timberwolf tracks. The history of the 14th infantry division, 1942-1945 (Washington 1946), 73.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 50 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven: Van de volgende Duitse troepeneenheden werden krijgsgevangen genomen: Area 8533: 2,4/936 Grenadier Regiment. Area 8733: Elements 935 Grenadier Regiment Area 8333: 3,13/857 Regiment Area 8333: 346 Anti Tank Battalion Area 8331: 6/346 Artillery Regiment Area 8331: 2/858 Grenadier Regiment Area 8331: 2,4,14/857 Grenadier Regiment.77

Relevantie en herleidbaarheid:

30-101944

Broos Nadat Zundert en Rijsbergen op respectievelijk 27 en 29 oktober werden bevrijdt was het op 30 oktober de beurt aan Etten-Leur. Troepen van het 414e infanterieregiment trokken Etten-Leur binnen.78

Gemeente Etten-Leur Volgens een rapport van de gemeente trokken rond 07.30 de eerste Amerikaanse troepen de Etten-Leur binnen. Gevechten in de dorpskern(en) vonden niet plaats.81

War Diary In de War Diary van de 79th (Scottish Horse) Medium Regiment RA word vermeld dat zij vanuit hun posities in Zundert met geschut ondersteuning gaven aan de 104th US Infantry Division in hun opmars naar Etten-Leur. Op 30 oktober wordt gemeld: Capt Prentice, Capt Thomas, Lt DC Reid and Lt Motherwell acting as reps with 386 US Fd Bn, 929 US Fd Bn, B Tks and 385 S Fd Arty Bn respectively

Volgens lokale burgerinlichtingen zijn er mijnen gelegd in een veld aan de Schuitvaartjaagpad, ter hoogte van nummer 1. Hoogstwaarschijnlijk is het mijnenveld 16 NE/4G hetgeen dat bedoeld wordt. Dit veld werd in oktober 1945 geruimd en brengt daardoor geen risico’s meer met zich mee.

‘Met achterlating van enige zeer kinderlijk gelegde mijnen op de Roosendaalseweg vertrokken de Duitsers. [..] Toch zat de angst voor de Duitsers er nog in. Tankafweergeschut werd voor de kiosk op de Markt opgesteld met de loop naar het noorden. De Duitsers hadden zich al achter de Mark teruggetrokken.’ [..] ‘In enkele uren tijd lag Etten vol soldaten. Amerikanen en Engelsen. Bij ons in de Bredaschebaan werden kanonnen opgesteld.’79 Hoegh Het 414e infanterieregiment trok via Etten en Leur op naar het noorden via de Zevenbergseweg, tot

Militair Gezag De Zwartenbergse brug over de Mark en de duikers over de Kibbelvaart en de Laakse vaart werden door de Duitsers vernietigd. Na de oorlog werden deze weer hersteld.82

P.S: De dag daarvoor was het regiment verplaatst naar Moeren (8126) om vanuit daar ‘harrassing fire’ te geven op Duitse troepen. ’20.00: Harrrassing fire – 1 rd per gun to be fired every 5 mins until 04.00 hrs 30.10.44. Total exp – 800 rds.’83

Daarnaast meldden genietroepen van de 104e infanteriedivisie dat bij coördinaat QD852347 antipersoneelsmijnen liggen. Dit is de locatie waar zich tegenwoordig het Oderkerkpark bevind. Hoogstwaarschijnlijk is het mijnenveld 16 NE/1G hetgeen dat bedoeld wordt. Dit veld werd in oktober 1945 geruimd en brengt daardoor geen risico’s meer met zich mee.

National archives and Records Administration te Washington D.C., RG 407 Records of the Adjutant General’s Office 1917-, WW II Operations Reports 1941-1948, 104th Infantry Division 23 Oct 1944 to 31 Oct 1944. 78 Broos, Etten-leur, 96. 79 Broos, Etten-leur, 99; H. Bollen, Canadezen in actie. Nederland najaar ’44 – voorjaar ’46 (z.p z.j.), 41; J. Didden en M. Swarts, Brabant bevrijd (Hulst 1994) 231 – 232; P. Hoedelmans, P. Wagenaar en A. de Wolff, De bevrijding van West-Brabant. Een streek en haar bewoners temidden van verwoesting en oorlogsgeweld. September 1944 – mei 1945 (Roosendaal 1994), 43. 81 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 1140, Stukken betreffende het vaststellen van het tijdstip van de bevrijding. 1944-1945. 82 Brabants Historisch Informatiecentrum (BHIC), 127 Militair Gezag te Brabant, inventarisnummer 271, Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen, 1944-1945. 83 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inventarisnummer WO 171-1065, 79 Medium Regiment, October - November 1944.

Pagina 51 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur: aan de Mark. Op de rechterflank maakten zij contact met de Poolse eerste pantserdivisie, die het Liesbos zuiverde van Duitse geschutstellingen en troepen die zich daar bevonden. De Duitsers daarentegen waren op dat moment teruggetrokken tot achter de Mark, hadden de bruggen opgeblazen en delen van de dijk waren ondermijnd of werden voortdurend beschoten door mortier- en artillerievuur. Besloten werd dat een oversteek door het 414e infanterieregiment niet kon plaatsvinden. Dat was te riskant.80

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid:

NARA - Journal 104th Infantry Division ’30-14.05: 414 – TP- Civilians rpt mines from 873308 to 875306. 30-14.35: Med – Msgr – Martins, Betsie (Civilian) injured by anti-personel mine while crossing RR tracks on Veroul St. (vermoedelijk Vervul), between Rysbergen and Etten at 07.00. De locatie van het 414e infaterieregiment om 20.00 uur op 30 oktober was de omgeving van coördinaat 866390. Gekoppeld aan het regiment was B-compagnie van het Britse 147e Tank battaljon, met de locatie 794307. Daarnaast bevond zich C-Compagnie van het 692e Tank battaljon zich in reserve in de nabijheid van coördinaat 865358. De artillerie-eenheden van de 104e infanteriedivisie bevonden zich op 30 oktober in de avond op verschillende plekken rondom Etten-Leur. Onder deze eenheden vielen: 385th Field Artillery Battalion 386th Field Artillery Battalion 387th Field Artillery Battalion 929th Field Artillery Battalion 65th Medium Regiment (Brits) 68th Medium Regiment (Brits) 79th Medium Regiment (Brits) 555th AAA (Luchtdoel) Battalion In de nacht van 30 op 31 oktober werden mijnenvelden en andere obstakels geruimd door het 329th Engineer Battalion. Zij meldde de volgende obstakels: ‘Enemy minefields & booby traps’:

Leo Hoegh en Howard Doyle, Timberwolf tracks. The history of the 14th infantry division, 1942-1945 (Washington 1946), 77.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 52 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven: D852347: Mined area (A Pers) Type of mine & extent of field unknown. ‘Roads’ -

31-101944

Relevantie en herleidbaarheid:

D824355: By-pass around road crater General: Enemy has been using 100lb bombs with 3 kilograms TNT tied around them. Schu mines are usually sowed without pattern within 200 yds of road blocks.84

War Diary De 79th Medium Regiment neemt zijn intrek in een hoofdkwartier in de buurt van Haansberg, Etten-Leur. Het volgende wordt gemeld: 07.00: Engaging enemy localities. 12.10: Regt move to new location in Etten. (QD8435) 14.00-19.05: Fire plans and harassing fire tasks. 21.15: 108 Bty fired 200 rds on harassing fire tasks. Map ref 8760 4504. Total exp – 700 rds.85 th

NARA - Journal 104 Infantry Division ’31.06.00: Charm 2 – TP – Machine gun position at 87053905. Rd block at 860396. Wire fr 850398 to 865403. Two-way bridge mined N of wire. Enemy vic 810414. Approaches very difficult.

Door de journal van de 104e infanteriedivisie wordt gemeld dat rondom de Zwartebergse Molen zich in de ochtend rond 06.00 uur machinegeweerposities vinden. Daarnaast is de weg richting de Zwartenbergsche brug versperd met prikkeldraad en de brug zelf ondermijnd. Om 09.45 wordt gemeld dat rond de Memmoerheidedreef (QD855305) zich een mijnenveld van ongeveer 150 mijnen bevind. Wederom gaat het hier om een mijnenveld, vermoedelijk 9 SW/18, wat in oktober 1945 werd geruimd. Daarnaast wordt er een slachtoffer van een mijnenveld gemeld bij de oprit van de Zwartenbergse brug (QD855405). Even later, rond 2 uur wordt nogmaals melding gedaan van twee slachtoffers door toedoen van mijnen bij hetzelfde coördinaat. Het mijnenveld dat hoogstwaarschijnlijk bedoeld wordt was 9 SW/18. Dit veld werd in oktober 1945 geruimd.

National archives and Records Administration te Washington D.C., RG 407 Records of the Adjutant General’s Office 1917-, WW II Operations Reports 1941-1948, 104th Infantry Division 23 Oct 1944 to 5 Nov 1944. 85 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West-Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inventarisnummer WO 171-1065, 79 Medium Regiment, October - November 1944.

Pagina 53 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven: 31-09.50: AAA 444 – TP – Report mine field of approx.-5- 150 mines Vic WILDERT, 855305 at 09.45. 31-11.15: Med Bn – TP – Mine casualty at 10.00 at 855405. Rd block 413 area before MARK R.

Relevantie en herleidbaarheid: De concentraties van first battalion van het 414e infanterieregiment zijn terug te zien op een luchtfoto van 4 november 1944 (41225). Deze zijn ingetekend en worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

31-15.45: 414 – TP – Mortar & MG fire coming fr N of MARK R vic 855415. 31-13.45: Med Bn – TP – Repeat report on road block 855405, mined. Two more men had feet blown off at 09.00 at edge of woods going around road block. Reported to Div Engr who admitted receiving previous report and said they were working on it. 31-14.10: CIC – Ln O – Civ reports that the following information as of Sunday night: German road blocks on all roads leaving to ZEVENBERGEN except the one parallel to CANAL. Great many Germans were observed in town and were mostly located in the houses. River bed around (S) of town has been made into tank trap about 5 meters wide 3 meters deep. There are minefields on either side of the road immediately South of Bridge across MARK river. All bridges prepared for demolition. There are large factory buildings vicinity bridge across MARK river which may be used as German strong points. G-3 Periodic Report 31.08.00 to 31.20.00: Location of Troops: 414th Inf – Hq at (872347, kruispunt Vaartkant), 1st Bn at (859399, t.o. Lamsweg), 2d Bn at (795394, Langeweg 6-8 (Oudenbosch)), 3rd Bn at (865365, Schippsersstraat) 65 Med Arty Regt (830352) – Omgeving Midden Donk (hoek Hoevenseweg)

Historisch Vooronderzoek

Pagina 54 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven: 79 Med Arty Regt (843350)86 – Omgeving watertoren

Relevantie en herleidbaarheid:

01-111944

Hoegh Op 1 en 2 november nam de artillerie van de 104e infanteriedivisie meerdere Duitse posities op de noordelijke oever van de Mark bij Standdaarbuiten en Zevenbergen onder vuur. Vliegtuigen die posities spotten voor artillerie-eenheden meldden dat om 1900 uur de meeste vijandelijk stellingen waren verlaten.87

NARA - Journal 104th Infantry Division ’01-14.05: 414 – TP – Receiving Arty Fire in old CP 873341 which their leaving fr NW on Road NS thru LEUR. (Arty firing CB – time fire 3 salvos in 15 minutes).

In de middag wordt gemeld dat de oprit naar de Zwartenbergse brug wordt gedekt door Duits artillerievuur dat komt van de noordelijke Markoever. Daarnaast is deze weg versperd. Troepen van A-Compagnie van het 414e infanterieregiment graven zich in rond coördinaat QD860396 om uit het schootveld van Duits geschut te blijven.

01-14.40: Rcn TR – Rad – Road block at 854407 covered by arty fire. Co ‘’A’’ 414 digging in at Road Junction at 860396. Co ‘’C’’ moving N at 870344. Rptd by 4th Plat Ldr. FM Arty.’ ‘Dutch civilian report 1.: At (855410) Four bunkers are spread over an area covering 50 meters. They are located right behind the Saw Mill and between the river and the Water Reservoir on each side. Bunkers are built out of wood and are partially underground. In the middle of each bunker there is a cement platform constructed which is supposed to hold a gun. Caliber unknown.

Aan de zuidelijke oever van de Mark, rond de Zwartenbergse brug, worden meerdere meldingen gedaan van Duitse machinegeweerstellingen. Op de luchtfoto’s van 4 november zijn deze echter niet duidelijk te herleiden.

Dutch civilian report 6.: At (854406 to 856411) along dyke Germans have an advanced post. Bridge is blown. Report 7.: At (854407) seven Germans were seen this morning (011000 Nov) in their foxholes. Report 8.: At (856412) 40 Germans are dug in since AM of 1 Nov. German Inf Elements are in position along river behind Saw Mill upto vicinity of (874417).’ In de nacht van 31 oktober op 1 november werden mijnenvelden en andere obstakels geruimd door het 329th Engineer Battalion. Zij meldde de volgende obstakels:

National archives and Records Administration te Washington D.C., RG 407 Records of the Adjutant General’s Office 1917-, WW II Operations Reports 1941-1948, 104th Infantry Division 23 Oct 1944 to 5 Nov 1944. 87 Leo Hoegh en Howard Doyle, Timberwolf tracks. The history of the 14th infantry division, 1942-1945 (Washington 1946), 82.

Pagina 55 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

02-111944

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven: ‘D852347: A Pers Minvefield (INTREP #8) not cleared.’88 War Diary ‘1 Nov - 103rd Battery positions unchaged. 414 RCT now across MARK Canal in square 8541. Considerable mortar and MG fire on forward positions and troops forced to retire to south bank of canal.‘89 NARA - Journal 104th Infantry Division ’02-11.00 One of our Bns just called in and said a friendly plane crashed a very short time ago just ahead of 2nd Bn 414. A company of 414 has sent out a litter squad.’

Relevantie en herleidbaarheid:

De positive van de Canadese anti-tank wapens was iets ten noorden van de Zwartenbergse molen. Zij waren onderdeel van het 1e bataljon van het 414e infanterieregiment. Waarschijnlijk schoten zij op de houtzagerij die gelegen is bij de Zwartenbergse brug.

02-12.10. A Co has rescued of a Br spitfire which had crashed in their area. Patrols now returning to destroy wrechage.

04-111944

Broos De Zwartenbergse brug over de Mark was opgeblazen. Toch waren de Amerikanen met stormboten de Mark overgetrokken, maar moesten na zware Duitse beschietingen weer terugkeren achter de zuidelijke oevers van de Mark. [..] Enkele mensen van de ondergrondse uit Etten-Leur hadden zich daarvoor al verschuild in een observatiepost in een verlaten boerderij om Duitse sluipschutters onder schot te houden en verkenningen uit te voeren langs de Mark. Op 4 november berichtte deze groep dat er tussen de vijandelijke linies en de Mark mensen in gevaar waren [..] ‘Om

War Diary ‘2 Nov – 103rd Battery. One of our AntiTank guns engaged chimneys in ZEVENBERGEN which were thought to be used as operation posts by the enemy. Our gun position at D865390.’90 -

Waar de vrouw precies op een mijn reed is niet duidelijk. Uit eerdere indicaties bleek al dat zich rond de Zwartenbergse brug mijnen bevonden. Waar precies is niet duidelijk. Het mijnenveld dat hoogstwaarschijnlijk correspondeert met de geplofte mijn was 9 SE/14. Dit mijnenveld werd in oktober 1945 geruimd. Deze indicatie is derhalve niet meer relevant, aangezien het mijnenveld werd geruimd in oktober 1945.

National archives and Records Administration te Washington D.C., RG 407 Records of the Adjutant General’s Office 1917-, WW II Operations Reports 1941-1948, 104th Infantry Division 23 Oct 1944 to 5 Nov 1944. 89 The National Archives, WO 179 War Office: Canadian, South African, New Zealand and Indian (United Kingdom) Forces (Dominion Forces): War Diaries, Second World War, inventarisnummer 179-3031, 6 Canadian Anti-Tank Reg November 1944. 90 The National Archives, WO 179 War Office: Canadian, South African, New Zealand and Indian (United Kingdom) Forces (Dominion Forces): War Diaries, Second World War, inventarisnummer 179-3031, 6 Canadian Anti-Tank Reg November 1944.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 56 van 97

Datum:

Literatuur: ongeveer half tien kwam plotseling een dame vanaf de Mark gefietst in de richting waar [Vinck] en ik stonden. Plotseling een knal, want ze fietste op een mijn. [..] De Duitsers, gewaarschuwd door de knal, vuurden onmiddellijk op deze dame, maar ze werd niet getroffen.91

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid:

Datum:

Sortienummer:

Fotonummer(s):

Schaal:

Beschrijving:

04-111944

4-1225

3033, 3061, 3062, 3063, 3064, 3065, 4062, 3098, 3099, 3100, 4128, 4129, 4130, 4131, 4132

1:9.400

Deze luchtfoto’s zijn genomen na de bevrijding van Etten-Leur. Er zijn veel waarschijnlijke kraters van geschutmunitie zichtbaar in de Zwartenbergse polder, met name rondom de Zwartenbergse brug. Deze kraters komen waarschijnlijk van over en weer vurende Duitse en Amerikaanse artillerie-eenheden die rond de bevrijding van Etten-Leur en de navolgende periode (30 oktober tot 3 november 1944) elkaar bestookten. Daarnaast zijn troepenconcentraties in dezelfde polder zichtbaar. Waarschijnlijk gaat het hier om Amerikaanse troepen van de 104e Infanteriedivisie die zich hier ingroeven.

29-111944

16-1429

1061, 2064

1:64.800

19-121944

Broos De eerste V-1 die op Etten-Leur viel, viel in de nabijheid van het huis van J.P. Pijs, aan de Vaarkant. Hij kwam terecht in de boomgaard van C. van de Riet. Het huis van Pijs vatte vlam en stortte ten gevolge van de luchtdruk in elkaar. De boerderij

Militair Gezag De V-1 viel omstreeks 5.30 uur neer ter plaatste ‘Vaartkant’, n de nabijheid van de arbeiderswoning van Johannes Petrus Pijs (E55) en de boerderij van Van de Riet (E56). De bom kwam terecht in een boomgaard en kwal aldaar tot ontploffing. Twee

Verder is te zien dat de Zwartenbergse brug is gesprongen en dat rondom dezelfde brug meerdere waarschijnlijke stellingen, als ook vergravingen, loopgraven, versperringen (road block) en mangaten, zichtbaar zijn. Al deze indicaties worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Deze luchtfoto’s zijn van te matige kwaliteit om een gedegen luchtfotoanalyse te kunnen uitvoeren. De inslag van de V-1 is waarschijnlijk waargenomen op een luchtfoto van 15 juli 1945 (sortienummer: 3G-TUD-S147). Deze indicatie wordt meegenomen in het vervolg van dit onderzoek. Het op V-wapens verdachte gebied wordt afgebakend

Broos, Etten-leur, 103 en 110.

Pagina 57 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

03-011945 28-011945

03-021945

Literatuur: van C. van de Riet, op ongeveer zeventig meter van de inslag was gedeeltelijk vernield. Anna en Cornelia Pijs kwamen om het leven.92 Bulletin Air War Op deze dag viel een V-1 op een veld nabij de spoorlijn in het buurtschap Attelaken.94 Bulletin Air War Op deze dag viel om 04.30 uur een V-1 op een veld nabij het buurtschap Koekoek.95 Lichte schade werd gemeld.96

Broos Een V-1 viel op het Moleineind (Rijsbergseweg) op een akkerveld, waar hij een krater sloeg met een diameter van 8 meter en een diepte van 4 à 5 meter. De huizen van A. van Oers en W. Mathijssen werden zwaar beschadigd. De landbouwschuur van A. Roovers zakte in elkaar, maar zijn woonhuis bleef bewoonbaar.

Nationale archieven: kinderen van bovengenoemde overleden.93

Internationale archieven:

Militair Gezag NA Het Militair Gezag in Den Haag maakte melding van beide neergekomen V-1’s. De precieze inslaglocatie’s worden niet gemeld. Drie huizen werden onbewoonbaar verklaard.98

Gemeente Etten-Leur Volgens een proces-verbaal werd op 10 februari 1945 omstreeks 16.15 uur gemeld dat op de spoorbaan Roosendaal-Etten, ter hoogte van de Hoogedonk, een goederentrein door een vliegtuig was beschoten en daarmede onklaar was geraakt.100

Twee uur later viel er 200 meter verder een tweede V-1. Van diverse huizen in de omtrek als ook van scholen sneuvelden ruiten.97

10-021945

Bullitin Air Wair Op deze dag viel een V-1 in een veld in de Westpolder. Glas- en dakschade aan de omgeving wordt gemeld.99

Relevantie en herleidbaarheid: op 50 meter rondom het inslagpunt vanwege de mogelijke aanwezigheid van explosieve componenten. (zie Hoofdstuk 5 Conclusie) Waar de V-1’s precies vielen is niet duidelijk. Op luchtfoto’s zijn in de omgeving van de spoorlijn ter hoogte van Attelaken en ter hoogte van het buurtschap Koekoek geen sporen van een V-1-inslagen te zien. Derhalve worden deze indicaties niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Beide inslaglocaties van de V-1’s waren niet te herleiden op de geraadpleegde luchtfoto’s. Op de luchtfoto van 15 juli 1945 is een deel van een waarschijnlijk ingezakte schuur te zien, maar door bewolking is in de omgeving geen inslag te vinden. Ook van de tweede V-1, die op 200 meter van de eerste viel, is geen inslag te lokaliseren op luchtfoto’s. Daarnaast is de omgeving intensief veranderd in de loop van de tijd. Overblijfselen van de V-1’s zijn redelijkerwijs weggenomen bij grondroerende werkzaamheden. Beide V-1’s worden derhalve niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Op een luchtfoto van 9 juli 1945 is een mogelijke krater van de V-1 zichtbaar ter hoogte van de kruising Bollendonkseweg – Rioolseweg. Wat de toestand was van de V-1 was – of deze was geëxplodeerd – is niet duidelijk. Het gebied wordt als verdacht beschouwd. Deze indicatie wordt

Broos, Etten-leur, 104; SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 321 (april 2011), 27. Brabants Historisch Informatiecentrum (BHIC), 127 Militair Gezag te Brabant, inventarisnummer 553, Brandweer, luchtbescherming en mijn- en munitieopruiming, 1944-1945. 94 SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 323 (juli 2012), 28. 95 SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 323 (juli 2012), 28. 96 SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 325 (oktober 2011), 26. 97 Broos, Etten-leur, 104. 98 Nationaal Archief te Den Haag, 2.13.25 Archief van het Militair Gezag, (1939 1943-1946 (1956), inventarisnummer 1563, Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van Luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. 99 SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 328 (januari 2012), 28. 100 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 1138, Proces-verbaal en rapport betreffende beschietingen met bijlagen. 1944-1945. 92 93

Historisch Vooronderzoek

Pagina 58 van 97

Datum:

17-021945

23-021945

Literatuur:

Broos Tussen Etten-Leur en het Liesbosch, op de Kleine Hei, viel een V-1. De schade bleef beperkt tot glasschade.101 Bullitin Air Wair Ook viel een V-1 in een veld genaamd ‘’Bremberg’’. Lichte schade werd gemeld.102 Broos Het Moleneind werd om 8.00 uur getroffen door een V-1. Deze viel op een akkerveld zestig meter achter een rij huizen. Tientallen huisen liepen glasschade op. Op diezelfde dag viel een V-1 op de Korte Brugstraat. De vliegende bom kwam omstreeks tien uur neer achter de timmerwerkplaats van A. Aarts, in de kom van het dorp. [..] Twintig huizen werden totaal verwoest en tien licht beschadigd.

25-021945

Wltherus Aarts, H. van Ginneken. Da. Van Ginneken-Aarts en Anna Luijkx-Vonk kwamen om het leven.104 Broos

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Militair Gezag NA Het Militair Gezag in Den Haag maakte melding van een neergekomen V-1. De precieze inslaglocatie wordt niet gemeld.103

Militair Gezag NA Het Militair Gezag in Den Haag maakte melding van beide neergekomen V-1’s. De precieze locatie’s in Etten-Leur worden niet gegeven. Bij één inslag werden 10 huizen beschadigd, waarvan 2 ernstig. Hierbij werden geen slachtoffers gemeld. Bij de andere inslag werden 2 huizen totaal verwoest en werden 15 slachtoffers gemeld, waarvan één dodelijk.105

Relevantie en herleidbaarheid: meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Het op V-wapens verdachte gebied wordt afgebakend op 50 meter rondom het inslagpunt vanwege de mogelijke aanwezigheid van explosieve componenten. Door wie de luchtaanval werd uitgevoerd en waar precies op de spoorbaan tussen Roosendaal en Etten kon niet worden herleid uit het geraadpleegde feitenmateriaal. Derhalve wordt deze indicatie niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Op de luchtfoto’s van na deze datum zijn geen inslagen van V-1’s te zien. Waar de V-1’s precies neerkwamen kon niet worden herleid. Derhalve kan deze indicatie niet meegenomen worden in het vervolg van het onderzoek.

De inslag van de V-1 die viel op het Moleneind kon niet worden herleid op de luchtfoto van na deze datum. Derhalve kan deze niet worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De inslag van de V-1 die viel op de Korte Brugstraat is waarschijnlijk te zien op een luchtfoto van 15 juli 1945. Deze V-1 wordt meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Het op V-wapens verdachte gebied wordt afgebakend op 50 meter rondom het inslagpunt vanwege de mogelijke aanwezigheid van explosieve componenten.

Broos, Etten-leur, 104. SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 330 (april 2012), 25. 103 Nationaal Archief te Den Haag, 2.13.25 Archief van het Militair Gezag, (1939 1943-1946 (1956), inventarisnummer 1563, Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van Luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. 104 Broos, Etten-leur, 104 en 110; SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 331 (mei 2012), 28. 105 Nationaal Archief te Den Haag, 2.13.25 Archief van het Militair Gezag, (1939 1943-1946 (1956), inventarisnummer 1563, Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van Luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. 101 102

Pagina 59 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

27-021945

28-021945

02-031945

03-031945

06-031945

Literatuur: Twee V-1’s vielen op Etten-Leur. Beiden vielen te Attelaken langs de spoorlijn en richtten alleen materiële schade aan.106 Broos V-1’s vielen op het kruispunt van de Rijsbergseweg met de Neerstraat. Alleen materiële schade is gemeld.107 Bullitin Air Wair Een V-1 viel om 13.00 uur in een veld genaamd ‘’Bellen’’, te Etten-Leur. Een burger raakte gewond en in de omgeving werd dak- en glasschade gemeld.109 Bullitin Air Wair Een V-1 viel in een veld lokaal bekend als de ‘’Brakken’’, te Etten-Leur. Enkele boerderijen liepen schade op.110 -

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Militair Gezag NA Het Militair Gezag in Den Haag maakte melding van een neergekomen V-1. De precieze locatie in Etten-Leur wordt niet gegeven.108 -

Gemeente Etten-Leur ‘Op het terrein van den heer J. Braat, C142b (Klappenberg) te Etten en Leur, is een blindganger van het luchtdoelgeschut neergekomen.’111 Gemeente Etten-Leur ‘Op het perceel ‘de Buitenlanden’, tussen de dijk en mark, recht ten oosten van de vlasfabriek (4e perceel land) is een niet ontplofte granaat van ongeveer 55 kilo gevonden. De granaat ligt met de kop naar het zuiden, en is dus blijkbaar gekomen uit de richting Zevenbergen (Duitsche granaat). Eigenaar van dit perceel is J. Coppens, H20 te Etten. (hoek Heideweg – Langeweg richting de Mark)

‘tevens werd aangifte gedaan van het vermoeden van de aanwezigheid van talrijke landmijnen in het perceel grond, gelegen

Relevantie en herleidbaarheid: Alle crashes van V-1’s konden na luchtfotoanalyse niet worden herleid tot een locatie. Derhalve kan deze niet worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

Incidentele vondsten van luchtgronddoelgranaten worden als niet verdacht aangemerkt in de vigerende richtlijnen. Derhalve is deze indicatie niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Op plek van de gevonden munitie zijn op de luchtfoto’s van 4 november 1944 (41225) meerdere kraters die waarschijnlijk van geschutmunitie komen zichtbaar. Deze indicatie wordt meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Een op geschutmunitie verdacht gebied wordt afgebakend. (voor de exacte afbakening zie Hoofdstuk 5 Conclusie) De landmijnen op de genoemde locatie worden eerder ook al gemeld door Amerikaanse troepen. De mijnen behoorden hoogstwaarschijnlijk tot mijnvenveld 9 SE/14, dat in oktober 1945 werd geruimd.

Broos, Etten-leur, 105. Broos, Etten-leur, 105. 108 Nationaal Archief te Den Haag, 2.13.25 Archief van het Militair Gezag, (1939 1943-1946 (1956), inventarisnummer 1563, Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van Luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. 109 SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 330 (april 2012), 25. 110 SGLO, Bullitin Air War 1939-1945, nummer 335 (november 2012), 23. 111 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 106 107

Historisch Vooronderzoek

Pagina 60 van 97

Datum:

Literatuur:

07-031945

Nationale archieven: ten oosten van den grintweg (harde weg) naar de mark, d.i. ten noorden van de Langeweg. Op dit perceel grond is een prikkeldraadversperring aanwezig. Het is het 1e perceel grond langs de Langeweg. Ook deze grond is van J. Coppens.’112 Gemeente Etten-Leur ‘Aangifte werd gedaan van 3 niet ontplofte granaten in ‘De Buitenlanden’, Zwartenberg Etten. Één bij Frans Aerde; Één bij J. Coppens (waarvan al op 6 Maart aangifte werd gedaan); Één bij Reinier van Nijnatten, H13 te Etten. Zij zijn gelegen ten oosten van de vlasfabriek, tussen de dijk en Mark.

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid: De indicatie m.b.t. de vermoedelijke mijnen wordt niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

Wederom worden in de Buitenvelden granaten gemeld. Dit gebied valt binnen het op geschutmunitie verdachte gebied dat is afgebakend na luchtfotoanalyse. Deze indicatie wordt derhalve samengenomen met de eerdere afbakeningen. (zie Hoofdstuk 5 Conclusie voor de exacte afbakening van het geschutmunitie verdachte gebied)

Bovendien staat op de dijk en prikkeldraadversperring, waar dichtbij 3 mijnen zijn ontploft, terwijl er nog talrijke andere mijnen vermoed worden. Bij deze versperring zijn grote gaten geslagen, veroorzaakt door opblazingen door Duitsers. Behalve deze gaten zijn er verder aan weerskanten van de dijk eveneens gaten gegraven door Engelsen en Duitsers tijdens oorlogshandelingen. In totaal zijn er circa 80 van deze gaten.’

12-031945

Vermoedelijke ligplaatsen van landmijnen en andere projectielen zijn langs de Boutweg, tegenover landbouwer Klep, H17a te Etten, de Hardeweg (grintweg) en de Langeweg, ten noorden van de Langeweg en ten oosten van de Hardeweg, Op de dijk bij Zwartenberg, weduwe Dirven achter A. Oninx, links van de brug.113 Gemeente Etten-Leur ‘Een niet-ontplofte granaat werd gevonden in ‘de Koekoek’, sectie G475. Een blindganger werd gevonden gelegen nabij

Ook zijn er weer meldingen van mijnen. De mijnen behoorden hoogstwaarschijnlijk tot mijnvenveld 9 SE/14, dat in oktober 1945 werd geruimd. De indicatie m.b.t. de vermoedelijke mijnen wordt niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

De plaatsen waar munitie werd gevonden zijn, al dan niet indicatief, ingetekend en worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De aangetroffen raketbom

112

Pagina 61 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven: de boerderij van H. Christianen, Klappenberg D24 te Etten. Een raketbom werd aangetroffen langs de spoorlijn, bij Jac. Van Oers, Grintweg A68 te Etten, alwaar tevens een stuk van een oud geweer werd aangetroffen. Verder is door J. François, langs de fabriek naar de met koolzaad beplante percelen (vóóraan weide), de aanwezigheid van landmijnen geconstateerd.’114

Internationale archieven:

17-031945

Gemeente Etten-Leur ‘Een tweetal niet ontplofte granaten werden gevonden langs de weg aan de Vaarkant, nabij M. Lauwerijssen, E39 EttenLeur.’115

21-031945

Gemeente Etten-Leur ‘Op het land van Jac. Van Oers, wonende A68 te Etten-Leur, werden raketbommen gevonden. Verder is een niet-ontploefte granaat van het luchtdoelgeschut neergekomen op het erf bij het huis van weduwe P Dirven E59.’116

Relevantie en herleidbaarheid: is waarschijnlijk afkomstig van een vliegtuig dat een aanval uitvoerde op een trein op 13 september 1944, waarbij luchtgronddoelraketten werden gebruikt. Deze vondst is een aanvulling op de luchtfotoanalyse, waarbij kraters van luchtgronddoelraketten werden waargenomen. De indicatie van deze datum dient als aanvulling op de eerder gedane luchtfotoanalyse en wordt derhalve meegenomen in het afbakenen van een verdacht gebied. De locatie van de landmijnen kon niet herleid worden tot een huidige locatie. De oorsprong van het aantreffen van nietontplofte granaten is niet duidelijk. Er zijn geen aanvullende bronnen die wijzen op een reden voor de vondst. Een op geschutmunitie verdacht gebied kan zodoende niet afgebakend worden. Deze indicatie wordt net meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Wederom werden raketbommen gevonden bij Jac. Van Oers. Om hoeveel het deze keer gingen en of dit dezelfde melding als die op 12 maart 1945 is niet duidelijk. Vermoedelijk correleert deze indicatie met de eerder gevonden raketbom en luchtfotoanalyse. Deze indicatie wordt meegenomen in het afbakenen van een op raketmunitie verdacht gebied. (zie Hoofdstuk 5 Conclusie) De oorsprong van het aantreffen van nietontplofte granaten is niet duidelijk. Er zijn geen aanvullende bronnen die wijzen op een reden voor de vondst.

Een op geschutmunitie verdacht gebied kan zodoende niet afgebakend worden. Deze indicatie

114

Historisch Vooronderzoek

Pagina 62 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven:

26-031945

Hoedelmans Een V-1 viel op de Molenstraat. Alleen materiële schade werd gemeld.117

28-031945

04-041945

17-041945

Gemeente Etten-Leur ‘Gevonden werd een niet ontplofte granaat in het perceel van Christiaan Boot E49 te Etten-Leur. Het projectiel ligt bijna tegen het karhuis aan, op ongeveer 100 meter van zijn woning. Eveneens is een niet ontplofte granaat opgemerkt in een terrein van Johannus van Praat, C142b.’118 Gemeente Etten-Leur ‘Een drietal niet ontplofte granaten gelegen: één bij het huis van Adrianus Nuijten, Bremberg G48a; één aan dezen toebehorend perceel bouwland, op ongeveer 300 – 400 meter van zijn woning; en één in een aan dit perceel grenzend blok bouwland, dat toebehoort aan landbouwer Bastiaanssen.’119 Gemeente Etten-Leur ‘Aangifte mijnenveld of explosieve voorwerpen. Hoogendonk sectie H.2478. Verschillende niet ontplofte granaten.’120

23-041945

Gemeente Etten-Leur ‘Aangifte mijnenveld of explosieve voorwerpen. E1901 en E1945. F426, 427, 433, 475, 656, 657, 1804, 1140, 1829. L2404, 1325 en 1543. K1554. Op alle percelen

Relevantie en herleidbaarheid: wordt net meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De inslag van de V-1 die viel op de Molenstraat kon niet worden herleid op de luchtfoto van na deze datum. Derhalve kan deze niet worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De oorsprong van het aantreffen van nietontplofte granaten is niet duidelijk. Er zijn geen aanvullende bronnen die wijzen op een reden voor de vondst. Een op geschutmunitie verdacht gebied kan zodoende niet afgebakend worden. Deze indicatie wordt net meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De oorsprong van het aantreffen van nietontplofte granaten is niet duidelijk. Er zijn geen aanvullende bronnen die wijzen op een reden voor de vondst. Een op geschutmunitie verdacht gebied kan zodoende niet afgebakend worden. Deze indicatie wordt net meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De oorsprong van het aantreffen van nietontplofte granaten is niet duidelijk. Er zijn geen aanvullende bronnen die wijzen op een reden voor de vondst. Een op geschutmunitie verdacht gebied kan zodoende niet afgebakend worden. Deze indicatie wordt net meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De perceelnummers met een verwijzing naar sectie E waren niet herleidbaar tot een huidige locatie. Meldingen van aangiftes met verwijzing naar nummers van sec-

Hoedelmans, P. Wagenaar en A. de Wolff, De bevrijding van West-Brabant. Een streek en haar bewoners temidden van verwoesting en oorlogsgeweld. September 1944 – mei 1945 (Roosendaal 1994), 105. 118 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 119 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 120 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948; Collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst MMOD, 1945-1947, Doos 45, Etten-Leur. 117

Pagina 63 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven: werden niet ontplofte granaten en raketbommen gevonden.

Internationale archieven:

Aangifte mijnenveld of explosieve voorwerpen. G506, 842, 403, 852. C506, 565, 406, 452, 188, 584, 585, 24. H2561, 2235 en 1509. Op deze percelen werden talrijke landmijnen gevonden, vooral op Zwartenberg.’ Op Sectie E.437, 100 meter voorbij de steenfabriek aan de Bredasche weg, richting Breda, werd een pantservuist gevonden.121

24-041945

Gemeente Etten-Leur Aangifte mijnenveld of explosieve voorwerpen. Op sectie G.284 (bij de brug over de Schipvaart) werden 8 projectielen gevonden.122

31-051945

Gemeente Etten-Leur Op het perceel C203 van Petrus Klijs werd één niet ontplofte granaat gevonden. Sectie H.1649.123

13-061945

Gemeente Etten-Leur

Relevantie en herleidbaarheid: tie F hebben een locatie aan de Rijsbergseweg. Sectie L bevindt zich ter hoogte van de dorpskern van Etten. Sectie K bevindt zich ten noorden van de Hoevenseweg ter hoogte van de Lage Donk. Verwijzingen naar sectie G bevinden zich rond de Klabbenberg, de Rijsbergseweg en de Wildert. Sectie H verwijst naar Etten-LeurWest. De laatste sectie, C, verwijst naar de zuidelijke oever van de Mark, rond de Zwartenberg. Op alle locaties werden meldingen van munitie gedaan. Deze indicatie kan echter niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek, aangezien niet duidelijk is wat precies werd geruimd. De meldingen geven daarentegen aan dat over het gehele grondgebied van de gemeente munitie werd aangetroffen. De gemelde projectielen konden worden herleid en zijn ingetekend. Deze projectielen worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Wat voor kaliber de granaten hadden en wat de mogelijke afkomst was is niet duidelijk. Een op granaten verdacht gebied kon niet afgebakend worden. De gemelde onontplofte granaat kon worden herleid en is ingetekend. Deze granaat wordt meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Wat voor kaliber de granaten hadden en wat de mogelijke afkomst was is niet duidelijk. Een op granaten verdacht gebied kon niet afgebakend worden. De gemelde onontplofte granaat kon worden herleid en is ingetekend.

Deze granaat wordt meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Wat voor kaliber de granaten

121

West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948; Collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst MMOD, 1945-1947, Doos 45, Etten-Leur. 122 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948; Collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst MMOD, 1945-1947, Doos 45, Etten-Leur. 123 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948; Collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst MMOD, 1945-1947, Doos 45, Etten-Leur.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 64 van 97

Datum:

Literatuur:

15-061945

Nationale archieven: Op het perceel E1902 van Johannes Verhhoven, G35 Etten-Leur, werd één niet ontplofte granaat gevonden.124 Gemeente Etten-Leur Op het perceel K2658, Hoogendonk, werden 6 stuks Duitse tankgranaten gevonden.125

Internationale archieven:

MMOD Op de volgende plaatsen lagen vermoedelijk nog projectielen: A. Balemans (D.26), 1 mijn Leijten (D.23), 2 landmijnen C. Pellis (E.52), 2 landmijnen M. Buijnsters (E.44), 2 landmijnen Bink (F.9), 1 bom V.d. riet (F.18), 1 bom M. Evers (Roosendaalseweg), 1 brandbom Achter het gemeentehuis, 1 granaat126

Relevantie en herleidbaarheid: hadden en wat de mogelijke afkomst was is niet duidelijk. Een op granaten verdacht gebied kon niet afgebakend worden. De gemelde Duitse tankgranaten konden worden herleid en zijn ingetekend. Deze granaten worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De gemelde mijnen en bommen konden worden herleid en zijn ingetekend. Deze worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. De brandbom bij M. Evers en de granaat achter het gemeentehuis konden niet herleid worden tot een huidige locatie en worden derhalve niet meegenomen in het vervolg van dit onderzoek.

Datum:

Sortienummer:

Fotonummer(s):

Schaal:

Beschrijving:

09-071945

3G-TUD-S090

5046, 5047

1:40.000

13-071945

3G-TUD-S099

6208

1:40.000

15-071945

3G-TUD-S147

5004

1:40.000

24-071945

Gemeente Etten-Leur Op de percelen I354 en 1189 werden één grote granaat, 400 meter van de woning van Lambregts, en één kleine granaat, in

Op deze foto zijn, mede door de matige kwaliteit, geen sporen van de oorlog zichtbaar. Op deze foto zijn, mede door de matige kwaliteit, geen sporen van de oorlog zichtbaar. Op deze luchtfoto zijn waarschijnlijk enkele kraters van V-Wapens zichtbaar. Zie de Inventarisatie- en Bodembelastingkaart (Hoofdstuk 6) voor de precieze locaties en de horizontale- en verticale afbakeningen. De gemelde onontplofte granaat bij Lambregts kon worden herleid en is ingetekend. Deze granaat wordt meegenomen in het vervolg van het onderzoek. . Wat voor

124

Pagina 65 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

01-081945

Literatuur:

26-091945

03-101945

Nationale archieven: een weiland van van Liesdonk, welke op de dijk, 300 meter van de woning van Lambregts, gevonden.127

Gemeente Etten-Leur Één granaat werd gevonden op heidegrond (in de zgn. Koopmansblikken, bij Mouwen) en één granaat werd gevonden in een vijver, sectie L, nummer 2889.128 Militair Gezag Aangefite mijnenveld of explosieve voorwerpen: Bij de kadastrale secties G.914 en L.2388 zijn granaten aanwezig. 1. Granaat in de Koekoek, bij Mouwen (?) en 2. Granaat in vijver.129 Gemeente Etten-Leur De aanwezigheid van een mijnenveld werd vermoed bij het ‘Padvinderskamp’. Daarnaast werden drie granaten gevonden. Één in ‘de Wilderd’ en twee op de Klappenberg.130 Gemeente Etten-Leur Er worden een achttal mortierbommen aan de brug bij het ‘Padvinderskamp’ gemeld, terwijl er tegenover de watertoren ook een kleine bom werd gevonden.131

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid: kaliber de granaten hadden en wat de mogelijke afkomst was is niet duidelijk. Een op granaten verdacht gebied kon niet afgebakend worden. Locatie van de granaat die gevonden werd bij van Liesdonk kon niet worden herleid en wordt niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Beide granaten zijn ingetekend en worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. . Wat voor kaliber de granaten hadden en wat de mogelijke afkomst was is niet duidelijk. Een op granaten verdacht gebied kon niet afgebakend worden.

Waar het Padvinderskamp zich precies bevond is niet duidelijk. Daarnaast waren de gemelde granaten niet tot een exacte locatie te herleiden. Derhalve worden deze indicaties niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Waar het Padvinderskamp zich precies bevond is niet duidelijk. De dichtstbijzijnde brug is die bij de Ettensebaan, over de Turfvaart. Deze wordt indicatief ingetekend als de vindplaats van de mortiergranaten. De andere indicatie is ook ingetekend. Beide worden meegenomen in het vervolg van dit onderzoek.

127

West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 128 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948; Collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst MMOD, 1945-1947, Doos 45, Etten-Leur. 129 Brabants Historisch Informatiecentrum (BHIC), 127 Militair Gezag te Brabant, inventarisnummer 553, Brandweer, luchtbescherming en mijn- en munitieopruiming, 1944-1945. 130 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948; Collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst MMOD, 1945-1947, Doos 45, Etten-Leur. 131 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 66 van 97

Datum: 07-011946

Literatuur: -

Nationale archieven: Gemeente Etten-Leur Op de grote weg op Zwartenberg is een niet ontplofte mijn gevonden.132

Internationale archieven: -

18-011946

Gemeente Etten-Leur Op Zwartenberg en Klappenberg werden verschillende mijnen aangetroffen.133

05-041946

Gemeente Etten-Leur Plaatsen die nog niet volkomen veilig achten te zijn: 1. Het Padvinderskamp op Klappenberg. 2. Het bos van S. van Haperen op Zwartenberg.

Munitie is nog op diverse plaatsen aanwezig. Het gaat om de volgende percelen: a. Rijsbersche weg: E1, E18, E20, E20a, E21 b. Neerstraat: F5, F6, F7, F13, F11 c. Zandspui: E33 d. Moerdijksche Baan: G48a e. Hoogendonk: K36134 15-051946

Gemeente Etten-Leur Op de volgende percelen werden mijnen aangetroffen: D26, D23, E52, E44. Op de percelen F9 en F18 werden bommen gevonden. Bij M. Evers aan de Roosendaalseweg werd één brandbom gevonden en achter het gemeentehuis één granaat.135

Relevantie en herleidbaarheid: Waar precies op de weg naar Zwartenberg de mijn werd gevonden is niet duidelijk. Derhalve kan deze indicatie niet meegenomen worden in het vervolg van het onderzoek. Waar precies op de Zwartenberg en Klappenberg de mijnen werden gevonden is niet duidelijk. Derhalve kan deze indicatie niet meegenomen worden in het vervolg van het onderzoek. Waar het Padvinderskamp zich precies bevond is niet duidelijk. Het bos bij S. van Haperen is vermoedelijk een bos gelegen aan de Strijpenseweg. De beide gebieden zijn te oppervlakkig beschreven om mee te nemen in het vervolg van het onderzoek. De plaatsen waar nog munitie gemeld wordt komen overeen met eerdere gedane meldingen van gevonden munitie. Wat er precies werd gemeld is niet duidelijk. Derhalve kunnen deze meldingen alleen meegenomen in het vervolg van het onderzoek in combinatie met eerder gedane meldingen. De gevonden mijnen corresponderen niet met de mijnenruim- en mijnenlegrapporten. De gemelde mijnen zijn geen onderdeel van een stelselmatig gelegd mijnenveld. Er kan dus geen herleidbare locatie aangeduid worden waar zich mijnen kunnen bevinden. De meldingen van munitie zijn ingetekend en worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek, maar worden niet meegenomen in het afbakenen van een verdacht gebied.

132

West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 133 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 134 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 135 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948.

Pagina 67 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum: 12-071947

Literatuur: -

Nationale archieven: Gemeente Etten-Leur Op het perceel F4, Neerstraat, van C. Hendriks werd een Geallieerde munitieopslagplaats aangelegd. In juli 1947 werd deze weer afgebroken.136

Internationale archieven: -

Relevantie en herleidbaarheid: Waar de munitieopslagplaats zich precies verbond is niet duidelijk. De omgeving is geheel veranderd na de oorlog. Derhalve wordt deze indicatie niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

Tabel 7: Overzichtstabel met indicaties uit literatuur, archieven en luchtfotoanalyse.

Onder Bijlage 1. Inventarisatiekaart en Bodembelastingkaart is een kaart toegevoegd waarop de indicaties die zijn gevonden in het literatuur- en archiefonderzoek zijn ingetekend.137 De motivatie om een gebied op basis van het indicatieonderzoek als zijnde ‘verdacht’ aan te merken is terug te vinden in Hoofdstuk 5 Conclusie.

136

West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 1151, Stukken betreffende het inventariseren en opruimen van verdedigingswerken en munitieopslagplaatsen. 1945-1947. 137 Vanwege de grootte van het aantal indicaties en data van het kaartmateriaal is gekozen om de Inventarisatiekaart en de Bodembelastingkaart losbladig te versturen. In de vorm van GIS-bestanden zijn de kaarten in een Geografisch Informatiesysteem te lezen.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 68 van 97

5 Conclusie Op basis van het indicatie- en contra-indicatieonderzoek zal een gemotiveerde conclusie getrokken worden of het onderzoeksgebied VERDACHT of ONVERDACHT verklaard zal worden. Indien (een deel van) het onderzoeksgebied verdacht is, dan zal getracht worden om hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, aantallen, type ontstekingsinrichtingen (van afwerpmunitie) en de verschijningsvorm van de mogelijk aanwezige OO te achterhalen. Naar aanleiding van de geraadpleegde bronnen en de contra-indicatieve gegevens is (een deel van) het onderzoeksgebied verdacht verklaard op een verhoogd risico tot aantreffen van OO (zie bijlage 1 voor de indicatiekaart en de OO-Bodembelastingkaart van het onderzoeksgebied). Hieronder volgt de methodiek voor de horizontale en verticale afbakeningen van verdachte gebieden. Paragraaf 5.3 geeft een concluderend overzicht met aan te treffen OO per verdacht gebied, de horizontale en verticale afbakeningen van deze gebieden en de verschijningsvorm en aantallen van de aan te treffen OO. Daarnaast is een GIScodering weergegeven die correleert met de tekeningen van de verdachte gebieden in het Geografisch Informatiesysteem (GIS) ArcGIS Pro.

5.1

Horizontale afbakening van het verdachte gebied

Voor de horizontale afbakening van het verdachte gebied is bijlage 3 van het WSCS-OCE als uitgangspunt gehanteerd. Eveneens is bijlage 2a van het CVR-OO als ondersteuning gebruikt. De indicaties uit het indicatieonderzoek (Paragraaf 4.7 Overzichtstabel) zijn naast de voorschriften uit de bijlagen van het WSCS-OCE en CVR-OO gelegd om tot een horizontale afbakening van het op OO verdacht verklaarde gebied te komen.

Artilleriebeschieting Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied betrokken is geweest bij oorlogshandelingen (onder andere) met geschutmunitie. In het CVR-OO wordt het volgende vermeldt voor artilleriebeschietingen: Beschieting door grondgebonden geschut, mortieren of grondgebonden (meervoudige) raketwerpsystemen of beschieting door scheepsgeschut. In het huidige onderzoek werden alleen indicaties gevonden die duiden op beschietingen van grondgebonden geschut of mortieren. Zie de tabel in Paragraaf 5.3 Conclusie indicatieonderzoek voor de precieze horizontale afbakening van het op verschoten geschutmunitie verdachte gebied.

Bombardementen met brisantbommen Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied betrokken is geweest bij oorlogshandelingen met afwerpmunitie. In het CVR-OO wordt het volgende vermeldt voor een bombardement met brisantbommen: Luchtaanval met inzet van brisante afwerpmunitie, inclusief clusterbommen. In mei 1940, evenals tijdens de bezettingsjaren, werden door Duitse en Geallieerde vliegtuigen bommen afgeworpen in de gemeente Etten-Leur. Zie de tabel in Paragraaf 5.3 Conclusie indicatieonderzoek voor de precieze horizontale afbakening van het op afgeworpen afwerpmunitie verdachte gebied. Bij de horizontale afbakening van afgeworpen munitie dient tevens rekening gehouden te worden met de horizontale ondergrondse verplaatsing van vliegtuigbommen direct na een inslag. Deze verplaatsing is afhankelijk van een aantal factoren, waaronder de hoogte van het vliegtuig toen de bom is afgeworpen, de hoek waarmee deze de grond raakte en het gewicht van de vliegtuigbom. Dhr. A. Meijers heeft een analyse uitgevoerd naar de maximale horizontale ondergrondse verplaatsing. De resultaten hiervan zijn in onderstaande tabel 7 samengevat. Deze maximale ondergrondse verplaatsing wordt opgeteld bij de afbakening van het verdachte gebied. Gewicht vliegtuigbom (lb.)138: 100 250 500 1000

Maximale ondergrondse verplaatsing in meters (afgerond): 6 6 8 8

138

De gebruikte gewichtsaanduiding is de Engelse pound, omdat het merendeel van de bomaanvallen in Nederland door Geallieerde luchtstrijdkrachten is uitgevoerd.

Pagina 69 van 97

Gemeente Etten-Leur

2000 ≥ 2000

10 12

Tabel 8: Overzicht maximale indringing afwerpmunitie bij verschillende gewichten.

5.2

Verticale afbakening van het verdachte gebied

De verticale afbakening van het verdachte gebied is afhankelijk van de verschijningsvorm welke in het onderzoeksgebied is geconstateerd. Bij het bepalen van de verticale afbakening dient rekening gehouden te worden met verschillende factoren, zoals bodemgesteldheid, bodemweerstand, vorm en diameter van de OO. Voor het merendeel van de (verschoten/weggeslingerde) munitieartikelen zijn de gegevens, zoals verwachte snelheid en inslaghoek, niet gevonden in het archiefonderzoek. Daarnaast heeft de maaiveldhoogte ten tijde van de Tweede Wereldoorlog invloed op de uiteindelijke verticale afbakening. Het is echter niet altijd mogelijk met volledige zekerheid de exacte maaiveldhoogten te achterhalen, waardoor de afbakening in dit opzicht als indicatie beschouwd dient te worden.

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=EttenLeur&id=a89a65a7-4fa5-4289-905e-d70fa6cdbc98