BP Reconstructie N389 - Toelichting Bijlage 14 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten

47 [Locatie onbekend] 27 november 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen NA Den Haag toeg.nr. 2.13.210 inv.nr. 23. NA Den Haag toeg.nr. 2.13.210 inv.nr. 23. 41 NA Den Haag toeg.nr. 2.13.210 inv.nr. 23. 42 NA Den Haag toeg.nr. 2.13.210 inv.nr. 23. 43 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 44 TNA UK AIR14/2668; TNA UK AIR14/3361. 45 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 46 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822; NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 47 TNA UK AIR14/2668. 39 40

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

51

Om 06.30 uur viel er één brisantbom. De bom sloeg in op een akker en er werd geen schade gemeld. De bom viel buiten de bebouwde kom op circa 700 meter van de weg Zevenbergen – Standdaarbuiten. De bomkrater had een middellijn van 5 meter en een diepte van 3 meter. 48 Volgens de luchtbeschermingsdienst viel de bom in de richting van Zwartenberg. 49 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 50 [Locatie onbekend]

Afbeelding 19: WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822

28 november 1940 Voormalige gemeente Klundert Om 20.30 uur vielen vier brisantbommen, waarvan één blindganger, in een akker. Er werd geen schade aangericht. 51 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 52 [Locatie onbekend] 12 december 1940 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Een parachute van een lichtkogel werd gevonden. 53 [Locatie onbekend] 19 december 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen Er werd een uitgebrande lichtkogel gevonden. 54 [Locatie onbekend] 20 december 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen In de Torenpolder werd een uitgebrande lichtkogel gevonden. 55 [Locatie onbekend] 28 december 1940 48 BaMa Freiburg, RL2 Dela 103; NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 49 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4818. 50 TNA UK AIR14/2669. 51 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 52 TNA UK AIR14/2669. 53 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 54 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 55 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

52

Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Eén uitgebrande lichtkogel werd gevonden en door de Nederlandse politie veiliggesteld. 56 [Locatie onbekend] 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen Door instanties werd een gat onderzocht, deze werd gepeild op 2 (2?) meter. Er was niets in het gat te vinden. 57 [Locatie onbekend] 7 februari 1941 Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenland In de Mark werden kleine drijvende mijnen gevonden. Twee hiervan zijn door voorbijvarende schepen geëxplodeerd nabij de Coöperatieve suikerfabriek. 58 [RAP_410207STA] 11 februari 1941 Voormalige gemeente Fijnaart en Heijningen In de avond vielen drie brisantbommen op een akker. Er werd geen schade gemeld. 59 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 60 [Locatie onbekend] 12 februari 1941 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland In een weide werd één blindganger gevonden. Vermoedelijk was deze blindganger afkomstig van een bombardement op 10 februari 1941 om 22.00 uur. 61 De luchtaanval van 10 februari 1941 is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 62 [Locatie onbekend] 27 februari 1941 Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenland Er werden meerdere niet ontvlamde brandbommen gevonden in een akker. 63 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command.

64 [Locatie onbekend] 21 maart 1941 Voormalige gemeente Zevenbergen Tijdens Duitse schietoefeningen van de Wehrmacht vielen drie granaten op de spoorbaan Zevenbergen – Roosendaal nabij de spoorbrug over de Mark. Telefoon- en telegraafdraden werden hierbij stuk geschoten. Een boer, wonende aan de Markdijk C.6, merkte dat granaatscherven op zijn erf vielen en dat “[…] voor de Markbrug granaten insloegen”. Na onderzoek van de burgemeester bleek dat Duitse geschutopstellingen bij Zwartenberg mis hadden geschoten. Hierbij vielen granaten aan de spoorbaan en in het nabijgelegen land alsmede in de rivier de Mark. 65 [RAP_410321ZA] 27 maart 1941 Voormalige gemeente Zevenbergen Tijdens baggerwerkzaamheden in de haven, in de rivier de Mark, werd een vermoedelijke blindganger gevonden nabij het Brouwersstraatje. 66 [RAP_410327ZA] 15 april 1941 Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenland Door het onschadelijk maken van blindgangers werd schade aangericht. 67 [Locatie onbekend]

NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. NA Den Haag toeg.nr. 2.13.210 inv.nr. 23. 58 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr. 3712. 59 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 60 TNA UK AIR14/2671. 61 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 62 TNA UK AIR14/2671. 63 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 64 TNA UK AIR14/2671. 65 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 66 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 67 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr. 3712. 56 57

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

53

19 op 20 april 1941 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Rond 03.15 uur werden er nabij Kruisland een tweetal explosies gehoord, vermoedelijk van bominslagen. 68 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 69 [Locatie onbekend] 20 april 1941 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Er werd één blindganger gevonden van 1500 kg [sic] bij Langeweg 91 (C 106) en één bomtrechter bij Langeweg 36 (C.90) in Kruisland. De bomkrater was aan de oostelijke zijde van de weg op ongeveer 500 meter afstand. De blindganger werd ontploft op 18 oktober 1941 70 [Circa 2 km buiten onderzoekstracés] 22 april 1941 Voormalige gemeente Zevenbergen Vermoedelijk zou een onontploft projectiel in de grond zitten nabij de Klundertseweg (boerderij van C. Gabriels), Het projectiel zat in een ondiep gat en had een middellijn van ongeveer 60 centimeter. Het vermoeden was dat het projectiel al een tijd in de grond zat, echter tijdens het bezaaien in november was het gat nog niet waargenomen. Een Duitse militair groef tot twee meter echter het projectiel werd niet gevonden. 71 [>750 m buiten onderzoekstracés] 25 april 1941 Voormalige gemeente Klundert Om 23.45 uur vielen drie brisantbommen in een veld. Er werd geen schade gemeld. 72 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command.

73 [Locatie onbekend] 26 april 1941 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Om 00.15 uur vielen ongeveer 60 brandbommen in een veld. Er werd geen schade gemeld. Ook werd er een uitgebrande lichtkogel gevonden. 74 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 75 [Locatie onbekend] 15 mei 1941 Voormalige gemeente Zevenbergen Tussen de Nieuwe Rijksweg Moerdijk – Antwerpen en de spoorlijn bij Langeweg en achter de boerderij C.166 zou een niet ontploft projectiel liggen. Het projectiel, vermoedelijk een 4,7 cm, was reeds uitgegraven en ter plaatse weggelegd. 76 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 77 [Locatie onbekend] 28 mei 1941 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Er vielen drie brisant- en 27 brandbommen in het veld in de voormalige gemeente Steenbergen. Eén schuur leed grote schade. 78 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 79 [Locatie onbekend] 29 augustus 1941 Voormalige gemeente Zevenbergen

WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0901 inv.nr. 7547. TNA UK AIR14/2672. NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0901 inv.nr. 7547. 71 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 72 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 73 TNA UK AIR14/2672. 74 NIOD Amsterdam toeg.nr. 077 inv.nr. 1328. 75 TNA UK AIR14/2672. 76 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 77 TNA UK AIR14/2672. 78 BArch Berlijn-Lichterfelde R58-3578. 79 TNA UK AIR14/2672. 68 69 70

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

54

Eén brisantbom viel in een akker in de voormalige gemeente Zevenbergen. 80 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 81 [Locatie onbekend] 23 december 1941 Voormalige gemeente Fijnaart en Heijningen De burgemeester van Fijnaart meldde dat er over het laatste kwartaal een 22-tal niet ontbrande brandbommen waren verzameld. 82 [Locatie onbekend] 9 op 10 maart 1942 Voormalige gemeente Zevenbergen Om 22.35 uur viel vier brisantbommen in de voormalige gemeente Zevenbergen. Er werd lichte dak- en glasschade gemeld. De bom was gevallen in de Geldersepolder en was ontploft. 83 [>2,5 km buiten onderzoekstracés] 25 maart 1942 Voormalige gemeente Terheijden Tussen 23.30 en 24.00 uur vond er boven de gemeente Terheijden een luchtgevecht plaats. Hierbij viel ook een bom op het gehucht Munnikenhof. In totaal waren drie grote en één kleine bom ontplofte. De twee boerderijen nabij de inslagen hadden schade geleden. Duitse soldaten ontruimden de boerderijen omdat zij vermoedden dat er nog twee blindgangers in de grond zaten. Na onderzoek werden er geen blindgangers gevonden. Echter in de middag daarop werd het gebied opnieuw door Duitse eenheden afgeschermd vanwege vermoedens van een blindganger. Het gebied zou voor een week afgesloten worden.

84 [Circa 1 km buiten onderzoekstracés] 12 op 13 april 1942 Om 00.25 uur stortte een Britse Douglas Boston van 418 Squadron neer op de weg Klundert – Fijnaart. De bemanning werd krijgsgevangen gemaakt. 85 [>1 km buiten onderzoekstracés] 30 op 31 mei 1942 Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenland Tussen 23.40 – 02.10 uur stortte een Britse Vickers Wellington van 22 Operation Training Unit neer in de Oud Prinsenlandse Polder onder Stampersgat. Het doel van het toestel was Keulen. De gehele bemanning kwam om en werd begraven in Bergen op Zoom. 86 Net voordat het de grond raakte ontplofte het toestel. 87 De wrakstukken van het toestel kwamen wijdverspreid neer in de omgeving terwijl de romp gehaal uitbrandde. Het toestel kwam uit oostelijke richting en vloog naar het westen. 88 Mogelijk had het toestel nog fosforflessen bij zich. 89 [Buiten onderzoekstracés]

BArch Berlijn-Lichterfelde R58-3578. TNA UK AIR14/2673. WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0429 inv.nr. 1768. 83 BArch Berlijn-Lichterfelde R58-3580; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355. 84 RAT Tilburg toeg.nr. 2423 inv.nr. 474. 85 SGLO Verliesregister T1476, geraadpleegd op 14 oktober 2022; Zwanenburg, En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog Deel I (1991-1993) 344. 86 https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-dinteloord-en-prinsenland-1940-1945, geraadpleegd op 14 oktober 2022; SGLO Verliesregister T1527. 87 Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 42 88 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr 3744. 89 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr 3763. 80 81 82

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

55

Afbeelding 20: Onderdelen van de Britse Wellington in de Oud Prinsenlandse polder. Bron: Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 42.

7 augustus 1942 Voormalige gemeente Zevenbergen Er viel één brisantbom in een weide. Drie koeien, drie schapen en één paard werden hierbij gedood. De bom viel in een weiland ten westen van het Meerenwegje (nabij boerderij Klunderscheweg B.97). 90 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 91 [Circa 1,4 km buiten onderzoekstracés] 15 op 16 oktober 1942 Voormalige gemeente Zevenbergen Om 23.03 uur stortte een Britse Vickers Wellington bommenwerper van 300 Squadron neer tussen de Pootweg en Halzeldonkseweg ten zuidoosten van Zevenbergen (tussen Zevenbergen en Etten-Leur) bij het buurtschap Hazeldonk. Vier bemanningsleden liggen begraven in Bergen op Zoom en vijf Poolse bemanningsleden worden nog vermist. Zij zouden vermoedelijk begraven zijn als “onbekend” op de Britse militaire begraafplaats in Bergen op Zoom. Het toestel was neergestort op een akker aan de Hazeldonkse zandweg C18. De motoren zouden in de grond zijn geslagen en het was onbekend of deze geruimd waren. 92 Het toestel was opgestegen om 18.40 uur en had als doel Keulen. De overige toestellen keerden terug tussen 00.17 – 00.34 uur. 93 [Buiten onderzoekstracés] 13 december 1942 Voormalige gemeente Zevenbergen Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van Fighter Command vielen locomotieven, goederenwagens en schepen aan rond Zevenbergen en Haamstede.

94 [Locatie onbekend] 28 januari 1943 Voormalige gemeente Standdaarbuiten BArch Berlijn-Lichterfelde R58-3580; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355. TNA UK AIR14/2675. 92 SGLO-verliesregister T1882A; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822; Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 49. 93 TNA UK AIR27/1656/19-20. 94 Zwanenburg, En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog Deel I (1991-1993) 441. 90 91

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

56

De Duitse Wehrmacht zou scherpschietoefeningen houden op vliegtuigen met afweergeschut. 95 [Historische context] 25 op 26 mei 1943 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Er viel één brisantbom en vierhonderd brandbommen. Eén woonhuis en één strostapel brandde af. 96 De brandbommen vielen rond 01.40 uur in de omgeving van de Kladsedijk op meerdere woningen welke uitbrandden. 97 [Buiten onderzoekstracés] 12 juni 1943 Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenland & Zevenbergen Er vielen in totaal één brisantbom, vier fosfor- en ongeveer zeventig brandbommen in de voormalige gemeente Dinteloord. Er werd glasschade gemeld aan één woning. Tevens vielen er bommen in de gemeenten Zevenbergen, Vossemeer, Hoeven en anderen. 98 De brandbommen in Dinteloord vielen in de Anna- en Mariapolder. 99 [>6,5 km buiten onderzoekstracés] In de gemeente Zevenbergen werden nabij de Lamgatsebrug bij C6, zes blindgangers gevonden van Britse staafbrandbommen van 1.7 kg [sic]. [RAP_430612ZA01] In een akker nabij werden nog drie blindgangers gevonden van staafbrandbommen en een fosforrubberbrandbom blindganger van 14 kg. Er werden meerdere gaten aangetroffen van ongeveer 12 en 25 cm in doorsnede. De bommen werden rond 01.15 uur afgeworpen door een Brits toestel. De staafbrandbommen werden verwijderd, nabij de fosforbrandbom werd een vlag geplaatst.

100 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 101 [RAP_430612ZA02] 26 juni 1943 Voormalige gemeente Zevenbergen Er werden acht flessen gevonden met vloeistof, zeer waarschijnlijk fosforrubber. 102 [Locatie onbekend] 15 augustus – 14 september 1943 Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenland De politie meldde dat in de periode tussen 15 augustus 1943 en 14 september 1943 een vliegtuig vier bommen had afgeworpen op een bouwland. Alle vier bommen waren ontploft. 103 [Locatie onbekend] 4 oktober 1943 Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenland Om 12.00 uur werden schepen in de Mark, ter hoofd van de Coöperatieve Suikerfabriek Dinteloord beschoten door Britse vliegtuigen. 104 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 105 [Locatie onbekend] 25 november 1943 Voormalige gemeente Zevenbergen Om 17.00 uur vloog een Duitse Messerschmitt Bf 109 tegen een watertoren aan in Zevenbergen. De piloot ligt begraven in Ysselsteyn. 106 Het Duitse toestel zou meerdere malen boven Zevenbergen hebben rondgevlogen, tussen de schoorstenen van de suikerfabriek hebben gevlogen, duikvluchten hebben gemaakt en weer opgetrokken om vervolgens in de watertoren te duiken. Na de crash werd er enkele munitie-artikelen gevonden. 107 [Circa 350 m buiten onderzoekstracés]

WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0527 inv.nr. 522. BArch Berlijn-Lichterfelde R58-3581. 97 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0901 inv.nr. 4753. 98 BArch Berlijn-Lichterfelde R58-3581. 99 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr 3744. 100 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 101 TNA UK AIR14/2766. 102 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355 103 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr. 3760. 104 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr 3744; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr. 3760. 105 TNA UK AIR14/3366. 106 SGLO Verliesregister T3116, geraadpleegd op 14 oktober 2022. 107 Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 76. 95 96

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

57

1 februari 1944 Voormalige gemeente Terheijden Aan de Rijksweg, vlakbij het pand 82 werd een blindganger gevonden. Op ongeveer 20 meter afstand van de Rijksweg Breda – Moerdijk. Een tweede blindganger werden gevonden tegenover het pand. De bommen zouden afkomstig zijn van een bombardement op 31 januari 1944. 108 De mogelijke luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 109 [Locatie onbekend] 22 februari 1944 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Om 12.30 uur stortte een Focke Wulf Fw 190 van Stab III/JG 2 neer 1 kilometer ten noordoosten van Steenbergen. De piloot overleefde de crash. 110 Het toestel zou zijn neergestort een de Zuiddijk tussen Dinteloord en Stampersgat. 111 Het toestel sloeg neer op ongeveer 500 meter afstand van de Zuidzeedijk achter de boerderij van M. Bom. Het vliegtuig was loodrecht de grond in geboord en geheel de grond ingeslagen. Er was een gat geslagen van ongeveer 3-4 meter en tot op ongeveer 100 meter lagen resten verspreid. 112 [Buiten onderzoekstracés] Ook een onbekend vliegtuig zou zijn neergestort na een luchtgevecht boven Dinteloord. 113 [Locatie onbekend] 21 mei 1944 Voormalige gemeente Terheijden Britse toestellen beschoten een sleepschip in het Markkanaal. 114 De mogelijke luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command.

115 [Buiten onderzoekstracés] 31 mei 1944 Voormalige gemeenten Standdaarbuiten en Zevenbergen De loopgraven (zie kaartmateriaal) waren ongeveer 100 meter diep en 65 meter breed. Zij werden gemaakt met houden paaltjes zijn zigzag vormend. Vanuit de loopgraven leidt een overdekte gang naar het mitrailleurs nest. Tankvallen werden drie meter diep gegraven en hadden een boven breedte van 10.50 meter. Ook werden er asperges aangebracht. Voor de doorgangen werden betonputjes gemaakt waar landmijnen in gesteld werden. Voor iedere doorgang zes stuks. De asperges waren aangebracht op de weg Standdaarbuiten – Zevenbergen, Standdaarbuiten – Fijnaart, Stampersgat – Dinteloord, Stampersgat – Groeneweg. 116 [Buiten onderzoekstracés]

Afbeelding 21: Inlichtingen van de Albrecht Group over de Duitse verdediging. Bron: NIOD Amsterdam toeg.nr. 190a inv.nr. 25.

20 juni 1944 Voormalige gemeente Standdaarbuiten In de suikerfabriek was een grote Duitse munitieopslagplaats. De Albrecht Group geeft duidelijk de locatie weer van deze fabriek: namelijk aan de rivier De Mark stafkaart 43 Willemstad IV 1911 33 – 53 / 85 – 05. 117 [RAP_440620SBA]

RAT Tilburg toeg.nr. 2423 inv.nr. 621. TNA UK AIR14/2678 110 SGLO Verliesregister T3460, geraadpleegd op 14 oktober 2022. 111 Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 77. 112 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr 3744. 113 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr. 3760. 114 RAT Tilburg toeg.nr. 2423 inv.nr. 621. 115 TNA UK AIR14/2678 116 NIOD Amsterdam toeg.nr. 190a inv.nr. 25. 117 NIOD Amsterdam toeg.nr. 190a inv.nr. 25. 108 109

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

58

Afbeelding 22: Een kaart van de Albrecht Group met betrekking tot de suikerfabriek in Standdaarbuiten. Bron: NIOD Amsterdam toeg.nr. 190a inv.nr. 25.

1 augustus 1944 Voormalige gemeente Fijnaart en Heijningen Werklieden welke bezig waren met het opruimen van de restanten van de brug tussen Stampersgat en Fijnaart welke was opgeblazen in 1940, werden om 16.30 uur door twee Britse jachtvliegtuigen beschoten. De toestellen hebben 10 à 15 keer geschoten. De persoon werd beschoten aan de zijde van de gemeente Fijnaart. 118 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van de 2TAF. 119 [RAP_440801STA] 8 augustus 1944 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland De Albrecht Groep meldde wijzigingen in de situatie bij Steenbergen. [Historische context]

Afbeelding 23: De brug tussen Kruisland en Oud Gastel. Bron: NIOD Amsterdam toeg.nr. 190a inv.nr. 32.

8/9 augustus 1944 Voormalige gemeente Dinteloord Rond 11.00 uur sloeg een bom in de Beaumondpolder, tussen de Noordzeedijk en De Mark. De bomkrater had een middellijn van ongeveer 10 meter en een diepte van tussen de 2,5 en 3 meter. Het pand aan de Molenweg D.16 leed schade door het exploderen van de bom. 120 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van de 2TAF. 121 [Buiten onderzoekstracés] Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 83; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0429 inv.nr. 1768. TNA UK AIR37/715. 120 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr 3744; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0801 inv.nr. 3760. 121 TNA UK AIR37/715. 118 119

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

59

3.6

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Amerikaanse grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zuid-Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ontzet, waarna kon worden begonnen met de verovering van het Ruhrgebied. Ook staken de geallieerde eenheden de Nederlandse grens in Zeeuws-Vlaanderen over. Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied werden. Maanden van (grond)gevechten volgden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. In maart 1945 startte de bevrijding van de rest van Nederland waarbij de frontlinie in mei 1945 stil kwam te liggen. Het nog bezette deel van Nederland binnen de zogenaamde Festung Holland werd bevrijd van de Duitse strijdkrachten in Nederland op 5 mei 1945 (de algehele capitulatie). 3 september 1944 Voormalige gemeente Klundert In de Roode Vaart werd munitie uit de omgeving op een schip geladen. Dit schip is vetrokken naar Sliedrecht.

122 [Historische context] 4 september 1944 Voormalige gemeente Terheijden De bruggen over het Markkanaal ten zuiden van het dorp Terheijden zijn geladen. Ook zijn er versperringen op de weg die over het Markkanaal naar het noorden gaan, al aangebracht. 123 [RAP_440904TA] 6 september 1944 Voormalige gemeente Standdaarbuiten De draaibrug over de Mark werd geladen. [RAP_440906SBA] Ook werd er een tankgracht aangebracht van 1500 meter (zie kaart materiaal). Er zouden géén inundaties, paalversperringen en landmijnen in de omgeving zijn aangebracht. 124 [Historische context] 7 september 1944 Voormalige gemeente Fijnaart en Heijningen Het pondje over de Mark werd tot zinken gemaakt. Echter de volgende dag was het pondje alweer gemaakt. 125 [Historische context] 11 september 1944 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland – Oud-Gastel Tussen 18.22 en 19.38 uur vielen zeven Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 137 Squadron vijftien of meer schepen aan bij qD7139. Eén hiervan werd als vernietigd beschouwd. 126 [RAP_440911STA] 12 september 1944 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland - Roosendaal Tussen 17.05 en 18.40 uur rapporteerden negen Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 438 Squadron twintig schepen bij qD7234. Deze schepen zijn waarschijnlijk niet aangevallen.

127 [Historische context] 15 september 1944 Voormalige gemeente Fijnaart en Heijningen Tussen 14.01 en 14.51 uur vielen acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 137 Squadron schepen aan bij qD7541. Twee schepen zonken en twee raakten beschadigd. De toestellen waren op een gewapende verkenning. 128 [RAP_440915STA]

NIOD Amsterdam toeg.nr. 190a inv.nr. 33. NIOD Amsterdam toeg.nr. 190a inv.nr. 33. 124 NIOD Amsterdam toeg.nr. 190a inv.nr. 33. 125 F. Sneep, De bevrijding van Feijnaart en Heijningen (2005) 27. 126 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/954/71-72. 127 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1878/16-17. 128 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/954/71-72. 122 123

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

60

17 september 1944 Voormalige gemeente Zevenbergen Tussen 11.50 en 16.30 uur vielen twaalf Britse Mustang III jachtbommenwerpers van 306 Squadron een aanval uit op FLAK-stellingen in de regio Zevenbergen-’s-Hertogenbosch voor Operation Market Garden. Eén toestel werd geraakt door FLAK en één toestel keerde eerder terug vanwege motorproblemen. Er zijn geen verdere gegevens gevonden in de appendices van Fighter Command. 129 Volgens lokale literatuur vielen de Britse jachtvliegtuigen een Duitse geschutopstelling aan bij de sluizen van de Roode Vaart. 130 [>2 km buiten onderzoekstracés] Britse toestellen tussen 12.15 en 15.00 uur van 310 Squadron beschoten mogelijke Duitse stellingen bij qD7240. Er werden geen resultaten waargenomen. 131 [RAP_440917STA] 18 september 1944 Voormalige gemeente Fijnaart en Heijningen Op de Torenpoldersedijk (huidige Oude Appelaarsedijk) werden door transportvliegtuigen goederen gedropt, onder andere munitie. Burgers namen een houten kist mee waar handgranaten inzaten. Niet wetende wat het was werd de kist mee naar huis genomen en verwijderde de veiligheidspin waardoor de granaten ontploften. De overige kisten met granaten zouden zijn overgeleverd aan leden van het Verzet.

132 19 op 20 september 1944 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Om 23.00 uur werd een Britse De Havilland Mosquito jachtbommenwerper van 627 Squadron neergeschoten door een Britse AVRO Lancaster bommenwerper die het toestel aanzag voor een Duitse Ju 88. De gehele bemanning kwam om het leven en ligt begraven in Steenbergen. Het toestel was onderweg naar Rheydt en het als doel het markeren van doelwitten. 133 Het toestel wordt niet vermeld in de Operation Records Book van 627 Squadron. 134 [Locatie onbekend] 28 september 1944 Voormalige gemeente Terheijden Tussen 10.35 en 12.10 uur vielen twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtvliegtuigen van 222 Squadron tussen Bergen en Breda meerdere doelen aan waarbij zij in totaal 12 x 500 lb brisantbommen uitgooiden. Er werd één voltreffer waargenomen op het spoor bij qD9043. Ook werden vier schepen beschadigd. De weg en spoorbruggen werden gebombardeerd. 135 [RAP_440928LA] Voormalige gemeente Etten en Leur Twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtvliegtuigen van 222 Squadron 135 Wing vielen op de lijn Bergen – Breda de Zwartenbergse brug aan bij kaartvierkant qD8641 met 12 x 500 lb brisantbommen. Er werden twee missers waargenomen. 136 [RAP_440928LA] 1 oktober 1944 Voormalige gemeente Zevenbergen Beide havenbruggen werden door Duitse eenheden met dynamiet geladen.

137 [>200 m buiten onderzoekstracés] 5 oktober 1944 Voormalige gemeente Zevenbergen Tussen – onleesbaar – en 05.30 uur beschoten tien Britse De Havilland Mosquito jachtbommenwerpers van 140 Wing bij qD.8445 een kanaalkruispunt. Een grote brand zou hierdoor zijn ontstaan. 138 [RAP_441005ZA] TNA AIR 27/1674/17-18; TNA UK AIR24/625;626;627. Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 291. 131 TNA UK AIR27/1685; TNA UK AIR27/1683/17-18. 132 Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 96-97. 133 SGLO Verliesregister T4158, geraadpleegd op 14 oktober 2022. 134 TNA UK AIR27/2148/20-21. 135 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1372/37-38. 136 TNA UK AIR37/715. 137 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 23. 138 TNA UK AIR37/717. 129 130

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

61

12 oktober 1944 Voormalige gemeente Zevenbergen Tussen 16.05 en 17.15 uur vielen acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 266 Squadron schepen aan nabij qD8443 met zeventien raketten. Een hiervan raakte de schepen net niet. 139 [RAP_441012ZA] 13 oktober 1944 Tussen 11.30 en 17.27 uur beschoten zes Britse Supermarine Spitfire jachtvliegtuigen van 317 Squadron meerdere militaire voertuigen aan bij qD6931, waarvan één vermoedelijk vernietigd. De toestellen waren op een gewapende verkenning. [>1 km buiten onderzoekstracés] Tijdens dezelfde missie beschoten zij twee militaire voertuigen bij qD8242 in de voormalige gemeente Zevenbergen. 140 [RAP_441013ZA] 14 oktober 1944 Tussen 13.45 en 16.45 uur beschoten twintig Britse Supermarine Spitfire jachtvliegtuigen van 302 Squadron het gebied tussen qD7331 – qD8838. De vliegeniers rapporteerden meerdere voertuigen te hebben getroffen. 141 [Locatie onbekend] 16 oktober 1944 Voormalige gemeente Zevenbergen Tussen 15.09 en 18.01 uur vielen twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtbommenwerpers van 302 Squadron een tank aan welke werd getransporteerd bij qD.9044. Er werden geen resultaten waargenomen. 142 [>1,5 km buiten onderzoekstracés] 20 oktober 1944 Voormalige gemeente Standdaarbuiten Onder de brug bij Standdaarbuiten [RAP_441020SBA]

zouden

springladingen

zijn

aangebracht.

143

21 oktober 1944 Voormalige gemeente Terheijden Tussen 12.02 en 12.44 uur bombardeerden zeven Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 263 Squadron de brug bij qD.898420 met 14 x 500 lb brisantbommen. Er werden vier directe voltreffers op de brug waargenomen, welke hierdoor instortte. 144 [RAP_441021LA] 26 oktober 1944 Voormalige gemeente Zevenbergen De Duitse commandant Chill kwam aan in Zevenbergen en vestigde zich in de Stationsstraat. 145 [Historische context] 27 oktober 1944 Voormalige gemeente Standdaarbuiten Tussen Oudenbosch en Standdaarbuiten werd het Duitse 514. Regiment omsingeld door Amerikaanse eenheden. 146 [Historische context]

TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1559/43-44. TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1709/17-18. 141 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1662/19-20. 142 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1662/19-20. 143 Sneep 33. 144 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1548/61-62. 145 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 24. 146 Bollen & P. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (1994) 41. 139 140

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

62

Afbeelding 24: De Duitse verdediging in. Bron: F.Sneep, De bevrijding van Feijnaart en Heijningen (2005) 51.

29 oktober 1944 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Het Korps van Sponheimer kreeg toestemming om zich terug te trekken tot achter de Mark en het Markkanaal. Steenbergen moest echter, als voorgeschoven Duitse steunpunt in handen blijven. Duitse eenheden van de III./FJR 6 en Sturmgeschützbrigade 667 trokken zich terug tot aan Steenbergen. De Duitse verdedigingslinie liep nu achter de Dintel en Mark. Twee voorgeschoven Duitse posten waren in Steenbergen en in Stampersgat. 147 Ondertussen bereikten Britse patrouilles van de 49th Division Kruisland en Oud-Gestel. 148 [Historische context] Eerste melding dat Kruisland met granaten werd beschoten. 149 [>1,2 km buiten onderzoekstracés]

Afbeelding 25: De Duitse en geallieerde posities. Didden, Fighting Spirit 462.

147 Didden, Brabant bevrijd 240; Didden Fighting Spirit 458; R.W. Catsburg, Vijf dagen in november. De bevrijding van Welberg en Steenbergen in de Tweede Wereldoorlog (2009) 23. 148 Didden, Brabant bevrijd 242. 149 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0524 Doos 3.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

63

Afbeelding 26: Chill, 464

Pools bruggenhoofd Nieuwe Veer

Voormalige gemeente Terheijden - Beek • 10 Pulk Strzelców Konnych • 8th Battery 1st Polish Anti-Tank Regiment • 68th Medium Regiment • 53rd Medium Regiment • Grenadier Regiment 935 • Grenadier Regiment 723 • Sturmgeschützbrigade 280 31 oktober 1944 De 1e Poolse Divisie, 8e Poolse Infanterie Bataljon, zetten in de vroege ochtend van 31 oktober 1944 de aanval in om de rivier de Mark over te steken bij de Nieuwe Veer (tussen Beek en Terheijden). De brug, die Duitse eenheden onsuccesvol hadden geprobeerd op te blazen, was nog voldoende intact. Deze aanval werd door de Duitse eenheden, welke sterke bewapend waren met gemechaniseerd materiaal, succesvol afgeslagen. Tijdens de Poolse oversteek zorgden de Duitse artillerie en antitankkanonnen voor zware verliezen. Gedurende de hele avond en nacht werd het bruggenhoofd beschoten door Duitse artillerie en mortieren. De Poolse Cromwell tanks hielden de noordoever onder continue vuur. Daarnaast raakten de Poolse tanks vast in de drassige polders waardoor zij de weg van de dijken kozen, en hierdoor een gemakkelijker doelwit werden van de Duitse artillerie. De Duitse eenheden die betrokken waren in deze strijd waren delen van de 935. Grenadier Regiment en antitank regimenten van het 723. en 935. Infanterie Regiment. De boerderijen nabij het Nieuwe Veer, de enige locaties die dekking boden, werden zwaar beschadigd.

In de avond vielen de Duitse eenheden met zes Sturmgeschütze het Poolse bruggenhoofd aan. [RAP_441031LA] Ondertussen waren ook de 2e Poolse Artillerie Regiment en het 68th en 53rd Britse Medium Regiment gearriveerd. Tussen

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

64

18.00 en 20.00 uur vuurden de twintig kanonnen van het Poolse Regiment onophoudelijk. Het 1e en 2e Poolse Artillerie Regiment vuurden in totaal 5.200 granaten af en het 68th Medium Regiment vuurde zeventien keer Uncle Targets af. De doelen lagen nabij de Zevenbergsehoek en de Langeweg. [>1 km buiten onderzoekstracés] Tijdens de oversteek werden meerdere pontons door Duitse eenheden lek geschoten. Het lukte echter om een viertal Shermans en een Cromwell tank over te zetten. 150 [Historische context]

Afbeelding 27: Een Poolse kaart van het bruggenhoofd bij de Nieuwe Veer. De punten aangeduid met DF waren de locaties waar zwaar artillerievuur gegeven moest worden. Bron: J. van Doorn en Bos, J.S. Operatie Rebound, bevrijding van de Westhoek. Oktober November 1944 (1994) 21.

1 november 1944 Poolse eenheden bij de Nieuwe Veer staken in de ochtend doormiddel van een vlot twee M-10 Achilles Tank Destroyes over van de 8th Battery 1st Polish Anti-Tank Regiment. [Historische context] De Poolse eenheden welke inmiddels de Zevenbergsehoek hadden bereikt, werden door Duitse eenheden teruggedreven. Om 18.00 uur begon een zware Duitse tegenaanval van infanterie-eenheden met Sturmgeschütze. Hierbij riepen de Poolse eenheden de artillerie op om met alles te schieten wat ze hadden op hun eigen linies. Hierdoor werd de Duitse aanval van de 935. en 723. Grenadier Regiment met Sturmgeschütze afgebroken. De Sturmgeschütze bleven echter vuren waardoor vele geallieerde tanks verloren gingen. Om 19.30 uur trokken de overgebleven Poolse eenheden zich terug over de Mark. Hierbij zonk een rijdend antitankgeschut doordat het vlot werd lek geschoten. 151 [RAP_441101LA]

150 J. van Alphen, Oorlog en bevrijding in woord en beeld. 3 november 1944 De slag om het Markkanaal (1984) 4; J. van Doorn, en Bos, J.S. Operatie Rebound, bevrijding van de Westhoek. Oktober November 1944 (1994) 20-23. 151 van Doorn, en Bos, J.S. Operatie Rebound, bevrijding van de Westhoek. Oktober November 1944 23-24; Didden Chill 470473; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 5567.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

65

Afbeelding 28: Een brandende M10 en de vernielde brug bij de Nieuwe Veer. Bron: Didden Chill, 467.

Afbeelding 29: Het Poolse antitankgeschut in de Mark nabij het Nieuwe Veer. Bron: Didden Chill,472.

2 op 3 november 1944 Voormalige gemeente Terheijden Na de mislukte oversteek bij de Nieuwe Veer deden de Poolse eenheden een aanval bij het Markkanaal. [Buiten onderzoekstracés] In de noordelijke- en zuidelijke kanaaldijken waren onderkomens, munitiebergplaatsen en kazematten gebouwd. 152 [Historische context] De daadwerkelijke oversteek vond plaats over de Marksluis bij Oosterhout. [Circa 4,8 km buiten onderzoekstracés] Deze locatie was uitgekozen omdat de Duitse artillerie welke actief was bij de Nieuwe Veer ook het Markkanaal onder dekking hield bij het Markkanaal bij Terheijden.

152

van Alphen, Oorlog en bevrijding in woord en beeld. 3 november 1944 De slag om het Markkanaal (1984) 17.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

66

Dankzij de schijnaanval hadden meerdere Duitse eenheden zich teruggetrokken van het Markkanaal. 153 [Historische context]

Britse bruggenhoofd Stampersgat & Barlaque • • • • •

2nd Essex Regiment 2nd Glouchestershire Regiment 185 Field Regiment 121 Medium Regiment Kampfgruppe Bieg

1 november 1944 2nd Glouchestershire Regiment – Stampersgat Om 01.00 uur vertrok een Britse patrouille naar Stampersgat. Bij qD.722397 kwamen de Britse eenheden een grote greppel tegen. Welke door een deel van de patrouille versterkt werd. Om 03.45 uur vond hier een Duitse tegenaanval plaats. De Britse eenheden wisten deze aanval af te slaan. [RAP_441101STA01] De overige Britse eenheden van de 2nd Glouchestershire Regiment wilde vanaf het oosten Stampersgat binnenvallen, echter op de weg bij qD729399 was een deel weggeslagen waardoor deze ontoegankelijk was. [RAP_441101STB01] Hierop werden twee patrouilles uitgestuurd, naar het westen en oosten. De patrouille in het westen werd beschoten met Spandau. In het oosten werden geen Duitse eenheden waargenomen. Om 05.15 uur beschoten de Duitse eenheden nog steeds vanuit Stampersgat de Britse eenheden. [RAP_441101STA02] Tussen de tweehonderd en driehonderd Duitse eenheden zaten in de fabriek qD719403. 154 [Historische context] 2 november 1944 2nd Essex Regiment - Barlaque In tegenstelling tot de grote artilleriebarrage ten oosten van de Britse eenheden, bij het Amerikaanse bruggenhoofd, en bij de 2nd Glouchestershire Regiment was het de bedoeling dat de Britse eenheden van de 2nd Essex Regiment hun bruggenhoofd bij Barlaque bestendigden in stilte: 155 [Historische context] “[…] in contrast our silent operation seemed most eerie”.

156 Tijdens de eerste oversteek meldden de Britse eenheden van de 2nd Essex Regiment slechts het vuren met handwapens. [RAP_441102STA01] Echter tijdens de oversteek werden zij waargenomen waarbij “a hail of small arms fire from rifles and automatics swept the area”. De Duitse eenheden begonnen met schieten mogelijk vanaf de Fijnaartse Kade. Hierop begon de Britse artillerie de infanterie-eenheden steun te geven. De aanval duurde tot 23.30 uur. De brug bij qD.756407 werd intact ingenomen door de Britse eenheden. [RAP_441102STA02] Het dorp Barlaque werd leeg aangetroffen door de Britse eenheden. Bij Kade was wél Duitse oppositie. 157 In Barlaque hadden de Duitse eenheden sterke stellingen aangebracht. 158 . [Historische context] Met tussenpozen schoten de Duitse eenheden met granaten op het Britse bruggenhoofd. [RAP_441102STA03] Via de Blaaksedijk trokken zij op naar het buurtschap Kade, echter doordat zij werden beschoten door Duitse machinegeweren groeven de Britse soldaten zich hier in. 159 [>350 m buiten onderzoekstracés] 49th Infantry Division, 121 Medium Regiment & 185 Field Regiment De Britse eenheden meldde “considerable mortaring and shelling on both fronts.” 160 Om 24.00 uur vuurde het 49th Reconnaissance Regiment met MG, 4.2 inch mortieren en met artillerie.

Britse eenheden van de 121st Medium Regiment meldden dat zij in ondersteunen van de infanteristen met Heavy Fire schoten gevolgd door een kort CB Program van twintig minuten. Tot 04.30 uur werd het Regiment meerdere keren opgeroepen om doelen te beschieten. In van Alphen, Oorlog en bevrijding in woord en beeld. 3 november 1944 De slag om het Markkanaal (1984) 52; 59 TNA UK WO171-1298. 155 Doorn Operation Rebound 43. 156 TNA UK WO171-1295 157 TNA UK WO171-1295; Doorn Operation Rebound 43. 158 Hoedelmans 48. 159 Didden 476-477; Doorn 44. 160 TNA UK WO171-503; Delaforce 173. 153 154

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

67

totaal beschoot het 121st Medium Regiment 3 M, 11 U, 5 Y en 1 Victor doelwitten af en beschoot het gedurende een uur het vuurplan af. 161 Deze dag schoot het 185 Field Regiment artillerie af op doelwitten in Stampersgat. [RAP_441102STA04] 2nd Glouchestershire Regiment – Stampersgat De 2nd Glouchestershire Regiment hadden als taak de Duitse positie bij qD.430399 te veroveren en Stampersgat. De infanterie-eenheden samen met de Britse artillerie veroverde deze Duitse positie. Van daaruit trok D Company door naar Stampersgat vanuit het oosten. Onderweg werden meerdere Spandau posities veroverd en werden de Britse eenheden met mortieren beschoten. [RAP_441102STA05] Ook werd er een Brits rookgordijn aangelegd. 162 [Historische context] 3 november 1944 2nd Essex Regiment - Barlaque Ondanks de Duitse beschietingen lukte het de Britse eenheden over te steken samen met twee 6 pdr. 163 Om 08.40 uur werd het Britse bruggenhoofd van de 2nd Essex Regiment aangevallen door Duitse eenheden. Twee Companies werden tot aan de zuidoever teruggedrongen terwijl één Company wel standhield. Deze Duitse aanval werd uitgevoerd door Kampfgruppe Bieg langs beide zijde van de Barlaaksedijk. In de boomgaarden werden man-tot-man gevechten uitgevochten. [RAP_441103AST01] Op verzoek van de Britse eenheden werd er met Britse artillerie geschoten op de eigen linies om de Duitse tegenaanval tegen te houden.

[RAP_441103STB01] De Duitse aanval werd binnen een half uur (volgens de Britse eenheden) afgeslagen maar gedurende de dag werd het Britse bruggenhoofd beschoten door Duitse granaten. 164 [RAP_441103STB02] 185 Field Regiment Voordat de infanterie aanval van start ging van het 2nd Glouchestershire Regiment beschoten de batterijen van het 185. Regiment voor dertig minuten Stampersgat. De oppositie werd hier als zeer zwaar beschouwd, mede door een ingraven tank in het dorp. Gedurende de dag werd meerdere keren de steun ingeroepen van de batterijen. 165 [RAP_441103STB03] 2nd Glouchestershire Regiment - Stampersgat Om 04.30 uur bereikten de Britse eenheden qD.723400 nabij Stampersgat. De Britse eenheden werden beschoten door de Duitse eenheden in de fabriek qD720403. Duitse eenheden schoten met een bazooka op infanterie-eenheden. [RAP_441103STA02] Om 12.45 uur rapporteerden de Britse eenheden dat Stampersgat vrij was van Duitse soldaten. Twee Platoons werden gelegerd in de fabriek qD.718402. 166 Tijdens een verkenning werden Duitse eenheden waargenomen in de fabriek qD.713407. [Historische context] 4 november 1944 2nd Glouchestershire Regiment - Stampersgat In de avond van 3 op 4 november 1944 werd Stampersgat continue beschoten door Duitse artillerie.

[RAP_441104STA01] In deze avond, om 03.10 uur begon de Britse aanval op de suikerfabriek (qD.712407) waarbij zij voor een korte periode steun kregen van 185 Field Regiment en 121 Medium Regiment. De Britse batterijen van de 121 Medium Regiment heeft het doelwit voor dertig minuten beschoten. [RAP_441104STA02] Om 03.50 uur werd de fabriek veroverd Twee Platoons zaten in gebouwen qD.71154058 en qD.71084059. In het huis qD71154058 zat een Duitse scherpschutter. [Historische context] Vanuit het huis werden door Duitse soldaten met handgranaten gegooid en met machinegeweren geschoten. De Britse eenheden vuurden hierop met PIAT’s op het huis. Een Duitse tegenaanval vond plaats aan de linkerkant van het huis welke werd afgeslagen door de Britse eenheden. Hierop volgde een tweede Duitse tegenaanval waarbij de Duitse eenheden de stal in brand staken “which covered the area with smoke”. Duitse bazooka’s schoten ondertussen op het Britse Platoon hoofdkwartier. [RAP_441104STB01] De Britse eenheden werden genoodzaakt zich terug te trekken. Meerdere Britse soldaten werden gevangengenomen. De man-tegen-man gevechten TNA UK WO171-1068. Didden 476-477; TNA UK WO171-503; TNA UK WO171-506; TNA UK WO171-1298. 163 Didden 476-477; Doorn 44. 164 TNA UK WO171-503; TNA UK WO171-1295; TNA UK WO171-1068; Doorn 44; Sneep 54 165 TNA UK WO171-1001. 166 TNA UK WO171-503. 161 162

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

68

duurden in totaal 45 minuten. Deze Britse soldaten werden naar Dinteloord gemarcheerd, waar de enige vraag die aan hen gesteld werden door de Duitse eenheden was “where are your Polar Bear signs?” Om 10.30 uur staken de overige Britse eenheden de rivier de Mark over. 167 [Historische context]

Afbeelding 30: Uitsnede van de Defence Overprint met aantekeningen van de Gloucsters. Bron: TNA UK WO1711298.

4 november 1944 Vanuit de Oud Prinslandsepolder en de Beaumont polder trokken de Britse eenheden van de 7th Duke of Wellington en de Royal Scots Fusiliers door naar Dinteloord. Om 10.30 uur was de Eerste Kruisweg bereikt. Hier begonnen Duitse eenheden echter te vuren. [RAP_441104STA03] Met artillerie werd geschoten op de Duitse posities. Om 19.00 uur werd het kruispunt Zuidzeedijk en Tweede Kruisweg en het kruispunt Noordzeedijk en de Eerste Kruisweg bereikt. 168 [Historische context]

167 168

TNA UK WO171-503; TNA UK WO171-1068; TNA UK WO171-1298. R.W. Catsburg, ‘De dramatische bevrijding van Dinteloord’, De Waterschans jrg. 45 (2015) nr. 1 34-35.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

69

Afbeelding 31: Britse eenheden van de 2nd Battalion South Wales Borderers lopen over de kanaaldijk in de Prins Hendrik Polder. Zichtbaar is een deel van de tankgracht welke in de Mark uitmondde. Bron: WBA 0526 Fotocollectie Standdaarbuiten.

Amerikaans bruggenhoofd Standdaarbuiten Voormalige gemeente Standdaarbuiten • 413th Infantry Regiment • 414th Infantry Regiment • 415th Infantry Regiment • Sturmgeschutzbrigade 244 • II./Grenadier-Regiment 856 • I./Grenadier-Regiment 723

30 oktober 1944 Amerikaanse eenheden van de 104th US Infantry Division trokken op naar de brug bij Standdaarbuiten. Hier vond de 3rd Battalion een wegblokkade nabij de brug. De Amerikaanse eenheden werden beschoten door Duitse machinegeweren nabij de wegblokkade. De Amerikaanse eenheden beschrijven dat er een grote chaos heerste bij de brug onder de Duitse eenheden. [RAP_441030SBA01] Na een vuurgevecht bij deze brug werd deze opgeblazen om 19.30 uur door Duitse eenheden. [RAP_441030SBB01] Tijdens de gevechten lagen de Amerikaanse eenheden onder zwaar Duits vuur van de 346. Division. In de avond werden de Amerikaanse eenheden aan de zuidoever de gehele nacht beschoten door Duitse artillerie en mortieren vanuit Standdaarbuiten. 169 [RAP_441030SBC01] 31 oktober 1944 In de nacht van 30 op 31 oktober 1944 probeerden Amerikaanse eenheden van de 415th Infantry Regiment, de Timberwolves, een compagnie de rivier de Mark over te zetten, ongeveer 2 kilometer ten oosten van Standdaarbuiten. Het 1e Bataljon van de 415th Infantry Regiment stak over de Mark ter hoogte van Hoeve Boschlust in de Oudelandse Gorzen, ten oosten van Standdaarbuiten. De Amerikaanse eenheden meldde dat het erg lastig terrein was. [Historische 169 van Doorn en Bos, J.S. Operatie Rebound, bevrijding van de Westhoek. Oktober November 1944 27; L.A.

Hoegh, Timberwolf tracks: The history of the 104th Infantry Division 1942-1945 (2018) 129-130.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

70

context] De polders gaven geen dekking en op de dijken lagen mijnen. Rondom de Molendijk lagen vele mijnen. 170 [RAP_441031SBA01] Tijdens de oversteek werden zij beschoten door Duitse machinegeweren. [RAP_441031SBB01] Door zware mist was de geallieerde artillerie en mortiersteun weinig succesvol. De 81 mm mortieren konden niet in positie gebracht worden door slecht zicht en continue beschietingen van Duitse eenheden. 171 In de middag gingen Duitse eenheden met Sturmgeschütze van de Sturmgeschützbrigade 244 in de tegenaanval bij de Amerikaanse stellingen en sloten de Amerikaanse eenheden in. Duitse artillerie van de II./Grenadier-Regiment 856 en I./Grenadier-Regiment 723, welke dichtbij de frontlinie stonden, konden beter schieten. De Sturmgeschütze omsingelden de Amerikaanse eenheden om 16.00 uur en schoten hierbij in mangaten. Een deel van de Amerikaanse eenheden kon zich terugtrekken. 172 [RAP_441031SBC01] Met artillerie werd er volgens de lokale literatuur ook op het dorp Standdaarbuiten geschoten, dit begon op 12.00 uur. 173 [RAP_441031SBC02]

Afbeelding 32: Amerikaanse eenheden van de Timberwolves bij Standdaarbuiten. Bron: www.timberwolves.nl.

2 november 1944 Zowel op 1 als op 2 november 1944 vuurden de Britse 65th en 75th Medium Regiment en 60th en 115th Heavy Anti Aircraft op Standdaarbuiten [RAP_441102SBA01], Zevenbergen [RAP_441102ZA01] en Duitse communicatielijnen. 174 [Locatie onbekend] Om 10.45 uur werd en een Duitse tegenaanval uitgevoerd op het Amerikaanse bruggenhoofd met zowel tanks als infanterie-eenheden. [RAP_441102SBA02] Hierop trokken de Amerikaanse eenheden zich terug tot de zuidelijke oever. In de avond van 2 op 3 november 1944 zouden de Amerikaanse eenheden het opnieuw proberen. 175 De Amerikaanse eenheden van de 413th Infantry Regiment deden een tweede poging de Mark over te steken bij Standdaarbuiten bij de Schans (2 kilometer ten westen van Standdaarbuiten). De 414th Infantry Regiment was belast van Doorn, en Bos, J.S. Operatie Rebound 26; Hoegh, Timberwolf tracks: The history of the 104th Infantry Division 19421945 (2018) 132. 171 van Doorn, en Bos, J.S. Operatie Rebound 27; Hoegh, Timberwolf tracks (2018) 134. 172 Didden, Brabant bevrijd 243-244; Didden, Chill 465-467; Hoegh, Timberwolf tracks (2018) 135. 173 Sneep 34. 174 Hoegh, Timberwolf tracks (2018) 138. 175 TNA UK WO171-1298. 170

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

71

met de hoofdaanval. Oostelijk van Standdaarbuiten was ondertussen de 414th Infantry Regiment overgestoken voor een schijnaanval. [Historische context] Deze Amerikaanse aanvallen gingen samen met zwarte artillerie. Naast Amerikaanse artillerie kregen zij ondersteuning van de 5.5 inch van de Britse artillerie en 3 inch van tanks. [RAP_441102SBA03] De Amerikaanse eenheden meldden een grote brand in Standdaarbuiten, onder andere doordat een Duitse munitietrein op de noordelijke route in brand was geschoten. 176 “The high explosives of the artillery, tank destroyers, and cannon companies were ripping up Standdaarbuiten, and the town seemed to rise and fall with each successive barrage as though it was undergoing a series of earthquakes.” 177 [RAP_441102SBA04] De Amerikaanse eenheden slaagden erin, ondanks de boobytraps en mijnen (welke onder andere verstopt waren in suikerbieten) om een baileybrug neer te zetten en een bruggenhoofd te vormen. Tijdens het oversteken en het beklimmen van de dijken werd er met handvuurwapens en mortieren op de Amerikaanse soldaten geschoten. Amerikaanse eenheden met mortieren en bazooka’s wisten meerdere Duitse machinegeweren uit te schakelen en zelfs een 88 Flakgeschut. [RAP_441102SBA05] Hierop trok de 104th Division door naar Klundert.

178 [Historische context] Bruggen werden geplaatst over de Mark welke vervolgens nauwkeurig door zwarte Duitse mortieren en artillerie werd beschoten. 179 [RAP_441102SBA06]

De Britse luchtaanvallen en de bevrijding van Zevenbergen

Voormalige gemeente Zevenbergen 30 oktober 1944 De eerste geallieerde granaten vielen in Zevenbergen. 180 Kampfgruppe Chill trok weg uit Zevenbergen. 181 [RAP_441030ZA01] 31 oktober 1944 Duitse eenheden bliezen in de avond van 30 op 31 oktober 1944 de brug bij Zwartenberg op. [RAP_441031ZB01] Ook de watertoren werd opgeblazen. [Circa 350 m buiten onderzoeksgebide] Duitse geschutopstellingen rondom Zevenbergen beschoten de geallieerde posities. De geallieerde eenheden schoten hierop op Zevenbergen. 182 [RAP_441031ZA01] 2 november 1944 Voltreffers aan de Sint Bartholomeuskerk en de Sint Catharinekerk. Grote stukken werden weggeslingerd. 183 [>350 m buiten onderzoekstracés] 263 Squadron Tussen 11.10 en 14.52 uur vielen acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 263 Squadron met 16 x 500 lb brisantbommen Duitse posities aan bij qD8943. Er werd één voltreffer waargenomen op het station [waarschijnlijk Station Langeweg]. De weg werd met boordgeschut beschoten. 184 [>1 km buiten onderzoekstracés] 341 Squadron Tussen 16.02 en 17.15 uur vielen twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtvliegtuigen van 341 Squadron Duitse mortieren en antitankwapens aan bij qD8743 met 12 x 500 lb brisantbommen. Er werden twaalf voltreffers waargenomen op een kruising en gebouwen. Drie gebouwen stonden in brand.

185 [>1,2 km buiten onderzoekstracés] 3 november 1944 De kerktorens en fabriekstorens in Zevenbergen werden opgeblazen. 186 [RAP_441103ZB01] Hoedelmans 48; Hoegh, Timberwolf tracks (2018) 140. Hoegh, Timberwolf tracks (2018) 42. Klep & B. Schoenmaker (Red.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (1995) 220; Chill 477; Hoegh, Timberwolf tracks (2018) 142, 179 Hoegh, Timberwolf tracks (2018) 146. 180 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 15. 181 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 24. 182 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 15; 24. 183 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 24. 184 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1547/63-64. 185 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1738/41-42. 186 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 24. 176 177 178

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

72

Tussen 10.25 en 11.19 uur vielen acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 193 Squadron een Duitse positie aan bij qD8443 met 16 x 500 lb brisantbommen. Het doel waren Duitse mortieren in een boomgaard bij Zevenbergen. Er werden geen resultaten waargenomen. Vanwege het weer maakten de vliegeniers een duikvlucht tot lage hoogte. Het gebied, met name de huizen, werden met boordgeschut beschoten na het bombardement. Twee bommen vielen over het doelwit heen. 187 [RAP_441103ZA01] 4 november 1944 Gedurende vier aanvallen werden vijftig bommen afgeworpen en er werd met boordwapens geschoten. [RAP_441104ZA01] In de avond trokken de Duitse eenheden zich terug uit Zevenbergen langs de Langeweg. 188 [Historische context] Bij Sweere aan de Zuidhaven in de kamer viel een blindganger (achter de Molenstraat). [Circa 300 m buiten onderzoekstracés] Een voltreffer viel op het café aan de Stationsstraat. 189 [>250 m buiten onderzoekstracés] Doelwit Duits hoofdkwartier en parkeerplaats in centrum Zevenbergen [qD833430] 193 Squadron & 197 Squadron Tussen 09.10 en 10.05 uur bombardeerden acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 193 Squadron een Duits Hoofdkwartier en parkeerplaats aan bij qD.833430 met 16 x 500 lb brisantbommen. Tien van deze bommen vielen in het doelgebied. Na het bombardement werden twee branden waargenomen.

De vliegeniers meldde tevens “wire brearing projectiles” in het doelgebied. 190 [RAP_441104ZA02] Tussen 09.15 en 09.55 uur bombardeerden twaalf Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 197 Squadron hetzelfde doelwit. Zij bombardeerden met 24 x 500 lb brisantbommen. Er werden 18 explosies waargenomen in het doelgebied. Ook werd het doel met boordgeschut beschoten. Na de aanval stonden enkele huizen in brand. 191 [RAP_441104ZA03] Doelwit munitiedumpplaats bij suikerfabriek ten noordoosten van Zevenbergen [qD840435] 257 & 263 Squadron Tussen 09.00 en 09.40 uur bombardeerden zeven Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 257 Squadron de suikerfabriek [qD.840435]. Zij bombardeerden de fabriek met 14 x 500 lb brisantbommen. Er werd één voltreffer waargenomen aan de oostzijde van de fabriek, de overige bommen vielen naast de fabriek. Eén bom bleef gedeeltelijk hangen en viel op 400 yards ten zuiden van het doelwit. Het doelwit was door infanterie-eenheden gemarkeerd met rode rook. De vliegeniers vermoedden dat meerdere bommen niet waren ontploft. 192 [RAP_441104ZA04] Tussen 09.10 en 09.45 uur bombardeerden tien Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 263 Squadron de fabriek bij qD840435 die werd gebruikt als munitiedumpplaats. De jachtbommenwerpers vielen aan met 20 x 500 lb brisantbommen. Er werd één voltreffer waargenomen. De overige bommen vielen naast de fabriek.

De fabriek werd ook met boordgeschut beschoten. 193 [RAP_441104ZA05] Tussen 12.55 en 13.55 uur vielen zestien Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 257 Squadron vielen de jachtbommenwerpers opnieuw de fabriek aan bij qD.840435. Ditmaal met 4 x 1000 lb en 28 x 500 lb brisantbommen. Alle bommen vielen in het doelgebied waarvan vier voltreffers en tien bommen welke het doel net hadden gemist. Er werd een grote explosie waargenomen bij een smal gebouw (qD.837436) en er werd brand waargenomen in de fabriek. Een tweede grote explosie werd waargenomen ten zuiden van de fabriek. 194 [RAP_441104ZA06] 329 Squadron Tussen 08.10 en 09.25 uur vielen twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtvliegtuigen van 329 Squadron een “defended locality” aan bij qD.831438 – qD.830439. Zij hadden de taak om wapenposities en wegen aan te vallen ten noorden van Breda. De vliegeniers rapporteerden zes

TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1157/39-40. Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 15 – 16; 25. 189 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 108. 190 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1157/39-40. 191 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1169/41-41. 192 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1528/21-22. 193 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1547/63-64. 194 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1528/21-22. 187 188

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

73

treffers te hebben geraakt op kruispunten en zes bijna voltreffers. 195 [>500 m buiten onderzoekstracés] 74 Squadron Tussen 14.04 en 17.45 uur vielen twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtvliegtuigen van 74 Squadron een “strongpoint” ten noordoosten van Breda aan met 12 x 500 lb brisantbommen. De vliegeniers rapporteerden acht voltreffers waarvan vijf direct op huizen. Vier huizen werden vernietigd. Eén bom viel op de brug qD.835436 en twee voltreffers op de weg ten oosten van Klundert. Er werd tevens een grote explosie waargenomen van vermoedelijk een munitiedumpplaats. Een Brits toestel ging tijdens deze missie verloren. Deze kwam neer bij qD.8845. De piloot overleefde en liep via de weg terug naar het Britse hoofdkwartier. 196 [>4 km buiten onderzoekstracés] 345 Squadron Tussen 14.04 en 17.45 uur werd uitgevoerd door twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtbommenwerpers van 345 Squadron. Zij vielen Duitse stellingen en wapenstellingen aan bij qD.817452 met 12 x 500 lb brisantbommen. De vliegeniers rapporteerden dat alle bommen in het doelgebied vielen en dat het dorp in brand stond. Het dorp werd ook met boordgeschut beschoten.

197 [Circa 1,5 km buiten onderzoekstracés] 197 Squadron Tussen 17.00 en 17.35 uur vielen zestien Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 197 Squadron ingegraven tanks en MG’s aan bij qD.817452 buiten het dorp Zandberg met 16 x 500 lb brisantbommen en 64 raketten. De aanval werd samen uitgevoerd samen met één toestel van 266 Squadron. Er werd één voltreffer waargenomen in het centrum van het doel. Na het bombardement werd het doel met boordgeschut beschoten. Twee huizen bij qD.81654515 en qD.81754525 stonden in brand na de aanval. 198 [Circa 1,5 km buiten onderzoekstracés] 4 op 5 november 1944 In de avond van 4 op 5 november 1944 trokken de Timberwolves via Zandberg naar Zevenbergen. Om 18.00 uur arriveerden de Timberwolves in Zevenbergen waar zij geen Duitse eenheden tegenkwamen. Mijnen werden ontweken. 199 [Historische context]

Vervolg

2 november 1944 Voormalige gemeente Terheijden 329 Squadron Tussen 15.02 en 17.45 uur bombardeerden twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtbommenwerpers van 329 Squadron met 12 x 500 lb brisantbommen Duitse wapenopstellingen bij qD.954415 – qD.941419 – qD.945409 waarvan tien in het doelgebied vielen. 200 [RAP_441102TA01] 317 Squadron Tussen 11.55 en 15.09 uur bombardeerden twaalf Britse Supermarine Spitfire jachtbommenwerpers van 317 Squadron met 12 x 500 lb en 24 x 250 lb brisantbommen op Duitse defensieve stellingen bij qD.9541. Het doelgebied vormde een driehoek van negen Duitse stellingen qD.841418 – qD.854413 – qD.848408. Met name aan de noordzijde van het kanaal werden stellingen waargenomen. Allen bommen zouden in het doelgebied zijn gevallen, hoewel de vliegeniers tegelijkertijd stellen geen resultaten te hebben waargenomen. Na het bombardement is het doelgebied met boordgeschut beschoten. 201 [RAP_441102A02] 302 Squadron Tussen 11.20 en 12.30 uur vielen twee Britse Supermarine Spitfire jachtbommenwerpers van het Poolse 302 Squadron met 2 x 500 en 4 x 250 lb brisantbommen Duitse wapen- en TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1720/17-18. TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/642/31-32. 197 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1741/13-14. 198 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1169/41-41. 199 Hoegh, Timberwolf tracks (2018) 159. 200 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1720/17-18.