Toelichting Bijlage 12 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten (1)
Tekst van het document
--
Datum
Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Deel 1& 2)
Relevant
13 december 1942
Typhoons voeren rond Zevenbergen aanvallen uit op vier locomotieven, goederenwagens en schepen. (deel 1, p. 441)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie)
Relevant
Motivatie
Mogelijk
De Hazeldonkse Zandweg ligt binnen het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vliegtuigcrash.
Nee
Het gebied tussen de Pootweg en de Hazeldonkse Zandweg ligt buiten het onderzoeksgebied.
13 mei 1940
Defiant L6965 van het 264 Squadron neergehaald door een Bf 109’s van het 5./JG 26. Het toestel is neergekomen ter hoogte van de Hazeldonkse Zandweg te Zevenbergen. (Bron: T0600)
15 oktober 1942
Wellington Z1475 van het 300 Squadron is neergehaald door een Oblt. S. Machat van het H./NJG 2. Het toestel is neergekomen te Zevenbergen tussen de Pootweg en de Hazeldonkse Zandweg. (Bron: T1882A)
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Motivatie --
Motivatie Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
Motivatie
--
Motivatie --
Motivatie Het spoor bij Zevenbergen ligt niet in het onderzoeksgebied.
28
Datum
Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl)
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.2.3
Relevant --
Motivatie --
Bevrijdingsperiode
De geallieerde opmars naderde Nederland snel na de landingen in Normandië op 6 juni 1944. Op 3 en 4 september 1944 waren de steden Brussel en Antwerpen al bevrijd. Echter, de opmars vertraagde nadat de Nederlandse grens was bereikt. Nadat Operatie Market Garden mislukte in september 1944 werd de aandacht verlegd naar de Schelde, in verband met de bevoorrading van de geallieerde troepen. De geallieerde winnen de slag om Walcheren en rukken op in heel Brabant met Operatie Phaesant. Begin november staan ze aan de Maas. 2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in oktober – november 1944 In het najaar van 1944 zijn de Moerdijkbruggen opnieuw van tactisch belang. Derhalve worden er door de Duitse bezetter maatregelen getroffen om o.a. Zevenbergen te verdedigen tegen de geallieerden. Rondom de stad wordt een tankgracht gegraven, er worden versperringen aangebracht op de wegen en de brug over de Mark bij Zwartenberg wordt opnieuw opgeblazen. Op 30 oktober stonden de Timberwolves, het Amerikaanse 104 e infanteriedivisie, op de Zevenbergseweg te Leur, klaar om op te trekken naar Zevenbergen. Echter de oversteek van de Mark ging niet soepel. Op 4 november 1944 bombarderden de geallieerden Zevenbergen met een viertal bomaanvallen. Tevens werd er mitrailleurvuur ingezet om zo de Duitsers uit de stad te verdrijven. Zevenbergen werd, net als in 1940, in as gelegd.
Op 5 november 1944 om 15.00 uur trokken de eerste Amerikanen de stad binnen.
Afb. 3 – Foto. Zwaar beschadigde Bartholomeuskerk te Zevenbergen, november 1944. Bron afbeelding: Canon van Moerdijk, WOII: Bevrijding.
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
29
In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen over de periode rond de bevrijding. Datum
Gebeurtenis (bron: J. Didden en M. Swarts, Einddoel Maas: de strijd in Zuidelijk Nederland tussen september en december 1944)
4 november 1944
Het 413de, de 'Seagults', nam Klundert in ondanks zware Duitse tegenstand. Sturmgeschütze vuurden onophoudelijk op de Amerikanen. Maar Spitfires van de Britse luchtmacht bestookten de hele dag Duitse posities. Het 415de, de 'Old Faithfuls', hadden het iets gemakkelijker en aan het einde van de middag had het regiment de weg Klundert-Zevenbergen bereikt. Het was nu de beurt van het 414de, de 'Mountaineers', om de definitieve doorbraak tot stand te brengen. Het Hollandsch Diep lag op nog maar twee kilometer afstand. (p. 196)
Relevant
Motivatie
Nee
De vermelding over Zevenbergen betreft een algemene vermelding zonder directe indicatie voor ontplofbare oorlogsresten.
5 november 1944
Zevenbergen werd op 5 november door de Amerikanen bevrijd zonder dat deze op noemenswaardige tegenstand waren gestoten. (Timberwolf-Divisie). (p. 197)
Nee
Het betreft hier een algemene vermelding zonder directe indicatie tot ontplofbare oorlogsresten.
Datum
Gebeurtenis (bron: J. Didden en M. Swarts, Autumn Gale / Herbststurm)
Relevant
4 op 5 november 1944
Datum
Around the same time the 415th Regiment had begun the attack on Zevenbergen which was in their hands as darkness fell. The village had also suffered terribly from the continuous Allied barrages. (p. 482)
Rond dezelfde tijd was het 415de Regiment begonnen aan hun aanval op Zevenbergen, welke in hun handen viel bij het vallen van de avond. De stad had verschrikkelijk geleden onder de aanhoudende geallieerde druk (op de Duitsers).
Gebeurtenis (bron: J. Didden, J M. Swarts, Brabant bevrijd)
Nee
Relevant
5 november 1944
Zevenbergen werd bevrijd. De stad had zwaar geleden onder aanhoudende geallieerde beschietingen. (p. 254)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: C. de Gouw, 'Oorlog en Bevrijding Zevenbergen 1942-1945')
Relevant
Najaar 1944
143000040-VO-02
Alles leek er nu op dat Zevenbergen, omgeven door tankgrachten en grote zware versperringen, tot het laatst verdedigd zou worden. Van drie zijden rukten de geallieerde legers op, richting Moerdijkbruggen. Op de linkerflank de 49ste Britse Infanteriedivisie, in het midden de Amerikaanse 104 Infanteriedivisie en op de rechterflank vanuit Breda de Poolse Pantserdivisie. (p. 15)
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Nee
Motivatie
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald wat de aard van de aanval is, en of er sprake is van het onderzoeksgebied.
Motivatie Het betreft hier een verwijzing naar de stad (bebouwde kom). Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
Motivatie De betreffende tankgracht uit 1944 lag direct aan de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen. De vermeldingen betreft geallieerde troepen is een algemene vermelding zonder indicatie voor ontplofbare oorlogsresten.
30
Datum
Oktober 1944
30 oktober 1944
31 oktober 1944
31 oktober 1944
1 november 1944
Gebeurtenis (bron: C. de Gouw, 'Oorlog en Bevrijding Zevenbergen 1942-1945')
Geallieerde troepen naderden Zevenbergen in oktober 1944 en door de Duitsers werden hiertegen maatregelen getroffen. Fabrieksschoorstenen en havenbruggen werden opgeblazen, veel huizen in brand gestoken en werden in de haven liggende schepen gevorderd. (p. 16)
Op maandag 30 oktober 1944 vlogen de eerste geallieerde granaten over de 'vesting Zevenbergen'. (p. 16)
De daarop volgende nacht lieten de Duitsers de brug bij Zwartenberg in de lucht vliegen om de opmars van de geallieerde troepen te vertragen. (p. 16)
Het Duits geschut, dat in de gemeente stond opgesteld, begon te vuren naar de geallieerden. Dit vuren werd prompt beantwoorden en zo begon dinsdag 31 oktober 1944 de beschieting van Zevenbergen. (p. 16)
Aanhoudend granaatvuur in Zevenbergen. (p. 17)
4 november 1944
Op zaterdag 4 november wierpen geallieerde vliegtuigen bommen op Zevenbergen. Gedurende vier aanvallen werden niet minder dan vijftig bommen afgeworpen en werd met boordwapens geschoten om de Duitsers te verdrijven. (p. 17)
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Relevant
Motivatie
Nee
Binnen het onderzoeksgebied bevonden zich in 1944 geen fabrieksschoorstenen en havenbruggen. Een vermelding van het in brand steken van woningen en/of het vorderen van schepen heeft geen indicatie voor ontplofbare oorlogsresten.
Nee
De benaming ‘vesting Zevenbergen’ duidt op de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
Mogelijk
De Zwartenbergse brug lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog nabij het onderzoeksgebied. Deze vermelding kan een indicatie zijn tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vernieling met explosieven.
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van artilleriebeschietingen.
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van artilleriebeschietingen.
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding bombardementen en artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van lucht- en artilleriebombardementen.
31
Datum
Gebeurtenis (bron: C. de Gouw, 'Oorlog en Bevrijding Zevenbergen 1942-1945')
Relevant
Motivatie
4 november 1944
Schade en verwoesting door artilleriebeschietingen en bombardementen. (p. 20)
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding bombardementen en artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van lucht- en artilleriebombardementen.
4 november 1944
Om 18.00 uur was Zevenbergen vast in handen van de Amerikanen. Er zijn dan geen Duitsers meer te bekennen, maar wel lagen er nog heel erg veel landmijnen, waardoor deze projectielen de volgende dagen nog diverse slachtoffers eisten. (p. 20)
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of er sprake is van het onderzoeksgebied.
April 1945
Een van de jongens vond daar (Merodestraat) een klein busje dat of door de Duitsers of door de Amerikanen was achtergelaten en dacht dat er sigaretten inzaten. Het waren echter geen sigaretten, maar het was fosfor. (p. 21)
Nee
De Merodestraat ligt buiten het onderzoeksgebied.
Datum
Gebeurtenis (bron: J. de Groot (red.), Zevenbergen 50 jaar bevrijd: Erfgoed van de levenden)
Relevant
Oktober 1944
Rond Zevenbergen moest een tankgracht gegraven worden van 9 meter breed en 3 meter diep. (p. 12)
30 oktober 1944
30 oktober 1944
De Duitsers bliezen de brug bij Zwartenberg op, om de geallieerde opmars te vertragen. (p. 15)
Op maandag 30 oktober 1944 vlogen de eerste geallieerde granaten over de 'vesting'. (p. 15)
4 november 1944
op 4 november 1944 verplaatste de strijd zich naar Zevenbergen, waar de bevolking een zwaar bombardement te verduren kreeg. (p. 18)
5 november 1944
Zondag 5 november 1944 trokken de eerste Amerikaanse troepen de zwaar geteisterde stad binnen. (p. 16)
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Motivatie
Nee
De betreffende tankgracht uit 1944 lag direct aan de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
Mogelijk
De Zwartenbergse brug lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog nabij het onderzoeksgebied. Deze vermelding kan een indicatie zijn tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vernieling met explosieven.
Nee
De benaming ‘vesting Zevenbergen’ duidt op de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
Nee
Het betreft hier een bombardement binnen de kom (lees: de bevolking kreeg het te verduren). Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
Nee
Het betreft hier een algemene vermelding zonder directe indicatie tot ontplofbare oorlogsresten.
32
Datum
4 november 1944
Gebeurtenis (bron: L.A. Hoegh / H.J. Doyle, Timberwolf Tracks: The History of The 104th Infantry Division 1942-1945)
Air attacks on Zevenbergen were frequent by Spitfires, also on strongpoints. (p. 93-94)
Regelmatig waren er luchtaanvallen op Zevenbergen door Spitfires, ook op andere stellingen.
Relevant
Motivatie
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van artilleriebeschietingen.
Nee
Het betreft hier een vermelding over de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied ligt buiten de kom van Zevenbergen.
At 1800 the 2nd Battalion, 415th Infantry moved on Zevenbergen against scattered resistance moved from west and southwest, no hostile infantry encountered and mines along approaches bypassed. (p. 95) 5 november 1944
Datum
Om 18:00 uur is het 2e bataljon van het 415e infanterieregiment opgerukt naar Zevenbergen. Hierbij stuitte men op verspreid verzet dat in westelijke en zuidwestelijke richting trok, niet op vijandelijke infanterie gestuit, mijnen op de route ontweken.
Gebeurtenis (bron: C. Klep en B. Schoenmaker, De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank)
Relevant
Motivatie
4 november 1944
Klundert en Zevenbergen werden door de combinatie van geallieerde lucht- en artilleriebombardementen en Duitse vernielingen, onder meer met fosforgranaten, grotendeels verwoest. (p. 220)
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding bombardementen en artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van lucht- en artilleriebombardementen.
Datum
Gebeurtenis (bron: I. Krielen en E. Roek, 'De schade van 1940 en 1944 en een oud kaartje')
Relevant
Motivatie
4 november 1944
143000040-VO-02
Bombardement op Zevenbergen (met kaart).
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Nee
Het betreft hier een vermelding over het bombardement op de stad Zevenbergen binnen de bebouwde kom (op basis van de kaart). Het onderzoeksgebied ligt buiten de kom van Zevenbergen.
33
Datum
Gebeurtenis (bron: L. Melissen, Toen granaten floten…)
Najaar 1944
Om de hele stadskom werd een brede diepe tankgracht gegraven. Zware betonnen tankmuren verrezen op alle toegangswegen. (p. 25)
Najaar 1944
Loopgraven weden aangelegd, veelal kunstig gecamoufleerd. (p. 25)
30 oktober 1944
De eerste granaten vlogen over Zevenbergen heen. (p. 34)
30 oktober 1944
Alle afritten van de Zevenbergse tankmuren werden vernietigd. (p. 34)
31 oktober 1944
Rondom en in de stad richtten de Duitsers hun zwaar geschut op. (p. 34)
3 november 1944
Geallieerde vliegtuigen namen de vele stellingen langs de Mark onder vuur met hun boordmitrailleurs. (p. 38)
4 november 1944
Tegen 9.30 uur begonnen geallieerde vliegtuigen een aanval op Zevenbergen. (p. 41)
4 november 1944
Om 14.30 uur werd de vesting Zevenbergen voor de derde maal aangevallen met bommen en boordwapens. (p. 43)
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Relevant
Motivatie
Nee
De betreffende tankgracht uit 1944 lag direct aan de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of er sprake is van het onderzoeksgebied.
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van artilleriebeschietingen.
Nee
De betreffende tankgracht uit 1944 lag direct aan de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of er sprake is van het onderzoeksgebied.
Mogelijk
Binnen het onderzoeksgebied ligt de Mark. Tevens was de voormalige oversteek van de Mark, de Zwartenbergsche brug, nabij het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie voor stellingen in en/of nabij het onderzoeksgebied.
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van artilleriebeschietingen.
Nee
De benaming ‘vesting Zevenbergen’ duidt op de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
34
Gebeurtenis (bron: L. Melissen, Toen granaten floten…)
Datum
4 november 1944
Even later vond er nog een aanval plaats met boordmitrailleurs en zware bommen. (p. 41)
4 november 1944
Nog vóór het donker werd, om half zes ongeveer, beleefde Zevenbergen de laatste aanval, die alleen met boordwapens werd uitgevoerd. (p. 44)
5 november 1944
Omstreeks 15.30 uur trokken de eerste Amerikanen vanuit verschillende richting het zwaar getroffen Zevenbergen binnen. (p. 46)
2.2.4
Relevant
Motivatie
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding bombardementen en artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van lucht- en artilleriebombardementen.
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van artilleriebeschietingen.
Nee
Het betreft hier een algemene vermelding zonder directe indicatie tot ontplofbare oorlogsresten.
Munitieruimingen
De onderzoeksresultaten betreffende literatuur inzake munitieruimingen zijn als volgt: Datum
Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947)
Relevant
Onbekend
Klachten over landmijnen in West-Brabant kwamen o.a. binnen uit Zevenbergen (p. 27)
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004)
Relevant
1944-2004
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: S.L. Veenstra, In de schaduw van de glorie)
Relevant
1960-1977
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Motivatie Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
Motivatie
--
Motivatie --
35
2.3
Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster
Bij het Kadaster te Zwolle is gezocht naar relevante geallieerde stafkaarten, alsmede Defence Overprints en historische topografische kaarten.
2.3.1
Geallieerde stafkaarten
Het onderzoeksgebied staat op de stafkaarten Zevenbergen sheet 9 SW (First Edition of 1944), Terheijden sheet 9 SE (First Edition of 1943) en Breda sheet 16 NE (First Edition of 1944) die zijn opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel. Deze stafkaarten hebben een schaal van 1:25.000 en geven een goed beeld van het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog. Het onderzoeksgebied ligt binnen de kaartvierkanten D. 8441, D. 8442, D. 8539, t/m D. 8541, D. 8637 t/m D. 8639. Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.12). Op de hierna volgende kaart zijn de stafkaarten weergegeven met de hierbij behorende nummering van de kaartvierkanten.
2.3.2
Defence Overprints
Het Kadaster te Zwolle beschikt over een collectie zgn. Defence Overprints. Dit zijn geallieerde stafkaarten waarop, op basis van o.a. geanalyseerde luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, Duitse militaire objecten werden ingetekend. Er is bij Kadaster Zwolle geen relevante Defence Overprint van het onderzoeksgebied gevonden.
2.3.3
Historische kaarten
Historische kaarten zijn bij het Kadaster geraadpleegd via de website van www.topotijdreis.nl. Een relevante historische kaart is weergegeven in hoofdstuk 1.4.
2.3.4
Duitse stafkaart
Er is in het AVG bedrijfsarchief een relevante Duitse stafkaart aanwezig: ◼
Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 44, West. Geertruidenberg, 3e uitgave 1943.
Deze stafkaart is vergelijkbaar met het exemplaar uit de collectie geallieerde stafkaarten en wordt hier derhalve niet afgebeeld.
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
36
GEALLIEERDE STAFKAARTEN MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER
D8342
D8341
D8340
D8339
D8338
D8442
D8441
D8440
D8439
D8438
D8741
D8641
D8541
D8740
D8640
D8540
D8739
D8639
D8539
D8738
D8638
D8538
D8737
D8637
D8537 D8337
D8742
D8642
D8542
D8437
D8736
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaarten: 9 SW Zevenbergen 9 SE Terheijden 16 NE Breda 16 NW Roosendaal
0
200 400
800
1.200
1.600 Meter
±
2.4
Gemeentearchief Zevenbergen
Het onderzoeksgebied lag in de Tweede Wereldoorlog in de voormalige gemeenten EttenLeur en Zevenbergen. Zoals eerder aangegeven in hoofdstuk 2.1.2, is er alleen onderzoek gedaan naar het noordelijk deel (voormalige gemeente Zevenbergen) van het onderzoeksgebied, daar het zuidelijk deel van het onderzoeksgebied reeds binnen een gemeentebreed vooronderzoek is onderzocht. Er is in het gemeentearchief Zevenbergen gezocht naar de volgende stukken: ◼ ◼ ◼
De luchtbeschermingsdienst Aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten Oorlogsschaderapporten
Naar de volgende informatie is gezocht, indien het vooronderzoek conflictperiode daar aanleiding toe gaf: ◼ ◼ ◼ ◼
Ruimingen van verdedigingswerken Politie- en brand(schade)rapporten Vliegvelden (als in de nabijheid van het onderzoeksgebied een vliegveld aanwezig was) De naoorlogse omnummering van woningen: indien er sprake is van meldingen van oorlogshandelingen bij adressen waarvan de specifieke locatie niet bekend is.
Bij het West-Brabants Archief zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: 0682 - Archief Zevenbergen 1930-1996
Periode
0146 Algemeen straatnamenbesluit en aanpassing.
1953-1994
2286 Bekendmakingen tijdens de oorlog.
1940-1944
2944 Vergoedingen voor oorlogsschade.
1947-1952
2964 Activering van herbouw van panden door oorlogsgeweld verwoest.
1953-1956
2988 Bekendmakingen namens Militair Gezag.
1945
3106 Gesneuvelde Duitse militairen.
1940-1952
3107 Gesneuvelde Franse militairen.
1940-1950
3108 Gesneuvelde Engelse en Amerikaanse militairen.
1942-1946
3109 Gesneuvelde Nederlandse militairen.
1940-1996
3572 Kaart huisnummering buitengebied.
1992
4430 Straatnaamgeving algemeen.
1986-1996
4814 Evacuatie en re-evacuatie ten gevolge van oorlogshandelingen.
1944
4815 Luchtbescherming.
1937-1940
4822 Bijzondere meldingen van voorwerpen en gebeurtenissen.
1940-1945
4824 Luchtbescherming.
1941-1945
4841 Ruiming van wapens en munitie.
1945-1950
5011 Herstel oorlogsschade aan wegen.
1946-1951
5309 Hulpverlening aan getroffenen van het bombardement van 11 mei 1940.
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
1940
38
0682 - Archief Zevenbergen 1930-1996
Periode
5310 Hulpverlening aan oorlogsslachtoffers.
1940-1942
5314 Burgeroorlogsslachtoffers.
1940-1996
5382 t/m 5385-5386-5407 Herstel oorlogsschade.
1945-1953
5573 Opruimen van palen, bunkers, tankval en betonblokken.
1944-1953
6137 Opruiming van oorlogsexplosieven.
1986-1990
6222 Kaart straatnaamgeving en huisnummering oude kern Zevenbergen.
1983-1984
De Luchtbeschermingsdienst was tijdens de Tweede Wereldoorlog onder andere verantwoordelijk voor het geven van luchtalarm bij bombardementen, het controleren van verduisteringsmaatregelen en het opnemen van schade na uitgevoerde bombardementen en vliegtuigbeschietingen. Er zijn in het gemeentearchief documenten van de Luchtbeschermingsdienst aanwezig. In het onderstaande overzicht zijn gegevens met betrekking tot de Luchtbeschermingsdienst, aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten en oorlogsschade opgenomen. De vetgedrukte vermelding heeft betrekking op het onderzoeksgebied. Datum
Gebeurtenis (bron: gemeentearchief Zevenbergen, toegang 0682)
11 mei 1940
Op 11 Mei j.l. hebben in deze gemeente meerder luchtaanvallen plaats gehad, kennelyk door Duitsche vliegtuigen. Om 4.45 uur des n.m. hebben bombardementsvliegtuigen de kom van Zevenbergen gebombardeerd. Op dien tyd waren in Zevenbergen Nederlandsche militairen aanwezig die overvliegende vliegtuigen van af de grond beschoten. (Bron: inventarisnr. 4822)
13 juni 1940
Op 13 mei jongst gelezen is een militair vliegtuig, vermoedelijk van Engelsche Nationaliteit, in deze gemeente afgeschoten. In bedoeld vliegtuig bevond zich o.m. een militair van het Fransche leger die zwaar gewond in het vliegtuig is aangetroffen. (Bron: inventarisnr. 3107)
12 juli 1940
Hedennnacht 1.55 uur luchtaanval. Geen verliezen. Drie gaten 100 centimenter doorsnede en 2 meter doornede in wei en bouwland ongeveer 150 meter buiten bebouwde kom Zevenbergen. Alle bommen geëxplodeerd voor zoover bekend. (Bron: inventarisnr. 4822)
143000040-VO-02
Motivatie
Documentcode
Nee
Het vermelde bombardement heeft plaatsgevonden in de kom van Zevenbergen. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom.
GA-1709682-4822-2
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
GA-1709682-3107-2
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
GA-1709682-4822-5
Relevant
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
39
Datum
Gebeurtenis (bron: gemeentearchief Zevenbergen, toegang 0682)
12 juli 1940
Om 1.55 uur des nachts werden vermoedelyk vier bommen afgeworpen in wei- en bouwland, ongeveer 150 meter van de bebouwde kom van Zevenbergen. Het of de vliegtuigen verdwenen onmiddellyk na het afwerpen der bommen, welke ongeveer gelyktydig vielen. Luchtalarm werd niet gemaakt. Het betrof vermoedelyk een viertal brisantbommen. De schade beperkte zich tot een drietal gaten van 1 meter en een gat van 2 meter doorsnede. Voorzoover kon worden nagegaan zyn alle bommen geexplodeerd. (Bron: inventarisnr. 4822)
15 oktober 1942
Na 1 September 1944 is de brug over de rivier de Mark vernield. Naar ik meen is deze brug echter opgeblazen door de Duitsche bezettingstroepen en zal deze bijgevolg niet gerekend worden tot de geallieerde gevechtshandelingen. (Bron: inventarisnr. 5011)
Najaar 1944
2.5
Heden avond, 15 October 1942, omstreeks 23.15 uur, had boven dezen gemeente een luchtgevecht plaats en storten een vliegtuig brandend neer. Het bleek ons dat het vliegtuig was gevallen in de polder, Het oudland van Zevenbergen tusschen de Pootweg en de Hazeldonkschezandweg. Het toestel is een Engelsch vliegtuig. (Bron: inventarisnr. 4822)
Motivatie
Documentcode
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
GA-1709682-4822-21
Nee
Enkel de Hazeldonkse Zankweg zelf ligt binnen het onderzoeksgebied, de aangrenzende polder niet.
GA-1709682-4822-51 t/m 54
Mogelijk
De brug over de Mark, de Zwartenbergse brug, lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog nabij het onderzoeksgebied. Deze vermelding kan een indicatie zijn tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vernieling met explosieven.
Relevant
GA-1709682-5011-2
Nieuwsberichten
2.5.1
AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek
De collectie ontplofbare oorlogsresten gerelateerde nieuwsberichten in het AVG bedrijfsarchief, alsmede het internet en de oude krantencollectie van de Koninklijke Bibliotheek te ’s-Gravenhage, zijn geraadpleegd. Er zijn geen berichten gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied. De onderzoeksresultaten zijn in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek)
23 april 1938
Een dezer dagen ontdekte het personeel der gemeentereiniging in een der vuilnisbakken in de Azelmastraat alhier een granaat… Den granaat, welke ondertusschen bleek ledig te zijn, maar desniettemin nog een lading in het sluitstuk bevatte, is op veiligen afstand van de kom tot explodeeren gebracht. (Bron: Redactie Dagblad van noord-Brabant, ‘Granaat gevonden Zevenbergen’ in: Dagblad van Noord Brabant d.d. 23 april 1938)
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Relevant
Nee
Motivatie
De Azelmastraat bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
40
Datum
Gebeurtenis (bron: AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek)
11 mei 1940
Tot de Nerderlandsche plaatsen, die bijzonder zwaar door het oorlogsgeweld zijn getroffen, behoort ongetwijfeld de West-Brabantsche gemeente Zevenbergen, welke op Eersten Pinksterdag tot tweemaal toe werd gebombardeerd. (Bron: Redactie Nieuwsblad van het Zuiden, ‘Heropbouw van Zevenbergen en Zevenbergschen Hoek aangepast aan den Mordernen Tijd’ in: Nieuwsblad van het Zuiden d.d. 31 juli 1940)
16 oktober 1942
Een vliegtuig van de RAF is op 16 oktober 1942 neergestort in de omgeving van Zevenbergen. De volgende vliegers zijn nog altijd vermist: C. Szymen | piloot, L.J. Bialy | boordschutter, M. Mielnik | boordschutter, P. Sobolewski | navigator, S. Piatek | telegrafist. (Bron: B. Meindertsma ‘1085 vermiste oorlogsvliegers mogelijk nog in Nederlandse bodem’ in: NOS d.d. 1 mei 2016)
2.6
Relevant
Motivatie
Nee
Het artikel spreekt enkel over het bombardement op de kom van Zevenbergen en de kom van Zevenbergsche Hoek. Het onderzoeksgebied ligt buiten beide kommen.
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
Explosieven Opruimingsdienst Defensie
2.6.1
Collectie ruimrapporten
De Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) houdt sinds 1970 meldingen van aangetroffen ontplofbare oorlogsresten bij. Deze meldingen zijn tot 1992 als melding opdracht en ruim rapport (MORA) en na 1992 als uitvoeringsopdracht (UO) gearchiveerd. AVG heeft het overzicht van relevante MORA’s en UO’s van de voormalige gemeente Zevenbergen opgevraagd. Zoals eerder aangegeven in hoofdstuk 2.1.2, wordt enkel het noordelijk deel (voormalige gemeente Zevenbergen) onderzocht door AVG, daar het zuidelijk deel van het onderzoeksgebied reeds binnen een gemeentebreed vooronderzoek is onderzocht. Er zijn in het EODD MORA en UO overzicht meldingen van het onderzoeksgebied geregistreerd. Op basis van de locatiebeschrijvingen zijn de ruimrapporten geselecteerd en opgevraagd. Deze documentatie is bestudeerd. De onderzoeksresultaten zijn in de volgende tabel weergegeven en worden gebruikt ten behoeve van de bepaling van de aan te treffen munitiesoorten. De vermeldingen zijn niet van belang voor het bepalen van een afbakening en zijn derhalve niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. MORA / UO
19920437
19972412
143000040-VO-02
Locatie
Hazeldonksezandweg, Zevenbergen
Hazeldonksezandweg, Zevenbergen
Vondst
Handgranaat HE Pineapple (1x)
Brisantgranaat 3,7 inch (1x)
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Relevant
Motivatie
Mogelijk
De Hazeldonkse Zandweg ligt deels in het onderzoeksgebied. Mogelijk zijn de ontplofbare oorlogsresten in, of nabij, het onderzoeksgebied aangetroffen.
Mogelijk
De Hazeldonkse Zandweg ligt deels in het onderzoeksgebied. Mogelijk zijn de ontplofbare oorlogsresten in, of nabij, het onderzoeksgebied aangetroffen.
41
MORA / UO
Locatie
20210413000
Hazeldonkse Zandweg, Zevenbergen
Niet vermeld
Nee
Er is niet opgegeven welke ontplofbare oorlogsresten zijn aangetroffen op de aangegeven locatie.
20210303001
Hazeldonkse Zandweg 19a, Zevenbergen
Brisantgranaat 5,5 inch, met schokbuis no. 117 , verschoten (1x)
Nee
De locatie waar de UO gevonden is, bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
2.6.2
Vondst
Relevant
Motivatie
Collectie mijnenkaarten
De collectie mijnenveldkaarten van de EODD is in kader van dit vooronderzoek geraadpleegd. Dit geldt ook voor de collectie mijnenveld leg- en ruimrapporten. Er lag één gedocumenteerd mijnenveld in het onderzoeksgebied. Er waren in het onderzoeksgebied geen op landmijnen verdachte gebieden aanwezig. Het onderzoeksresultaat is in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
25 oktober 1945
Gebeurtenis (bron: Mijnenveldkaarten EODD)
Mijnenveld gelegd door 6th Army Group. Aantal gelegde mijnen onbekend. Datum van leggen onbekend. Mijnenveld onderzocht door 4. Fallschirmjägerr Pi. Bataljon 20. Er zijn geen mijnen geruimd. Datum van benadering is 25 oktober 1945. (Bron: Blad 9 S.W. veldnummer 18)
Relevant
Nee
Motivatie Het aantal gelegde en geruimde mijnen is onbekend. Het is derhalve niet aantoonbaar dat er mijnen achtergebleven zijn binnen het relatief grote vlak dat is aangegeven door de EODD als voormalig mijnenveld.
Op de volgende pagina is een kaart weergegeven met de mijnenvelden.
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
42
EODD ARCHIEF
M 19773865M19792885 M M MM 19850981 19930529 20160470 19830975 19980487 M MM19761931 19940523 19950053 19962450 M 19912776 19931052 MM 19922380 20051128 19960377 M 19882161 M 19861137 M19960982 M 19980201 20210303001 19731326 M M 19972412 M 20210413000 M
M
19812486 M
19
Mijnenvelden
16
20101536 M 19832486 19971739 M M 19722688 M
19863899 19850196 19862749 M 19820343 M 19863258
18
19920437 M
19880942 M 19852997 M
Inzet van de EODD
M M M 19981754 19851429 19853346 20030940 M 19912741 M 19831875 M
19990892 M 19853111 M
M
19864269 M M 20141387
M
20161252 M
20150597 M
19910425 M
20002021 M 19810137
20060718 M 19893028 M M 20161671
19920145 M
19971308 M 19841915 M 19971844
19780389 M
19721017 M 19883582 M 19731691 M
Esri 20000215 Nederland, Community Map Contributors 19990361 M 19882207 20061141 M 19861727 M 19862960
20131385 M
Esri Nederland, Community Map Contributors
LEGENDA Onderzoeksgebied
M
Inzet van de EODD
Verdacht conform EODD archief
0
250 500
1.000
1.500
2.000
2.500 Meter
±
2.7
Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag beheert collecties over de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in binnen- en buitenland vanaf de Tachtigjarige Oorlog tot heden. In dit archief is een groot aantal collecties met betrekking tot de Koninklijke Luchtmacht, Landmacht en Marine ondergebracht. 7
2.7.1
Collectie Duitse verdedigingswerken
De collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’, ook wel bekend als de 575-serie, is opgebouwd uit inlichtingenrapporten, plattegronden en verordeningen van zowel de Duitse bezettingsmacht als van het verzet / Bureau Inlichtingen te Londen. Deze zes meter lange collectie bestaat onder andere uit inlichtingen van de illegaliteit, kaarten van inundaties, gegevens betreffende Duitse mijnenvelden, Britse en Duitse kaarten, telegrammen en Duitse voorschriften. Het volgende inventarisnummer is geraadpleegd: Collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’. Toegang 575
Inventarisnummer
Bericht betreffende de unundatie gebieden Rotterdam, Zevenbergen, Leiden en Geertruidenberg, naar de toestand van 10 maart 1944
137
Het onderzoeksresultaat is in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: NIMH, collectie 575)
10 maart 1944
Er is gemeld, hoewel dit nog niet bevestigd is, dat het land tusschen de driehoek Moerdijk, Zevenbergen en Zevenbergschehoek zal worden geïnundeerd. (Bron: inventarisnr. 137)
2.7.2
Relevant
Nee
Motivatie Het betreffende gebied bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940
Deze collectie bestaat uit rapporten, verslagen, dagboeken en tekeningen die door officieren, onderofficieren en manschappen werden ingeleverd bij de Krijgsgeschiedkundige Sectie van het Hoofdkwartier van de Generale Staf. Dit gebeurde in veel gevallen pas in de jaren na de Tweede Wereldoorlog. Deze evaluatieverslagen van de gevechten, die overigens tegenstrijdig kunnen zijn, vormden naast in de Militaire Spectator verschenen artikelen een belangrijke basis voor de ‘Groene Serie’: het eerste officiële standaardwerk over de strijd in Nederland in de meidagen van 1940. Het volgende inventarisnummer is geraadpleegd: Collectie gevechtsverslagen en rapporten mei 1940. Toegang 409. Verslag met bijlagen van de commandant van het 6e grensbataljon majoor J.F.W. Hendriksz
Inventarisnummer 528017
Bij het NIMH is de collectie 492 ondergebracht. Het raadplegen van deze collectie is reeds geborgd, doordat AVG standaard de zgn. Groene Serie inzit. 7
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
44
De onderzoeksresultaten zijn in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: NIMH collectie 409)
Relevant
11 mei 1940
Ik spreek met hem af dat ik mijn Cp. Zal verplaatsen naar Zevenbergen (Stadhuis). Hij zal ‘tirer sonplan’ en mij mededeeling daarvan doen en mijn cp. Opbellen. Ik verplaats mij Cp. Naar Zevenbergen, gemeentehuis. Voertuigen worden in de schaduw op de markt opgesteld en langs verschillende huizen. Om 10.30 komt een Fransch officier met mij contact opnemen en ga ik met hem naar den C. Michon die zich inmiddels heeft verplaatst naar Withuis in den Straatweg naar Zevenbergsche Hoek. (Bron: inventarisnr. 528017)
11 mei 1940
Ik wil weer langs Zevenbergsche Hoek naar mijn Cp. teruggaan, doch kan deze niet meer bereiken, door den aanval der Duitsche bommenwerpers, die gedurende ongeveer 2 uur lang duurt. Ook Zevenbergen schijnt in brand te staan. De op Cp. Aanwezige luitenant heeft inmiddels Zevenbergen tengevolge van het bombardement ontruimd en is op weg naar Zwartenberg. (Bron: inventarisnr. 528017)
11 mei 1940
De kom der gemeente Zevenberden werd gebombardeerd op 11 Mei 1940, des namiddags 4.45 uur, terwijl het aantal deelnemende vliegtuigen vermoedelijk 2 bedroeg. Voor zoover bekend werden daarbij geen Duitsche vliegtuigen afgeschoten. Het aantal afgeworpen bommen bedraagt naar schatting 40 a 50. (Bron: inventarisnr. 528017)
In den middag van 11 Mei werd een Duitsch luchtbombardement op Zevenbergen uitgevoerd. Hierbij zouden een drietal series van zeven bommen zijn afgeworpen. Bij dezen luchtaanval zouden niet minder dan 17 Duitsche toestellen door mitrailleurvuur der troepen van genoemd bataljon (6e Grensbataljon) in de nabijheid van Zevenbergen zijn afgeschoten. (Bron: inventarisnr. 528017)
11 mei 1940
2.7.3
Motivatie
Nee
Het betreft hier een algemene vermelding zonder indicatie voor ontplofbare oorlogsresten.
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat tijdens de Duitse bomaanval er bommen terecht zijn gekomen in de omgeving van de Hazeldonksche Zandweg. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een bombardement.
Nee
Het betreft hier een bombardement binnen de kom. Het onderzoeksgebied is gelegen buiten de kom van Zevenbergen.
Mogelijk
Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat tijdens de Duitse bomaanval er bommen terecht zijn gekomen in de omgeving van de Hazeldonksche Zandweg. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een bombardement.
Beeldbank NIMH
De beeldbank van het NIMH bevat een groeiende collectie foto’s en andere afbeeldingen uit de collectie van het NIMH, onder andere van de meidagen van 1940. Er is hier gezocht op plaatsnaam. Er zijn geen relevante afbeeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen. Datum
Gebeurtenis (bron: Beeldbank NIMH)
1940-1945
De Fokker G-1 (330) in de weilanden bij de Huizersdijk, na de noodlanding nadat het toestel door een Duitse Bf 109 met vlieger Oberleutnant R. Leppla van 3./JG51 (Jagdgeschwader) was beschoten. (Bron: 2157_068-153)
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
Relevant
Nee
Motivatie
De Huizersdijk ligt buiten het onderzoeksgebied.
45
2.8
Provinciaal archief / Militair Gezag
2.8.1
Militair Gezag
Het Militair Gezag was verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van de bevrijde delen van Nederland. In dit archief zijn doorgaans per provincie gegevens over in gemeenten aanwezige ontplofbare oorlogsresten ondergebracht. Er is in het provinciaal archief gezocht naar de volgende stukken: ◼ ◼ ◼
De luchtbeschermingsdienst Aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten Oorlogsschaderapporten
2.8.1.1 Militair Gezag Noord-Brabant Het archief van het Militair Gezag van de provincie Noord-Brabant bevindt zich bij het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ‘s-Hertogenbosch. De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Archief van het Militair Gezag in Noord-Brabant, 1944-1946. Brabants Historisch Informatie Centrum ’sHertogenbosch. Nummer toegang: 0127.
Periode
33 - Kaarten mijnen in Roosendaal en Nispen
1944
34 - Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen
1945
43 - Kaarten verkeerswegen en vernielde bruggen
1932 - 1944
46 - Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in arrondissement 's-Hertogenbosch
1932 - 1944
47 - Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant
1932 - 1944
211-Rapporten over in januari - maart 1945 in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2
1945
215 - Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming
1944 - 1945
216 - Opruimen mijnen
1944 - 1945
217 - Personeelszaken brandweer en luchtbescherming
1944 - 1945
218 - Vijandelijke luchtlandingen
1944 - 1945
219 - Sectie brandweer en luchtbescherming
1944 - 1945
282 - Steunverlening oorlogsslachtoffers
1944 - 1945
326 - Brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming
1944 - 1945
342 - Oorlogsschade, openbare werken
1944 - 1945
347 -Sociale aangelegenheden en hulpverlening, voornamelijk met betrekking tot oorlogsslachtoffers
1944 - 1945
417 - Brandweer en luchtbescherming
1944 - 1945
418 - Aangeven en opruimen mijnenvelden
1944 - 1945
460 - Brandweer en luchtbescherming (‘s-Hertogenbosch)
1944 - 1945
461 - Opruimen mijnen en opgaven neergekomen V1’s en V2’s (‘s-Hertogenbosch)
1945
475 - Hulpverlening aan oorlogsslachtoffers
1944 - 1945
511 - Brandweer en luchtbescherming
1944 - 1945
521 - Opgave beschadigde (water)wegen
1944 - 1945
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
46
De onderzoeksresultaten zijn in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: Brabants Historisch Informatie Centrum toegang 0127)
23 februari 1945
Vliegende bom (V-1) neergevallen in een aardappelveld achter de boerderij van P. den Reijer in de Bredasche Polder. (Bron: inventarisnr. 211)
Nee
De inslaglocatie van de V1 ligt buiten het onderzoeksgebied.
27 februari 1945
Vliegende bom (V-1) neergevallen. Deze kwam terecht bij de landbouwer B. van der Meer op 100 meter afstand van de Langeweg Rijksweg Breda-Moerdijk. (Bron: inventarisnr. 211)
Nee
De inslaglocatie van de V1 ligt buiten het onderzoeksgebied.
2.9
Relevant
Motivatie
Nationaal archief
2.9.1
Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen
In het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, periode 1937-1946, zijn meldingen en processen-verbaal van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten opgenomen. Het betreft gegevens betreffende de luchtoorlog. De in dit archief aanwezige bronnen bevatten informatie over onder andere bombardementen, noodafworpen en vliegtuigbeschietingen. Het navolgende inventarisnummer is geraadpleegd: Toegang 2.04.53.15. Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946. Nationaal Archief ’s-Gravenhage. Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde Luchtactiviteiten. Provincie Noord-Brabant
Inventarisnummer 78
Het onderzoeksresultaat is in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: Nationaal Archief, toegang 2.04.53.15)
12 juli 1940
Hedennacht 1.55 uur luchtaanva,l duur een moment. Drie gaten van 100 cm doorsnede en één van 2 m doorsnede in wei en bouwland ongeveer 150 meter buiten bebouwde kom Zevenbergen. (Bron: inventarisnr. 78)
2.9.2
Relevant
Nee
Motivatie Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
Korps Hulpverleningsdienst
De Hulpverleningsdienst is de voorganger van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie. In het archief van de Hulpverleningsdienst zijn onder andere krantenknipsels betreffende geruimde ontplofbare oorlogsresten ondergebracht. De navolgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: 2.04.110. Archief van het Korps Hulpverleningsdienst, 1945-1974. Nationaal Archief ’s-Gravenhage.
Inventarisnummer
Registers met krantenknipsels inzake explosieven. 1945-1959
20 t/m 22
Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst. 1947
23
Register met krantenknipsels inzake ongevallen met oorlogstuig. 1965-1970
27
Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst. 1947-1970
28
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
47
De onderzoeksresultaten zijn in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: Nationaal Archief, toegang 2.04.110)
21 maart 1958
Tijdens graafwerkzaamheden is er deze week aan de sloot langs de Achterdijk weer een granaat aangetroffen. (Bron: inventarisnr. 22)
Nee
De Achterdijk ligt buiten het onderzoeksgebied.
11 april 1958
Dezer dagen werd nabij het Sas een granaat en een aantal patronen gevonden. (Bron: inventarisnr. 22)
Nee
Het Sas ligt buiten het onderzoeksgebied.
2.9.3
Relevant
Motivatie
Bunkerarchief
Het archief van de 2e Geniecommandement Bureau Registratie Verdedigingswerken (het zogenoemde Bunkerarchief) bestaat voor het overgrote deel uit kaarten en tekeningen: blok- en overzichtskaarten en registratie-, situatie- en calquetekeningen van de afzonderlijke bunkers, stellingen en Wälzkörpersperre die in gebruik waren voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het archief bevat tevens Duits materiaal uit de periode 1938-1942 betreffende de Atlantikwall, waarvan enkele kaarten voorzien zijn van aantekeningen van verbindingen, alsmede kaarten van de verdedigingslinies vervaardigd door het verzet. Tevens zijn er overzichten bewaard gebleven van strategische objecten als vliegvelden, en een serie topografische kaarten afkomstig van de US Army. Daarnaast bevat het archief organisatorische stukken van het Bureau Registratie van Verdedigingswerken, met onder meer de geheime en vertrouwelijke agenda's en ingekomen stukken en correspondentie met het Ministerie van Defensie.8 Binnen dit archief worden Blok- en overzichtskaarten geraadpleegd om te onderzoeken of er sprake was van Duitse militaire infrastructuur binnen het onderzoeksgebied. De navolgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Toegang 2.13.167. Archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief')
Inventarisnummer
Blokkaarten van werken, 1951
272-284
Overzichtskaarten
285-296
Er zijn geen relevante vermeldingen aangetroffen met betrekking tot het onderzoeksgebied op de geraadpleegde kaarten.
2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer Het Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) in Rijswijk beheert de archieven van het Ministerie van Defensie voordat deze aan het Nationaal Archief worden overgedragen. In dit archief zijn bronnen met betrekking tot naoorlogse ruimingen van ontplofbare oorlogsresten door de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst en de Mijn Opruimings Dienst ondergebracht. Het betreft documenten uit de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog: een periode waarin er nog grote aantallen ontplofbare oorlogsresten in Nederland aanwezig waren.
8
Bron: Nationaal Archief.
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
48
2.10.1
Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst
De MMOD en de MOD waren na de Tweede Wereldoorlog in Nederland verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten ontplofbare oorlogsresten. In het voorjaar van 1945 werden twee bataljons mijnenruimers opgericht onder de naam Mijn Opruimings Dienst (MOD). In maart 1946 werd deze dienst gereorganiseerd en werd de naam veranderd in de Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD). Het archief bestaat uit meldingen, kaarten, plattegronden en ruimrapporten betreffende locaties binnen Nederlandse gemeenten waar ontplofbare oorlogsresten aanwezig waren. Het onderzoeksresultaat is in de hierop volgende tabel samengevat: Gebeurtenis (bron: SIB, archief Mijn-, Munitie Opruimingsdienst)
Datum
Op het volgende terrein zijn nog granaten en landmijnen aanwezig: Hazeldonksche Zandweg.
12 december 1945
Relevant
Motivatie
Mogelijk
De Hazeldonkse Zandweg loopt voor een deel door het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie voor achtergebleven ontplofbare oorlogsresten ter hoogte van onderzoeksgebied.
Documentcode
SSAA_MMOD0074-Moerdijk-34
2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Het Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) houdt zich bezig met de bestudering van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en hedendaagse genociden. In het archief te Amsterdam is onder andere een grote collectie met foto’s uit de Tweede Wereldoorlog ondergebracht.
2.11.1
Collectie Departement van Justitie
Bij het NIOD is de onderstaande collectie geraadpleegd: ◼
Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k)
De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), NIOD.
Inventarisnummer
Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 – 28 april 1944
180
Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten
181-185
Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen
186
Telexberichten inzake meldingen van neergestorte geallieerde bommenwerpers, 20 – 24 februari 1944
328
Stukken betreffende het melden van schade door bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944 – 31 maart 1945
329
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
49
Inventarisnummer
Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), NIOD. Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944 – 31 maart 1945
331
Proces-verbaal van de luchtbeschermingsleider inzake schade door luchtaanvallen door de geallieerden en afweergeschut van de Duitsers, 3 februari 1944
477
Stukken betreffende het instellen van een onderzoek naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944 – 6 februari 1945
493
Stukken betreffende het instellen van een onderzoek inzake het bombardement op 14 oktober, 17 oktober 1944
624
Rapporten van de onderluitenant van de Marechaussee F. Meems inzake het vinden van benzinetanks, die uit een vliegtuig waren geworpen, alsmede de inslag van een granaat, 20 januari – 20 maart 1944
642
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen in de geraadpleegde inventarisnummers.
2.11.2
Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen
Bij het NIOD is de onderstaande collectie geraadpleegd: ◼
Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077)
Het betreft de volgende inventarisnummers: Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077), NIOD.
Inventarisnummer
Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941
1328
Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen, 1943
1759
De onderzoeksresultaten zijn in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: NIOD, collectie 077)
27 november 1940
1 Sprengbombe auf Ackerland. (Bron: inventarisnr. 1328)
Relevant
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
Nee
De haven van Zevenbergen ligt buiten het onderzoeksgebied.
Eén brisantbom op het akkerland. Beim Ausbaggern des Hafens 1 Blindgänger gefunden. (Bron: inventarisnr. 1328)
27 maart 1941
2.11.3
Bij het uitbaggeren van de haven is één blindganger aangetroffen.
Motivatie
Beeldbank Tweede Wereldoorlog
Foto’s uit de Tweede Wereldoorlog, afkomstig van Nederlandse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra en het NIOD, zijn bijeengebracht in de databank Beeldbank WO2. Er is hier gezocht op plaatsnaam.
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
50
De onderzoeksresultaten zijn in de hierna volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: www.beeldbankwo2.nl)
Meidagen 1940
Meidagen 1940. Oorlog te land. Duitse tank bij Zevenbergen. (Bron: 63639)
Relevant
Motivatie
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
10 mei 1940
Foto twee jongens op staartstuk Fokker G-1 330 na noodlanding te Zevenbergen. (Bron: 173518)
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
9 juni 1940
Zevenbergen zondag 9 juni 1940. Te zien is de schade na het bombardement op de kom van Zevenbergen. (Bron: 112509)
Nee
Het onderzoeksgebied ligt buiten de kom van Zevenbergen.
17 augustus 1940
Foto van staartstuk van een Armstrong Whitworth Whitley, P4955 codeletter G (ZA-G) in weiland. Het vliegtuig van 10 Squadron is op 17 augustus 1940 neergekomen bij Zevenbergen. De vijf bemanningsleden overleefden de noodlanding en werden krijgsgevangen gemaakt. (Bron: 173459)
Nee
Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.
17 september 1944
Foto van zeven C-47’s in vic’s van drie elk. 17 September 1944 om 14.00 uur boven Zevenbergen. (Bron: 173051)
Nee
Het betreft hier een algemene vermelding betreft overvliegende toestellen. Er is geen indicatie voor ontplofbare oorlogsresten.
2.12 The National Archives Londen The National Archives in Kew (Londen) is het officiële nationale archief van het Verenigd Koninkrijk. Er liggen hier gevechtsverslagen van Britse eenheden die op Nederlands grondgebied strijd hebben geleverd. In The National Archives zijn, afgezien van deze War Diaries, ook o.a. de logboeken van geallieerde luchtmachteenheden ondergebracht. Bronnen betreffende de volgende onderdelen van de RAF bevatten mogelijk relevante informatie voor dit vooronderzoek: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼
Bomber Command AIR 14 day and night bomb raid sheets (1940-1945) en form E summaries (1940-1942); Coastal Command AIR 15 strike sheets; Fighter Command AIR 24 appendices; Allied Expeditionary Air Force (AEAF) / Second Tactical Air Force AIR 37 daily logs; Voor onderzoek naar ingezette squadrons: Operations Record Books AIR 27 Squadrondagboeken van relevante eenheden, indien raadpleging van de voorgaande toegangen daartoe aanleiding geeft.
In dit geval zijn, gezien de aard van de gevechtshandeling(-en), alleen bronnen betreffende de Second Tactical Air Force relevant voor dit vooronderzoek.
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
51
Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, het kaliber, het type ontsteker(s) en de inslaglocaties van de vliegtuigbommen en raketten die tijdens de luchtaanval(len) zijn ingezet. Indien beschikbaar zijn tevens de gegevens geanalyseerd die betrekking hebben op de afwerphoogte en vliegsnelheid ten tijde van het afwerpen. Deze gegevens zijn van belang voor het berekenen van de maximale indringingsdiepte van de ontplofbare oorlogsresten.
2.12.1
Daily Logs
Vliegtuigen van de 2nd Tactical Air Force (2nd TAF) gaven tactische luchtsteun aan geallieerde gevechtseenheden. De geallieerde jachtbommenwerpers vielen o.a. vijandelijke stellingen, tanks, treinen en hoofdkwartieren aan. De volgende Daily Logs van de 2nd Tactical Air Force zijn geraadpleegd: Daily Logs 2nd Tactical Air Force. The National Archives Londen
Inventarisnummer
2nd Tactical Air Force: Daily Log: Sept.-Oct. 1944
Air 37/715
2nd Tactical Air Force: Daily Log: Nov.-Dec. 1944
Air 37/716
2nd Tactical Air Force: Daily Log: Jan.-Feb. 1945
Air 37/717
2nd Tactical Air Force: Daily Log: Mar.-May. 1945
Air 37/718
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen in de geraadpleegde inventarisnummers.
2.13 The National Archives and Records Administration The National Archives and Records Administration (NARA) in Washington D.C. is het officiële nationale archief van de Verenigde Staten. In dit archief liggen de gevechtsverslagen van Amerikaanse eenheden die op Nederlands grondgebied strijd hebben geleverd.
2.13.1
War Diaries
Uit de geraadpleegde bronnen blijkt dat Amerikaanse eenheden in het onderzoeksgebied hebben gevochten. Het onderzoek van de relevante War Diaries was gericht op het vergaren van informatie ten aanzien van getroffen locaties, aantallen en kalibers ingezette geschutmunitie. De volgende bronnen zijn bij het NARA geraadpleegd9: NARA Washington
Inventarisnummer
104th (Timberwolf) Infantry Division AAR November 1944
Via AVG bedrijfsarchief
104th (Timberwolf) Infantry Division AAR 10 Oct – 10 Nov 1944
Via AVG bedrijfsarchief
104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944
Via AVG bedrijfsarchief
Het CS-VROO schrijft voor om in overleg met de opdrachtgever Kriegstagebücher van Record Group 242 te raadplegen. AVG heeft het raadplegen van Kriegstagebücher bij het NARA ondervangen door standaard de microfilms T1022-2726 en T1022-2784 te raadplegen. 9
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
52
De onderzoeksresultaten zijn als volgt: Datum
Gebeurtenis (bron: NARA Washington)
1 november 1944
Artillery positions. No. Guns: 4 Caliber: Medium. At 845421 (Bron: 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944)
Relevant
Motivatie
Mogelijk
De gegeven Nord du Guerre locatie bevindt zich nabij het onderzoeksgebied. Mogelijk heeft de aanwezigheid van een artilleriepositie nabij het onderzoeksgebied invloed gehad op het onderzoeksgebied zelf.
Mogelijk
De oversteek over de Mark bij Zevenbergen betreft de Zwartenbergse brug. Deze lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog nabij het onderzoeksgebied. Mogelijk zijn er ontplofbare oorlogsresten achtergebleven ten gevolge van de artilleriebeschietingen.
Nee
De gegeven Nord du Guerre locatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.
Mogelijk
Uit bronnenonderzoek is gebleken dat er tijdens het bombardement op 4 november 1944 bommen terecht zijn gekomen in en nabij het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van lucht- en artilleriebombardementen.
Mogelijk
Uit bronnenonderzoek is gebleken dat er tijdens het bombardement op 4 november 1944 bommen terecht zijn gekomen in en nabij het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van lucht- en artilleriebombardementen.
Artillerieposities. Hoeveelheid geschut: 4. Kaliber: Medium. Locatie: 845421
1 november 1944
Enemy action during the period was directed towards preventing us from establishing a firm bridgehold across the MARK RIVER. His defense of the River was as anticipated organized in strong points at STANDAARBUITEN and ZEVENBERGEN. He used mortar and artillery fire liberally to harass our force which succeeded in crossing the River cast of STANDAARBUITEN with one Bn. (Bron: 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944)
Vijandelijke handelingen in deze periode waren erop gericht dat onze realisatie van een verdedigingspunt over de brug van de Mark voorkomen werd. De verdediging van de rivier was zoals naar onze verwachting georganiseerd: verdedigingspunten te Standdaarbuiten en Zevenbergen. Onze troepenmacht werd flink met mortieren artillerievuur bestookt, echter zij slaagde er toch in om de rivier bij Standdaarbuiten over te steken met een bataljon. 3 november 1944
Trenches at 838427. (Bron: 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944)
Aanwezige loopgraven te 838427.
4 november 1944
Air Support: Air attack at 0930 on ZEVENBERGEN and KLUNDERT (Bron: 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944)
Luchtsteun: Luchtaanval om 09.30 uur op Zevenbergen en Klundert.
4 november 1944
Most bombing and strafing took place at ZEVENBERGEN. (Bron: 104th (Timberwolf) Infantry Division G3 Journal 1-4 Nov 1944)
De meeste bombardementen en beschietingen vonden plaats in Zevenbergen.
143000040-VO-02
N389 Etten-Leur – Zevenbergen
53
Datum
Gebeurtenis (bron: NARA Washington)
4 november 1944
2.13.2
ASPO reported ZANDBERG and ZEVENBERGEN will be hit by Typhoons at 1430. (Bron: 104th (Timberwolf) Infantry Division G-3 Journal 1-4 Nov 1944)
Luchtstaf piloot-officier meldt dat Zandberg en Zevenbergen om 14.30 uur door Typhoons beschoten zullen worden.
Relevant
Motivatie
Mogelijk
Uit bronnenonderzoek is gebleken dat er tijdens het bombardement op 4 november 1944 bommen terecht zijn gekomen in en nabij het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van lucht- en artilleriebombardementen.