Document · PDF

Toelichting Bijlage 12 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten (1)

Raad debatteert 11 juni 2024, gemeente Etten-LeurBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan “Reconstructie N389”29.573 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Kriegstagebücher

Bij het NARA zijn (microfilms van) Duitse bronnen uit de Tweede Wereldoorlog ondergebracht, waaronder informatie betreffende de Kriegsmarine die op o.a. Nederlands grondgebied heeft gevochten. De volgende bronnen zijn bij het NARA geraadpleegd 10: NARA Washington

Inventarisnummer

Kriegstagebuch Admiral in den Niederlanden. 1-31 december 1944.

T1022-2726

Kriegstagebuch Marinebefehlshaber Niederlande. 1940-1941.

T1022-2784

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen in de geraadpleegde inventarisnummers.

2.14 Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg In het Bundesarchiv-Militärarchiv zijn de gevechtsverslagen van Duitse eenheden die in mei 1940 en in 1944-1945 strijd op Nederlands grondgebied hebben geleverd ondergebracht. Dit betreft bronnen met betrekking tot zowel het Heer, de Luftwaffe als de Kriegsmarine. De volgende bronnen van de Luftwaffenführungsstab Ic zijn bij het Bundesarchiv-Militärarchiv in Freiburg geraadpleegd: Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg.

Inventarisnummer

Luftlageberichte Luftwaffenführungsstab 10 mei 1940 t/m 9 november 1941

RL/2/II/205 t/m 269

Luftlageberichte Luftwaffenführungsstab 1 augustus 1940 t/m 10 november 1940

RM7/344 t/m 353

Het CS-VROO schrijft voor om in overleg met de opdrachtgever Kriegstagebücher van Record Group 242 te raadplegen. AVG heeft het raadplegen van Kriegstagebücher bij het NARA ondervangen door standaard de microfilms T1022-2726 en T1022-2784 te raadplegen. 10

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Het onderzoeksresultaat is in de hierop volgende tabel samengevat: Gebeurtenis (bron: Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg)

Datum

Relevant

0155. Zevenbergen Prov. Nord-Brabant. 3 Bomben. Einschläge in Feld, nahe Landstrasse. Kein Schaden. (Bron: inventarisnr. RL2-II-212) 12 juli 1940

Om 01.55 uur te Zevenbergen in de provincie NoordBrabant zijn er 3 bommen neergekomen. Deze zijn ingeslagen in een veld, nabij een landweg. Geen schade bekend.

Nee

Motivatie

Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

2.15 Imperial War Museums De Imperial War Museums beschikken over een grote collectie foto’s en films van Nederland in de Tweede Wereldoorlog, waaronder opnames die tijdens bombardementen werden gemaakt. Er zijn geen relevante foto’s of films aangetroffen met betrekking tot het onderzoeksgebied.

2.16 Library and Archives Canada 2.16.1

Collectie Defence Overprints en Overlays

Library and Archives Canada beschikt over een collectie zgn. Defence Overprints. Dit zijn geallieerde stafkaarten waarop, op basis van o.a. geanalyseerde luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, Duitse militaire objecten werden ingetekend. Tevens zijn er hier Overlays ondergebracht. Er zijn bij Library and Archives Canada relevante Defence Overprints van het onderzoeksgebied gevonden. Er zijn binnen de begrenzingen van het onderzoeksgebied geen relevante aantekeningen gevonden met betrekking tot oorlogshandelingen en/of ontplofbare oorlogsresten. Derhalve is er geen Defence Overprint weergegeven.

2.17 Centre Historique des archives à Vincennes In het Centre Historique des archives à Vincennes zijn de gevechtsverslagen van Franse eenheden die in mei 1940 strijd op Nederlands grondgebied hebben geleverd ondergebracht. Dit betreft zowel bronnen met betrekking tot Franse infanterie, artillerie en gemechaniseerde eenheden, alsmede documenten van de Franse luchtmacht en marine. Op basis van het literatuur- en archiefonderzoek dat is uitgevoerd door de historici van AVG is besloten dat een bezoek aan Centre Historique des archives à Vincennes geen meerwaarde zal leveren aan dit vooronderzoek met betrekking tot de afbakening van (on)verdachte gebieden. Derhalve zijn er geen Franse gevechtsverslagen geraadpleegd.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

2.18 Luchtfoto’s 2.18.1

Geraadpleegde luchtfoto’s

De volgende luchtfotoarchieven zijn geraadpleegd: ◼

◼

Archief van de Afdeling Speciale Collecties van de Wageningen Universiteitsbibliotheek. Dit archief bevat ruim 94.000 luchtverkenningsfoto’s die zijn gemaakt door de Royal Air Force (RAF) en United States Army Air Forces (USAAF) tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er zijn hier relevante luchtfoto’s aanwezig. Deze zijn door AVG aangeschaft. Archief van het Kadaster te Zwolle. Dit archief bevat circa 110.000 luchtverkenningsfoto’s uit de oorlogsperiode, gemaakt door de RAF en USAAF. Het archief bestaat ook deels uit voor- en naoorlogse luchtfoto’s (in 1939 en 1940 zijn bijvoorbeeld de Grebbelinie en de Nieuwe Hollandse Waterlinie in beeld gebracht). Archief van The National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh. Dit archief bevat circa 11 miljoen luchtverkenningsfoto’s, gemaakt door de RAF en USAAF. Er is gezocht in de collecties ‘JARIC’ en ‘ACIU’. Er zijn hier relevante luchtfoto’s aanwezig. Deze zijn door AVG aangeschaft. Laurier Military History Archive (LMH), Waterloo (Canada). Het betreft hier luchtfoto’s van First Canadian Army die oorspronkelijk werden gebruikt door de Air Photo Interpretation Section in de jaren 1944-1945. De collectie bestaat uit meer dan 130.000 luchtfoto’s en heeft onder andere betrekking op Nederlands grondgebied. The National Archives and Records Administration (NARA), College Park (Verenigde Staten).

Het NARA beschikt over een zeer uitgebreide luchtfotocollectie van meer dan 35 miljoen luchtfoto’s die betrekking hebben op de periode 1918-2011. Deze luchtfoto’s hebben deels betrekking op Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Er zijn hier relevante luchtfoto’s aanwezig. Deze zijn door AVG aangeschaft. Het archief van de Luftbildatenbank te Estenfeld (Duitsland). De Luftbilddatenbank beschikt over 500.000 eigen luchtfoto’s en raadpleegt daarnaast archieven in Nederland, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Canada. Er zijn hier relevante luchtfoto’s aanwezig. Deze zijn door AVG aangeschaft.

Uit de geïnventariseerde luchtfoto’s zijn de meest geschikte luchtfoto’s geselecteerd. Bij de selectie is rekening gehouden met de dekking, de opnamedatum in relatie tot oorlogshandelingen, alsmede de kwaliteit van het fotobeeld en de schaal. Er is gezocht naar luchtfoto’s van zo kort mogelijk voor en na de gevechtshandelingen (mits van voldoende kwaliteit voor interpretatie op oorlogsschade). In bepaalde gevallen zijn er geen luchtfoto’s besteld. Dit wordt in bijlage 6.3 gemotiveerd. Een belangrijk selectiecriterium voor de luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog is de opnamedatum. De voorkeur is uitgegaan naar luchtfoto’s die zo kort mogelijk voor en na de belangrijkste gevechtshandelingen zijn gemaakt. Er is daarnaast rekening gehouden met de kwaliteit van de luchtfoto’s, alsmede de schaal. De bestelde luchtfoto’s worden in hoofdstuk drie in de gebeurtenissentabel per luchtfotoarchief besproken. Datzelfde geldt voor de analyseresultaten.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

De luchtfoto’s zijn als categorie A t/m C gekwalificeerd.11 Dat betekent dat de verkrijgbare luchtfoto’s geen tot een grote kwalitatieve beperking hebben voor wat betreft de luchtfotointerpretatie. Bij de classificatie van objecten op luchtfoto’s is de validiteit van de classificatie in GIS vastgelegd in de volgende drie niveaus van betrouwbaarheid: ◼ ◼ ◼

Bevestigd: betrouwbaarheid grenst aan zekerheid. De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron (betrouwbaarheid 99%) Waarschijnlijk: de organisatie is overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto (betrouwbaarheid 50% of hoger) Mogelijk: de organisatie is overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto (betrouwbaarheid lager dan 50%)

De optimalisatie van de luchtfoto’s heeft plaatsgevonden vanuit de GIS applicatie ArcGIS Pro. Naar aanleiding van de luchtfotoanalyse wordt geconcludeerd dat er sporen van gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied zichtbaar zijn. Dit wordt verder uitgewerkt in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. Op de hierna volgende pagina’s zijn de volgende kaarten weergegeven: ◼ ◼ ◼

Een kaart met daarop de geanalyseerde luchtfoto’s. Een kaart met daarop een collage van de geanalyseerde luchtfoto’s. Een kaart met daarop een weergave van luchtfotoanalyse.

Kwalificatie van de luchtfoto’s: A = goed, B = matig, C = slecht.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

GEANALYSEERDE LUCHTFOTO'S 0/

3 00 H-

0 23

5-7 /2

4-1225

059 / 4-11

-1944

/ 4097

/ 4-11-1

944

400-10 73 / 30

097 / 4-1 1-1944

4-1225 / 3

4-1225 / 4097 / 4 -11-1944

4-1225 /

3059 / 4

-11-1944

4-1225 / 4

-9-1944

25 / 16

4-1225 /

3098 / 4-1 1-1944

ica el

b ta tie

944

ind

4-11-19

/ 4-11-1

/ 4097

/ 3059 /

eg at

4-1225

/ eg at

/C ie

or ica

ind l be ta tie /

-1944 3025 / 16-9

030

H-0

/ 400-1073

/ 23 3098 / 4-1 1-1944

rie

go ate

9 7-1

25-

4-1225 /

099 / 6162

el tab tie ica ind

3G-TUD-S

/ 13-7-194

3G-TUD-S

099 / 6162

/ 13-7-194

ate

/C rie ind ica el

tab tie / Esri Nederland, Community Map Contributors

LEGENDA Onderzoeksgebied

Aan de binnenkant van de contouren van de luchtfoto's zijn respectievelijk het sortienummer, het nummer van de luchtfoto en de datum van de opname van de desbetreffende luchtfoto weergegeven.

Geanalyseerde Luchtfoto's

125

250

500

750

1.000 Meter

LUCHTFOTOCOLLAGE De Langeweg

De Langeweg

Prins Hendrikstraat

Oostrand

nbergen

Oostr and

ZEVENBERGEN

Zevenbergen

Oostrand

d tran

Oo str an d

Oos

Pootweg g ndwe kse Za ldon Haze

Hazeldonkse Zandweg De Afgebrande Hoef

se nk ldo ze Ha

g we nd Za

Hazeldonk

Zwartenberg

ZWARTENBERG

N389

er nb ve Ze

eg ew gs

Esri Nederland, © OpenStreetMap contributors; Esri Nederland, beeldmateriaal.nl

LEGENDA Onderzoeksgebied

125

250

500

750

1.000 Meter

LUCHTFOTOANALYSE

KK K K

K K

K KK

K K

De Langeweg

De Langeweg Oostrand

K K

Prins Hendrikstraat

K K

Oostr and

nbergen

Zevenbergen

K Oos

d tran

Oo str an d

K K

g ndwe kse Za ldon Haze

BK K

KK K K K K KK K KK K KK K

se nk ldo ze Ha

g we nd Za

Hazeldonk K K K K

Zwartenberg

N389

er nb ve Ze

eg ew gs

Esri Nederland, © OpenStreetMap contributors; Esri Nederland, Community Map Contributors

LEGENDA Onderzoeksgebied

Geschutstelling

Granaat krater

Wapenopstelling

Blindganger OO

Krater afwerpmunitie

Loopgraaf met schutterposities Tankgracht Schade door oorlogshandeling

125

250

500

750

1.000 Meter

2.18.2

Veranderingen na-conflictperiode

Er is ten bate van het vooronderzoek middels historische kaarten gezocht naar indicaties betreffende veranderingen na de conflictperiode.12 Het onderzoeksgebied is in de huidige situatie geanalyseerd met behulp van Google Maps, Google Earth en Bing Maps. Uit een vergelijking van deze luchtfoto’s met historisch kaartmateriaal van www.topotijdreis.nl en historische luchtfoto’s blijkt, dat er ter hoogte van de voormalige gemeente Zevenbergen nauwelijks naoorlogse veranderingen hebben plaatsgevonden. De Hazendonkscheweg is vernieuwd naar de huidige N389. Deze loopt na de Zuiddijk direct door over het water, in tegenstelling tot de situatie tijdens W.O.II. In de gemeente Etten-Leur hebben er ter hoogte van het onderzoeksgebied ook nauwelijks naoorlogse veranderingen voor gedaan. Wel is de Strijpenseweg aangelegd, direct aan de Zevenbergseweg (N389). Ook is de aansluiting van de N389 op de Tuinderwsweg en Rijsdijk nieuw. Op de volgende pagina zijn door middel van kaarten van verschillende jaartallen de veranderingen in het onderzoeksgebied weergegeven.

Het betreft hier geen onderzoek na-conflictperiode (hoofdstuk 3.4 van het CS-VROO d.d. februari 2021) maar een beknopte aanvulling op het vooronderzoek 1940-1945. 12

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

NAOORLOGSE VERANDERINGEN

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), 1945 TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000),1960 TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1980 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

Op het gebruik van deze data en services zijn van toepassing de Esri Nederland Terms of Use. U dient hiervan voor gebruik van de data en services kennis te nemen. Zodra u de data of services gebruikt of downloadt stemt u in met deze Terms of Use. De tiled services van de historische kaarten zijn vrij te 2021 gebruiken onder vermelding van bron: Kadaster

LEGENDA Onderzoeksgebied

0 250500 1.000 1.500 2.000 Meter

3 3.1

CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN Gebeurtenissentabel en gebeurtenissenkaart

AVG heeft op basis van de gegevens in hoofdstuk 2 een overzicht van relevante gebeurtenissen opgesteld, die tijdens en na de Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgevonden. Hierbij is gebruik gemaakt van alle op het moment van opstellen beschikbare bronnen. Deze gegevens zijn in chronologische volgorde in een tabel verwerkt. De in deze tabel verwerkte nummering correspondeert met de in de gebeurtenissenkaart verwerkte feiten en in de bodembelastingkaart afgebakende verdachte gebieden (zie hoofdstuk 4).

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

HISTORISCH FEIT

Begindatum

11-5-1940

Einddatum

Tijdstip

16.45 uur

11-5-1940

Bombardement

11-5-1940

Bombardement

11-5-1940

Bombardement

11-5-1940

Bombardement

11-5-1940

Bombardement

11-5-1940

Gebeurtenis

16.45 uur 18.45 uur

11-5-1940

Duitsland

General Wever

Luftwaffe

Zevenbergen

Luftwaffe

Zevenbergen

Luftwaffe

Zevenbergen

Bron

Naam/nummer

Omschrijving feit

Literatuur

T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945

Zevenbergen is door Heinkels He III van het 1./KG 4 "General Wever" omstreeks 16.45 uur gebombardeerd. Het bombardement vond plaats achter de Hazeldonkse Zandweg.

Literatuur

P. Grimm, Verloren luchtruim. De geallieerde luchtoperaties boven Nederland in mei 1940, p. 238

In Zevenbergen kregen de Fransen vervolgens aanvallen van He 111's en Ju 88's van de III./KG te verwerken, evenals van jachtvliegtuigen.

Literatuur

J. de Groot (red.), Zevenbergen 50 jaar bevrijd: Erfgoed van de levenden, p. 32

Bij het vijfde bombardement kwamen de bommen terecht in de weilanden achter de Hazeldonksche Zandweg.

Literatuur

I. Krielen en E. Roek, 'De schade van 1940 en 1944 en een oud kaartje', p. 3

Bombardement op Zevenbergen.

Literatuur

L. Melissen, Toen granaten floten…, p. 21

De bommen van de laatste twee raids vielen buiten de bebouwde kom van Zevenbergen.

Literatuur

F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940. Deel 1, p. 860

Het Frans detachement wilde een aanval doen op de Moerdijk brug. Dit plan werd gestopt door bombardementen op Zevenbergen

Kwaliteit

Afwijking

GIS GKnrs.

Hoofdsoort(en)

Totaal

Beschouwing luchtfoto

Conclusie met motivatie

Afwerpmunitie

Niet verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse is geconcludeerd dat het enige (op de luchtfoto zichtbare) bombardement dat heeft plaatsgevonden nabij het onderzoeksgebied, zich op ongeveer 500 meter afstand van het onderzoeksgebied bevond. Dit heeft geen invloed op het onderzoeksgebied.

Afwerpmunitie

LIT00019_107

Afwerpmunitie en/of geschutmunitie

Niet verdacht. Op basis van de geraadpleegde bronnen kon er geen exacte locatie worden bepaald van de vermoedelijke vliegtuigboordwapen beschietingen. De locatie van het bombardement kon wel worden vastgesteld op basis van de luchtfotoanalyse. Hieruit is gebleken dat het bombardement ongeveer 500 meter buiten het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden.

LIT00019_255

Afwerpmunitie

Niet verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse is geconcludeerd dat het betreffende bombardement ongeveer 500 meter buiten het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden.

Afwerpmunitie

Niet verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse is geconcludeerd dat het enige (op de luchtfoto zichtbare)bombardement dat heeft plaatsgevonden nabij het onderzoeksgebied, zich op ongeveer 500 meter afstand van het onderzoeksgebied bevond. Dit heeft geen invloed op het onderzoeksgebied.

LIT29_1221

LIT00042_2

LIT11180_43

LIT12075_2

LIT11178_1

LIT0002_100

Zevenbergen

Literatuur

Bombardement

Duitsland

Luftwaffe

Zevenbergen

Literatuur

V.E. Nierstrasz, De verdediging van NoordLimburg en Noord-Brabant, mei 1940, p. 380

Aan de gezamenlijk aanval der beide Franse afdelingen kwam een abrupt einde, toen tussen 16.45 en 18.45 Zevenbergschehoek en Zevenbergen uit de lucht werden gebombardeerd. (p. 380)

Literatuur

V.E. Nierstrasz, De verdediging van NoordLimburg en Noord-Brabant, mei 1940, p. 381

Te Zevenbergen was door een luitenant van de staf van 6 G.B. met Duitse wapens een luchtafweer georganiseerd. Desniettegenstaande werden bij de luchtaanval 40 a 50 bommen geworpen. (p.381)

NIMH collectie 409, inventarisnr. 528017

Ik wil weer langs Zevenbergsche Hoek naar mijn Cp. teruggaan, doch kan deze niet meer bereiken, door den aanval der Duitsche bommenwerpers, die gedurende ongeveer 2 uur lang duurt. Ook Zevenbergen schijnt in brand te staan. De op Cp. Aanwezige luitenant heeft inmiddels Zevenbergen tengevolge van het bombardement ontruimd en is op weg naar Zwartenberg.

Archieven

NIMH collectie 409, inventarisnr. 528017

In den middag van 11 Mei werd een Duitsch luchtbombardement op Zevenbergen uitgevoerd. Hierbij zouden een drietal series van zeven bommen zijn afgeworpen. Bij dezen luchtaanval zouden niet minder dan 17 Duitsche toestellen door mitrailleurvuur der troepen van genoemd bataljon (6e Grensbataljon) in de nabijheid van Zevenbergen zijn afgeschoten.

Literatuur

J. de Groot (red.), Zevenbergen 50 jaar bevrijd: Erfgoed van de levenden, p. 3

De Lamgatsebrug, de daarnaast gelegen spoorbrug en de brug bij Zwartenberg werden door Nederlandse troepen opgeblazen.

LIT11180_16

T 600 Boulton Paul Defiant Mk I L6965 PS- van het No. 264 Madras Presidency squadron om 06.50 uur is achter de boerderij van T. Jongmans aan de Hazeldonkse Zandweg te Zevenbergen neergekomen.

LIT29_1221 t/m LIT29_1222

Niet verdacht. Uit aanvullend brononderzoek is gebleken dat het betreffende toestel aan de Afgebrande Hoef, nabij de Hazeldonkse Zandweg is neergekomen. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

Defiant L6965 van het 264 Squadron neergehaald door een Bf 109’s van het 5./JG 26. Het toestel is neergekomen ter hoogte van de Hazeldonkse Zandweg te Zevenbergen.

T0600

Niet verdacht. Uit aanvullend brononderzoek is gebleken dat het betreffende toestel aan de Afgebrande Hoef, nabij de Hazeldonkse Zandweg is neergekomen. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

Duitsland

Luftwaffe

Zevenbergen

Duitsland

Zwartenberg

Duitsland

Zwartenberg

Nederland

Zwartenbergse brug

Engeland

RAF

13-5-1940

Vliegtuigcrash

Engeland

RAF

264 Madras Presidency Squadron

25-7-1940

Luchtfotoanalyse

143000040-VO-02

Zevenbergen

Achter de Hazeldonkse Zandweg

Vliegtuigcrash

16-9-1944

Heinkels He III

Achter de Hazeldonkse Zandweg

Plaatsnaam

Luftwaffe

Vernieling d.m.v. OO

6.50 uur

Locatie

He 111's en Ju 88's

264 Madras Presidency Squadron

13-5-1940

Vliegtuigmodel

Duitsland

Bombardement

12-5-1940

Duitsland

Luftwaffe

Squadron/ Jagdgeschwader

AFBAKENINGSANALYSE

Bombardement

11-5-1940

Duitsland

Organisatie

OMSCHRIJVING FEIT

De Franse afdeling, die in de morgen van 11 Mei naar Moerdijk was gezonden, had de toestand verkend, was in de namiddag van die dag te samen met een V.E. Nierstrasz, De geleidetachement van een Franse generaal en in verdediging van Noordsamenwerking met 6 G.B. een aanval begonnen op de Limburg en Noord-Brabant, Duitse opstellingen bij de Moerdijkbruggen, doen een mei 1940, p. 372 Duitse luchtaanval op Zevenbergen en Zevenbergschehoek deze in de kiem smoorde, zodat de Duisters meester van de Moerdijkbruggen bleven. (p. 372)

Bombardement

11-5-1940

Nationaliteit/herkomst

LOCATIE

Luchtfotoanalyse

Zwartenberg

Archieven

Boulton Paul Defiant Mk I

Hazeldonkse Zandweg

Zevenbergen

Literatuur

T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945

Boulton Paul Defiant Mk I

Hazeldonkse Zandweg

Zevenbergen

Literatuur

SGLO Verliesregister, T0600

Zevenbergen

Luchtfotocollectie

NCAP, H-0030, nr. 230

Zevenbergen

Luchtfotocollectie

LIT00019_257

Wageningen, 400-1073, nr. 3025

N389 Etten-Leur - Zevenbergen

7 meter

K39601 t/m K39603

GST9269 t/m GST9172, LG5846, KG37430 t/m KG37661

40 a 50 bommen

Afwerpmunitie

Niet verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse is geconcludeerd dat het enige (op de luchtfoto zichtbare)bombardement dat heeft plaatsgevonden nabij het onderzoeksgebied, zich op ongeveer 500 meter afstand van het onderzoeksgebied bevond. Dit heeft geen invloed op het onderzoeksgebied.

Afwerpmunitie

Niet verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse is geconcludeerd dat het enige (op de luchtfoto zichtbare)bombardement dat heeft plaatsgevonden nabij het onderzoeksgebied, zich op ongeveer 500 meter afstand van het onderzoeksgebied bevond. Dit heeft geen invloed op het onderzoeksgebied.

21 bommen

Horizontale afbakening

Verticale afbakening

GIS BBKnrs.

Niet verdacht. De vernielingendoor Nederlandse troepen in de meidagen van 1940 zijn gecontroleerd uitgevoerd. Mogelijk achtergebleven materialen zijn direct na de meidagen van 1940 geruimd. AVG gaat er daarom vanuit dat er geen ontplofbare oorlogsresten zijn achtergebleven naar aanleiding van deze gebeurtenis.

Vernielingsladingen

Afwerpmunitie

Tussen de Hazeldonkse Zandweg en de Pootweg zijn drie bomkraters waargenomen.

Afwerpmunitie, geschutmunitie en hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers, klein kaliber munitie

Aan de Zuiddijk te Zevenbergen zijn vier geschutsopstellingen waargenomen, geplaatst in een halve cirkelvorm, met daarbij een loopgraaf. Nabij de rotonde Hazeldonkse Zandweg - Oostrand is een vermoedelijk inslagpunt van een blindganger aangetroffen. Er zijn daarnaast vele granaatinslagen waargenomen langs de gehele Hazeldonkse Zandweg en bij Zwartenberg.

Niet verdacht. De betreffende kraters liggen op ongeveer 500 meter van het onderzoeksgebied af. Eventuele afbakening hiervan heeft geen invloed op het onderzoeksgebied.

Verdacht. Mogelijk zijn er ten gevolge van de artilleriebeschietingen die hebben plaatsgevonden in en nabij het onderzoeksgebied ontplofbare oorlogsresten achtergebleven.

Volledige gebied tussen de rotonde Bovengrens: mv Niet verdacht. De geschutsopstellingen en het loopgraaf Hazeldonkse Zandweg - WOII. Ondergrens: liggen buiten het onderzoeksgebied. De afbakening van Oostrand en Black 2,5 m -mv WO deze voormalig aanwezige militaire werken hebben geen Mountain Farm invloed op het onderzoeksgebied. Tevens ligt het inslagpunt van de blindganger ook buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.

BBK1

Begindatum

Einddatum

Tijdstip

Gebeurtenis

30-10-1944

Vernieling d.m.v. OO

30-10-1944

Artilleriebeschieting

30-10-1944

31-10-1944

Vernieling d.m.v. OO

Nationaliteit/herkomst

Organisatie

Squadron/ Jagdgeschwader

Vliegtuigmodel

Duitsland

Locatie

Zwartenbergse brug

Duitsland

Zwartenbergse brug

Verticale afbakening

Vernielingsladingen

Verdacht. De Duitsers hebben in het najaar van 1944 met geïmproviseerde middelen vernielingsladingen gebruikt voor het laten springen van diverse bruggen. Dit is ook het geval geweest bij de brug bij Zwartenberg. Derhalve is het mogelijk dat er ontplofbare oorlogsresten zijn achtergebleven.

Contouren van de brug + 25 meter (enkel de watergang)

Waterlegger WOII

BBK3

Geschutmunitie

Verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse is geconcludeerd dat er in en nabij het onderzoeksgebied artilleriebeschietingen hebben plaatsgevonden. Mogelijk zijn er ten gevolge hiervan ontplofbare oorlogsresten achtergebleven.

Volledige gebied tussen de rotonde Bovengrens: mv Hazeldonkse Zandweg - WOII. Ondergrens: Oostrand en Black 2,5 m -mv WO Mountain Farm

BBK1

Vernielingsladingen

Verdacht. De Duitsers hebben in het najaar van 1944 met geïmproviseerde middelen vernielingsladingen gebruikt voor het laten springen van diverse bruggen. Dit is ook het geval geweest bij de bruggen bij Zwartenberg. Derhalve is het mogelijk dat er ontplofbare oorlogsresten zijn achtergebleven.

Contouren van de brug + 25 meter (enkel de watergang)

Waterlegger WOII

BBK3

Vernielingsladingen

Verdacht. De Duitsers hebben in het najaar van 1944 met geïmproviseerde middelen vernielingsladingen gebruikt voor het laten springen van diverse bruggen. Dit is ook het geval geweest bij de bruggen bij Zwartenberg. Derhalve is het mogelijk dat er ontplofbare oorlogsresten zijn achtergebleven.

Contouren van de brug + 25 meter (enkel de watergang)

Waterlegger WOII

BBK3

LIT12074_6

Geschutmunitie

Volledige gebied tussen de rotonde Bovengrens: mv Hazeldonkse Zandweg - WOII. Ondergrens: Oostrand en Black 2,5 m -mv WO Mountain Farm

BBK1

Volledige gebied tussen de rotonde Bovengrens: mv Hazeldonkse Zandweg - WOII. Ondergrens: Oostrand en Black 2,5 m -mv WO Mountain Farm

BBK1

Volledige gebied tussen de rotonde Bovengrens: mv Hazeldonkse Zandweg - WOII. Ondergrens: Oostrand en Black 2,5 m -mv WO Mountain Farm

BBK1

Omschrijving feit

Zwartenberg

Literatuur

J. de Groot (red.), Zevenbergen 50 jaar bevrijd: Erfgoed van de levenden, p. 15

De Duitsers bliezen de brug bij Zwartenberg op, om de geallieerde opmars te vertragen.

LIT11180_29

Zevenbergen

Literatuur

L. Melissen, Toen granaten floten…, p. 34

De eerste granaten vlogen over Zevenbergen heen.

LIT11178_10

Archieven

Gemeentearchief Zevenbergen, toegang 0682, inventarisnr. 5011

Na 1 September 1944 is de brug over de rivier de Mark vernield. Naar ik meen is deze brug echter opgeblazen door de Duitsche bezettingstroepen en zal deze bijgevolg niet gerekend worden tot de geallieerde gevechtshandelingen.

Literatuur

C. de Gouw, 'Oorlog en Bevrijding Zevenbergen 1942-1945', p. 16

De daarop volgende nacht lieten de Duitsers de brug bij Zwartenberg in de lucht vliegen om de opmars van de geallieerde troepen te vertragen.

Het Duits geschut, dat in de gemeente stond opgesteld, begon te vuren naar de geallieerden. Dit vuren werd prompt beantwoorden en zo begon dinsdag 31 oktober 1944 de beschieting van Zevenbergen.

GIS GKnrs.

GA1709_50

Totaal

Beschouwing luchtfoto

31-10-1944

Artilleriebeschieting

Duitsland en Geallieerde machten

Zevenbergen

Literatuur

C. de Gouw, 'Oorlog en Bevrijding Zevenbergen 1942-1945', p. 16

1-11-1944

Artilleriebeschieting

Duitsland en Geallieerde machten

Zevenbergen

Literatuur

C. de Gouw, 'Oorlog en Bevrijding Zevenbergen 1942-1945', p. 17

Aanhoudend granaatvuur in Zevenbergen

LIT12074_10

Geschutmunitie

1-11-1944

Wapenopstelling

Duitsland

Zwartenberg

Archieven

NARA Washington, 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944

Artillerieposities. Hoeveelheid geweren: 4. Kaliber: Medium. Locatie: 845421

NAR104_87

Geschutmuntie, hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers, klein kalibermunitie, toebehoren van munitie

Niet verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse in geconcludeerd dat de betreffende stellingen buiten de begrenzingen van het onderzoeksgebied aanwezig waren.

Vijandelijke handelingen in deze periode waren erop gericht dat onze realisatie van een verdedigingspunt over de brug van de Mark voorkomen werd. De verdediging van de rivier was zoals naar onze verwachting georganiseerd: verdedigingspunten te Standaarbuiten en Zevenbergen. Onze troepenmacht werd flink met mortier- en artillerievuur bestookt, echter zij slaagde er toch in om de rivier bij Standaarbuiten over te steken met een bataljon.

NAR104_88

Geschutmunitie

1-11-1944

Artilleriebeschieting

3-11-1944

Vliegtuigboordwapenbeschieting

Geallieerde machten

4-11-1944

Bombardement

4-11-1944

Bombardement & artilleriebeschieting

Geallieerde machten

4-11-1944

Bombardement & artilleriebeschieting

Geallieerde machten

4-11-1944

Bombardement

Geallieerde machten

4-11-1944

143000040-VO-02

Bombardement

Bombardement & vliegtuigboordwapenbeschieting

Bombardement en vliegtuigboordwapenbeschieting

Duitsland en Geallieerde machten

Geallieerde machten

Spitfires

LIT12074_5

Hoofdsoort(en)

Duitsland

845421

Zwartenberg

Afwijking

Horizontale afbakening

Naam/nummer

Zwartenberg

Kwaliteit

Conclusie met motivatie

Bron

Vernieling d.m.v. OO

Duitsland en Verenigde Staten van Amerika

Zwartenbergse brug

Plaatsnaam

GIS BBKnrs.

Zwartenbergse brug

Zwartenberg

Archieven

NARA Washington, 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944

Langs de Mark

Zevenbergen

Literatuur

L. Melissen, Toen granaten floten…, p. 38

Geallieerde vliegtuigen namen de vele stellingen langs de Mark onder vuur met hun boordmitrailleurs.

LIT11178_18

Geschutmuntie, hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers, klein kalibermunitie, toebehoren van munitie

Niet verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse in geconcludeerd dat de stellingen aan de Mark buiten de begrenzingen van het onderzoeksgebied aanwezig waren.

Zevenbergen

Literatuur

J. Didden, J M. Swarts, Brabant bevrijd, p. 254

Zevenbergen was uit de lucht aangevallen.

LIT10102_18

Afwerpmunitie

Verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse is geconcludeerd dat er in en nabij het onderzoeksgebied bombardementen hebben plaatsgevonden. Mogelijk zijn er ten gevolge hiervan ontplofbare oorlogsresten achtergebleven.

Contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

BBK2

Zevenbergen

Literatuur

C. de Gouw, 'Oorlog en bevrijding Zevenbergen 1942-1945', p. 17

Op zaterdag 4 november wierpen geallieerde vliegtuigen bommen op Zevenbergen. Gedurende vier aanvallen werden niet minder dan vijftig bommen afgeworpen en werd met boordwapens geschoten om de Duitsers te verdrijven.

Contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

BBK2

Geschutmunitie: Volledige gebied tussen de rotonde Hazeldonkse Zandweg Oostrand en Black Mountain Farm Afwerpmunitie: contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Geschutmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 2,5 m -mv WO Afwerpmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

Geschutmun tie: BBK1 Afwerpmunit ie: BBK2

LIT12074_11 Afwerpmunitie t/m LIT12074_12

(niet minder dan) 50 bommen

Zevenbergen

Literatuur

C. de Gouw, 'Oorlog en bevrijding Zevenbergen 1942-1945', p. 18

Schade en verwoesting door artilleriebeschietingen en bombardementen.

LIT12074_20

Afwerpmunitie en geschutmunitie

Verdacht. Op basis van de luchtfotoanalyse is geconcludeerd dat er in en nabij het onderzoeksgebied bombardementen en artilleriebeschietingen hebben plaatsgevonden. Mogelijk zijn er ten gevolge hiervan ontplofbare oorlogsresten achtergebleven.

Zevenbergen

Literatuur

L.A. Hoegh / H.J. Doyle, Timberwolf Tracks: The His-tory of The 104th Infantry Division 19421945, p. 93-94

Regelmatig waren er luchtaanvallen op Zevenbergen door Spitfires, ook op andere stellingen.

LIT24142_13

Afwerpmunitie

Contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

BBK2

Geschutmunitie: Volledige gebied tussen de rotonde Hazeldonkse Zandweg Oostrand en Black Mountain Farm Afwerpmunitie: contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Geschutmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 2,5 m -mv WO Afwerpmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

Geschutmun tie: BBK1 Afwerpmunit ie: BBK2

Geschutmunitie: Volledige gebied tussen de rotonde Hazeldonkse Zandweg Oostrand en Black Mountain Farm Afwerpmunitie: contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Geschutmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 2,5 m -mv WO Afwerpmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

Geschutmun tie: BBK1 Afwerpmunit ie: BBK2

Geschutmunitie: Volledige gebied tussen de rotonde Hazeldonkse Zandweg Oostrand en Black Mountain Farm Afwerpmunitie: contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Geschutmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 2,5 m -mv WO Afwerpmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

Geschutmun tie: BBK1 Afwerpmunit ie: BBK2

Zevenbergen

Literatuur

Archieven

C. Klep en B. Schoenmaker, De bevrijding van Neder-land 1944-1945. Oorlog op de flank, p. 220

L. Melissen, Toen granaten floten…, p. 41

NARA Washington, 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944

Klundert en Zevenbergen werden door de combinatie van geallieerde lucht- en artilleriebombardementen en Duitse vernielingen, onder meer met fosforgranaten, grotendeels verwoest.

Even later vond er nog een aanval plaats met boordmitrailleurs en zware bommen.

De meeste bombardementen en beschietingen vonden plaats in Zevenbergen.

N389 Etten-Leur - Zevenbergen

LIT00001_71

Afwerpmunitie en geschutmunitie

LIT11178_26 Afwerpmunitie en t/m LIT11178_27 geschutmunitie

NAR104_94

Afwerpmunitie en geschutmunitie

Begindatum

Tijdstip

Gebeurtenis

Nationaliteit/herkomst

4-11-1944

9.30 uur

Bombardement

4-11-1944

9.30 uur

Bombardement

4-11-1944

9-7-1945

25-01-2021

143000040-VO-02

Einddatum

11.30 uur

Organisatie

Squadron/ Jagdgeschwader

Vliegtuigmodel

Locatie

Bombardement en vliegtuigboordwapenbeschieting

17.30 uur

Vliegtuigboordwapenbeschieting

Gemeentebreed vooronderzoek Bodac

Verticale afbakening

Contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

BBK2

Contouren van de krater hebben een buffer van 87 m + 8 m +5m

Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

BBK2

Geschutmunitie: Volledige gebied tussen de rotonde Hazeldonkse Zandweg Oostrand en Black Mountain Farm Afwerpmunitie: Niet verdacht. De wapenopstelling en de loopgraven contouren van de liggen buiten het onderzoeksgebied. De afbakening van krater hebben een deze voormalig aanwezige militaire werken hebben geen buffer van 87 m + 8 m invloed op het onderzoeksgebied. +5m

Geschutmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 2,5 m -mv WO Afwerpmunitie: Bovengrens: mv WOII. Ondergrens: 10 MPa laag

Geschutmun tie: BBK1 Afwerpmunit ie: BBK2

Contouren van de brug + 25 meter (enkel de watergang)

Waterlegger WOII

BBK3

Afbakening afwerpmunitie

Pinpoint: vanuit het hart van het doel (Zwartenbergse brug) 186 meter, incl. 5 meter luchtfotoafwijking.

Bovengrens: maaiveld Tweede Wereldoorlog. Ondergrens: 6,00 m -mv Tweede Wereldoorlog

BBK 4

Afbakening geschutmunitie

Arbitraire afbakening o.b.v. luchtfoto interpretatie

Bovengrens: maaiveld Tweede Wereldoorlog. Ondergrens: 2,50 m -mv Tweede Wereldoorlog

BBK 5

Naam/nummer

Omschrijving feit

Geallieerde machten

Zevenbergen

Literatuur

L. Melissen, Toen granaten floten…, p. 41

Tegen 9.30 uur begonnen geallieerde vliegtuigen een aanval op Zevenbergen.

Geallieerde machten

Zevenbergen

Archieven

NARA Washington, 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944

Luchtsteun: Luchtaanval om 09.30 uur op Zevenbergen en Klundert.

Zevenbergen

Geallieerde machten

Typhoons

Zevenbergen

Geallieerde machten

Zevenbergen

Luchtfotoanalyse

Gemeentebreed vooronderzoek Bodac

Horizontale afbakening

Bron

Luchtfotoanalyse

14.30 uur

Conclusie met motivatie

Plaatsnaam

Zevenbergen

Zwartenbergse brug

Zevenbergseweg

Zwartenberg

Leur

Luchtfotocollectie

NCAP, 4-1225, nrs, 3059, 4097, 4098

Kwaliteit

NARA Washington, 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944

Luchtstaf piloot-officier meldt dat Zandberg en Zevenbergen om 14.30 uur door Typhoons beschoten zullen worden.

Literatuur

L. Melissen, Toen granaten floten…, p. 44

Nog vóór het donker werd, om half zes ongeveer, beleefde Zevenbergen de laatste aanval, die alleen met boordwapens werd uitgevoerd.

Luchtfotocollectie

NARA, 3G-TUD-S099 nr. 6262

Archieven

Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur d.d. 25 januari 2021. Projectnummer 210125_H0018_VO_01, bijlage 5.3 p. 73

Archieven

Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur d.d. 25 januari 2021. Projectnummer 210125_H0018_VO_01, bijlage 5.3 p. 74

NAR104_89

5 meter

LG5847, LG5848, WPN16231, GST9177 t/m GST9180, K39604 t/m K39633, BPP4587, KG3390 t/m KG5659

NAR104_95

LIT11178_30

N389 Etten-Leur - Zevenbergen

GIS GKnrs.

Hoofdsoort(en)

Totaal

Beschouwing luchtfoto

LIT11178_24 Afwerpmunitie t/m LIT11178_25

Archieven

Afwijking

5 meter

BPP4588

Afwerpmunitie

Afwerpmunitie, geschutmunitie en hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers, klein kaliber munitie

Ter hoogte van het huidige Zeldenrust te Zevenbergen is een wapenopstelling waargenomen met daarbij twee loopgraven. Tevens zijn er nabij de rotonde Hazeldonkse Zandweg - Oostrand vier geschutsstellingen waargenomen. Deze zijn geplaatst in een halve cirkelvorm. Tevens zijn er in deze omgeving diverse bomkraters zichtbaar. Het dak van de indertijd aanwezige boerderij heeft zichbare oorlogsschade. Ook nabij Zwartenberg zijn diverse bomkraters zichtbaar. Er zijn daarnaast vele granaatinslagen waargenomen langs de gehele Hazeldonkse Zandweg en bij Zwartenberg.

Verdacht. Mogelijk zijn er ten gevolge van de artilleriebeschietingen en de bombardementen die hebben plaatsgevonden in en nabij het onderzoeksgebied ontplofbare oorlogsresten achtergebleven.

Afwerpmunitie en/of geschutmunitie en/of raketten

Niet verdacht. De beschikbare luchtfoto is eerder op de dag gemaakt, waardoor een geografische locatie niet te bepalen is. Ook aanvullend onderzoek heeft niet geleid tot het bepalen van een concrete locatie en/of aanvalsdoel. Tot slot spreekt de vermelding in toekomstige tijd. Er zijn geen (aanvullende) bronnen waaruit is gebleken dat de aanval door Typhoons daadwerkelijk is uitgevoerd. Derhalve is deze vermelding te globaal gebleken om een afbakening te kunnen toepassen.

Geschutmunitie

Vernielingsladingen

De brug bij Zwartenberg heeft flinke flinke schade door oorlogshandelingen.

Verdacht. Uit de geraadpleegde bronnen is gebleken dat het hier om een vernieling met explosieven gaat, uitgevoerd door Duitse troepen. De Duitsers hebben in het najaar van 1944 met geïmproviseerde middelen vernielingsladingen gebruikt voor het laten springen van diverse bruggen. Derhalve is het mogelijk dat er ontplofbare oorlogsresten zijn achtergebleven.

GIS BBKnrs.

GEBEURTENISSENKAART

T L

LIT11180_43

K39630

K LIT29_664

K39628

K39629

K K K39631 K39627

K39616

BLG57

K39625B

K K

K39617

K K39626

K39606 K39623 K K39607 K K K39624 GST9178 K K39622 K K39620 K39633 K39621 K K K GST9179 K K39605 KK K39604 K39632 M

GST9177

K39608 K K39618K K39609

LEGENDA Onderzoeksgebied

GA1709_40

K NAR104_87 GST9180

Wapenopstelling Geschutstelling

K39601

LIT29_1221

Blindganger OO

Krater afwerpmunitie Krater geschutmunitie

K39603

LIT12074_20 C S T0600

T1882A

K39602

Melding met betrekking tot vliegtuig(en)

Artillerie- of mortierbeschieting

Militair werk met OOindicatie

Bombardement

Schade door oorlogshandelingen

Vernieling door middel van OO

GST9169 GST9170

WPN16231

LIT29_1222

GST9171 GST9172

De gebeurtenissen die op de gebeurtenissenkaart zijn ingetekend betreffen de gebeurtenissen uit de rapportage.

BLG57

K39626

K39625

K39614

K K K39615 K39610

K39612

GST9177

K39611 K

K39606

K39607 K

K K39623 K GST9178

K39624

Nummers naast de symbolen op de kaart verwijzen naar de gebeurtenissen tabel in het vooronderzoek.

K39622

K K39621 K

K39613

K39620 K39619

K39604

K GST9179 K

K39633

NAR104_87

K39605

K39608 LIT00019_259 GA1709_50 LIT11180_29 VV V LIT12074_5 V LIT11180_16

K39618

LIT29_1221

100

PROJECTNUMMER: TEKENINGNUMMER: FORMAAT: GETEKEND DOOR: DATUM: OPDRACHTGEVER: VOOR AKKOORD:

NAR104_88

GST9180

200 Meter

K39632

K K39609

Gebeurtenissen die in de archieven en literatuur zijn aangetroffen, maar overduidelijk niet het onderzoeksgebied betreffen zijn niet allemaal ingetekend. De gebeurtenissen buiten het onderzoeksgebied zijn daarentegen niet volledig.

143000040 GK-D1 A2 Gijs den Braven 23-06-2022 Antea Group Menno Abee

Esri Nederland, Community Map Contributors

Vestiging Kaatsheuvel: Vestiging Heijen: Veerweg 10 De Grens 7 5171 PW Kaatsheuvel 6598 DK Heijen 0416-700220 0485-802010

Email: eo@avg.eu Web: www.avg.eu

4 4.1 ◼

◼

◼ ◼ ◼

◼

BEOORDELING BRONNENMATERIAAL Indicaties voor explosieven in het onderzoeksgebied Er is in de meidagen van 1940 geen sprake geweest van grondgevechten in het onderzoeksgebied. Wel hebben er diverse luchtaanvallen plaatsgevonden boven Zevenbergen. Deze hebben geen invloed gehad op het onderzoeksgebied. Voorafgaand aan de bevrijding door de geallieerden was er geen sprake van grondgevechten in het onderzoeksgebied. Wel hebben er hevige confrontaties plaatsgevonden met artillerievuur tussen Amerikaanse en Duitse troepen ter hoogte van Zwartenberg. In het onderzoeksgebied waren geen militaire objecten aanwezig. Wel waren er diverse militaire objecten, waaronder loopgraven, geschutstellingen en een wapenopstelling in de nabijheid van het onderzoeksgebied aanwezig. Deze hebben geen invloed gehad op het onderzoeksgebied. Er zijn geen militaire vliegtuigen in het onderzoeksgebied gecrasht. Wel is er in de meidagen van 1940 nabij het onderzoeksgebied, ter hoogte van De Afgebrande Hoef een militair vliegtuig neergekomen. Ter plaatse van het onderzoeksgebied is sprake geweest van vliegtuigbeschietingen, noodafworpen en bombardementen. Het onderzoeksgebied heeft geleden onder gevechtshandelingen. Er zijn in het verleden ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied geruimd ter hoogte van de Hazeldonkse Zandweg. Het betrof hier een handgranaat en een brisantgranaat.

Er is na de Tweede Wereldoorlog nauwelijks sprake geweest van naoorlogse bodemingrepen in het onderzoeksgebied (contra-indicaties). Het betreft hier voornamelijk het vernieuwen en uitbreiden van de Hazeldonkse Zandweg. Ontplofbare oorlogsresten zijn mogelijk ten gevolge van deze bodemingrepen verwijderd of binnen het onderzoeksgebied verplaatst.

Op basis van de beschikbare feiten zijn er voldoende indicaties beschikbaar waaruit blijkt dat er mogelijk ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied aanwezig zijn.

4.2 ◼

◼

Leemten in kennis bronnenmateriaal Bij een historisch onderzoek kan nooit een volledig overzicht van alle bronnen worden verkregen. Er is bij dit onderzoek gebruik gemaakt van een bronnenselectie. Getuigen die meer kunnen vertellen over munitiedumpingen, vliegtuigcrashes en bombardementen kunnen ondertussen zijn overleden. Luchtfoto’s van de Royal Air Force geven doorgaans een betrouwbare indicatie betreffende de vraag of er mogelijk ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied aanwezig zijn. Luchtfoto’s geven altijd een momentopname weer. Er kunnen voor, na en tussen verschillende opnamedata ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied zijn terechtgekomen. Het is, vanwege getroffen camouflagemaatregelen, maar zeer de vraag of alle geschutopstellingen etc. op luchtfoto’s kunnen worden teruggevonden.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

◼

De luchtfoto’s van 4 november 1944 dekken niet het volledige onderzoeksgebied (in de voormalige gemeente Zevenbergen). Eventuele granaatinslagen naar aanleiding van de artilleriebeschietingen konden niet in dit deel van het onderzoeksgebied worden waargenomen. Betreft kraters van afwerpmunitie: op basis van de luchtfoto van 16 september 1944 is er geen aanvalsdoel zoals stellingen in dit gebied bekend voor eventuele luchtaanvallen en/of bombardementen. Echter, dit is geen uitsluitsel dat er mogelijke kraters binnen dit gebied hebben gelegen die AVG onbekend zijn. De ruimrapporten van de EODD kennen hun beperkingen voor wat betreft de nauwkeurigheid van de vindplaatsbeschrijvingen. Het is niet altijd mogelijk om exact aan te geven waar de ontplofbare oorlogsresten werden aangetroffen. Deze munitie is bovendien geruimd. Dergelijke beperkingen zijn er ook bij andere geraadpleegde bronnen, zoals bijvoorbeeld documenten uit de gemeentearchieven. Er kan alleen een op ontplofbare oorlogsresten verdacht gebied worden afgebakend met behulp van concrete locatiebeschrijvingen. Het is niet mogelijk gebleken om de Deltares-methode toe te passen, vanwege het ontbreken van sonderingen van het op afwerpmunitie verdachte gebied.

4.3

Soort en verschijningsvorm van explosieven

In de lijst van gebeurtenissen (hoofdstuk 3) worden de volgende gevechtshandelingen en/of verdedigende maatregelen genoemd: ◼ ◼ ◼

Bombardementen door jachtbommenwerpers Artilleriebeschietingen Het gebruik van vernielingsladingen

Voor de genoemde handelingen is beoordeeld of – als gevolg van de handeling – ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied kunnen worden aangetroffen. Zo ja, dan is tevens beoordeeld welke van de zestien hoofdsoorten ontplofbare oorlogsresten uit het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse in de bodem aanwezig kunnen zijn.

4.3.1

Bombardementen door jachtbommenwerpers

De geraadpleegde bronnen maken melding van de volgende gevechtshandelingen: ◼

Bombardementen van geallieerde vliegtuigbommen met een gewicht van tussen de 250 lb. en 500 lb. Er was sprake van tactische duikbombardementen met name op de Duitse stellingen.

Gegevens betreffende het type ontstekingsinrichtingen, alsmede het aantal, konden niet door AVG worden achterhaald op basis van de geanalyseerde bronnen. Gezien de aard van de tactische luchtaanvallen (ondersteuning grondtroepen) is het aannemelijk dat er impact ontstekers (ook wel bekend als direct werkende ontstekers) zijn gebruikt, aangezien vliegtuigbommen met een chemische lange tijdsvertraging ontsteker een gevaar zouden vormen voor de eigen grondtroepen. Direct werkende ontstekers werden ingezet bij doelen waar een directe uitwerking van het explosief noodzakelijk is (bijvoorbeeld een aanval op een spoorbrug, gebouwen, bewegende doelen zoals vaar- en voertuigen etc.).

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Dit scenario is echter een aanname die niet wetenschappelijk valt te onderbouwen zonder extra archiefonderzoek. AVG acht zich daarom niet aansprakelijk als op basis van deze scenariovorming vervolgwerkzaamheden wordt uitgevoerd. 13 De volgende soorten ontplofbare oorlogsresten zijn als gevolg van de bovengenoemde gevechtshandelingen mogelijk in de bodem aanwezig14: Soort explosief

Nationaliteit

Gewicht / kaliber

Verschijningsvorm

Afwerpmunitie

Geallieerd

250 lb., 500 lb.

Afgeworpen

4.3.2

Artilleriebeschietingen

In de geraadpleegde bronnen wordt gesproken over artilleriebeschietingen in het najaar van 1944. De volgende hoofdsoorten ontplofbare oorlogsresten zijn mogelijk ter plaatse van de locaties waar strijd werd geleverd aanwezig: Soort explosief

Nationaliteit

Type / kaliber

Verschijningsvorm

Geschutgranaten

Duits

2 cm, 5 cm, 7,5 cm, 8,8 cm, 10,5 cm

Verschoten/achtergelaten

Geschutgranaten

Geallieerd

60 mm t/m 105 mm

Verschoten/achtergelaten

4.3.3

Gebruik van vernielingsladingen

Er wordt in de geraadpleegde bronnen melding gemaakt van de aanwezigheid van een onbekende hoeveelheid vernielingsladingen bij een de bruggen bij Zwartenberg in het onderzoeksgebied in 1944. Beide zijn gesprongen zo is te zien op de geraadpleegde luchtfoto’s. De linksgelegen brug ligt binnen de contouren van het onderzoeksgebied. Er was vermoedelijk sprake van een geïmproviseerde vernielingslading. De gebruikte middelen voor de geïmproviseerde vernielingslading is niet bekend. De meest voorkomende gebruikte middelen zijn 27 cm granaten, limpet- en/of tellermijnen en blokken springstof. Ontplofbare oorlogsresten kunnen in het geval van niet in werking getreden vernielingsladingen zijn gedumpt of achtergelaten in het onderzoeksgebied. Wanneer er sprake is geweest van geïmproviseerde vernielingsladingen, dan kunnen ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van de detonatie zijn weggeslingerd. De vraag of ontplofbare oorlogsresten zijn weggeslingerd is afhankelijk van de gebruikte typen ontplofbare oorlogsresten.

De explosievenbranchevereniging VEO en opdrachtgevers als RWS hechten er echter waarde aan dat op basis van beschikbare kennis en praktijkervaring een uitspraak over het type ontstekers wordt gedaan. Daarom is er een Afwegingskader trillingen in afwerpmunitie verdacht gebied (versie april 2019) opgesteld door praktijkdeskundigen onder de VEO-leden. In dit afwegingskader wordt aan het onderzoeksbureau gevraagd om een aannemelijk scenario vast te stellen als er geen specifieke informatie beschikbaar is over het gebruikte type ontsteker. Aan deze voorwaarde is met de voorgaande tekst voldaan. 14 Gegevens betreffende het type ontstekingsinrichtingen, alsmede het aantal, konden niet worden achterhaald op basis van de geanalyseerde bronnen. 13

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Soort explosief

Nationaliteit

Verschijningsvorm

Geïmproviseerde vernielingslading

Duits

Weggeslingerd/gedumpt /achtergelaten

4.4

Aantal mogelijk aan te treffen explosieven

De volgende aantallen ontplofbare oorlogsresten kunnen mogelijk in het onderzoeksgebied worden aangetroffen. Een en ander is gebaseerd op een inschatting van AVG omdat er in de (historische) bronnen geen exacte aantallen worden genoemd: Soort explosief

Aantal mogelijk aan te treffen explosieven

Afwerpmunitie

Eén t/m enkele

Geschutmunitie

Enkele t/m tientallen

Vernielingsladingen

Eén t/m enkele

4.5

Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied

De verdachte gebieden die in deze paragraaf worden besproken zijn ingetekend op de bodembelastingkaart. In de volgende deelparagraaf wordt de begrenzing van ieder verdacht gebied besproken en gemotiveerd.

4.5.1

Bombardementen door jachtbommenwerpers

Een jachtbommenwerper is een jachtvliegtuig dat is aangepast om tactische bombardementen uit te kunnen voeren. Een tactisch bombardement is met name gericht op vijandelijke troepen, aanvoerlijnen en commandocentra in de onmiddellijke nabijheid van het front of het vijandelijke achterland. De bommenladingen die deze jachtbommenwerpers mee konden voeren was zeer beperkt. De inzet van een jachtbommenwerper was hoofdzakelijk gericht op gelegenheidsdoelen die zich tijdens de vlucht zelf presenteerden. Maar het gebeurde ook dat jachtbommenwerpers met een omschreven opdracht op pad werden gestuurd. Spitfires en Typhoons zijn op Nederlands grondgebied door de geallieerden het vaakst ingezet als jachtbommenwerpers. Uit de geraadpleegde bronnen blijkt ook dat deze inderdaad ter hoogte van het onderzoeksgebied gebruikt zijn voor bombardementen. De afbakeningsmethode is gehanteerd is gebaseerd op het uitgevoerde onderzoek zoals beschreven in bijlage CS-VROO-02.B02.02 en vormt de leidraad om luchtaanvallen van deze toestellen op een gefundeerde en herleidbare wijze te analyseren en een verwachtingsgebied af te bakenen. Bij de analyse van het bronnenmateriaal voor de afbakening van een verwachtingsgebied wordt er ingegaan op de onderstaande onderzoeksvragen. De antwoorden zijn onderbouwd met een duidelijke en herleidbare verwijzing naar de onderliggende bronnen.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Onderzoeksvragen locatieverwijzing: ◼ Welke luchtfoto’s zijn beschikbaar na de aanvalsdatums? De luchtfoto’s van 4 november 1944, sortie 4-1225, nummers 3059, 4097 en 4098 gemaakt om 11.30 uur zijn geraadpleegd voor de aanvalsdatum op 4 november 1944 waarbij de luchtaanvallen, zover bekend bij AVG en relevant voor het onderzoeksgebied tot 9.30 zijn uitgevoerd. ◼ Is de locatie waar de vliegtuigbommen zijn ingeslagen geografisch vast te leggen? De locaties van de inslagpunten van de vliegtuigbommen zijn op basis van geogerefereerde luchtfoto’s bepaald. ◼ Verwijst de locatie naar een mogelijk te herleiden aanvalsdoel? Veruit de meeste kraters zijn waargenomen in de nabijheid van Duitse stellingen. AVG gaat er derhalve vanuit dat de betreffende stellingen het aanvalsdoel zijn geweest. Onderzoeksvragen achtergebleven ontplofbare oorlogsresten: ◼ Welk type jachtbommenwerper is ingezet Naar AVG bekend zijn er Spitfires ingezet door de geallieerden. ◼ Wat is de afgeworpen hoeveelheid vliegtuigbommen per jachtbommenwerper? Er is nauwelijks informatie beschikbaar waarin de afgeworpen hoeveelheid gedefinieerd wordt. De enige bron die hier iets over kwijt laat (C. de Gouw, Oorlog en bevrijding Zevenbergen) heeft het over ‘niet minder dan 50’ afgeworpen bommen.

◼ Wat was de gebruikelijke wijze van afwerpen bij dit type jachtbommenwerper? Meestal werden deze vliegtuigbommen in een duikvlucht afgeworpen. Bij het gelijktijdig afwerpen van de vliegtuigbommen ontstaat er een herkenbaar kraterpatroon van een ongelijkzijdige driehoek. ◼ Op welke datum is de aanval uitgevoerd? De luchtaanval is uitgevoerd op 4 november 1944. ◼ Hoeveel vliegtuigbommen kon dit type jachtbommenwerper aan boord hebben/had daadwerkelijk aan boord? Een Spitfire was bij luchtaanvallen meestal uitgerust met 1, 2 of 3 vliegtuigbommen (250 lb. onder de vleugels en 500 lb. onder de romp). Onderzoeksvragen afbakening verwachtingsgebied: ◼ Wat is de spreiding van de bominslagen? De bomkraters nabij de Duitse stellingen zijn verspreid over een afstand van 360 meter. De bomkraters die van invloed zijn op het onderzoeksgebied hebben een onderlinge afstand van maximaal 37 meter. ◼ Zijn kraterpatronen duidelijk te onderscheiden? Omdat er vele kraters zichtbaar zijn op een relatief klein oppervlak is het niet mogelijk gebleken duidelijke patronen te herkennen. ◼ Hoeveel vliegtuigbommen zijn totaal afgeworpen? Het is niet bekend hoeveel vliegtuigbommen er in totaal zijn afgeworpen. ◼ Wat zijn de afmetingen van de kraters? De gemiddelde diameter van de kraters bedraagt 10 meter.

◼ Wat is het maximale aantal nog aanwezige blindgangers? Het maximaal aantal blindgangers dat nog aanwezig kan zijn is onbekend. ◼ Hoeveel kraters zijn zichtbaar op de luchtfoto(s’)? De hoeveelheid kraters die van invloed zullen zijn op het onderzoeksgebied is 4.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

◼

Is er aanvullende informatie van het bombardement geregistreerd door de autoriteiten? Nee, er is geen aanvullende informatie beschikbaar. Zijn er na het bombardement op de locatie blindgangers geruimd? Naar wetens AVG zijn er na de bombardementen geen blindgangers geruimd.

Horizontale afbakening Conform bijlage CS-VROO-02.B02.02 is de volgende afbakening voor de op afwerpmunitie verdachte gebieden in de voormalige gemeente Zevenbergen toegepast: ◼

Er was sprake van een Spitfires met een maximale bommenlast van één 500 ponder en twee 250 ponders. Derhalve zijn de bomkraters zijn afgebakend met een straal van 87 meter + 8 meter in verband met de horizontale verplaatsing + 5 meter in verband met afwijkingen als gevolg van het georefereren van de luchtfoto.

De horizontale afbakening op afwerpmunitie die is gemaakt op basis van het gemeentebreed vooronderzoek Etten-Leur van Bodac, is als volgt: Hoofdsoort explosief

Afwerpmunitie

(Sub)soort explosief

500 lbs.

Verschijningsvorm

Horizontale afbakening

Afgeworpen

Doel van de aanval was de brug, oftewel een Pin Point Target. Horizontale verdachte gebied 186 meter, inclusief 5 meter georeferentie, gemeten vanuit het hart van het doel.

Bron: Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur d.d. 25 januari 2021. Projectnummer 210125_H0018_VO_01, bijlage 5.3 p. 72

Verticale afbakening Afwerpmunitie van 250 en 500 lb. kan in de vastgestelde verdachte gebieden binnen de voormalige gemeente Zevenbergen worden aangetroffen op een diepte met de minimale conusweerstand van 10 MPa waarbij de laagdikte minimaal één meter bedraagt. De 10 MPa laag wordt doorgaans bepaald op basis van de beschikbare gegevens bij DINOloket. Uit navraag bij DINOloket blijkt echter dat ter hoogte van de op afwerpmunitieverdachte gebieden binnen de voormalige gemeente Zevenbergen geen informatie over beschikbaar is. De exacte indringingsdiepte kan voorafgaand aan de uitvoeringsfase van een project met behulp van aanvullende sonderen in het projectgebied worden bepaald. De bovengrens van het verdachte gebied is het maaiveld uit de Tweede Wereldoorlog. De verticale afbakening op afwerpmunitie die is gemaakt op basis van het gemeentebreed vooronderzoek Etten-Leur van Bodac, is als volgt: Hoofdsoort explosief

(Sub)soort explosief

Verticale afbakening

Afwerpmunitie

500 lbs.

6,00 m -maaiveld W.O.II

Bron: Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur d.d. 25 januari 2021. Projectnummer 210125_H0018_VO_01, bijlage 5.3 p. 72.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

4.5.2

(Artillerie-)beschietingen

Artilleriebeschietingen betreffen beschietingen door luchtdoelartillerie en veldartillerie. De luchtdoelartillerie wordt specifiek ingezet tegen luchtdoelen, voornamelijk vliegtuigen. Een artilleriebeschieting door de veldartillerie wordt uitgevoerd om vuursteun te geven aan eigen troepen met grondgebonden geschut, mortieren, grondgebonden (meervoudige) raketwerpsystemen of scheepsgeschut. Kenmerk van een artilleriebeschieting is dat veelal grote hoeveelheden granaten, raketten en/of mortieren worden afgevuurd op een relatief klein gebied. Het is aannemelijk dat als gevolg van dergelijke beschietingen ontplofbare oorlogsresten zijn achtergebleven, omdat gemiddeld ca. 10% van alle verschoten munitie niet naar behoren functioneerde en als blindganger is achtergebleven. Veldartillerie: Vanwege de grote verschillen in spreidingspatronen door afstanden, ingezette middelen en beschikbaar bronmateriaal is een eenduidige afbakening van veldartilleriebeschietingen niet mogelijk. Iedere artilleriebeschieting moet daarom per situatie beoordeeld worden. De beantwoording van de onderzoeksvragen moet inzichtelijk maken hoe de analyse tot stand is gekomen. Verdachte gebieden worden uitsluitend afgebakend op basis van luchtfoto’s en of primaire historische bronnen met betrouwbare locatieverwijzing (War Diaries, Kriegstagebücher, schaderapporten, evt. MORA's/UO’s).

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=EttenLeur&id=f3589145-02cf-43fe-a909-f412ef41cf6a