Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten.pdf

Het programma Photoshop wordt gebruikt om de foto’s bij te snijden en grijswaarden toe te passen. Door middel van het georeferentiesysteem ArcGIS kunnen mogelijke indicaties op de juiste locatie gepositioneerd worden. 11 Niet alleen de selectie van foto’s kan invloed hebben op de luchtfoto interpretatie. Een luchtfoto blijft een snapshot van de situatie van het onderzoeksgebied ten tijde van fotograferen. Niet alleen kunnen wolken, bebouwing, schaduwwerkingen, groei van planten of water hinderlijk zijn tijdens de luchtfoto analyse. Ook herstelwerkzaamheden of camouflage kunnen een vertekend beeld geven van mogelijke oorlogshandelingen. Tijdens de luchtfoto interpretatie maakt Bodac een classificatie van objecten welke relevant kunnen zijn voor het indicatieonderzoek. Twee termen zullen de validiteit van een object of verstoring bepalen. Het begrip ’Waarschijnlijk’ zal ingezet worden wanneer er een overwegende zekerheid bestaat over de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto. Als er een overwegende onzekerheid bestaat over de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto, dan zal de term ’Mogelijk’ gebruikt worden. Indien een object met de betrouwbaarheid ’mogelijk’ invloed heeft op de afbakening van een verdacht gebied, streeft Bodac ernaar om aanvullende bronnen te raadplegen.

12 4.6.2 Selectie beeldmateriaal Voor dit indicatieonderzoek heeft Bodac een inventarisatie uitgevoerd van beschikbare luchtfoto’s in nationale en internationale archieven. In Nederland bestaan momenteel twee archieven die samen een vrij complete collectie beheren van relevante luchtfoto’s die gemaakt zijn door zowel de Britse als Amerikaanse luchtmacht. Een deel van deze collecties bevindt zich in de afdeling Speciale Collecties, Bibliotheek Wageningen University (WUR) te Wageningen. Het andere deel beheert het Kadaster GEO-informatie (KAD) te Zwolle. De luchtopnamen uit beide archieven kunnen geleverd worden door de site www.dotkadata.nl. Naast de Nederlandse archieven beschikken ook internationale archieven over luchtfoto’s van Nederland. Bodac heeft ook de luchtfotocollecties van The National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en het Laurier Military History Archive (LMHA) te Waterloo geraadpleegd. Tot slot is er een aanvraag gedaan voor relevante en beschikbare luchtfoto’s bij Luftbild Datenbank Dr. Carls GMBH (LD) te Estenfeld. In de tabel op de navolgende pagina wordt een overzicht gegeven van de geselecteerde en geanalyseerde luchtfoto’s. In Paragraaf 4.7 worden de resultaten van de luchtfotoanalyse gepresenteerd in de indicatietabel.

10

De kwaliteit van de luchtfoto analyse heeft onder andere te maken met de opnamehoek en opnamehoogte van de foto’s. Vanwege verschillende aspecten (kwaliteit luchtfoto, opnamehoek, brandpunt, snelheid vliegtuig en de beschikbare georeferentiepunten) treedt er tijdens de georeferentie van luchtfoto’s een afwijking van vijf tot tien meter op. In dit indicatieonderzoek wordt een tolerantie gehanteerd van tien meter. 12 Het object met betrouwbaarheid ’Mogelijk’ zal door Bodac geverifieerd worden met behulp van andere luchtfoto’s met verschillende data. Daarnaast zal getracht worden om aanvullende indicaties uit het literatuur- en archiefonderzoek te vinden. 11

Historisch Vooronderzoek

Pagina 30 van 97

Datum: 25-07-1940

Sortie nr.: H-30

Schaal: 1:46.500

Foto nr.: 27, 229

Kwaliteit: Matig

Motivatie: Na meidagen

19-09-1944

106G-2983

1:10.000

Redelijk Goed

–

Dekking onderzoeksgebied

26-09-1944

106G-3038

1:9.000

3321, 3322, 3323, 3324, 3325, 3326, 3327, 3328, 3329, 3330, 3331, 3332, 4322, 4323, 4324, 4325, 4326, 4327, 4328, 4329, 4331 4064

Archief: Luftbild bank Kadaster

–

Dekking onderzoeksgebied

NCAP

1

21-10-1944

400-1344

1:15.000

Redelijk Goed Goed

Vóór bevrijding

Kadaster

24

28-10-1944

4-1153

1:9.400

Goed

Vóór bevrijding

NCAP

14

04-11-1944

4-1225

1:9.400

Goed

Direct na bevrijding

NCAP

15

29-11-1944 09-07-1945 13-07-1945 15-07-1945 Totaal:

16-1429 3G-TUD-S090 3G-TUD-S099 3G-TUD-S147

1:64.800 1:40.000 1:40.000 1:40.000

Matig Matig Matig Matig

Na bevrijding Naoorlogs Naoorlogs Naoorlogs

Kadaster Kadaster Kadaster Kadaster

2 2 1 1 83

4238, 4237, 4236, 4177, 4176, 4175, 4174, 4173, 4172, 3106, 3108, 3109, 3110, 3111, 3112, 3113, 3169, 3170, 3171, 3172, 3173, 3174, 3175, 3176 3107, 3156, 4139, 4140, 4141, 3148, 4148, 4153, 4154, 4155, 3166, 4166, 3175, 4175 3033, 3061, 3062, 3063, 3064, 3065, 4062, 3098, 3099, 3100, 4128, 4129, 4130, 4131, 4132 1061, 2064 5046, 5047 6208 5004

Daten-

Aantal: 2 21

Tabel 6: Overzicht van de gehanteerde luchtopnamen bij de luchtfoto analyse.

Pagina 31 van 97

Gemeente Etten-Leur

4.7

Overzichtstabel met indicaties uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfoto analyse

In deze paragraaf wordt een overzicht in tabelvorm gegeven van de bevindingen uit het indicatieonderzoek. Van sommige indicaties is het niet mogelijk gebleken de exacte locatie vast te stellen. Deze zijn omwille van het historisch overzicht en/of relevantie wel opgenomen in overzicht. Wanneer een gebeurtenis buiten de buffer rondom het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden, of als de precieze locatie niet bekend is, dan wordt dit vermeld. In het overzicht wordt tevens vermeld of een gebeurtenis als relevant of niet relevant kan worden beschouwd het onderzoeksgebied. Datum: 11-111939

10-051940

Literatuur: Broos ‘Op 11 november 1939 werden na telefonisch bevel op zes plaatsen in de gemeente versperringen aangelegd: twee op de Rijsbergseweg ter hoogte van de Zandspui en op het kruispunt met de Korten Biesche Dijk, één op het Vosdonk, één op de Lage Donk, één op de Vaartkant te Leur, één op de Haansberg en één bij de Baai.13 Broos Op deze dag viel op het kruispunt ter hoogte van het huis van de notaris (Etten) 4 brisantbommen. Dit was rond 4 uur in de namiddag. Verder werden er bomgaten gevonden op het Moleneind bij Van Iersel en op de Roosendaalseweg. Ook de jongsensschool in Etten kreeg een voltreffer.14 Achter het huis van A. Woestenberg was een schuilkelder gegeraven. Deze stortte d.m.v. een voltreffer ineen. Dit huis stond op de Roosendaalseweg. Daarnaast speelden eenzelfde tafereel zich af bij een schuilkelder in de Grauwe Polder bij Van Meer en Voeten. Ook hier viel een Duitse voltreffer.15

11-051940

Drie bommen vielen in de omgeving van de LBDpost, bij de Ettense Zandfabriek. Twee op ongeveer tien meter van het wachtlokaal en één op vijftig meter ten zuiden.16 Gundelach

Nationale archieven: -

Internationale archieven: -

Relevantie en herleidbaarheid: De versperringen die werden aangelegd brengen geen risico’s met zich mee. De versperringen zijn indicatief ingetekend op de inventarisatiekaart (Bijlage1. Inventarisatiekaart en Bodembelastingkaart).

Gemeente Etten-Leur Volgens het rapport opgetekend door de gemeente Etten-Leur werden de eerste bommen omstreeks 3.45 uur afgeworpen op het kruispunt van de wegen ZundertEtten-Moerdijk met de Rijksweg Breda-Etten-Roosendaal. Hierbij werden vijf bouwwerken volledig vernield, zijnde de Nederlands Hervormde Kerk. Achttien personen werden daarbij gedood. ’s Avonds omstreeks 7.30 uur ging vervolgens door een bombardement het woonhuis met winkel van C. Martens, wijk A. nr. 239 in vlammen op.17

-

De getroffen gebieden op 10-5-1940 zijn ingetekend op de inventarisatiekaart. Sommige indicaties zijn indicatief ingetekend, aangezien de oorspronkelijke locatie niet volledig te herleiden was. Andere waren door middel van luchtfotoanalyse van luchtfoto’s van latere data te herleiden. Deze, en de indicatief ingetekende indicaties, worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Bombardement 11-05-1940 De boerderij van J. Buurstede kon niet worden herleid tot een huidige locatie. Bombardement 11-05-1940 De beschieting van de Neerstraat, waarbij C. Koning overleed, is ingetekend op de inventarisatiekaart.

Gemeente Etten-Leur Om 1 uur middags werd de boerderij (schuur) van J. Buurstede, C171, Grauwe

-

Bombardement 11-05-1940

P. Broos en M. Hendrix, Er heerschte een ernstige oorlogstoestand. Etten-Leur in de Tweede Wereldoorlog (Etten-Leur 1994), 13-14. Broos, Etten-leur, 33. 15 Ibidem, 34. 16 Ibidem, 36. 17 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 1116, Rapport betreffende de gevolgen van de bombardementen van de oorlogsdagen van mei 1940, met bijlagen. 1940-1941. 13 14

Historisch Vooronderzoek

Pagina 32 van 97

Datum:

Literatuur: Volgens Gundelach was het doel van Kampfgeschwader 4 op deze dag het bombarderen van Kolonnen bij Tilburg, Antwerpen, Roosendaal en Breda.18 Hoogstwaarschijnlijk bombardeerde dit luchtmachtonderdeel Nederlandse of Franse kolonnes met troepen die zich op de weg RoosendaalEtten-Leur-Breda bevonden.

Nationale archieven: Polder geheel verwoest door een brisantbom.

Internationale archieven:

Om 3 uur werd arbeider C. Koning bij het oversteken van de Rijksweg Breda-Etten nabij de Neerstraat door mitrailleurvuur gedood.

Bombardement 11-05-1940 De bommen die vielen bij de steenfabriek ‘de Bremberg’ zijn indicatief ingetekend.

Omstreeks 4 uur werd door brandbommen de schuur van J. Wijnings, Moleneind, verbrand. Eveneens werd de schuur en het woonhuis van H. van Dartel, op het Moleneind verwoest.

Bombardement 11-05-1940 De beschadigde weide bij adres E43 is indicatief ingetekend. Bombardement 11-05-1940 De boerderij van A. Hennekam, Bremberg G15, werd ingetekend als verwoest.

Om 5 uur werden ten westen van de steenfabriek ‘de Bremberg’ op de Rijksweg Breda-Etten 8 koeien gedood door brisantbommen. Eigenaar, P. Huijbrechts, werd ook getroffen. Een ander nabij gelegen perceel van B. Raaijmakers werd ook beschadigd. Een weide achter de woning E43 aan de Hilsche Baan, bewoond door L. van Elteren, werd beschadigd, waarbij een koe werd verwond.

12-051940

Broos In de vroege ochtend van 12 mei werden bij een bombardement op de Markt twee Franse militaire wagens die geparkeerd stonden geraakt. Deze stonden geparkeerd bij het huis van K. Wamstekers. Later op de dag werd nog een Franse Panhard pantserwagen uitgeschakeld toen er een bom viel op het huis van koperslager Jos Peeters aan de Markt.20 Ook in Leur vonden gevechtshandelingen plaats. Een colonne met Nederlandse militaire voertuigen

Om 6 uur werd de boerderij van A. Hennekam, gelegen op de Rijksweg Breda-Etten op de z.g. Bremberg nabij de Steenfabriek wijk G nr. 15 geheel vernield.19 Gemeente Etten-Leur Om 2 uur ’s nachts werd te Leur de woning en smederij van Janssen, Geer B 102-103, getroffen door een brisantbom. Verder brandde de schuur van D. van Beckhoven, Lange Leur B104, volledig uit, net als de bergplaats van M. Aarts Geer B129 en het schuurtje van W. Klaaijsen, Lange Leur B216a.

Relevantie en herleidbaarheid: De woningen van J. Wijnings en H. van Dartel – Moleneind – konden niet worden herleid tot een huidige locatie.

De indicaties die herleidbaar waren tot een locatie worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Welke bommen werden afgeworpen door Duitse vliegtuigen is niet bekend. Bombardement 12-05-1940 Het bombardement op de Franse militaire voertuigen ter hoogte van de Markt werd ingetekend.

-

Bombardement 12-05-1940 De vliegtuigbommen die vielen op de Geerkade en de Lange Leur (Lange Brugstraat) zijn ingetekend. Bombardement 12-05-1940 De bommen die vielen op de Rooms-Katholieke Kerk zijn ingetekend. Bombardement 12-05-1940 De huizen van Warmsteker, Vermeulen en de andere woningen rond de Markt in Etten-Leur zijn ingetekend.

K. Gundelach, Chronik. Kampfgeschwader 4 ‘’General Wever‘‘ (Stuttgart 2013), 71. West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 1116, Rapport betreffende de gevolgen van de bombardementen van de oorlogsdagen van mei 1940, met bijlagen. 1940-1941. 20 Broos, Etten-leur, 43. 18 19

Pagina 33 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur: werden in Leur onder vuur genomen door Duitse vliegtuigen. Verder werd bij de brug in het dorp een mitrailleur opgesteld en de brug zelf werd ondermijnd.21

Nationale archieven: Te Etten werd de Rooms-Katholieke Kerk met toren getroffen. Twee grote gaten in de toren werden gemaakt. Het huis van K. Warmsteker op de Markt, A22 werd onbewoonbaar beschadigd. Het woonhuis van J. Vermeulen, Markt A23, werd onbewoonbaar beschadigd. Daarnaast werden twee Franse militaire wagens op de Markt in Etten in brand geschoten met bommen. Om 6 uur in de ochtend werden woonhuizen op de percelen A215, A210, A209, A200, A201 en A193 gedeeltelijk of volledig verwoest. Omstreeks 9 uur werd een woning, kadastraal bekend, C185b, gedeeltelijk verwoest. Om 10.30 uur werd een woonhuis aan de Roosendaalseweg, C182, volledig verwoest. Verder werden om 11 uur de woningen op K25 en A208 verwoest. Om 11.30 uur werd de woning van A Dirken, op de Bredasche Baan verwoest. Om 1 uur werd het woonhuis van J. Leijten aan de Bredasche Baan gedeeltelijk beschadigd. Omstreeks 7 uur werd een huis op de Markt, A253, gedeeltelijk verwoest door een brisantboem die bedoeld was voor een Franse tank die op 1,5 meter van dit huis stond opgesteld.

21

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid: Bombardement 12-05-1940 De bommen die vielen op de Roosendaalseweg zijn indicatief ingetekend. Vanwege naoorlogse grondroerende werkzaamheden zijn de inslaglocaties niet exact te herleiden tot een hedendaagse locatie. Bombardement 12-05-1940 De 11 woningen die verwoest werden op de Hoge Donk (K25) en de woningen aan de Bredase baan werden (indicatief) ingetekend. De indicaties die herleidbaar waren tot een locatie worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Welke bommen werden afgeworpen door Duitse vliegtuigen is niet bekend. De bommen die vielen op deze dag zijn ingetekend op de inventarisatiekaart. Crash vliegtuigen 13-05-1940 De crashlocaties van de drie vliegtuigen die op deze dag neerstortten in Etten-Leur zijn indicatief ingetekend. Ondanks luchtfotoanalyses konden exacte locaties van de crashes niet worden herleid tot een huidige locatie. De indicaties die herleidbaar waren tot een locatie worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Welke bommen werden afgeworpen door Duitse vliegtuigen is niet bekend. Het vliegtuig van Speck, wat neerstortte bij de Oude Dijk, werd in 1992 geborgen. Achtergebleven oorlogstuig wordt derhalve niet meer verwacht.

Broos, Etten-leur, 43.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 34 van 97

Datum:

Literatuur:

13-051940

Broos Door toedoen van een luchtgevecht tussen Franse en Duitse vliegtuigen stortten drie toestellen neer. Één Duits toestel, een Messerschmitt Bf109, stortte neer bij de Oude Dijk (gemeente Halderberge) en één Frans toestel, een Morane Saulnier 406, stortte neer links van de Laakse Vaart, specifieker op een weiland even oostelijk van de Hillekensbrug. Een derde, Duits toestel, stortte neer aan de Rechte Laak, niet ver van het huis van Lambregts.23

Nationale archieven: Om 11 uur werden in een weide, bij de woning E67b, 2 koeien gedood door een brisantbom.22 Gemeente Etten-Leur Rond 2 uur in de nacht daalden naar schatting een 30-40tal parachutisten in de Westpolder onder de Hoevense Beemden in Etten neer. Om 9 uur in de ochtend werd de woning van van Ierssel, Bredasche Baan A221, verwoest. Daarnaast werd de waterleiding aan de Bredasche Baan door twee inslaande bommen onbruikbaar. Omstreeks 11 uur raakte de Rooms-Katholieke Bijzondere Jongensschool in de Stationsstraat door een brisantbom beschadigd. Om 12 uur in de middag werden de woningen op C278-279 en A183 verwoest door brisantbommen. In dezelfde middag werd achter een huis in de Grauwen Polder, bekend als C181a, een aantal lijken gevonden door toedoen van een brisantbom van een zwaar kaliber. De bom was vlak naast een schuilloopgraaf gevallen, waarin zich 12 personen schuil hielden. Een andere brisantbom kwam eveneens naast een schuilloopgraaf terecht. Deze was aangelegd door A. Woestenberg nabij diens woning te Etten K27, Roosendaalseweg.

Internationale archieven:

-

Relevantie en herleidbaarheid: Overigens is niet direct te herleiden welke Duitse vliegtuigen de aanvallen in de meidagen van 1940 uitvoerden. De onderdelen (Kampfgeschwaders) welke de troepen in het zuiden van Nederland ondersteunden én bommen bij zich droegen waren Kampfgeschwader 4 en Kampfgeschwader 54. Deze onderdelen vlogen met Heinkel 111P middelzware bommenwerpers. Mogelijk zijn het deze vliegtuigen die bommen afwierpen op Etten-Leur. Deze vliegtuigen konden maximaal uitgerust worden met een bommenlast van 2000 kg. In de meidagen van 1940 werden de Heinkel 111P hoogstwaarschijnlijk uitgerust met 20 x 50kg, of 8 x 250 kg vliegtuigbommen. Bodac verondersteld dat de bommen die door Duitse vliegtuigen werden afgeworpen boven Etten-Leur van hierboven gestelde kalibers waren (50 kg of 250 kg). Deze kalibers worden meegenomen in de afbakening van verdachte gebieden.

Om 4 uur in de middag door Duitse vliegtuigen meerdere brisantbommen afgeworpen op de Markt, waar zich twee Franse tanks bevonden.24 22

West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 1116, Rapport betreffende de gevolgen van de bombardementen van de oorlogsdagen van mei 1940, met bijlagen. 1940-1941. 23 Broos, Etten-leur, 39. 24 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 1116, Rapport betreffende de gevolgen van de bombardementen van de oorlogsdagen van mei 1940, met bijlagen. 1940-1941.

Pagina 35 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid:

14-051940

Broos Op 14 mei reed een Duitse colonne vrachtwagens door Etten en één van die vrachtwagens reed in de Bredasebaan ter hoogte van het Sint Elizabethgasthuis op een mijn.

-

-

Wie de mijnen legde, wanneer de mijnen gelegd zijn en wat voor mijn het betrof kon niet worden achterhaald. Daarnaast werden er verder geen aanvullende bronnen gevonden betreffende afgeworpen Geallieerde vliegtuigbommen. De informatie is te summier om te worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

Commissie Proefneming NA Volgens de commissie van proefneming betreft onontplofte projectielen uit 1940 liggen op het terrein van Wedume Embregts K.116 (Heul) en bij A. Leijten J.18 nog vliegtuigbommen. Naar beide bommen is gezocht, maar werden niet gevonden.26 Gemeente Etten-Leur Onontplofte bom. Rooms-Katholiek kerkhof in Etten. Oostzijde. Aangegeven door N.C. Rob (?) C93A Etten.27

-

Volgens de indicaties zouden er nog vliegtuigbommen bij beide locaties moeten liggen. Er is echter niets gevonden. Daarnaast is er geen aanvullende bron en is na de luchtfotoanalyse ook geen spoor gevonden. Derhalve wordt deze indicatie niet meegenomen in de rest van het onderzoek. Of de onontplofte bom alsnog is geruimd is niet duidelijk. Daarnaast is er geen aanvullende bron en is na de luchtfotoanalyse ook geen spoor gevonden. Derhalve wordt

1940

24-051940

Op plaatsen waar men mijnen vermoede werd een rode lantaarn geplaatst. Deze stonden bij de spoorwegovergang bij het Wipeind en trokken echter aandacht van Geallieerde vliegtuigen die er enkele bommen op afwierpen. Hierbij werden enkele huizen beschadigd. De lantaarns werden toen snel gedoofd.25 -

-

-

Broos, Etten-leur, 46. Nationaal Archief te Den Haag, 2.13.210 Archief van de Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen, (1814) 1867-1942, inventarisnummer 23, Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden die wel of niet geruimd zijn, 1940. 27 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 25 26

Historisch Vooronderzoek

Pagina 36 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven:

08-061940

-

-

10-061940

-

Gemeente Etten-Leur In het akkerland van Huybregts wonende Bremberg G33 te Etten werden 8 stuks vee gedood door toedoen van een bominslag. Dit geldt tevens voor het vee van Dekkers, wonende te Etten C34. Het weiland werd ook beschadigd.28 Gemeente Etten-Leur De boerderij van Hennekam, wonende te Etten, G15a (Bremberg), is volledig verwoest door een bominslag. Tevens woonachting in dit pand was Cornelis Knobel.29

Datum:

Sortienummer:

Fotonummer(s):

Schaal:

Beschrijving:

25-071940

H-30

27, 229

1: 46.500

De luchtfoto’s zijn van matige kwaliteit en dekken het onderzoeksgebied gedeeltelijk af. Een deel van het oostelijk en noordelijk grondgebied van gemeente Etten-Leur worden afgedekt door deze luchtfoto’s. Daarnaast is er veel bewolking te zien.

-

Relevantie en herleidbaarheid: deze indicatie niet meegenomen in de rest van het onderzoek. Vermoedelijk komen deze meldingen overeen met een eerdere melding die opgetekend is onder de datum 11 mei 1940. Beide locaties waren te herleiden tot een huidige locatie en dienen als aanvullend bronmateriaal. Derhalve word deze en de indicatie van laatstgenoemde datum samen genomen en zal meegenomen worden in de rest van het onderzoek.

Ter hoogte van het centrum van Etten is te zien dat enkele gebouwen aan de Markt in puin liggen. De oorzaak hiervan zijn de bombardementen in de meidagen van 1940. Hoeveel bommen precies zijn afgeworpen is niet feitelijk vast te stellen. Daarnaast is de schade niet helder vast te stellen. De kwaliteit van de luchtfoto is daarvoor te matig.

23-081940

-

Gemeente Etten-Leur ‘Op het land van Kerremans, wonende te Etten, Roosendaalscheweg C182f, is een vliegtuigbom opgegraven, welke bom op dit perceel bouwland, gelijk met een bom en een Duitsche Handgranaat gevonden in

-

Verder sporen van de oorlog zijn niet te zien op deze luchtfoto’s. De meldingen van opgegraven vliegtuigbommen of blindgangers zijn ingetekend op de inventarisatiekaart. Welke bommen werden afgeworpen door Duitse vliegtuigen is niet bekend volgens deze bron. Vermoedelijk gaat het om dezelfde bommen

28

West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 612, Stukken betreffende het vaststellen van de door de oorlogsvoering aangebrachte schade aan woningen en gebouwen en de wederopbouw daarvan. 1940-1947, 1949. 29 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 612, Stukken betreffende het vaststellen van de door de oorlogsvoering aangebrachte schade aan woningen en gebouwen en de wederopbouw daarvan. 1940-1947, 1949.

Pagina 37 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven: de schuilloopgraaf achter het Raadhuis te Etten, onschadelijk is gemaakt door deze te laten ontploffen.

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid: als eerder genoemd onder de bombardementen van mei 1940. Deze correlatie wordt meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

-

Deze indicatie was niet herleidbaar tot een huidige locatie binnen de contouren van het onderzoeksgebied en wordt derhalve niet meegenomen in de rest van het onderzoek.

-

De crashlocatie van de Junker Ju88 is ingetekend. Na de analyse van een luchtfoto van 21 oktober 1944 was de waarschijnlijke crashlocatie te herleiden. Of het vliegtuig nog onontplofte oorlogsresten bevat is niet duidelijk. Daarnaast is geen feitelijk herleidbaar materiaal aangetroffen dat aangeeft dat het vliegtuig volledig is geborgen. Er kunnen zich zodoende nog resten bevinden van het vliegtuig en aanwe-

Een vermoedelijk aanwezige bom in het land van de weduwe Embregts, wonende te Etten, Heul K (of C) 116 is niet gevonden. Een vermoedelijke aanwezige bom in de weide van Hermans, wonende te Etten, Lage Donk K55, is niet gevonden. Vermoedelijk was deze verdachte plaats, na ondervraging door een vergezellende Kapitein van Hermans, een plaats alwaar een bomscherf was neergekomen van een in de buurt ontplofte bom.

02-101940

-

10-011941

Zwanenburg Een Duitse Ju 88 stortte neer nadat het door een Blenheim onder vuur was genomen. Bij de crash kwamen de drie bemanningsleden om het leven.32 SGLO In de crashdatabase van de Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) wordt gesteld dat één inzittende het overleefde. Het vliegtuig had serienummer 0323 en was van de eenheid I/KG 30, met als basis Gilze-Rijen. 1e vlieger was Ofw T. Schmaljohann.33

Een vermoedelijk aanwezige bom op het land van A. Leijten, wonende te Etten, Haansberg I18 is niet gevonden.‘30 NIOD ‘Am 2.10.40, um 21.30 Uhr, in Etten (Nordbrabant), Leuchtkugeln und 2 Sprengomben abgeworden auf Ackerland. 3 Leuchtkugeln gefunden. Kein Schaden.’31 NIOD ‘Am 9.1.41, gegen 22.30 Uhr, in Etten (Nordbrabant), 1 deutsches Flugzeug abgestürzt und vollständig zertrümmert. 3 Mann der Besatzung sind tot, der 4. Konnte sich durch Fallschirm retten. Deutsche Wehrmacht ist anwesend.’35

30

West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 31 Nationaal Instituut voor Oorlogsdocumentatie & Genocidestudies, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, inventarisnummer 1328, Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei. 32 G. Zwanenburg, En nooit was het stil… Kroniek van een luchtoorlog Deel I (Den Haag 1990), 147. 33 Studiegroep Luchtoorlog (SGLO), ‘Verliesregister 1939-1945. Alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog’, <https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/rs.php?aircraft=&sglo=&date=&location=etten&pn=&unit=&name=&cemetry=&airforce=&target=&area=&airfield=>[Geraadpleegd op: 20-7-2020]. 35 Nationaal Instituut voor Oorlogsdocumentatie & Genocidestudies, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, inventarisnummer 1328, Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 38 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven:

NIOD ‘Am 17.2.41, in Etten (Nordbrabant), 1 ausgebrannte Bradbombe gefunden.’36 NIOD ‘Am 25.2.41, um 21.20 Uhr, in Etten (Nordbrabant), Fliegeralarm bis 22.10 Uhr. 3 Leuchbomben abgeworfen. Kein Schaden.’37 Gemeente Etten-Leur Duitse troepen hielden een schietoefening vanuit Zevenbergen op een polderland in de gemeente Etten-Leur. Zes granaattrechters werden gevonden op de openbare wegen de Krijtenburgschenweg en het Opperwegje in de Westpolder.38 Gemeente Etten-Leur ‘In de zogenoemde Klappenberg is een Fransche mijn gevonden. Vermoed wordt dat er nog meerdere in dezelfde omgeving te vinden zullen zijn. In de Westpolder is verder een niet ontplofte granaat gevonden.’39

-

Gemeente Etten-Leur Opnieuw werd door Duitsers een schietoefening gehouden vanuit Hazeldonk, gemeente Zevenbergen, op de Westpolder in

-

BHIC-website De Duitse Junkers was afkomstig van vliegveld Eindhoven van het I/KG 30. Al brandend stortte de Junkers neer in buurtschap De Klappenberg (Muizenstraat), tussen Sprundel en Etten-Leur.34

17-021941

-

25-021941

-

21-031941

-

12-041941

-

18-041941

-

-

-

-

Relevantie en herleidbaarheid: zige OO. Wat deze OO zijn was niet feitelijk vast te stellen. Drie bemanningsleden zijn begraven en zodoende geborgen. Het spoor van de crash loopt van het zuidwesten naar het noordoosten. Vanwege de geoferentie wordt een buffer van 5 meter meegenomen naast de precieze inslaglocatie van het vliegtuig. De crashlocatie word meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Beide indicaties waren niet herleidbaar tot een huidige locatie en worden derhalve niet meegenomen in de rest van het onderzoek.

Waar de trechters precies werden gevonden kon niet worden achterhaald. Daarnaast waren er geen relevante luchtfoto’s die wellicht ondersteuning konden bieden. Derhalve kan deze indicatie niet meegenomen worden in het vervolg van het onderzoek. Waar de mijn precies werd gevonden is niet duidelijk. Er zijn geen mijnenlegrapporten over gelegde Franse mijnen gevonden. Ook de gevonden granaat in de Westpolder kon niet direct tot een huidige locatie worden herleid. Derhalve worden beide indicaties niet meegenomen in het vervolg van dit onderzoek. Waar de granaten precies vielen kon niet worden achterhaald. Daarnaast waren er geen relevante luchtfoto’s die wellicht ondersteuning konden bieden. Derhalve kan

34

R. Wolfs, ‘Neergestorte vliegtuigen in Etten-Leur 1940-1945’, <https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-etten-leur-1940-1945> [Geraadpleegd op: 10-9-2020]; Redactie BNdeStem, ‘De oorlog herleeft even op de Klappenberg’, (BNdeStem, 21-09-2009), <https://www.bndestem.nl/etten-leur/de-oorlog-herleeft-even-op-de-klappenberg~a8eb368d/> [Geraadpleegd op: 10-92020]. 36 Nationaal Instituut voor Oorlogsdocumentatie & Genocidestudies, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, inventarisnummer 1328, Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei. 37 Nationaal Instituut voor Oorlogsdocumentatie & Genocidestudies, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, inventarisnummer 1328, Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei. 38 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 999, Stukken betreffende het afwikkelen van bezettingsschade. 1941-1942, 1944-1948. 39 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948.

Pagina 39 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur:

19-041941

-

25-041941

-

02-051941

-

03-051941

Zwanenburg Een Duitse Jnkers Ju. 88 maakte een noodlanding op de Hoge Donk. Het toestel behoorde tot de op Gilze-Rijen gestationeerde 10/KG 77 (IV/KG 77). Het vloog in westelijke richting toen het neerkwam.

Nationale archieven: de gemeente Etten-Leur. Volgens een proces-verbaal vielen 15 of 16 projectielen op een weiland, ter plaatse Krijtenburg.40 Gemeente Etten-Leur ‘Op een stuk bouwland, gelegen op de grens van deze [Etten] gemeente en de gemeente Hoeven, plaatselijk gemerkt Het Goed van IJkel, staan een achttal vlaggetjes, alwaar volgens mededeling van de betrokken landbouwer, granaten of soortgelijke projectielen zouden zijn gelegen.’41 Gemeente Etten-Leur ‘Een vliegtuigbom is bij het omploegen van het land tevoorschijn gekomen, vermoedelijk uit de oorlogsdagen van mei 1940. De bom is gelegen op een stuk bouwland aan de weg Breda-Etten, ten zuiden van die weg op ongeveer 40 meter afstand, in de nabijheid van de steenfabriek de Bremberg, aan de genoemde weg.42 Delpher ‘De Landbouwer G. onder de buurtschap ,,Bremberg’’ was dezer dagen aan het ploegen, toen hij op iets hards stootte. Toen hij het voorwerp uitgroef, bemerkte hij tot zijn schrik, dat het een bom was. De man maakte zich met zijn paard ijlings uit de voeten en deed van zijn vondst aangifte bij de politie.’43 Gemeente Etten-Leur Het vliegtuig landde ter plaatse Hoogedonk, wijk K nummer 20, 21 en 22.46

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid: deze indicatie niet meegenomen worden in het vervolg van het onderzoek.

-

Waar de granaten precies vielen kon niet worden achterhaald. Daarnaast waren er geen relevante luchtfoto’s die wellicht ondersteuning konden bieden. Derhalve kan deze indicatie niet meegenomen worden in het vervolg van het onderzoek.

-

De vliegtuigbom kwam mogelijk hier neer bij het bombardement op 11 mei 1940 op dezelfde locatie. De indicaties opgetekend op 11 mei 1940 worden derhalve samen genomen met deze indicatie. Deze indicatie wordt meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

-

Het is niet duidelijk bij wie de bom werd gevonden of wat voor bom het precies was. Derhalve wordt deze indicatie niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

-

Aangezien het hier om een noodlanding gaat en niet duidelijk is of het vliegtuig enig materiaal afworp voor het een noodlanding maakte wordt aangenomen dat er geen onontplofte oorlogsresten achterbleven. Daarnaast was middels luchtfotoana-

40

West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 999, Stukken betreffende het afwikkelen van bezettingsschade. 1941-1942, 1944-1948. West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 42 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 43 Krantenbank Delpher, <https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?facets%5Btype%5D%5B%5D=artikel&facets%5Btype%5D%5B%5D=illustratie+met+onderschrift&facets%5Bspatial%5D%5B%5D=Landelijk&facets%5Bspatial%5D%5B%5D=Regionaal%7Clokaal&query=%28bom+etten+leur%29&coll=ddd&identifier=MMKB19:000112001:mpeg21:a00072&resultsidentifier=MMKB19:000112001:mpeg21:a00072> [Geraadpleegd op 10-10-2020]. 46 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 999, Stukken betreffende het afwikkelen van bezettingsschade. 1941-1942, 1944-1948. 41

Historisch Vooronderzoek

Pagina 40 van 97

Datum:

21-051941

Literatuur: De oorzaak van het neerstorten is niet bekend. Volgens verklaringen zou het een motorbrand zijn geweest.44 SGLO Volgens het verliesregister behoorde het vliegtuig tot de II/KG 30. Het vliegtuig had serienummer 8214 en had als basis Laon/Couvron (Frankrijk). 1e vlieger van het toestel was Ofw E. Frübrod.45 -

08-041942

-

11-021943

Zwanenburg Een Engelse middelzware bommenwerper van Amerikaanse makelij stortte na een luchtgevecht met jagers van Jagdgeschwader. De Douglas Bosten MK III van squadron 107 kwam neer ten noorden van de Hoevenseweg neer op de Lage Donk.49

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid: lyse of aanvullend bronmateriaal geen duidelijke crashlocatie vast te stellen. Derhalve wordt deze indicatie niet meegenomen in het vervolg van dit onderzoek.

Gemeente Etten-Leur Opnieuw werd door Duitsers een schietoefening gehouden. Dit keer was het in de buurt van het buurtschap Wildert op een dennenbosch. Hier kwamen meerdere projectielen neer.47 Gemeente Etten-Leur ‘Op het land van Marinus Naalden, wonende Zandspui E27 te Etten, werd een rood-geel gekleurd voorwerp gevonden. Het voorwerp was flesvorming, 55cm lang, met een doorsnee van 12cm en woog 5.35 kg. De bom is gevonden in het land van bovengenoemde Naalden 300 meter de Lauwerstraat in en van dit punt 150 meter links landwaarts en is vermoedelijk een Engelse zogenoemde ‘Waterlicht’, gevuld met fosfor calcium.’48 Gemeente Etten-Leur Het vliegtuig stortte neer op 3 uur in de middag. Twee bemanningsleden vonden de dood, twee andere werden naar het ziekenhuis in Breda overgebracht.51

-

De locatie is niet helder genoeg omschreven om een op geschut verdacht gebied af te bakenen. Deze indicatie is derhalve niet meegenomen in het vervolg van dit onderzoek.

-

Om wat voor brandbom het precies ging is niet duidelijk. De Britse brandbommen die lijken op hetgeen dat wordt beschreven hadden een gewicht van 4 lbs (british pounds). Deze waren beduidend lichter. Duitse brandbommen daarentegen waren rond de 1 kilogram. Daarnaast is er aanvullende bron die stelt dat brandbommen op of rond het betreffende adres zijn afgeworpen. Derhalve is de informatie te summier om meegenomen te worden in de rest van het onderzoek. De exacte crashlocatie kon niet achterhaald worden. Ook luchtfoto’s van latere datering bieden geen soelaas. Derhalve kan deze indicatie niet meegenomen worden in het vervolg van het onderzoek.

-

SGLO Volgens de crashdatabase van de SGLO was de het doel van de Douglas Boston III Roosendaal en Zwanenburg, Luchtoorlog deel I, 80. SGLO, Verliesregister, <https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/rs.php?aircraft=&sglo=&date=&location=etten&pn=&unit=&name=&cemetry=&airforce=&target=&area=&airfield=> [Geraadpleegd op: 20-7-2020]. 47 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 999, Stukken betreffende het afwikkelen van bezettingsschade. 1941-1942, 1944-1948. 48 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 742, Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk maken van explosieve voorwerpen. 19391942, 1942-1948. 49 Zwanenburg, Luchtoorlog deel I, 80. 51 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 456, Politionele maandrapporten met bijlagen. 1942-1944. 44 45

Pagina 41 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

12-061943

19-081943

Literatuur: werd om het vliegtuig om 16.05 uur geraakt door luchtafweergeschut. Standplaats van het vliegtuig was vliegveld West Raynham en voerde het werknummer W8302. (call sign OM-J). Piloot was sergeant W.E. Burns.50 -

Zwanenburg Op deze dag stortte een Focke-Wulf-190 van 1/JG26 neer bij Etten.53 Caldwell Volgens deze publicatie stortte Leutnant Werner Grupe in de omgeving van Breda neer rond 20.30 uur door toedoen van een P-47 die hem neerschoot. Hij behoorde tot 12/JG26 en vloog een Bf109G-4. Zijn werknummer was 19373 met markering bl 3.54

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid:

Gemeente Etten-Leur In de nacht van 11 op 12 juni werden in de polder ‘Krijtenburg’ een aantal brisantbommen afgeworpen. Deze hebben niet gezorgd voor materiële schade.52 NIOD Volgens de opperwachtmeester der Marechaussee, post Etten-Leur, kwam het vliegtuig neer op een reeds afgemaaid haverveld, liggende ter plaatse ‘Hooge Bremberg’, ongeveer 100 meter afstand van de openbare weg, de Bremberschestraat, tegenover perceel Wijk G 48a, bewoond door landbouwer Luijkx. De piloot was al daarvoor uit het vliegtuig gesprongen en kwam neer in de gemeente Oosterhout.55

-

De locatie is niet helder genoeg omschreven om een op geschut verdacht gebied af te bakenen. Deze indicatie is derhalve niet meegenomen in het vervolg van dit onderzoek. Middels luchtfotoanalyse is gepoogd de crashlocatie van het vliegtuig te traceren. Op een luchtfoto van 21 oktober 1944 die de potentiele crashlocatie afdekt waren echter geen sporen van een vliegtuigcrash te vinden. Er zijn geen luchtfoto’s van kort na de crash beschikbaar. Alleen de bron uit het archief van het NIOD verwijst direct naar het grondgebied van Etten-Leur. Andere bronnen noemen een andere locatie. Derhalve zijn de feiten te summier om deze crash mee te nemen in het vervolg van het onderzoek. De locatie is niet helder genoeg omschreven om een op geschut verdacht gebied af te bakenen. Daarnaast zijn vondsten van incidentele luchtgronddoelgranaten niet verdacht volgens verplichte richtlijnen. Deze indicatie is derhalve niet meegenomen in het vervolg van dit onderzoek. Door wie de trein werd beschoten is niet duidelijk. De informatie is te summier om mee te nomen in het vervolg van het onderzoek.

-

25-021944

-

NIOD In de boomgaard van D. van der Vleuten, Hoeve ‘de Bremberg’ vielen op vrijdag 25 februari 1945 een aantal granaten, vermoedelijk afkomstig van luchtdoelgeschut.

-

30-051944

Huurman ‘Om 10.49 uur wordt Fnr. 1451010 bij station Etten-Leur op de vrije baan tot stilstand gebracht en beschoten. De loc en een bagagewagen raken defect. Er zijn geen persoonlijke ongelukken.’56

-

-

50

SGLO, Verliesregister, <https://verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/rs.php?aircraft=&sglo=T2052&date=&location=&pn=&unit=&name=&cemetry=&airforce=&target=&area=&airfield=> [Geraadpleegd op: 20-7-2020]. 52 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 456, Politionele maandrapporten met bijlagen. 1942-1944. 53 Zwanenburg, Luchtoorlog deel II, 66. 54 D. Caldwell, The JG26 war diary. Volume two: 1943-1945 (London 1998), 536. 55 Nationaal Instituut voor Oorlogsdocumentatie & Genocidestudies, 216k Departement van Justitie, inventarisnummer 185, Hoofdinspectie LBD: Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten, Etten-Leur. 56 C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-1945 (Eindhoven 2001), 463; West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 456, Politionele maandrapporten met bijlagen. 1942-1944.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 42 van 97

Datum: 01-091944

Literatuur: Broos Omstreeks 9.45 uur werd een autobus van de B.B.A. op de Roosendaalseweg nabij Vossendaal beschoten door vier Amerikaanse jagers. Vijftien inzittenden, de meeste woonachting in Rucphen, werden onmiddellijk gedood.57

09-091944

Broos Een Amerikaanse P-47D Thunderbolt jachtbommenwerper van het 63e Fighter Squadron van de 56e Fighter Group stortte neer na een aanval te hebben uitgevoerd op de spoorwegstations van Roosendaal en Etten. In Etten werd een trein in brand geschoten. Het vliegtuig werd door luchtafweergeschut geraakt in de motor en een vleugel vatte vlam. Het sloeg onmiddellijk tegen de grond en wel in de Baai. De piloot werd dood in zijn cockpit aangetroffen, op ongeveer 200 meter van de rest van de Thunderbolt.59 Huurman Over (vermoedelijk) dezelfde aanval zegt Huurman: ‘Ca. 17.35 uur Etten-Leur, drie wagens hooi in brand geschoten. Vier bommen zijn in de nabijheid van het station ontploft. Het stationsgebouw is ernstig beschadigd. Er zijn geen persoonlijke ongevallen.’60 Bishop ‘P-47D-5-RE, serial: 42-8575, unnamed: T/O Boxted on a bombing and strafing mission to Holland. After strafing the railway station at Roosendaal, Lt Henderson attacked a car on the road and at 1805 hrs, after being hit in the engine, caught fire and ploughed into the ground at EttenLeur, Holland. KIA.‘61

Nationale archieven: Gemeente Etten-Leur Naast de beschieting van de autobus wordt in een proces-verbaal ook melding gemaakt van een beschieting van een luxe-auto ter hoogte van de Neerstraat op de Rijksweg Breda-Etten-Leur. Hierbij werden geen persoonlijke ongelukken gemeld.58 Gemeente Etten-Leur Uit een proces-verbaal werd opgemaakt dat het vliegtuig neerstortte op ‘de Baai’ en wrakstukken werden verspreid over 200 meter. Op een wrakstuk van een vleugel kwam het nummer 28575 voor. Piloot van het vliegtuig was Everett A. Henderson en werd gevonden in een staand perceel frambozen.62

Internationale archieven: -

Relevantie en herleidbaarheid: De locatie van de beschieting is indicatief ingetekend op de inventarisatiekaart. Er zijn echter geen aanwijzingen dat gevaarlijke munitie is achtergebleven na de luchtaanval. Derhalve wordt de indicatie niet verder meegenomen in het vervolg van dit onderzoek.

NARA – After Action Report 63rd Fighter Group 12 Thunderbolt jachtbommenwerpers van het 63e Fighter Squadron van de 56e Fighter Group voerde aanvallen uit boven de Dutch Island op Duitse troepenconcentraties en transportmiddelen. Zij stegen op vanaf vliegveld Boxted om 16.30 en kwamen terug om 19.30.

Op de luchtfoto’s van 19 september 1944 (sortienummer 106G-2983) is de crashlocatie van de Amerikaanse jachtbommenwerper te herleiden. De crashlocatie is ingetekend en op basis van aanvullend feitenmateriaal zal een verdacht gebied afgebakend worden. (zie Paragraaf 5 Conclusie)

In eerste instantie wordt gemeld dat Lt. Henderson met zijn vliegtuig neerstortte bij Noordeweg (Zeeland). De vondst van zijn vliegtuig en zijn lichaam bij Etten-Leur spreekt dit echter tegen. Uit de After Action Reports van het 63e Fighter Squadron is op te maken dat men voor deze dag 16 x 250 lbs bommen G.P. (general purpose) bij zich hadden. Zes daarvan worden afgeworpen op twee doelen, te weten een weg in kaartviertkant 8223 en een aantal auto’s bij het dorp Axel in kaartvierkant 3304. Over de overige bommen wordt gezegd: Twee werden geworpen op een trein in de buurt van Breda. (coordianaat 4QD9337) Drie werden geworpen in enemy territory.

Op dezelfde luchtfoto’s zijn ook waarschijnlijk twee kraters van afwerpmunitie zichtbaar. Deze zijn vermoedelijk afkomstig van jachtbommenwerpers van het 63e Fighter Squadron die op 9 september aanvallen uitvoerde. Wie de aanval uitvoerde op het station in Etten-Leur is niet precies duidelijk. De informatie omtrent de hoeveelheid bommen welke zijn afgeworpen in de buurt van station Etten is summier. Na analyse van de Mission Reports zijn zeven vliegtuigbommen niet toegewezen aan een exacte locatie. Aangezien twee waarschijnlijke kraters van afwerpmunitie zijn te zien, zijn er twee van de zeven toe te wijzen aan de kraters, blijven vijf niet toe te wijzen vliegtuigbommen over. Derhalve is er genoeg aanleiding om een op afwerpmunitie verdacht gebied af te bakenen in

Broos, Etten-leur, 97. West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 1138, Proces-verbaal en rapport betreffende beschietingen met bijlagen. 1944-1945. 59 C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-1945 (Eindhoven 2001), 80 en 98; SGLO, Verliesregister, <https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/rs.php?aircraft=&sglo=&date=&location=etten&pn=&unit=&name=&cemetry=&airforce=&target=&area=&airfield=> [Geraadpleegd op: 20-7-2020]. 60 Huuman, Spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 472. 61 S. Bishop, Losses of the US 8th Air Forces Volume 4 ETO Area – July 1944 – September 1944 (Cambridge 2013), 316. 62 West-Brabants Archief (WBA), 0085 Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949, inventarisnummer 584, Amerikaanse en Engelse militairen. 1943-1944, 1946-1947. 57 58

Pagina 43 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven: Vier behoren tot vliegtuigen die nog niet waren teruggekeerd. (Not Yet Returned) Één werd in ‘het kanaal’ afgeworpen.63 Henderson maakte deel uit van White Group met als leider – en tevens leider van de dagaanval van het gehele squadron – Majoor Dade. Volgens de rapporten hoorde Henderson tot de Not Yet Returned (NYR).

10-091944

-

-

2nd TAF - Daily Logs ‘Loco and fourty goods trucks D.9036, loco dam. No other movement seen.’ ‘Bergen-Op-Zoom - Breda - Eindhoven. Loco of Red Cross train straffed D.8937. 1 a/c crashed Cat E, Pilot safe.’64

13-091944

Huurman Er vindt een luchtaanval plaats op de spoorlijn te Etten-Leur: ‘8.30 uur extratrein ‘Bergen op Zoom 22’ (een Rode-Kruistrein) nabij Etten-Leur. De loc is defect. Hulploc van Breda met rijtuigen door naar Etten, opnieuw beschoten, de loc is defect. De machinist en ondermachinist zijn gewond. Achtergebleven wagens raken in brand, beide sporen versperd door bominslag.’66

-

2nd TAF – Squadron ORB ‘1 train, soon stationary at D.8937, strafed engine. Coaches had red crosses on roof. No steam up. Possibly attacked before.’65 2nd TAF - Daily Logs 12 Spitfires – 317 squadron – 131 Wing Time up: 09.30 – time down: 19.24 ‘Schelde area. Train attacked D.8434. 1 loco dest. And all xx trucks on fire.’67 4 Typhoons – 198 squadron – 123 Wing Time up: 10.10 – time down: 17.30

Relevantie en herleidbaarheid: de omgeving van de twee kraters van afwerpmunitie. In het lijn met het verhaal uit de Mission Reports viel een spoorlijn of treinstel onder een potentieel doel voor die dag. Derhalve wordt de spoorlijn in het onderzoek gezien als een Line Target. Dit houdt in dat het verdachte gebied bepaald wordt door een afstand van 91 meter aan te houden, gemeten vanuit het hart van het doel (spoorlijn). Dit verdachte gebied wordt in het vervolg van het onderzoek inzichtelijk gemaakt. (Hoofdstuk 5) De trein die wordt beschoten in kaartvierkant QD9036 bevind zich buiten de gemeente Etten-Leur. De luchtaanval op deze trein wordt niet meegenomen in het vervolg van dit onderzoek. Hetzelfde geldt voor de trein die beschoten werd in kaartvierkant QD8937.

Volgens de Operation Recod Book (ORB) voerde het 317e squadron allereerst een aanval uit op een trein ter hoogte van de spoorwegovergang Hoevenseweg – Markt. Hoe en met welke wapens de aanval werd uitgevoerd is niet duidelijk. Twee uur later voerde het 198e squadron wederom een aanval uit op de spoorlijn bij Etten-Leur. Dit squadron vermeldt hetzelfde coördinaat als plaats van de aanval (QD8435). Zij stellen dat zij twee treinen

63

National archives and Records Administration te Washington D.C., RG 18 Records of the Army Air Forces, Box 3294, 56th Fighter Group – Mission Report September 9, 1944. The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inventarisnummer 715, 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Sept.-Oct.1944. 65 The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inventarisnummer 1880-14, No. 440 Squadron. 66 Huuman, Spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 475. 67 The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inventarisnummer 715, 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Sept.-Oct.1944, sheetnummer 1556 64

Historisch Vooronderzoek

Pagina 44 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven: ‘Rly NE. Of Roosendaal. 64 R/P at 18 flats carrying tanks D.8435. Many hits followed by explosions.’68 2nd TAF – Squadron ORB 317 squadron Time up: 07.25 – time down 08.40 Dit squadron had de opdracht om in een onbekende [onleesbare] locatie een armed reconnaissance uit te voeren, op zoek naar moving enemy targets of barges om te vernietigen. 07.50H ‘At D.8435 a train moving towards Breda consisting of [onleesbaar], and about 30 trucks was attacked, all trucks were set on fire, and the loco, destroyed. 198 squadron Time up: 10.45 – time down: 12.15 ‘At 10.45 hours eight aircraft took off on a ARMED RECCE in the ROOSENDAAL – BREDA area. Not much seen on the railway line ROOSENDAAL to DORDRECHT., but two trains were seen near HAANSBERG – one stationary and one moving east towards BREDA. The moving train consisted of 15 to 20 wagons carrying tanks, AFV’s and guns. This was attacked with rockets and cannon along its entire length. Cannon strikes were observed on the engine and the flak platform was destroyed by rockets. Damage was caused along the entire train. The stationary train consisting of 20 covered wagons and three tank transporters was also attacked. At least three direct hits with rockets and many cannon strikes were observed. Later reconnaissance by another Squadron confirmed that both trains were heavily damaged, both engines destroyed.

Relevantie en herleidbaarheid: in op dit coördinaat aanvallen, met 64 luchtgronddoelraketten en boordwapengeschut. Een ander niet gedefiniëerd squadron zou later de accuraatheid van de aanval bevestigen. Op de luchtfoto’s van 19 september en 21 oktober 1944 zijn waarschijnlijk kraters van luchtgronddoelraketten zichtbaar. Er zijn echter meer dan 64 waarschijnlijke kraters zichtbaar. Vermoedelijk voerde het 317e squadron ook aanvallen uit met luchtgronddoelraketten. Hoeveel zij bij zich hadden is niet duidelijk. In tegenstelling wat gemeld wordt in de ORB’s lijkt uit de luchtfoto te kunnen worden afgeleid dat twee locaties als doel worden aangevallen. Enerzijds de spoorwegovergang aan de Hoevenseweg. Anderzijds het station te Etten, op ongeveer +-750 meter afstand van de spoorwegovergang. Over dit gehele tracé zijn meerdere waarschijnlijke inslagkraters van luchtgronddoelraketten zichtbaar. In lijn met het verhaal was een spoorlijn of treinstel een potentieel doel voor die dag. Dit potentieel doel wordt gezien als een Line Target. Dit houdt in dat het op luchtgronddoelraketten verdacht gebied wordt bepaald door een afstand van 80 meter, gemeten vanuit het hart van het doel (spoorlijn). Dit verdachte gebied wordt in het vervolg van het onderzoek inzichtelijk gemaakt. (Hoofdstuk 5)

68

The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inventarisnummer 715, 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Sept.-Oct.1944, sheetnummer 1679.

Pagina 45 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

17-091944

-

-

Internationale archieven: Claims: Destroyed – 2 Railway Engines Damaged – 2 Complete Traines.’’69 2nd TAF - Daily Logs Squadron 439 – Wing 143 7 Typhoons Time up: 16.49 – time down: 18.62 ‘Bergen - Breda- Dordrecht. 8 plus H.D.T. and men at D8735 straffed.’70 2nd TAF – Squadron ORB 8 Typhoons Time up: 17.40 – time down: 18.25 ‘This show was led by S/L Pinot and the eight aircraft under his command carried out an Armed Recce over the roads from Breda to Roosendaal. The show was almost uneventful as the only movement seen was a convoy of half a dozen [onleesbaar] moving east at map ref. D.7735. A large fire was also reported burning at map ref. D.1939. No attakcs were carried out and no flak seen. All aircraft returned safely to home.‘71

Relevantie en herleidbaarheid:

De aanval vond vermoedelijk plaats rond de Lage Bremberg. In een later rapport wordt echter een andere locatie aangegeven. De aanval is niet direct te koppelen aan een locatie. Daarnaast gaat het mogelijk om boodwapenmunitie. Deze munitie brengt geen verdere risico’s met zich mee. Deze indicatie wordt derhalve niet meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

Datum:

Sortienummer:

Fotonummer(s):

Schaal:

Beschrijving:

19-091944

106G-2983

3321, 3322, 3323, 3324, 3325, 3326, 3327, 3328, 3329, 3330, 3331, 3332, 4322, 4323, 4324, 4325, 4326, 4327, 4328, 4329, 4331

1:10.000

26-091944

106G-3038

4064

1:9.000

Op deze luchtfoto’s zijn meerdere waarschijnlijke kraters van luchtgronddoelraketten en afwerpmunitie zichtbaar. De oorzaak van deze kraters is te vinden in de aanvallen die op 9 en 13 september 1944 zijn uitgevoerd. Daarnaast zijn op alle foto’s waarschijnlijk verspreide kraters van afwerpmunitie zichtbaar. Deze kraters komen mogelijk van de bombardementen die hebben plaatsgevonden tijdens de meidagen van 1940. Deze kraters worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek. Deze luchtfoto dekt alleen een klein deel ten westen van het Liesbos af. Op deze

69

The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inventarisnummer 1170-37, No. 198 Squadron. The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inventarisnummer 715, 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Sept.-Oct.1944, sheet 1601. 71 The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inventarisnummer 1879-14, No. 439 Squadron. 70

Historisch Vooronderzoek

Pagina 46 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven:

28-091944

-

-

2nd TAF - Daily Logs 8 x 93 spitfires. Up 09.20 – down 15.30 Squadron 222 – Wing 135 12 Spitfires ‘Bergen Breda. 12 x 500 dropped. 2 near misses on river bridge at D.8641.’72 2nd TAF – Squadron ORB Time up: 10.35 – time down: 12.10 ‘F/Lt. R.A. Beardsley led the Squadron an armed recce over the Eastern part of the Dutch Islands, first dive-bombing road and rail bridges over a canal. Two or three bombs caused damage. No M.T. was seen but barges were shot up.’73

Relevantie en herleidbaarheid: luchtfoto zijn geen sporen van de oorlog te herleiden. Op de luchtfoto van 28-10-1944 (sortie 41153) zijn twee kraters van afwerpmunitie zichtbaar bij de Zwartenbergse brug (kaartvierkant 8540). Vermoedelijk bedoelde men in de ORB deze brug. De kraters zijn waarschijnlijk afkomstig van het bombardement op deze datum (28-9-1944). In de Daily Log van de 2nd TAF wordt gesproken van 12 500 lbs bommen. Of deze allemaal in de omgeving van de Zwartenbergse brug zijn afgeworpen is niet duidelijk. Er zijn op de kaart maar twee kraters te zien. In de squadron ORB wordt gemeld dat twee of drie bommen schade aanrichtten en dat er geen moving targets gezien werden. Wel werden enkele boten die zich in het water begaven beschoten. Op een latere luchtfoto – van 4 november 1944 – zijn nog steeds maar twee kraters te zien. Omdat vanwege de onvolledige informatie niet uitgesloten kan worden dat er meerdere vliegtuigbommen werden afgeworpen in de omgeving van de brug wordt een op afwerpmunitie verdacht gebied afgebakend. De brug wordt in deze aanval gezien als een Pin Point Target, aangezien de brug een vooraf bepaald specifiek doel was. Dit houdt in dat het verdachte gebied wordt bepaald door een afstand van 186 meter, inclusief 5 meter georeferentie, gemeten vanuit het hart van het doel (Zwartenbergse brug).

Dit verdachte gebied wordt in het vervolg van het onderzoek inzichtelijk gemaakt. (Hoofdstuk 5)

72

The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Re-ports, inventarisnummer 715, 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Sept.-Oct.1944, sheet 1679. 73 The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inventarisnummer 1372-37, No. 222 Squadron; The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inventarisnummer 1372-38, No. 222 Squadron.

Pagina 47 van 97

Gemeente Etten-Leur

Datum: Oktober 1944

Literatuur: Broos De Amerikaanse 104e Infanteriedivisie was klaargestoomd om vanuit België op te trekken richting de vitale kruisingswegen tussen Breda-Etten-LeurRoosendaal en later de Moerdijkbrug. Deze divisie bestond uit het 413e infanterieregiment ‘’The Seagulls’’, het 414e infanerieregiment ‘’The Mountaineers’’ en het 415e infanterieregiment ‘’The Old Faithfull’’, als ook een regiment artillerie, een verkenningseskadron en enkele speciale troepen. Om extra stootkracht te geven aan de divisie werd ook een eskadron van het Britse 147e Tankregiment toegevoed, alsook een extra batterij antitankartillerie.74 Broos ‘Er vielen twee doden toen bij de Vaartkant mensen die op de vlucht waren werden beschoten door vier Amerikaanse jagers. [..] Op de Roosendaalseweg vielen de volgende dag twintig Geallieerde vliegtuigen vier Duitse tanks aan. Even later volgde een aanval op een Duitse auto. [..] Op de Klappenberg werd een Duitse stelling ingericht.’75

Nationale archieven: -

Internationale archieven: -

Relevantie en herleidbaarheid: Uit deze indicatie kunnen geen explosieven aan het onderzoeksgebied worden herleid. Deze indicatie heeft puur een contextuele betekenis.

-

-

Door wie de mensen op de Vaartkant of de tanks op de Roosendaalseweg werden aangevallen kon niet worden herleid uit het bronnenmateriaal. Daarnaast is niet bekend waarmee werd geschoten door de Amerikaanse vliegtuigen. Ook de plaats van de ingerichte stelling is niet bekend. Op luchtfoto’s is geen stelling gevonden rond de Klappenberg. De informatie is te summier om mee te nemen in het vervolg van dit onderzoek.

Datum:

Sortienummer:

Fotonummer(s):

Schaal:

Beschrijving:

21-101944

400-1344

4238, 4237, 4236, 4177, 4176, 4175, 4174, 4173, 4172, 3106, 3108, 3109, 3110, 3111, 3112, 3113, 3169, 3170, 3171, 3172, 3173, 3174, 3175, 3176

1:15.000

Op deze luchtfoto’s zijn meerdere waarschijnlijke kraters van luchtgronddoelraketten en afwerpmunitie zichtbaar. De oorzaak van deze kraters is te vinden in de aanvallen die op 9 en 13 september 1944 zijn uitgevoerd. Daarnaast zijn op alle foto’s waarschijnlijk verspreide kraters van afwerpmunitie zichtbaar. Deze kraters komen mogelijk van de bombardementen die hebben plaatsgevonden tijdens de meidagen van 1940 of zijn van niet nader te bepalen bombardementen (bijvoorbeeld noodafworpen). Deze kraters worden meegenomen in het vervolg van het onderzoek.

05-101944

74 75

Broos, Etten-leur, 95. Broos, Etten-leur, 98.

Historisch Vooronderzoek

Pagina 48 van 97

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven:

28-101944

4-1153

3107, 3156, 4139, 4140, 4141, 3148, 4148, 4153, 4154, 4155, 3166, 4166, 3175, 4175

1:9.400

28-101944 29-101944

4-1159

3085

1:7.600

Hoegh Amerikaanse troepen kwamen vanuit Rijsbergen en Sint Willebrord en rukten op in de richting van de hoofdweg Breda-Roosendaal en de dorpen Leur en Etten. De Duitse verdedigingslinie bij de Turfvaart werd doorbroken. Het volgdende wordt medegedeeld: ‘On 29 October, while the 415th Infantry was improving its position in control of the Breda-Roosendaal highway, the 414th Infantry made its assault north.[..] The 386th Field Artillery Battalion, reinforced by the 385th and 387th Field