Document · PDF

Toelichting Bijlage 12 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten (1)

Raad debatteert 11 juni 2024, gemeente Etten-LeurBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan “Reconstructie N389”29.573 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Groot onderhoud N389 Etten-Leur Zevenbergen

projectnummer 0477837.100 definitief revisie 2.0 8 augustus 2022

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Groot onderhoud N389 Etten-Leur - Zevenbergen

projectnummer 0477837.100 definitief revisie 2.0 8 augustus 2022

Auteurs I. Brouwer

Opdrachtgever Provincie Noord-Brabant Brabantlaan 1 5216 TV 'S-HERTOGENBOSCH

Gecontroleerd:

datum 8 augustus 2022

beschrijving definitief

vrijgave ing. F.L.J.M. (Frank) Leijs

Inhoudsopgave

Blz.

Inleiding

1.1 1.2 1.3

Aanleiding Doel en onderzoeksvragen Conclusie en aanbevelingen

1 1 2

Bijlage 1 Vooronderzoek OO

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Groot onderhoud N389 Etten-Leur - Zevenbergen projectnummer 0477837.100 8 augustus 2022 revisie 2.0 Provincie Noord-Brabant

Inleiding

1.1

Aanleiding De verharding van de provinciale weg N389 Etten-Leur – Zevenbergen (km 1.0 – 6.7) is aan het einde van haar technische levensduur. Het streven van de provinciale wegbeheerder is om wegen zo integraal mogelijk aan te pakken wanneer groot onderhoud aan de verharding noodzakelijk is. De werkzaamheden bestaan globaal uit de reconstructie van de verharding van de hoofdrijbaan, de reconstructie en herontwerp van fietspaden, de aanleg van een rotonde ter hoogte van de kruising met de Strijpenseweg ter verbetering van de verkeersveiligheid, de aanleg van een nieuwe brug over de Mark, het aanbrengen van houten geleiderails en het aanbrengen en aanpassen van o.a. duikers, faunavoorzieningen en watergangen. De weg is gelegen in de gemeenten Etten-Leur en Moerdijk; de gemeentegrens ligt in het midden van de rivier de Mark. In Figuur 1.1 is de ligging van de N389 aangegeven waar de werkzaamheden plaatsvinden.

1.2

Doel en onderzoeksvragen Het vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten (OO) is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) ontplofbare oorlogsresten, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid.

Blad 1 van 2

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Groot onderhoud N389 Etten-Leur - Zevenbergen projectnummer 0477837.100 8 augustus 2022 revisie 2.0 Provincie Noord-Brabant

1.3

Conclusie en aanbevelingen Het vooronderzoek is uitgevoerd door AVG Explosieven Opsporing Nederland. Op basis van de beoordeelde feiten van het vooronderzoek is geconcludeerd dat er indicaties zijn voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten met name ter hoogte van de brug over de Mark (zie bodembelastingskaart in bijlage 1) De volgende gevechtshandelingen/ontplofbare oorlogsresten gerelateerde handelingen hebben in en nabij het onderzoeksgebied plaatsgevonden:  Bombardementen door jachtbommenwerpers  Artilleriebeschietingen  Het gebruik van vernielingsladingen De volgende ontplofbare oorlogsresten kunnen mogelijk in het onderzoeksgebied worden aangetroffen:  Afwerpmunitie  Geschutmunitie afkomstig van artilleriebeschietingen  Vernielingsladingen (geïmproviseerd) Voor het vervolgtraject worden de volgende vervolgstappen geadviseerd:  Verdiepingsslag: Vooronderzoek na-conflictperiode, pragmatische opsporingsanalyse en een projectgebonden risicoanalyse.  Detectieonderzoek en indien nodig veiligstellen geïdentificeerde objecten.

Blad 2 van 2

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Groot onderhoud N389 Etten-Leur - Zevenbergen projectnummer 0477837.100 8 augustus 2022 revisie 2.0 Provincie Noord-Brabant

Bijlage 1 Vooronderzoek OO

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Groot onderhoud N389 Etten-Leur - Zevenbergen projectnummer 0477837.100 8 augustus 2022 revisie 2.0 Provincie Noord-Brabant

Bijlage 1 Vooronderzoek OO

AVG Explosieven Opsporing NL

N389 Etten-Leur - Zevenbergen Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode

OPDRACHTGEVER LOCATIE ONS PROJECTNR. UW PROJECTNR. VERSIE DATUM

: Antea Group : N389 Etten-Leur - Zevenbergen : 143000040 : 0477837.100 : 02 : 6-7-2022

AVG Bouwstoffen

AVG Explosieven Opsporing Nederland Veerweg 10, 5171 PW Kaatsheuvel Postbus 160, 6590 AD Gennep T +31 416 700220

AVG Explosieven Opsporing

eo@avg.eu www.avg.eu KvK 12029421

AVG Infra

AVG Transport

BTW-id: NL801449455B01 Betaalrekening: NL24RABO0353306797 G-rekening: NL46RABO0991487540

Distributielijst ◼ ◼

Antea Group AVG Explosieven Opsporing Nederland

Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Opdrachtgever

Antea Group

Rapport

143000040-VO-02

Naam

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Versie

VO-02, definitief, opgesteld conform het CS-VROO d.d. februari 2021

Datum

6-7-2022

Vrijgegeven door:

Menno Abee (manager)

Paraaf:

Vrijgegeven door:

Jeffry van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO)

Paraaf:

Opgesteld door:

Berdien de Wilde MA (historica)

Paraaf:

Afbeelding voorblad. Luchtfoto van een deel van het onderzoek. Bron: NARA, sortie 3G-RUD-S099 nr. 6162. Rechten voorbehouden. De in deze rapportage aanwezige informatie, waaronder de tekst en het kaartmateriaal, is eigendom van AVG. Het is de opdrachtgever toegestaan deze rapportage als één geheel aan derden kenbaar te maken, met het doel waarvoor het is vervaardigd. De verstrekking van afbeeldingen uit de rapportage, of de separaat meegestuurde digitale bijlagen die hiertoe behoren, is zonder toestemming van de auteur niet toegestaan in verband met mogelijke (beeld)rechten.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

INHOUD 1

INLEIDING ............................................................................................... 6 1.1

Aanleiding ................................................................................................ 6

1.2

Probleemstelling ........................................................................................ 6

1.3

Doelstelling .............................................................................................. 6

1.4

Onderzoeksgebied ..................................................................................... 6

1.5

Onderzoeksmethode .................................................................................. 7

1.5.1

Algemeen .............................................................................................. 7

1.5.2

Inventarisatie bronnenmateriaal ..............................................................10

1.5.3

Beoordeling bronnenmateriaal ................................................................12

1.5.4

Verantwoording ....................................................................................12

1.5.5

Personele deskundigheid ........................................................................13

1.5.6

Leeswijzer ............................................................................................13

INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ......................................................14 2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken ................................................................14

2.1.1

Rapportages AVG ..................................................................................14

2.1.2

Derden ................................................................................................14

2.2

Literatuur ................................................................................................21

2.2.1

Meidagen 1940 .....................................................................................21

2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader .........................................................21 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 .......................................21 2.2.2

Luchtoorlog 1940-1945 ..........................................................................25

2.2.2.1 Het onderzoeksgebied tijdens de luchtoorlog 1940-1945 ............................25 2.2.3

Bevrijdingsperiode .................................................................................29

2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in oktober – november 1944 ...................................29 2.2.4

Munitieruimingen ..................................................................................35

2.3

Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster ...........................................36

2.3.1

Geallieerde stafkaarten ..........................................................................36

2.3.2

Defence Overprints ................................................................................36

2.3.3

Historische kaarten ................................................................................36

2.3.4

Duitse stafkaart ....................................................................................36

2.4

Gemeentearchief Zevenbergen...................................................................38

2.5

Nieuwsberichten .......................................................................................40

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

2.5.1

AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek ..............................40

2.6

Explosieven Opruimingsdienst Defensie .......................................................41

2.6.1

Collectie ruimrapporten ..........................................................................41

2.6.2

Collectie mijnenkaarten ..........................................................................42

2.7

Nederlands Instituut voor Militaire Historie ..................................................44

2.7.1

Collectie Duitse verdedigingswerken ........................................................44

2.7.2

Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 ...............................................44

2.7.3

Beeldbank NIMH ...................................................................................45

2.8

Provinciaal archief / Militair Gezag ..............................................................46

2.8.1

Militair Gezag ........................................................................................46

2.8.1.1 Militair Gezag Noord-Brabant ..................................................................46 2.9

Nationaal archief ......................................................................................47

2.9.1

Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen ..............................47

2.9.2

Korps Hulpverleningsdienst ....................................................................47

2.9.3

Bunkerarchief .......................................................................................48

2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer .................................................................48 2.10.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst ..............................................49 2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie ...........................................49 2.11.1 Collectie Departement van Justitie ...........................................................49 2.11.2 Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen ............................50 2.11.3 Beeldbank Tweede Wereldoorlog .............................................................50 2.12 The National Archives Londen ....................................................................51 2.12.1 Daily Logs ............................................................................................52 2.13 The National Archives and Records Administration ........................................52 2.13.1 War Diaries ..........................................................................................52 2.13.2 Kriegstagebücher ..................................................................................54 2.14 Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg ............................................................54 2.15 Imperial War Museums .............................................................................55 2.16 Library and Archives

Canada......................................................................55 2.16.1 Collectie Defence Overprints en Overlays .................................................55 2.17 Centre Historique des archives à Vincennes .................................................55 2.18 Luchtfoto’s ..............................................................................................56 2.18.1 Geraadpleegde luchtfoto’s ......................................................................56 2.18.2 Veranderingen na-conflictperiode ............................................................61

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN ............................................63 3.1

Gebeurtenissentabel en gebeurtenissenkaart ...............................................63 BEOORDELING BRONNENMATERIAAL ..........................................................68

4.1

Indicaties voor explosieven in het onderzoeksgebied ....................................68

4.2

Leemten in kennis bronnenmateriaal ..........................................................68

4.3

Soort en verschijningsvorm van explosieven ................................................69

4.3.1

Bombardementen door jachtbommenwerpers ...........................................69

4.3.2

Artilleriebeschietingen ............................................................................70

4.3.3

Gebruik van vernielingsladingen ..............................................................70

4.4

Aantal mogelijk aan te treffen explosieven ..................................................71

4.5

Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied .....................................71

4.5.1

Bombardementen door jachtbommenwerpers ...........................................71

4.5.2

(Artillerie-)beschietingen .......................................................................74

4.5.3

Gebruik van vernielingsladingen ..............................................................76

4.6

Bodembelastingkaart ................................................................................77

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ...............................................................79 5.1

Conclusie ................................................................................................79

5.2

Advies vervolgtraject ................................................................................79

5.2.1

Verkleinen verdachte gebieden ...............................................................79

5.2.2

Opsporing ontplofbare oorlogsresten .......................................................80

BIJLAGEN ................................................................................................82 6.1

Bronnenlijst .............................................................................................82

6.1.1

Archieven en overige instanties ...............................................................82

6.1.2

Literatuur .............................................................................................82

6.1.3

Websites ..............................................................................................83

6.1.4

Overig .................................................................................................84

6.2

Certificaat vooronderzoek en risicoanalyse ..................................................85

6.3

Motivatie luchtfotobestelling ......................................................................86

6.4

Afkortingenlijst ........................................................................................88

6.5

Wijze benadering archiefbronnen ...............................................................89

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

INLEIDING

1.1

Aanleiding

AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van Antea Group een vooronderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie N389 te Etten-Leur - Zevenbergen (zie de kaarten op pagina 8 met de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog en op pagina 9 met de huidige situatie). Hier worden in de toekomst diverse civieltechnische bodemingrepen uitgevoerd. De provincie Noord-Brabant gaat groot onderhoud uitvoeren aan de N389 tussen EttenLeur en Zevenbergen. Onder andere het wegdek is aan vernieuwing toe. Daarnaast komt er een nieuwe rotonde ter hoogte van de huidige kruising Zevenbergseweg – Strijpenseweg. Tevens worden de brug over de Mark en het fietspad aangepakt.

1.2

Probleemstelling

Er kunnen ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven door gevechtshandelingen of dumpingen. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane vondsten van ontplofbare oorlogsresten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.

1.3

Doelstelling

Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) ontplofbare oorlogsresten, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of direct een detectieonderzoek.

1.4

Onderzoeksgebied

Het onderzoeksgebied bevindt zich te Etten-Leur - Zevenbergen in de gemeenten EttenLeur en Moerdijk ter hoogte van de N389. In deze rapportage worden feiten omschreven van oorlogshandelingen die in en nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Er wordt bij het bepalen van de relevantie onderscheid gemaakt in de volgende opties: ◼ ◼

Het feit wordt niet in de rapportage opgenomen wanneer de locatie van de gevechtshandeling verder dan ca. 100 meter van het onderzoeksgebied af ligt. Binnen deze rapportages worden alle noemenswaardige feiten binnen een straal van ca. 100 meter rondom het onderzoeksgebied opgenomen, waarbij één van de volgende relevanties wordt benoemd: ◼ Het feit krijgt de relevantie “nee” wanneer deze buiten het onderzoeksgebied ligt en op voorhand al kan worden bepaald dat deze geen invloed heeft op het onderzoeksgebied. Het feit wordt niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in deze rapportage en krijgt geen nummer op de gebeurtenissenkaart in de bijlage. ◼ Het feit krijgt de relevantie “mogelijk” wanneer het een melding betreft die buiten het onderzoeksgebied ligt en mogelijk van invloed is op het onderzoeksgebied, of wanneer de melding een groter gebied betreft dan binnen het onderzoeksgebied ligt. Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, wordt wel of niet afgebakend, en krijgt een nummer op de gebeurtenissenkaart, mits het feit binnen de contouren van de kaart valt. ◼ Het feit krijgt de relevantie “ja” wanneer met zekerheid kan worden bepaald dat deze binnen het onderzoeksgebied ligt en een afbakening invloed heeft op het onderzoeksgebied.

Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, de afbakening wordt gemotiveerd en het feit wordt van een nummer op de gebeurtenissenkaart voorzien.

Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeenten: Huidige gemeenten

Gemeenten tijdens de Tweede Wereldoorlog

Etten-Leur

Etten en Leur

Moerdijk

Zevenbergen

1.5 1.5.1

Onderzoeksmethode Algemeen

Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse te worden uitgevoerd. Het vooronderzoek heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien deze concrete aanwijzingen er zijn, om het verdachte gebied af te bakenen. Dit komt samen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten. Dit vooronderzoek heeft betrekking op de periode 1940-1945 (conflictperiode).

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

401000

402000

403000

404000

405000

406000

SITUATIE W.O.II

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

100700

101700

102700

103700

104700

LEGENDA Onderzoeksgebied

250

500

1.000

1.500

2.000 Meter

401000

402000

403000

404000

405000

406000

ACTUELE SITUATIE

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

100700

101700

102700

103700

104700

LEGENDA Onderzoeksgebied

250

500

1.000

1.500

2.000 Meter

1.5.2

Inventarisatie bronnenmateriaal

Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: ◼ ◼

Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (indicaties) Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van ontplofbare oorlogsresten (contra-indicaties)

Medewerkers van AVG hebben (in het verleden) ten bate van dit vooronderzoek diverse archieven bezocht. Er was in alle gevallen sprake van fysiek archiefbezoek, tenzij het archief reeds gedigitaliseerd was, zoals ingeval de toegangen 409 en 575 van het NIMH en de via de website van Delpher te raadplegen krantencollectie van het Nationaal Archief. Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd: Verplichte bronnen Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Literatuur

O.a. De luchtverdediging in de meidagen 1940 en de groene serie

2.2

Gemeentearchief Zevenbergen / West Brabants Archief

Vermeldingen oorlogshandelingen

2.4

Provinciaal archief / Brabants Historisch Informatie Centrum

Vermeldingen oorlogshandelingen

2.8

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam)

Toegangen 216k en 077

2.11

Nationaal Archief (’s-Gravenhage)

Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toegang 2.04.53.15), Korps Hulpverleningsdienst (toegang 2.04.110), Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie: zgn. “Bunkerarchief”(toegang 2.13.167)

2.9

Semi-Statisch Informatiebeheer (Rijswijk)

Mijn- en Munitie Opruimingsdienst

2.10

Explosieven Opruimings Dienst Defensie

Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten

2.6

Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.18

Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.18

Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.18

Koninklijke Bibliotheek / Delpher

Oude krantenberichten betreffende ontplofbare oorlogsresten

2.5

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)

Toegang 575

2.7

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

The National Archives (Londen)

Gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force

2.12

Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg)

Gegevens Luftwaffenführungsstab

2.14

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Aanvullende bronnen Bron

Korte omschrijving

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)

Toegang 409

2.7

The National Archives (Londen)

Gegevens aangaande artilleriebeschietingen

2.12

The National Archives and Records Administration (Washington)

Kriegstagebuch Admiral in den Niederlanden. 1-31 december 1944, Kriegstagebuch Marinebefehlshaber Niederlande. 19401941, 104th US infantry division 1

2.13

Getuigenverklaringen

Getuigenverslagen uit de eerste hand2

Nee

Kadaster Zwolle

Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle / naoorlogs kaartmateriaal

2.3

Niet in het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse benoemde bronnen Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Bedrijfsarchief AVG

Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven

2.1, 2.5

Bedrijfsdatabase AVG

O.a. oude webartikelen

2.1, 2.5

In het verleden uitgevoerde (voor)onderzoeken

(Voor)onderzoeken

2.1

Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.18

Imperial War Museums

Beeldmateriaal Tweede Wereldoorlog

2.15

Library and Archives Canada

Defence Overprints

2.16

Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er Amerikaanse luchtaanvallen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Derhalve zijn er geen gegevens van de 8th Air Force en 9th Air Force geraadpleegd (hieronder worden ook de mission reports begrepen). 2 AVG beschikt niet over adresgegevens van relevante getuigen. 1

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Centre Historique des Archives à Vincennes

Franse gevechtsverslagen3

Nee

2.17

The Polish Institute and Sikorski Museum

Poolse gevechtsverslagen

Nee

Heemkundekringen / historische kringen

Plaatselijke archieven

Nee

Locatiedeskundige

Expert op het gebied van lokale historie

Nee

1.5.3

Beoordeling bronnenmateriaal

In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op ontplofbare oorlogsresten verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied. Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.

1.5.4

Verantwoording

Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼

Mevr. B. de Wilde MA (historica): opstellen van het vooronderzoek, luchtfotoanalyse en het GIS-kaartmateriaal Dhr. P. Gieben (GIS-coördinator): verificatie luchtfotoanalyse Dhr. M.A. Abee (manager): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. Dr. W. van den Brandhof (historicus/afdelingshoofd vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage Dhr. J. van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO): interne beoordeling inhoud rapportage

Zie hoofdstuk 2.17.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

1.5.5

Personele deskundigheid

Het opstellen van het vooronderzoek vereist een multidisciplinaire aanpak. Hierbij is personeel (of zijn derden) betrokken die deskundige zijn op het gebied van meerdere expertises. Bij het vooronderzoek dienen meerdere deskundigen betrokken te zijn, die tenminste beschikken over de volgende expertises: deskundigheid op het gebied van het opstellen van een historisch vooronderzoek, deskundigheid op het gebied van ontplofbare oorlogsresten, deskundigheid op het gebied van de civiele techniek, deskundigheid op het gebied van luchtfoto-interpretatie en deskundigheid op het gebied van geografische informatiesystemen (GIS). In de hierop volgende tabel staat weergegeven wie er bij dit vooronderzoek betrokken zijn en op welk gebied zij deskundige zijn. Historisch onderzoek

Naam

Deskundigheid ontplofbare oorlogsresten

Civiele techniek

Luchtfoto-interpretatie

Geografische Informatiesystemen

Wouter van den Brandhof

Berdien de Wilde

Paul Gieben

Menno Abee

Jeffry van den Bout

1.5.6

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend en middels een kaart weergegeven. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ter plaatse van de onderzoeklocatie. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. Hierin is tevens de bijbehorende bodembelastingkaart opgenomen. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL

2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken

2.1.1

Rapportages AVG

Medewerkers van AVG hebben in het verleden vooronderzoeken op het grondgebied van de gemeente Moerdijk uitgevoerd, ter hoogte van Zevenbergen. Het betreft de volgende rapportages: ◼ ◼ ◼ ◼

AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Leidingtracé ZevenbergenBreda d.d. 4 februari 2015. Projectnummer 1562019 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Schakelstation locatie Z-199 Zevenberen d.d. 3 februari 2016. Projectnummer 1562020 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek N285 Noordelijke randweg Zevenbergen d.d. 7 november 2018. Projectnummer 1862088 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek N285 Klundert - Terheijden d.d. 13 februari 2020. Projectnummer 1962177

De aangetroffen relevante informatie is in deze rapportage verwerkt (zie o.a. paragraaf 2.2).

2.1.2

Derden

Er zijn in het AVG bedrijfsarchief relevante vooronderzoek aanwezig die zijn uitgevoerd door civiele explosieven opruimingsbedrijven in de gemeenten Etten-Leur en Moerdijk. Het betreft de volgende rapportages: ◼ ◼

Bombs Away / Armaex, Vooronderzoek Verbetering regionale keringen deelgebied Oost d.d. 16-12-2016. Projectnummer 16p131 Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur d.d. 25 januari 2021. Projectnummer 210125_H0018_VO_01

De bevindingen van Bombs Away zijn meegenomen in de rapportage. Deze zijn o.a. opgenomen in hoofdstuk 2. AVG heeft ten gunste van dit rapport gebruikt gemaakt van het gemeentebreed vooronderzoek (Bodac) voor het zuidelijk deel van het onderzoeksgebied gelegen in de gemeente Etten-Leur. Relevante vermeldingen die naar voren zijn gekomen in dit onderzoek met betrekking tot het onderzoeksgebied zijn opgenomen in de tabel op de volgende pagina. Dit vooronderzoek voldoet aan de huidige CS-VROO regelgeving. AVG is, op basis van informatie aanwezig in het AVG bedrijfsarchief, akkoord met de door Bodac afgebakende gebieden.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Derhalve is er door AVG geen aanvullend literatuur- en archiefonderzoek uitgevoerd voor dit deel van het onderzoeksgebied.4 Op pagina 20 is de bodembelastingkaart van het vooronderzoek weergegeven. m.b.t. het onderzoeksgebied. Hierop zijn de volledige afbakeningen van het gemeentebreed vooronderzoek binnen de contouren van het onderzoeksgebied weergegeven. Datum

Gebeurtenis (bron: Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur)

31 maart 1941

Duitse troepen hielden een schietoefening vanuit Zevenbergen op een polderland in de gemeente Etten-Leur. Zes granaattrechters werden gevonden op de openbare wegen, de Krijtenburgschenweg en het Opperwegje in de Westpolder (Bron: West-Brabants Archief, Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949 toegang 008, inventarisnr. 999)

18 april 1941

Opnieuw werd door Duitsers een schietoefening gehouden vanuit Hazeldonk, gemeente Zevenbergen, op de Westpolder in de gemeente Etten en Leur. Volgens een proces-verbaal vielen 15 of 16 projectielen op een weiland, ter plaatse Krijtenburg. (Bron: West-Brabants Archief, Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949 toegang 008, inventarisnr. 999)

30 oktober 1944

Het 414e infanterieregiment trok via Etten en Leur op naar het noorden via de Zevenbergseweg, tot aan de Mark. Op de rechterflank maakten zij contact met de Poolse 1e pantserdivisie, die het Liesbos zuiverde van Duitse geschutstellingen en troepen die zich daar bevonden. De Duitsers daarentegen waren op dat moment teruggetrokken tot achter de Mark, hadden de bruggen opgeblazen en delen van de dijk waren ondermijnd of werden voortdurend beschoten door mortier- en artillerievuur. Besloten werd dat een oversteek door het 414 e Infanterie Regiment niet kon plaatsvinden. Dat was te riskant. (Bron: L. Heogh en H. Doyle, Timberwolf tracks. The history of the 14th infantry division, 1942-1945 (Washington 1946), p. 77)

30 oktober 1944

De Zwartenbergse brug over de Mark en de duikers over de Kebbelvaart en de Laaksevaart werden door de Duitsers vernietigd. Na de oorlog werden deze wel weer hersteld. (Bron: Brabants Historisch Informatiecentrum, Militair Gezag toegang 127, inventarisnr. 271)

Relevant

Motivatie

Mogelijk

Er heeft ten tijde van de Tweede Wereldoorlog een schietbaan gelegen nabij het onderzoeksgebied, ter hoogte van de voormalige Capelberg. Er wordt aangegeven dat er granaattrechters aan de openbare weg zijn aangetroffen, de meest dichtstbijzijnde openbare weg is de huidige Hazeldonkse Zandweg. De andere aangegeven straatnamen bestaan vandaag de dag niet meer.

Nee

Vermoedelijk is er geschoten vanaf de schietbaan. Deze was gelegen ter hoogte van de voormalige Capelberg. Vanuit daar is er vrij zicht op de Krijtenburgpolder. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

De bedoelde brug en aangrenzende dijken liggen in en nabij het onderzoeksgebied. Deze vermelding geeft indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vernietiging met explosieven, beschietingen met artillerievuur en gelegde mijnen.

Mogelijk

Zwartenbergse brug ligt nabij het onderzoeksgebied. . Deze vermelding geeft indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vernietiging met explosieven.

Vermeldingen uit het rapport van Bodac die als zijnde relevant zijn aangeduid in de tabel, zijn niet meegenomen in de chronologietabel, daar deze al een afbakening binnen het gemeentebreedvooronderzoek hebben gekregen. 4

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Datum

Gebeurtenis (Bron: Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur)

Relevant

Motivatie

Mogelijk

De benoemde oversteek bij de Mark en Nord du Guerre vakken liggen nabij het onderzoeksgebied. Deze vermelding geeft indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van beschietingen met artillerievuur en gelegde mijnen.

Mogelijk

De oversteek naar de noordelijke oever van de Mark bij Zevenbergen betreft de Zwartenbergse brug. Deze ligt nabijhet onderzoeksgebied. Deze vermelding geeft indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van beschietingen met artillerievuur.

06.00: Road block at 860396. Wire fr. 850398 to 865403. Two-way bridge mined north of wire. 11.15: Mine casualty at 10.00 at 855405. Roadblock 413 area before MARK. 13.45: Repeat report on road block 855405, mined. Two more men had feet blown off at 09.00 at edge of woods going around road block. 14.10: German road blocks on all roads leaving to Zevenbergen except the one parallel to CANAL. Great many Germans were observed in town and were mostly located in the houses. Riverbed around town had been made into tank trap about 5 meters wide and 3 meters deep. There are minefields on either side of the road immediately South of Bridge across MARK river. All bridges prepared for demolition. There are large factory buildings vicinity bridge across MARK river which may be used as German strong points. 15.45: Mortar en MG fire doming from north of MARK vicinity 855415 (Bron: NARA, Journal 104th Infantry Division) 31 oktober 1944

06.00: Wegversperring op 860396. Prikkeldraadversperring op 850398 tot 865403. Mijnen aanwezig bij de tweerichtingsbrug, ten noorden van draad. 11.15: Mijnslachtoffer om 10.00 uur op 855405. Wegversperring 413 vóór rivier de Mark. 13.45 uur: Herhalingsrapport over wegblokkade 855405, mijnen aanwezig. Bij nog twee mannen werden de voeten eraf geblazen om 09.00 uur door een mijn aan de rand van het bos bij een wegversperring. 14.10: Duitse wegblokkades op alle wegen richting Zevenbergen behalve de parallel weg aan het kanaal. Grote hoeveelheden Duitsers werden in de stad waargenomen en bevonden zich meestal in de huizen. De rivierbedding rond de stad was omgevormd tot een tankval van ongeveer 5 meter breed en 3 meter diep. Er zijn mijnenvelden aan weerszijden van de weg, direct ten zuiden van de brug over de rivier de Mark. Alle bruggen zijn klaar gemaakt voor het opblazen daarvan. Er zijn grote fabrieksgebouwen in de buurt van de brug over de Mark die kunnen worden gebruikt als Duitse bolwerken. 15.45: Mortier- en mitrailleurvuur vanuit het noorden van de rivier de Mark in omgeving 855415.

1 november 1944

Op 1 en 2 november nam de artillerie van de 104e infanteriedivisie meerder Duitse posities op de noordelijke oever van de Mark bij Standdaarbuiten en Zevenbergen onder vuur. Vliegtuigen die posities spotten voor artillerie-eenheden meldden dat om 19.00 uur de meeste vijandelijke stellingen waren verlaten. (Bron: L. Heogh en H. Doyle, Timberwolf tracks. The history of the 14th infantry division, 1942-1945 (Washington 1946), p. 82)

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Datum

1 november 1944

Gebeurtenis (Bron: Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur) 14.40: Road block at 854407 covered by artillery fire. Company A 414 digging in at Road Junction at 860396. Dutch civilian report: At 855410 four bunkers are spread over an area covering 50 meters. They are located right behind the Water Reservoir on each side. Bunkers are built out of wood and are partially underground. In the middle of each bunker there is a cement platform constructed which is supposed to hold a gun. Caliber unknown. Dutch civilian report: At 854406 to 856411 along dyke Germans have an advanced post. Bridge is blown. Dutch civilian report: At 856412 German Infantry Elements are in position along river behind Saw Mill upto vicinity 874417. (Bron: NARA, Journal 104th Infantry Division)

Relevant

Motivatie

Nee

De wegen binnen de aangegeven kaartvierkanten, de houtzagerij en het waterreservoir liggen buiten het onderzoeksgebied.

Mogelijk

De weg in het verlengde van de rivier de Mark ligt nabij het onderzoeksgebied. Een klein deel van het onderzoeksgebied is gelegen in het Nord du Guerre kaartvierkant 8541. Deze vermelding geeft indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van beschietingen met artillerievuur.

De kanonnen stonden opgesteld op de locatie D865390. Dit is ter hoogte van de Zwartenbergse Molen. Dit is binnen het onderzoeksgebied. Deze vermelding geeft indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een (tijdelijke) geschutstelling.

14.40: Wegblokkade bij 854407 onder artillerievuur. Company A van 414 graaft zich in bij knooppunt 860396. Nederlands burgerrapport: Bij 855410 staan vier bunkers verspreid over een gebied van 50 meter. Ze bevinden zich aan weerszijden direct achter het waterreservoir. De bunkers zijn gebouwd van hout en zijn gedeeltelijk ondergronds. In het midden van elke bunker is een betonnen platform gebouwd waar een kanon op kan. Kaliber onbekend. Nederlands burgerrapport: Bij 854406 tot 856411 langs de dijk hebben Duitsers een voorpost. Brug is opgeblazen. Nederlands burgerrapport: Bij 856412 bevinden zich Duitse infanterie-elementen langs de rivier achter de zagerij tot nabij 874417.

1 november 1944

414 RCT now across MARK Canal in square 8541. Considerable mortar and MG fire on forward positions and troops forced to retire to south bank of canal (Bron: The National Archives WO 179 War Office, inventarisnr. 179-3031)

414 Regiment is nu over de Mark rivier, in kaartvierkant 8541. Aanzienlijk mortier- en mitrailleurvuur op de voorste posities. Troepen zijn gedwongen zich terug te trekken naar de zuidelijke oever van de rivier.

2 november 1944

103rd Battery: One of our Anti Tank guns engaged chimneys in ZEVENBERGEN which were thought to be used as operational posts by the enemy. Our gun position at D865390. (Bron: The National Archives WO 179 War Office, inventarisnr. 179-3031) 103e batterij: Een van onze antitankkanonnen viel in Zevenbergen schoorstenen aan waarvan gedacht werd dat ze door de vijand als operationele posten werden gebruikt. Onze kanonpositie op D865390.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Datum

Gebeurtenis (Bron: Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur)

Relevant

Motivatie

Mogelijk

De Zwartenbergse brug lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog nabij het onderzoeksgebied. Deze vermelding geeft een indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vernieling met explosieven.

Mogelijk

Het onderzoeksgebied bevindt zich in de omgeving van de Zwartenbergse brug bij de Mark. Deze vermelding geeft een indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van gelegde mijnen.

Uit ontvangen GIS-bestanden van Bodac is gebleken dat de betreffende kraters, mangaten, etc. zich in en nabij het onderzoeksgebied bevinden. Deze luchtfotoanalyse toont aan dat er mogelijk ontplofbare oorlogsresten zijn achtergebleven ten gevolge van oorlogshandelingen in het najaar van 1944.

7 maart 1945

Aangifte werd gedaan van 3 niet ontplofte granaten. Zij zijn gelegen ten oosten van de vlasfabriek, tussen de dijk Mark. Bovendien staat op de dijk een prikkeldraadversperring waarbij dichtbij 3 mijnen zijn ontploft, terwijl er nog talrijke andere mijnen vermoed worden. Bij deze versperringen zijn grote gaten geslagen, veroorzaakt door opblazingen door Duitsers. Behalve deze gaten zijn er aan weerskanten van de dijk eveneens gaten gegraven door Engelsen en Duitsers tijdens de oorlogshandelingen. (Bron: West-Brabants Archief, Archief van de gemeente Etten-Leur 19361949 toegang 0085, inventarisnr. 742)

Mogelijk

Het gebied tussen de dijk en de Mark is deels gelegen binnen het onderzoeksgebied. Deze vermelding geeft een indicatie tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van gelegde mijnen.

7 januari 1946

Op de grote weg op Zwartenberg is een niet ontplofte mijn gevonden. (Bron: West-Brabants Archief, Archief van de gemeente Etten-Leur 1936-1949 toegang 0085, inventarisnr. 742)

Nee

De grote weg ter hoogte van Zwartenberg ligt buiten het onderzoeksgebied.

4 november 1944

De Zwartenbergse brug over de Mark was opgeblazen. Toch waren de Amerikanen met stormboten de Mark overgetrokken, maar moesten weer terugkeren achter de zuidelijke oevers van de Mark. (Bron: Broos, EttenLeur, 103 en 110)

Om ongeveer half tien kwam plotseling een dame vanaf de Mark gefietst in de richting waar Vinck en ik stonden (omgeving Zwartenbergse brug). Plotseling een knal, want ze fietste op een mijn. (Bron: Broos, Etten-Leur, 103 en 110) Luchtfotoanalyse Bodac, sortienummer 4-1225, fotonummers 3033, 3061, 3062 t/m 3065, 4062, 3098 t/m 3100, 4128 t/m 4132: Er zijn veel kraters van vermoedelijk geschutmunitie zichtbaar in de Zwartenbergse polder, met name rondom de Zwartenbergse brug. Deze kraters komen waarschijnlijk van over en weer vurende Duitse en Amerikaanse artillerie-eenheden die rondom de bevrijding van Etten-Leur en de navolgende periode (30 oktober tot 3 november 1944) elkaar bestookten.

4 november 1944

Daarnaast zijn troepenconcentraties in dezelfde polder zichtbaar. Waarschijnlijk gaat het hier om Amerikaanse troepen van de 104e Infanteriedivisie die zich hier ingroeven. Verder is te zien dat de Zwartenberge brug is gesprongen en dat rondom dezelfde brug meerder waarschijnlijk stellingen, als ook loopgraven, versperringen en mangaten zichtbaar zijn. (Bron: Bodac, Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten gemeente Etten-Leur d.d. 25 januari 2021. Projectnummer 210125_H0018_VO_01)

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼

De VEO bommenkaart Het waterschap Brabantse Delta De gemeenten Etten-Leur en Moerdijk ProRail Rijkswaterstaat

Er zijn geen documenten ontvangen met relevantie tot het onderzoeksgebied. Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet heeft geen aanvullende informatie opgeleverd.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

BODEMBELASTINGKAART GEMEENTEBREED VOORONDERZOEK Zwartenberg

N389

g we rgse nbe ve Ze

Hals che Vliet

Hazeldonk

Zwartenberg

N389

eg ew rgs nbe Zeve

Esri Nederland, © OpenStreetMap contributors; Esri Nederland, beeldmateriaal.nl; Esri Nederland, Community Map Contributors

Keen

Schoenmakershoek

LEGENDA Onderzoeksgebied Geschutmunitie

Afwerpmunitie 0

125 250

500

750

1.000 Meter

2.2

Literatuur

In dit hoofdstuk is de geraadpleegde literatuur weergegeven. Geraadpleegde titels en gevonden resultaten zijn onderverdeeld in drie hoofdstukken: Meidagen 1940, luchtoorlog en bevrijdingsperiode. Zoals eerder aangegeven in hoofdstuk 2.1.2, is er alleen onderzoek gedaan naar het noordelijk deel (voormalige gemeente Zevenbergen) van het onderzoeksgebied, daar het zuidelijk deel van het onderzoeksgebied reeds binnen een gemeentebreed vooronderzoek is onderzocht.

2.2.1

Meidagen 1940

2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 Op 10 mei 1940 om 4:00 uur werd het gebied bij de Moerdijkbruggen aangevallen door de Duitsers. De bruggenhoofden werden bestookt door bommenwerpers en jagers. Als reactie hierop verschenen op 11 mei 1940 de eerste Franse militairen in Zevenbergen met als doel samen met de Nederlandse troepen de Moerdijkbruggen te heroveren. Hun aanwezigheid bleef niet onopgemerkt bij de Duitsers en rond 15.00 volgden er verschillende bombardementen in de (voormalige) gemeente Zevenbergen.

Op 12 mei 1940 liepen de Duitsers Zevenbergen binnen.

Afb. 1 – Foto. Bombardement op Zevenbergen en Zevenbergsche Hoek. Bron afbeelding: Oorlogsbronnen.nl

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

In de hierop volgende tabellen staan de onderzoeksresultaten m.b.t. de meidagen van 1940. Datum

Gebeurtenis (bron: H. Amersfoort / P.H. Kamphuis, Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied)

Relevant

Meidagen 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, E.H., De oorlog in mei ‘40 )

Relevant

Meidagen 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945)5

Relevant

Motivatie

Motivatie --

11 mei 1940

Zevenbergen is door Heinkels He III van het 1./KG 4 "General Wever" omstreeks 16.45 uur gebombardeerd. Het bombardement vond plaats achter de Hazeldonkse Zandweg.

Mogelijk

Het onderzoeksgebied is gelegen aan de Hazeldonkse Zandweg. Deze vermelding kan een indicatie zijn tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een bombardement.

Datum

Gebeurtenis (bron: P. Grimm, Verloren luchtruim. Geallieerde luchtoperaties boven Nederland in mei 1940)

Relevant

Motivatie

11 mei 1940

In Zevenbergen kregen de Fransen vervolgens aanvallen van He 111's en Ju 88's van de III./KG te verwerken, evenals van jachtvliegtuigen. (p. 238)

Mogelijk

Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat tijdens de Duitse bomaanval er bommen terecht zijn gekomen in de omgeving van de Hazeldonksche Zandweg. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een bombardement.

Datum

Gebeurtenis (bron: J. de Groot (red.), Zevenbergen 50 jaar bevrijd: Erfgoed van de levenden)

Relevant

Motivatie

Mogelijk

Het onderzoeksgebied is gelegen aan de Hazeldonkse Zandweg. Deze vermelding kan een indicatie zijn tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een bombardement.

11 mei 1940

Bij het vijfde bombardement kwamen de bommen terecht in de weilanden achter de Hazeldonksche Zandweg. (p. 32)

AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt. 5

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Datum

Gebeurtenis (bron: J. de Groot (red.), Zevenbergen 50 jaar bevrijd: Erfgoed van de levenden)

Relevant

Motivatie

Mogelijk

De Zwartenbergse brug lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog nabij het onderzoeksgebied. Deze vermelding kan een indicatie zijn tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vernieling met explosieven. Het betreft hier een algemene vermelding zonder directe indicatie tot ontplofbare oorlogsresten.

12 mei 1940

De Lamgatsebrug, de daarnaast gelegen spoorbrug en de brug bij Zwartenberg werden door Nederlandse troepen opgeblazen. (p. 3)

12 mei 1940

De eerste Duitse soldaten verschenen te Zevenbergen en te Langeweg op zondag 12 mei 1940. (p.3)

Nee

Datum

Gebeurtenis (bron: I. Krielen en E. Roek, 'Verslag van een ooggetuige')

Relevant

10 mei 1940

De lucht wemelde van Duitse vliegtuigen en ook enkele Hollandse jachtvliegtuigen die een Duits vliegtuig neerschoten, dat in de polder rond Zevenbergen neerviel. (p. 18)

11 mei 1940

12 mei 1940

143000040-VO-02

Na zaterdagmiddag werd Zevenbergen door Duitsers gebombardeerd, er waren daar Franse soldaten met legervoertuigen, die waren dwars door België Nederland te hulp gekomen, maar konden niet verder en moesten toen terug. (p. 19)

De brug over de Mark is tot springen gebracht door het Nederlandse leger. (p. 19)

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Motivatie

Nee

Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

Mogelijk

Datum

Gebeurtenis (bron: I. Krielen en E. Roek, 'De schade van 1940 en 1944 en een oud kaartje')

Relevant

Motivatie

11 mei 1940

Bombardement op Zevenbergen. (p. 3)

Mogelijk

Datum

Gebeurtenis (bron: M. Lerecouvreux, L'Armée Giraud en Hollande 1939-1940)

Relevant

Motivatie

Meidagen 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: L. Melissen, Toen granaten floten…)

Relevant

Motivatie

11 mei 1940

De bommen van de laatste twee raids vielen buiten de bebouwde kom van Zevenbergen. (p. 21)

Mogelijk

Datum

Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940. Deel 1 en deel 2)

Relevant

Motivatie

Mogelijk

11 mei 1940

143000040-VO-02

Het Frans detachement wilde een aanval doen op de Moerdijkbrug. Dit plan werd gestopt door bombardementen op Zevenbergen. (p. 860)

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Datum

Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940)

11 mei 1940

De Franse afdeling, die in de morgen van 11 Mei naar Moerdijk was gezonden, had de toestand verkend, was in de namiddag van die dag te samen met een geleidetachement van een Franse generaal en in samenwerking met 6 G.B. een aanval begonnen op de Duitse opstellingen bij de Moerdijkbruggen, doen een Duitse luchtaanval op Zevenbergen en Zevenbergschehoek deze in de kiem smoorde, zodat de Duisters meester van de Moerdijkbruggen bleven. (p. 372)

Aan de gezamenlijk aanval der beide Franse afdelingen kwam een abrupt einde, toen tussen 16.45 en 18.45 Zevenbergschehoek en Zevenbergen uit de lucht werden gebombardeerd. (p. 380)

11 mei 1940

Te Zevenbergen was door een luitenant van de staf van 6 G.B. met Duitse wapens een luchtafweer georganiseerd. Desniettegenstaande werden bij de luchtaanval 40 a 50 bommen geworpen. (p.381)

11 mei 1940

2.2.2

Relevant

Motivatie

Mogelijk

Luchtoorlog 1940-1945

Met de ontwikkeling van vliegtuigen was het mogelijk om tijdens de Tweede Wereldoorlog het strijdtoneel voor een deel naar de lucht te verplaatsen. Deze ontwikkeling had als direct gevolg dat vele burgers onbedoeld midden in het strijdtoneel kwamen en velen het moesten ontgelden o.a. door bombardementen. Nederland had een belangrijke strategische positie met haar ligging tussen Groot-Brittannië en Duitsland. Hierdoor werden Nederlandse vliegvelden en het Nederlandse luchtruim snel en zeer intensief in gebruik genomen door de Duitsers om geallieerde doelen aan te kunnen vallen. Andersom maakte de geallieerden gebruik van het Nederlandse luchtruim om Duitse doelen aan te vallen. Deze situatie zorgde ervoor dat er boven Nederland met regelmaat confrontaties waren tussen Duitse en geallieerde toestellen, met hevige vuurgevechten als gevolg. 2.2.2.1 Het onderzoeksgebied tijdens de luchtoorlog 1940-1945 Er zijn van de ruim 6000 neergekomen militaire toestellen in Nederland zo’n 1000 neergekomen in Noord-Brabant. Het betreft hier zowel geallieerde als Duitse toestellen. Er zijn in de omgeving van het onderzoeksgebied twee verschillende toestellen naar beneden gekomen ten gevolge van de luchtoorlog.

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Naast crashes van militaire vliegtuigen heeft Noord-Brabant ook te maken gehad met V-1 en V-2 inslagen. Op 8 september 1944 worden de eerste Duitse V-2 raketten op Londen afgevoerd. Vanaf 16 december 1944 t/m 30 maart 1945 zijn er in totaal 5395 V-1’s gelanceerd richting Antwerpen. Een groot gedeelte van deze vliegende bommen is neergestort, zo ook in Noord-Brabant. In de voormalige gemeente Zevenbergen zijn zeven V-1’s neergekomen.

Afb. 2 – Foto. Toon den Ridder (links) en zijn neef Aad bij het vliegtuig dat in mei 1940 bij de Afgebrande Hoef in Zevenbergen is neergestort. Bron afbeelding: Henk den Ridder ‘Crash-kaart van neergestorte vliegtuigen in WOII in Moerdijk’ in: BN de Stem d.d. 17 maart 2017

In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945. Datum

Gebeurtenis (bron: Brongers, E.H., De gebroken vleugel van de Duitse adelaar)

13 mei 1940

Er werden 17 gelande vliegtuigen waargenomen tussen Zevenbergen en Terheijden. (p. 76)

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Relevant

Nee

Motivatie Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

Datum

Gebeurtenis (bron: J. Didden, J M. Swarts, Brabant bevrijd)

Relevant

Motivatie

4 november 1944

Zevenbergen was uit de lucht aangevallen. (p. 254)

Mogelijk

Uit het literatuuronderzoek is gebleken dat er tijdens de bevrijding bombardementen en artillerievuur is uitgebracht op de omgeving van het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van lucht- en artilleriebombardementen.

Datum

Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945)6

Relevant

Motivatie

13 mei 1940

T 600: Boulton Paul Defiant Mk I L6965 PS- van het No. 264 Madras Presidency Squadron om 06.50 uur is achter de boerderij van T. Jongmans aan de Hazeldonkse Zandweg te Zevenbergen neergekomen.

Mogelijk

De Hazeldonkse Zandweg ligt binnen het onderzoeksgebied. Mogelijk is deze vermelding een indicatie tot de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ten gevolge van een vliegtuigcrash.

Datum

Gebeurtenis (bron: J. Foreman, The Fighter Command War Diaries)

Relevant

Motivatie

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: A.A. Jansen, Sporen aan de hemel: kroniek van een luchtoorlog. Deel 1 t/m 3)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: H. Koopman, Vergeltungswaffen in Nederland)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Motivatie --

143000040-VO-02

N389 Etten-Leur – Zevenbergen

Datum

Gebeurtenis (bron: A. Korthals Altes, Luchtgevaar: luchtaanvallen op Nederland 1940-1945)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: I. Krielen en E. Roek, 'Verslag van een ooggetuige')

Relevant

10 mei 1940

De lucht wemelde van Duitse vliegtuigen en ook enkele Hollandse jachtvliegtuigen die een Duits vliegtuig neerschoten, dat in de polder rond Zevenbergen neerviel. (p. 18)

Nee

Datum

Gebeurtenis (bron: I. Krielen en E. Roek, 'Den oorlog 1940-1945' in: Oud Nieuws: periodiek van de Heemkundekring Zevenbergen)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: M. Middelbrook en C. Everitt, Bomber Command War Diaries)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=EttenLeur&id=f3589145-02cf-43fe-a909-f412ef41cf6a