BP Reconstructie N389 - Toelichting Bijlage 14 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten
Tekst van het document
betreffende instellen avondklok; verblijf in de open lucht gedurende de bezettingstijd Stukken betreffende verklaringen van overlijden (met doodsoorzaak): 1941 t/m 1945 Stukken betreffende beheer/bescherming van particuliere en militaire eigendommen; plundering/beschadiging Stukken betreffende beheer/bescherming van goederen van NSB'ers en geïnterneerden uit de gemeente Terheijden
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
24
Toeg. nr.
2427
Titel
Gemeentebestuur Terheijden (1958)1963 1996(2005)
Inv. nr. 472
Jaar 1943
473
1939
474
19421950
476
19411962
484
19401944
528
1945
596
19531961
610
19551960
621
19401945
623
19391949
624
19401958
626
1944
627
19441946
628
19441956
629
19401944
630
19441945
19
19631973
20
19751977 19781984 19851988
21 22
Omschrijving Stukken betreffende noodevacuatiemaatregelen bevolking Terheijden tegen terreur Duitse bezetter (zelfbescherming) Stukken betreffende gemeenschappelijke regeling luchtbescherming (organisatie Terheijden) Stukken betreffende melding van bominslagen en gevonden projectielen binnen de gemeente Terheijden Stukken betreffende brandweerstatistiek/brandrapporten en rapporten hulpverlening Stukken betreffende verbetering/herstel oorlogsschade aan wegen in de gemeente Terheijden; schade aan wegen tijdens mei-dagen 1940/bevrijding 1944 Stukken betreffende inzet plaatselijke werklozen bij opruimingswerkzaamheden na de bevrijding Stukken betreffende vaktekenschool Terheijden; herstel oorlogsschade aan schoolgebouw Stukken betreffende herdenking/bevrijdingsfeesten (4/5 mei) in de gemeente Stukken betreffende meldingen bijzondere gebeurtenissen in de gemeente Terheijden (oorlogshandelingen) Stukken betreffende vordering gemeentelijke schietbanen door Duitse bezetter Stukken betreffende vordering goederen; diensten en gebouwen door Duitse bezetter: vordering motorvoertuigen; rijwielen; paarden; gebouwen/terreinen in de gemeente Terheijden Stukken betreffende vordering van goederen; diensten en gebouwen door Duitse Wehrmacht: inzet rijwerk in de gemeente Terheijden Stukken betreffende vordering goederen; diensten en gebouwen in de gemeente Terheijden: verrichten persoonlijke
diensten door geallieerde troepen Stukken betreffende vordering goederen; diensten en gebouwen door Duitse Wehrmacht: schadevergoedingen vorderingen in de gemeente Terheijden Stukken betreffende inkwartiering van Duitse strijdkrachten in de gemeente Terheijden Stukken betreffende inkwartiering van geallieerde strijdkrachten in de gemeente Terheijden Straatnaamgeving Straatnaamgeving in kernen Wagenberg, Terheijden en Langeweg Straatnaamgeving in kernen Terheijden en Wagenberg Straatnaamgeving in het buitengebied en kernen Terheijden en Wagenberg
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
25
Toeg. nr.
2.4.2
Titel
Inv. nr. 23
Jaar 19891996
928
19631985
Omschrijving Straatnaamgeving in het buitengebied en kernen Terheijden, Langeweg en Wagenberg Vernummering in verband met straatnaamwijziging en kaart met straatnamen en huisnummers van bestemmingsplan De Zegge II
Provinciaal archief (BHIC) te ‘s-Hertogenbosch Het onderzoekstracé ligt in de provincie Noord-Brabant. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ’s-Hertogenbosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 127
Titel Militair Gezag NoordBrabant (1944-1946)
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
34
1945
38
1932-1944
40
1944
43
1932-1944
44 47
ca. 19321945 1932-1944
104
1945
171
1944-1945
211
1945
215
1944-1945
216 218 219
1944-1945 1944-1945 1944-1945
267
1944-1945
270
1944-1945
271
1944-1945
272 280 291
1944-1945 1944-1945 1945
307 315 325 326
1944-1945 1944-1945 1944-1945 1944-1945
342 384
1944-1945 1944-1945
Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen Provinciekaarten met ingetekende wegen en merkpunten Kaarten spoorwegen, grensstations, rangeer- en werkplaatsen Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant Tijdstip bevrijding gemeenten in Noord-Brabant, 1945 Belastingen, deviezen en oorlogsschade Rapporten over in januari - maart in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming Opruiming mijnen Vijandelijke luchtlandingen Sectie brandweer en luchtbescherming Weekrapporten sectie openbare werken Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen Wederopbouw Schade enquête commissie Publicatie sectie voorlichting Militair Gezag "Hoe zit dat? Enkele uiteenzettingen over de voornaamste problemen van bevrijd gebied", 1945 Mijnen en andere explosieven Weekrapporten DMC Politionele aangelegenheden Brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming, Oorlogsschade, openbare werken, Weekrapporten aan DMC van dienst openbare werken Breda
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
26
Toeg. nr.
371
1085
Titel
Provinciale Waterstaat 1876-1949
Commissaris van de Koningin CdK in NoordBrabant
Inv. nr. 393
Jaar 1944-1945
403
1945
341
1944-1945
534
1944-1945
551
1944-1945
553
1944 - 1945
572 28
1944 - 1945 1907-1947
29
1908-1949
386
1945-1948
542
1945-1949
1267
1944-1945
1452
1841-1949
366
1944-1945
367
1944-1945
368
1944-1945
418
1940-1941
431
1944-1945
444
1944-1947
660
1148
Provinciaal Bestuur Noord-Brabant (19201949)
668
1929-1939
226
1937-1944
441
1939-1940
Omschrijving Rapporten Luchtbeschermingsdienst Breda over neergekomen vijandelijke projectielen Proces-verbaal ontploffing bij munitiedepot onder Roosendaal (in de map op de archiefschijf zitten documenten uit een andere man, vermoedelijk uit 384. Dit moet in het BHIC worden gecontroleerd) Gebouwen en openbare werken (DMC Bergen op Zoom) Organisatie en geschiedschrijving militair commissariaat in Roosendaal (DMC Roosendaal) Processen-verbaal (DMC Roosendaal) Brandweer, luchtbescherming en mijn- en munitieopruiming Tijdstip bevrijding gemeenten Bouw brugwachterswoning in Gastelseveer, en herstel oorlogsschade, 1907 - 1947 Bouw brugwachterswoning in Stampersgat, en herstel oorlogsschade, 1908 - 1949 Diversen (onder andere oorlogsschade aan oude brug) dempen tijdelijke vaargeul en heropbouwen gewapend betonnen onderbouw van plaatstalen brug over de Mark in Zwartenberg Opgaven van en bescheiden over (opruiming) bruggen die door oorlogshandelingen zijn verwoest Oorlogsschade aan en herstellen bemalingsinrichtingen Overzichten en andere bescheiden over bruggen gemeenten F – G Verslagen van bezoeken aan pas bevrijde gemeenten Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verslagen vergaderingen CdK, burgemeesters en vertegenwoordigers Militair Gezag over problemen in bevrijde gemeenten Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire
versterkingen in NoordBrabant, Verslagen van CdK voor de minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging Bescherming bevolking tegen luchtaanvallen, 1937 - 1941 Organisatie luchtbeschermingsdienst Leende t/m Nuland Luchtbeschermingsplan griffiegebouw Luchtbescherming waterleidingbedrijven
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
27
Toeg. nr.
1392
2.4.3
Titel
Provinciaal Bestuur, 1950-1986
Inv. nr. 442
Jaar 1939 - 1943
674
1926-1946
901
1940 - 1950
1286
1946-1947
3640
1949-1958
Omschrijving Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing Circulaires over herstel schade aan dijken en waterkeringen Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen Vaststellen van toestand wegen en bruggen na geleden oorlogsschade, en van financiële bijdrage door het Rijk in het herstel daarvan
Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn onder meer stukken van de collectie Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toeg.nr. 2.04.53.15) met daarin de berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag in de periode 19401943, het zgn. Bunkerarchief (toeg. nr. 2.13.167), de verzameling krantenknipsels uit het archief van het Korps Hulpverleningsdienst (toeg.nr. 2.04.110) en het Militair Gezag (toeg. nr. 2.13.25) ingezien. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken: Toeg. nr. 2.04.53.15
2.04.110
Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (19371946)
Inv. nr.
Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)
20 21 22 23 28
2.13.25
2.13.167
Militair Gezag (1939)(19431946)(1956)
Het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief'), (1923) 1946-1987 (1992)
1563
Jaar 19371946 19371946 19451959 19451947 19571959 1947 19471970 19441945
1567
19441945
1568
19441945
272-284
1951
285-296
19471962 z.j.
11121119
Omschrijving
Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00], Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken
Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
28
2.4.4
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr. 1120
Jaar z.j.
2.13.210
Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-)(1867-1942)
23
1940
24
1940
25
1940
26
1940
28
19411942
Omschrijving Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn
Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen
Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD zijn de volgende collecties geraadpleegd: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten, en de Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077), waarin zich een relatief compleet overzicht bevindt van bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode september 1940 - april 1941. Tevens is het archief van de verzetsgroep Groep Albrecht (toeg. nr. 190a) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077
190a
216k
Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) (1938)(1940-1945) Groep Albrecht (19431947)
Inv. nr. 1328
Jaar 19401941
Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen
17-34
1945
Departement van Justitie (1935)(1940-1945)(1950)
181-185
19431944
Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente
Tevens is de online beeldbank van het NIOD geraadpleegd via de site https://beeldbankwo2.nl/nl/. De beeldbank is op doorzocht op 14 oktober 2022 op zoektermen Stampersgat, Zwartenberg, Zevenbergen, Nieuwe Veer, Standdaarbuiten en Terheijden. Dit leverde geen relevante resultaten op. 22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
29
Beeldnummer
2.4.5
Plaats
Datum
Omschrijving
Bijzonderheden
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Voor het onderzoek is de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' geraadpleegd. Van deze collectie waren niet alle stukken (inv. nr. 580 en 585) digitaal beschikbaar. Aanvullend is de collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940’ ingezien. Daarnaast zijn er nog diverse andere collecties bekeken. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409
Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 (mei 1940)
Inv. nr. 528017 528018 528019
420
Burgemeestersverklaringen ’40-’45 (1940-1945)
422
Vroemen (Canadese eenheden)
280
575
Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken (19401945)
134
137
379
580
585
Jaar
Omschrijving Verslag met bijlagen van de commandant van het 6e grensbataljon majoor J.F.W. Hendriksz Verslag van de staf van het 6e grensbataljon 2e luitenant A.H.T. Daniels Verslag van de commandant van de 1e compagnie van het 6e grensbataljon 1e luitenant M.L.G. Brogtrop Dinteloord, Steenbergen, Fijnaart, Standdaarbuiten, Terheijden, Zevenbergen otulen van een ochtendbespreking van de staf van First Canadian Army en bericht van het hoofdkwartier van de First Canadian Army betreffende krijgsverrichtingen in Noord-Brabant en Zeeland Datum: 19-06-1944; Schaal/code/blz.: NE/45/28; Omschrijving: Overzicht van de mate van inundatie van polders en plaatsen in Tholen, Duiveland, St.
Phillipsland, Schouwen, Goeree, Hoekschewaard, Beijerland, Voorne, Rozenburg, Rotterdam, Dinteloord, Stampersgat, Fijnaart, Noord-Holland en Breda, afkomstig van de Marine Inlichtingendienst Datum: 10-03-1944; Schaal/code/blz.: NE/45/42; Omschrijving: Bericht betreffende de inundatie gebieden Rotterdam, Zevenbergen, Leiden en Geertruidenberg, naar de toestand van 10 maart 1944 Datum: 04-01-1943; Schaal/code/blz.: GB/5309/44; Omschrijving: Verklaringslijst infrastructuur behorende bij situatieschets Steenbergen [NB de nummers (behalve 40, 41 en 42) ontbreken op bijgevoegde situatieschets], bijgevoegd situatieschets [NB 2 stuks] met verklaringslijst verdedigingswerken Kaart met ingetekend de verdedigingswerken en gevechtsopstellingen in de Küsten Verteidigungs Abteilung (KVA) Dordrecht + UA Hoek van Holland, Rozenburg, Monster, Loosduinen, Terheijden, Nordmole, Ockenburg, Poortershaven, Schipluiden, Staalduinen, Nieuwe Waterweg, Kijkduin en Zande, afkomstig van de Duitse 719e Infanteriedivisie, januari 1944 Kaart met ingetekend de verdedigingswerken en gevechtsopstellingen in de Küsten
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
30
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving Verteidigungs Abteilung (KVA) Dordrecht + Stützpunktgruppe Ooltgensplaat, Dintelsas, Willemstad, Dinteloord en Middelharnis, afkomstig van de Duitse 719e Infanteriedivisie, 20-01-1943
Tevens is de online beeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. De beeldbank is doorzocht op 14 oktober 2022 op zoektermen Stampersgat, Zwartenberg, Zevenbergen, Nieuwe Veer, Standdaarbuiten en Terheijden. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.6
Defensie archieven Het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr.
Titel
Geen
Inventaris archief Mijn- en Munitie OpruimingsDienst (MMOD)
Inv. nr. 44
Jaar
Omschrijving
19451947
B t/m E
45
19451947 19451947 19451947 19451947 19451947
E t/m G
48 51 52 55
K t/m L P t/m S S t/m U W t/m Z
EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EOD aangeleverd. Door de EOD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoekstracé relevante selectie is gemaakt. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s staan in paragraaf 3.7 beschreven. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EOD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden verspreid over heel Nederland mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd.
Door de EOD zijn gegevens over mijnenvelden of op landmijnen verdachte gebieden gevonden die in en/of in de buurt van het onderzoekstracé hebben gelegen.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
31
2.4.7
Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoekstracé. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •
•
•
•
•
•
2.5
De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 24 oktober 2022 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeenten Roosendaal, Steenbergen, Moerdijk, Halderberge, Etten-Leur, Breda en Drimmelen in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor de onderzoekstracés relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven. Op 14 oktober 2022 is het verliesregister geraadpleegd met de zoektermen Steenbergen, Dinteloord, Klundert, Fijnaart, Standdaarbuiten, Zevenbergen, Terheijden; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman.
De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. Op 14 oktober 2022 is de site geraadpleegd; Op de site https://www.tracesofwar.nl/ is onder meer informatie te vinden over oorlogsmonumenten en graven verspreid over Nederland. Op basis van deze gegevens kan is sommige gevallen meer informatie verkregen worden over de locatie van een vliegtuigcrash. Op 14 oktober is deze site geraadpleegd; De site https://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is. Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site.
Op 14 oktober is de site geraadpleegd; De site www.ahn.nl bevat het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), dat een digitale hoogtekaart is voor heel Nederland. Het bevat gedetailleerde en precieze hoogtegegevens met gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter. De hoogte wordt gemeten met laseraltimetrie: een techniek waarbij een vliegtuig of helikopter met een laserstraal het aardoppervlak aftast. De meting van de looptijd van de laserreflectie en van de stand en positie van het vliegtuig geven samen een heel nauwkeurig resultaat.
Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek OO. Bombs Away B.V. beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg (Duitsland), Bundesarchiv (BArch)
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
32
te Berlijn-Lichterfelde, Library and Archives of Canada (LAC) te Ottawa en de National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park te Maryland (VS). In de volgende subparagrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1
The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK is een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. Hier is gezocht naar informatie over de door de Royal Air Force (RAF) uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoekstracé of de directe omgeving. Hierbij is de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 bekeken en is onderzoek verricht naar relevante stukken van in ieder geval de volgende vier onderdelen van de RAF: • • • •
Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; 2nd Tactical Air Force (2nd TAF).
Indien noodzakelijk is ook gezocht in de stukken van de Fleet Air Arm, de luchtcomponent van de Royal Navy. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie en raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet en op de inslaglocaties daarvan. TNA UK geldt tevens als een aanvullende bron met betrekking tot onderzoek naar artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn gebleken dat het onderzoekstracé in deze periode is getroffen door artilleriebeschietingen, zijn de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden geraadpleegd om detailinformatie aangaande deze beschietingen en beschietingen van andere eenheden te verzamelen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. AIR14
Titel Air Ministry: Bomber Command: Registered Files
AIR15
Air Ministry and Admiralty: Coastal Command: Registered Files
Inv. nr. 2664-2680
Jaar 1939-1945
Omschrijving Night Bomb Raid Sheets
3360-3368 766
1939-1945 Apr-Oct 1940
Day Bomb Raid Sheets Attack Sheets
767
Oct 1940Aug 1941 Apr-Sep 1940 Sep-Dec 1940 Dec 1940May 1941 May-Sep 1941 Apr 1945
Attack Sheets.
768 769 770 771 AIR27
Air Ministry: Squadrons
AIR37
Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force
650
715
Sep – Oct 1944
716
Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945
717
Strike Sheets Strike Sheets Strike Sheets Strike Sheets Appendices Squadron No. Squadron No. Squadron No. Squadron No. Daily Log Daily Log Daily Log
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
33
Toeg. nr.
2.5.2
Titel Mission Reports (‘World War II Combat Operations Reports 1941 1946’
Jaar Mar – May 1945
Omschrijving Daily Log
Box
Jaar
Omschrijving
Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa is de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen en neergekomen vliegtuigen op Nederlands grondgebied in de periode 10 mei 1940 - 10 november 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2
2.5.4
Inv. nr. 718
National Archives and Record Administration II (NARA II) In NARA II te College Park, Maryland (VS) is een groot aantal documenten van verschillende eenheden van de Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd waaronder o.a. Mission Reports van de United States Army Air Forces (USAAF) en After Action Reports van de grondstrijdkrachten. Wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoekstracé is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de USAAF, is onderzoek in NARA II verricht om het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan, vast te stellen. Voor dit onderzoek is de collectie Mission Reports (‘World War II Combat Operations Reports 1941 - 1946’; Record Group 18, MLR Number NM6 7A; ARC Identifier 596339) geraadpleegd. RG 18
2.5.3
Titel
Inv. nr. II-205-II-250
Jaar 1940-1941
Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen
Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichssicherheitshauptamt, betreffende luchtaanvallen die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken beslaan de jaren 1941, 1942 en 1943, met in de periode oktober 1942 tot en met maart 1943 een leemte. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58
Titel Reichssicherheitshauptamt
Inv. nr. 3578
3580
3581
Jaar
Omschrijving
Mei tot en met december 1941 Januari tot en met september 1942 April tot en met juli 1943
Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4
2.5.5
Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht op 14 oktober 2022 op Steenbergen, Dinteloord, Klundert, Fijnaart, Standdaarbuiten, Zevenbergen, Terheijden, 49th Division, 84 Medium Regiment en 2nd Essex. Dit leverde geen relevante resultaten op.
2.5.6
Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat in het onderzoekstracé
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
34
Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn geen stukken uit het LAC geraadpleegd. 2.6
Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek OO is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook werden hele militaire campagnes op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel is overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen UR (WAG) te Wageningen en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) te College Park, Maryland (VS) en het Laurier Military History (LMH) Archive te Canada de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog.
Keuze van de luchtfoto's De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de data van relevante oorlogshandelingen die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven. Hierbij is het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk is genomen nadat de oorlogshandeling heeft plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap en/of aan bebouwing die zijn veroorzaakt door OO, zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar. Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen, spoorlijnen en landbouwgronden. Met name in de eerste jaren van de oorlog is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoekstracé is onvoldoende dekking of de kwaliteit 4 van de luchtfoto’s is matig tot slecht, waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet of nauwelijks (meer) zichtbaar zijn. Deze leemte kan van invloed op de uiteindelijke afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoekstracé. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Wageningen UR (WAG), Kadaster (KAD) te Zwolle en National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld.
Allereerst zijn vier vooroorlogse luchtfoto’s uit 1934, 1935 en 1940 geraadpleegd om de ‘nulsituatie’ (de situatie vóór het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog) vast te stellen. De luchtfoto van 26 juli 1940 was reeds in het bezit. De luchtfoto van 7 september 1940 is geraadpleegd om de situatie na het bombardement op Zevenbergen van 11 mei 1940 vast te stellen. Er waren geen luchtfoto’s van eerdere datum na het bombardement beschikbaar. De luchtfoto van 1 maart 1941 is geraadpleegd om de situatie na het bombardement op Stampersgat van 7 oktober 1940 vast te stellen. Ook hiervoor geldt dat er geen eerdere luchtfoto beschikbaar was. De luchtfoto’s van 10 april 1944 zijn geraadpleegd omdat ze een goede dekking geven van het onderzoekstracé. Op de luchtfoto’s is een tankgracht te zien. Er zijn 21 luchtfoto’s geraadpleegd om de situatie vóór de bevrijding vast te stellen. Op deze luchtfoto’s waren onder andere geschutopstellingen, loopgraven, mangaten, tankgrachten, versperringen en wapenopstellingen te zien. Daarnaast zijn er rond de 40 luchtfoto’s geraadpleegd om de situatie tijdens de bevrijding vast te stellen. Op deze luchtfoto’s waren onder andere oorlogsschade, bunkers, geschutopstellingen, loopgraven, mangaten, tankgrachten, versperringen en wapenopstellingen te zien.
De luchtfoto’s van 6 november 1944 tot en met de luchtfoto’s van 14 januari 1945 zijn geraadpleegd om de situatie na de bevrijding vast te stellen. Tot slot zijn er negen luchtfoto’s geraadpleegd om de naoorlogse situatie vast te stellen. In volgende tabel zijn de geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven.
4
Verschillende definities van de luchtfotokwaliteit: A (goed), B (matig), C (slecht)
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
35
Collecti e KAD
Sortie
Kwalitei t B
Schaal
KAD
43Gzuid
1935
B
KAD KAD
49Enoor d Blad-44
1935
B
083
1940
B
NCAP
H-030
229
NCAP
H-166
220
NCAP
H-695
65
26-071940 07-091940 01-031941
KAD
J-035
3280
KAD
7-AA831 J-851
8143
KAD
43Hzuid
Fotonr . 832, 834, 852, 854, 856, 859 839, 892 16, 29
Datum
KAD
106W0324
3378, 3379 4004, 4005
KAD
7-1468
3090
KAD
7-2392
KAD
7-3133
2027, 2028, 2029 8025
WAG
106G2847
WAG
106G2848
WAG
4001073
NCAP
106G2984
KAD
4001344
NCAP
4-1152
3017, 3018, 3020, 3026 3254, 4266, 4268 3087, 3089, 3124, 4159, 4160 4080
NCAP
4-1153
3156
KAD
4-1157
3062
NCAP
4-1200
3221
NCAP
4-1224
3024, 3029, 3032, 3033, 3034, 3035, 3038, 3039,
3377, 3381, 3383 3234, 3254, 3256, 4278
Keuzeverantwoordin g Vooroorlogse situatie
Bijzonderheden
Vooroorlogse situatie
Geen
Vooroorlogse situatie
Geen
Vooroorlogse situatie
Geen
B/C
Onbeken d Onbeken d Onbeken d 47.000
Reeds in bezit
Bewolkt
C
47.000
Oorlogsschade
B/C
33.000
Bombardement 1105-1940 Zevenbergen Bombardement 0710-1940 Stampersgat
14-011944 08-031944 10-041944 09-051944
B/C
13.000
Reeds in bezit
Kraters buiten onderzoekstracé waargenomen Geen
A/B
Onbeken d Onbeken d 12.000
Reeds in bezit
Geen
Reeds in bezit
Tankgracht
Situatie voor bevrijding
13-051944 19-071944
B A/B
Onbeken d 10.000
Situatie voor bevrijding Situatie voor bevrijding
Tankgracht, geschutopstellin g Geen
27-081944 12-091944
B/C
48.000
Geen
A
9.500
Situatie voor bevrijding Situatie voor bevrijding
12-091944
A
9.000
Situatie voor bevrijding
16-091944
A/B
18.000
Situatie voor bevrijding
19-091944
A
9.500
Situatie voor bevrijding
Geschutopstellin g, loopgraaf, mangaten, tankgracht, versperring, wapenopstelling Bomkrater, geschutopstellin g, loopgraaf, wapenopstelling Geen
21-101944
A
15.000
Situatie voor bevrijding
Geen
28-101944 28-101944 28-101944 02-111944 04-111944
A
7.500
Geen
A
9.500
A
9.000
A
7.500
A
7.500
Situatie tijdens bevrijding Situatie tijdens bevrijding Situatie tijdens bevrijding Situatie tijdens bevrijding Situatie tijdens bevrijding
19341935
A A
Onbeken d
Geen
Geen
Geen
Bomkrater Geen Oorlogsschade Geschutinslagen, oorlogsschade, bomkraters, geschutopstellin g, loopgraaf, mangaten, wapenopstelling
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
36
Collecti e
Sortie
Datum
Kwalitei t
Schaal
Keuzeverantwoordin g
Bijzonderheden
NCAP
4-1225
04-111944
A
7.500
Situatie tijdens bevrijding
Geschutinslagen, oorlogsschade, bomkraters, bunker, geschutopstellin g, loopgraaf, mangaten, tankgracht, versperring, wapenopstelling
NCAP
4-1236
06-111944 07-111944
A
11.000
Situatie na bevrijding
Geschutinslagen
NCAP
4-1249
1005, 1007
B
7.000
Situatie ne bevrijding
29-111944 28-121944
C
65.000
Situatie na bevrijding
A/B
13.000
Situatie na bevrijding
Geschutinslagen, oorlogsschade, bomkraters, geschutopstellin g, loopgraaf, mangaten, versperring, wapenopstelling
-
1061, 2064 3055, 3056, 4056, 4057, 4058, 4059, 4061, 4062, 4064, 4065, 4066 171
Geschutinslagen, oorlogsschade, mangaten, wapenopstelling Geen
NCAP
16-1429
WAG
4-1530
Bombs Away Archief
14-011945
A
14.000
Situatie na bevrijding
NCAP
16-2188
2001
C
55.000
Naoorlogse situatie
NCAP
3G-TUDS090
B/C
40.000
Naoorlogse situatie
Oorlogsschade
NCAP
3G-TUDS099 -
5044, 5045, 5046, 5047, 5084 6162, 6208 183
19-061945 09-071945
Bunker, tankgracht, geschutopstellin g
13-071945 Onbeken d
B/C
40.000
Naoorlogse situatie
Geen
B
14.000
-
Geen
Bombs Away Archief
Fotonr . 3040, 3043, 3110, 3112, 3113, 3196, 3197, 3230, 4024, 4027, 4038, 4040, 4199, 4228, 4230 3032, 3033, 3060, 3061, 3062, 3098, 3099, 3198, 4033, 4060, 4061, 4062, 4128, 4182 3045
In bijlage 3 is de dekking van de geraadpleegde luchtfoto’s opgenomen.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
37
3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1
Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoekstracé. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met RAP-nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer, een RAP-nummer’ dat als volgt is opgebouwd: • • •
De aanduiding “RAP”; Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden.
Dit RAP-nummer heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Mijnenvelden en MORA's/UO’s De MORA’s, UO's en de mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden krijgen geen RAPnummer, omdat deze indicaties in het EOD-archief al een eigen uniek nummer bezitten. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de toenmalige MMOD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld of het op landmijnen verdacht gebied is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. De letter G (German) of A (Allied) geeft aan of het een Duits of geallieerd mijnenveld/verdacht gebied betrof. MORA’s/UO’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EOD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer.
Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away B.V. raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2nd TAF en Fighter Command. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld in een aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, die de benaming krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100 vierkante kilometer, die tevens een letter hebben. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een x-as (west-oost) en y-as (noordzuid) die benoemd worden aan de hand van getallen. 5
5
https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
38
De coördinaten van de relevante kaartvierkanten zien er dan als volgt uit: qD.7132, qD.7232, qD.7133, qD.7233, qD,7134, qD,7234, qD.7135, qD.7136, qD.7037, qD.7038, qD.7039, qD7040, qD.7041, qD.7141, qD,7140, qD,7240, qD.7239, qD.7339, qD.7340, qD.7440, qD.7540, qD7539, qD.7638, qD.7639, qD,7738, qD,7739, qD.7740, qD.7840, qD.7940, qD.7941, qD.8041, qD8141, qD.8140, qD.8240, qD,8241, qD,8242, qD,8140, qD.8341, qD.8340, qD.8343, qD.8344, qD8345, qD.8441, qD,8440, qD,8541, qD,8540, qD,8641, qD.8741, qD.8841, qD.8941, qD.8942, qD9041, qD.9042, qD,9142, qD,9141, qD,9242, qD,9241, qD.9341, qD.9342, qD.9441 en qD.9440. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de tweede (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. In het geval dat een coördinaat acht cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 10 bij 10 meter aangeduid.
Afbeelding 3: De ligging van onderzoekstracé 1 en 2 binnen het ‘Nord de Guerre zone’-grid.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
39
Afbeelding 4: Zoom van de ligging van onderzoekstracé 1 en 2 aan de westkant van het totale tracé binnen het ‘Nord de Guerre zone’-grid.
Afbeelding 5: Zoom van de ligging van onderzoekstracé 1 en 2 aan de oostkant van het totale tracé binnen het ‘Nord de Guerre zone’-grid.
Indicaties zonder RAP-nummer en niet weergegeven op kaart
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
40
Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kan worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • • 3.2
[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kan de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; [Buiten onderzoekstracé]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten de contouren van het onderzoekstracé heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente. [niet OO gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen OO zijn ingezet.
Vooroorlogse situatie onderzoekstracé In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand van lokale objecten en het landschap. In de onderstaande afbeelding is het onderzoekstracé weergegeven op een aantal (vooroorlogse) stafkaarten, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. Op de kaarten zijn de steden Roosendaal, Stampersgat, Fijnaart, Standdaarbuiten, Zevenbergen en Terheijden te zien. Daarnaast is de huidige ligging van de rivier de Dintel en de rivier de Mark te zien, waarbij vooral het ‘rechttrekken’ van de Mark ten westen van Terheijden opvalt ten opzichte van de huidige ligging van de Mark die gevolgd wordt door het onderzoekstracé.
Afbeelding 6: Onderzoekstracé 1 en 2 bij Stampersgat, Standdaarbuiten en Zevenbergen weergegeven op een stafkaart uit 1943. Bron: Topotijdreis.nl.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
41
Afbeelding 7: Onderzoekstracé 1 en 2 bij Stampersgat, Standdaarbuiten en Zevenbergen weergegeven op een stafkaart uit 1944. Bron: Topotijdreis.nl.
Afbeelding 8: Onderzoekstracé 1 bij Terheijden weergegeven op een stafkaart uit 1944. Bron: Topotijdreis.nl.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
42
Afbeelding 9: Onderzoekstracé 1 bij Roosendaal weergegeven op een stafkaart uit 1944. Bron: Topotijdreis.nl.
Afbeelding 10: Onderzoekstracé 1 bij Fijnaart, Stampersgat en Standdaarbuiten weergegeven op een stafkaart uit 1941. Bron: Topotijdreis.nl.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
43
Afbeelding 11: Onderzoekstracé 1 en 2 bij Zevenbergen en Terheijden weergegeven op een stafkaart uit 1935-1940. Bron: Topotijdreis.nl.
Afbeelding 12: Onderzoekstracé 1 bij Roosendaal, Stampersgat en Standdaarbuiten weergegeven op een stafkaart uit 1940-1943. Bron: Topotijdreis.nl.
3.3
Mobilisatieperiode In de periode april 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten in verschillende fasen gemobiliseerd. Aanleiding was de dreigende oorlog in Europa. In deze periode werden de 22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
44
verschillende onderdelen van de Nederlandse krijgsmacht onder de wapenen geroepen en werd een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidings-werkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden, versperringen, etc. Voor deze periode zijn er in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoekstracé in relatie tot OO. 3.4
Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. Mei 1940
Afbeelding 13: Een Duitse tank bij Zevenbergen. Bron: NIOD Amsterdam 63639.
10 mei 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen Om 04.30 uur kwam een Fokker G-1A van 3-11-1 LvR neer bij Zevenbergen. Het toestel had een noodlanding gemaakt. Enkele dagen later hebben Duitse eenheden het toestel opgeruimd en de rest in brand gestoken. 6 [Locatie onbekend] 11 mei 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen Om 16.45 - 17.00 uur werd de kom van Zevenbergen gebombardeerd, mogelijk door Duitse Heinkel He 111 en Junkers Ju 88 bommenwerpers van III. Kampfgeschwader 4 7. Een uur eerder was Zevenbergschehoek al gebombardeerd (mogelijk door het Nederlandse C – Fl. Korps) Drie zware bommen vielen nabij de hoek Kerkstraat – Merodestraat. Verschillende huizen waren 6 7
S. Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 15-17. Jolie 42.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
45
ingestort. Aan de Noordzijde van de haven, de Langenoordstraat, Lagewipstraat, in de Serewei, tuin van het Gasthuis, weiland aan de Achterstraat, enkele percelen aan de Zandweg en nabij het stoomgemaal vielen bommen. [RAP_400511ZA01] Nederlandse militairen beschoten vanaf de grond bij de Vischbank de overvliegende toestellen. [Historische context] Ook zouden er bommen zijn gevallen buiten de kom van Zevenbergen, namelijk langs de spoorlijn Zevenbergen – Oudenbosch [RAP_400511ZA02] en in de Oudland van Zevenbergen polder [>2 km buiten onderzoekstracé] en in de tuin van het Sint Jozefsgesticht. 8 [Circa 500 m buiten onderzoekstracé] In totaal zouden er 40 à 50 bommen zijn gevallen. 9 Volgens het verslag van de 2e luitenant van het 6e Grensbataljon werden er drie series van zeven bommen afgeworpen. 10 [RAP_400511ZA01] Volgens het dagboek van A. de Gouw betrof het meerdere bombardementen op Zevenbergen. De eerste om 04.45 uur welke onder andere de straten Brouwersstraat, Zuidhaven en de Kerkstraat trof. [RAP_400511ZA03] Vervolgens bombardeerde een tweede toestel welke onder andere de Noordhaven trof. Ook werden wederom panden aan de Zuidhaven en Brouwersstraat getroffen. Een derde toestel bombardeerde vervolgens de Langenoordstraat en de Lagewipstraat, in het verlegde van de eerste bominslagen.
[RAP_400511ZA05] Een vierde toestel bombardeerde het voormalige ziekenhuis in de boezemweide. 11 [Circa 500 m buiten onderzoekstracé] Aan de ’s Heerenwei stonden Franse mitrailleurs opgesteld, welke vermoedelijk het doelwit waren. Later werden hier meerdere bomkraters waargenomen. 12 De 1e luitenant van het 6e Grensbataljon vermeldde ook dat het mogelijke doelwit van het Duitse bombardement Franse eenheden waren. 13 [RAP_400511ZA06] Hierop trokken de Franse eenheden zich terug op Breda. Het 6e Grensbataljon trok zich in de avond terug tot achter de Mark. [Historische context] De schade in Zevenbergen was groot. 104 woningen en 8 andere gebouwen waren verwoest. 17 gebouwen waren zwaar beschadigd. 14 Verwoeste panden 11 mei Markt 8, 9, 11, 13, 15, 16, 18, 21 Dijkstraat 3, 5, 7, 9 t/m 11 Noordhaven 1, 3, 4, 6 t/m 48, 50, 53, t/m 56 en 60, 61, 84 Kerkstraat 5, 8, 9, 11 t/m 14 t/m 30 Langenoordstraat 1, 8, 16 t/m 34, 36 t/m 40, 42 t/m 48, 52 en 55 Stoofstraat 5, 8, 11, 12 Lagewipstraat 1,2,4,5,6,7,8 13 t/m 25 en 28, 29, 34, 35 Merodestraat 1 t/m 9, 11 en 12 Burg. Vogelstraat 15 Zuidhaven 9, 14, 16, 18, 20, 23 t/m 45, 47 t/m 49 Stationsstraat 72 Hazeldonksezandweg 45 Prinses Julianastraat 14-15 Lamgatsedijk
Bron WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0665 inv.nr. 57; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 2884.
RAP-nummer RAP_400511ZB01 RAP_400511ZB02 RAP_400511ZB03 RAP_400511ZB04 RAP_400511ZB05 RAP_400511ZB06 RAP_400511ZB07 RAP_400511ZB08 Circa 350 m onderzoekstracé RAP_400511ZB09 Circa 350 m onderzoekstracé Circa 800 m onderzoekstracé
buiten
buiten buiten
Fransen troepen zouden ook bij de bruggen van Dinteloord, Stampersgat, Steenbergen en bij Standdaarbuiten gelegerd zijn. 15 [Historische context]
8 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0665 inv.nr. 54; 57; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 ; J. de Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd. Erfgoed van de levenden (1994) 29. 9 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 2884; NIOD Amsterdam toeg.nr. 409 inv.nr. 528017. 10 NIOD Amsterdam toeg.nr. 409 inv.nr. 528018. 11 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd. Erfgoed van de levenden (1994) 26 – 32. 12 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 144. 13 NIOD Amsterdam toeg.nr. 409 inv.nr. 528019. 14 F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940 Deel II (1970) 860; Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 21. 15 V. Nierstrasz, De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant Mei 1940 (1953) 387.
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
46
Afbeelding 14: Kaarten van Zevenbergen en bominslagen ten zuidoosten van Zevenbergen ten opzichte van onderzoekstracé 1 en 2. Bron: WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0665 inv.nr. 57.
Afbeelding 15: Zevenbergen. Bron: WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0665 inv.nr. 62.
Voormalige gemeente Terheijden Om 16.30 uur werd door een Duits toestel vier bommen afgeworpen waarvan één de brug bij Terheijden over het Markkanaal raakte. De overige drie vielen in een akker. Twee woningen nabij de brug werden zwaar beschadigd. In de verdere loop van 11 mei 1940 en de avond van 12 mei
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
47
1940 werden er in totaal 38 bommen afgeworpen langs de Rijksweg Breda – Moerdijk, welke allen in akkers vielen. 16 [RAP_400511TC]
Afbeelding 16: De vernietigde brug over het Markkanaal bij Terheijden. Bron: RAT fotonummer 88941.
11 mei 1940 Nabij Zevenbergen was een Nederlandse eenheid, mogelijk 6e Grensbataljon die de bruggen over de Mark heeft vernield. [RAP_400511ZD01] Bij Fijnaart zouden de bruggen over de Mark en Dintel zijn vernield door Franse eenheden. 17 [RAP_400511STD02] 12 mei 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen Nederlandse eenheden bliezen de Lamgatsebrug, de nabijgelegen spoorbrug en de brug bij Zwartenberg op. 18 [RAP_400512ZA] In de ochtend zouden bommen zijn afgeworpen nabij de kom van Zevenbergen, nabij de Landschotsedijk. 19 [Locatie onbekend] De eerste Duitse troepen arriveerden in de gemeente. Met lichte tanks bezette Duitse eenheden Zevenbergen en de Langeweg. 20 [Historische context]
RAT Tilburg toeg.nr. 2423 inv.nr. 474; NIOD Amsterdam toeg.nr. 420 inv.nr. 19. Nierstrasz, De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant Mei 1940 (1953) 422; 441. 18 Groot et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd (1994) 3; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 5567; NIOD Amsterdam toeg.nr. 420 inv.nr. 19. 19 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 20 NIMH Den Haag toeg.nr. 420 inv.nr. 24 16 17
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
48
Afbeelding 17: Nederlandse eenheden op 12 mei 1940. Bron: Nierstrasz Brabant Kaartnr.14.
Afbeelding 18: Nederlandse en Duitse eenheden in de avond van 12 op 13 mei en 13 mei 1940. Bron: Nierstrasz Brabant kaartnr. 16.
12 mei 1940 De 12e G.R.D.I was gelegerd bij de Dintel van Dinteloord tot Standdaarbuiten. 21 Het 1e Compagnie van het 6e Grensbataljon stelde zich op nabij de brug bij Zwartenberg. Zij trokken echter snel door naar Hoeve. 22 De eerste pantsertroepen trokken de voormalige gemeente Terheijden binnen. 23 [Historische context] 13 mei 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen Om 06.50 uur stortte een Britse Boulton Paul Defiant van 264 Squadron neer aan de Hazeldonkse Zandweg te Zevenbergen. Het toestel was neergeschoten door een Duits toestel. De bemanning wist te ontsnappen aan krijgsgevangenschap. 24 Het toestel kwam neer nabij de Afgebrande Hoef. 25 [>1 km buiten onderzoeksebied] Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenlanden Om 16.00 uur arriveerden Duitse pantsertroepen in de voormalige gemeente. De bruggen in de gemeente werden op 13 mei 1940 vernield. 26 [Buiten onderzoekstracés] 14 mei 1940 Voormalige gemeenten Standdaarbuiten en Steenbergen en Kruisland Rond 10.00 uur kwamen Duitse infanterie- en pantsereenheden aan in Standdaarbuiten. De bruggen in de voormalige gemeente Standdaarbuiten vielen onbeschadigd in Duitse handen. Om 13.00 uur arriveerden de eerste Duitse pantsertroepen in de voormalige gemeente Steenbergen. De bruggen waren onbeschadigd in Duitse handen gevallen. 27 [Historische context] 16 mei 1940 Voormalige gemeente Fijnaart en Heijningen
V. Nierstrasz, De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant Mei 1940 (1953) 293. NIOD Amsterdam toeg.nr. 409 inv.nr. 528019. 23 NIOD Amsterdam toeg.nr. 420 inv.nr. 19. 24 SGLO Verliesregister T0600, geraadpleegd op 14 oktober 2022; https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestortevliegtuigen-in-zevenbergen-1940-1945 25 Kannekens, Het kwam zomaar uit de lucht vallen (2015) 27; Jolie 39. 26 NIMH Den Haag toeg.nr. 420 inv.nr. 4. 27 NIMH Den Haag toeg.nr. 420 inv.nr. 18. 21 22
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
49
De luisterpost van de Luchtbeschermingsdienst meldde dat men de niet ontplofte bommen moesten laten liggen. Op 17 mei 1940 werd dit bericht nogmaals herhaald. 28 [Locatie onbekend] 3.5
Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943, de geallieerde luchtmachten werden steeds sterker – vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden, havens en industriegebieden in Nederland. Later werden veel bomaanvallen door jachtbommenwerpers uitgevoerd, onder andere door de Britse 2nd TAF om de logistieke aanvoerlijnen van de Duitse bezetter te onderbreken. Voorts werd in opdracht van de Duitse bezetter in 1942 begonnen met de bouw van de Atlantikwall in het Nederlandse kustgebied. 18 juni 1940 & 12 december 1940 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland In de gemeente werden (vermoedelijk Franse) landmijnen gemeld op 18 juni 1940. Na onderzoek op 12 december 1940 werd er echter niets gevonden. 29 Op 13 december 1940 werd er gemeld dat er wél mijnen waren geruimd. 30 [Locatie onbekend] 27 juni 1940 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Om 23.37 uur viel er ten noordwesten van Steenbergen een onbekend aantal bommen. Er werd geen schade gemeld. 31 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command.
32 [Locatie onbekend] 2 juli 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen In de gemeenten Zevenbergen, Zundert en Reusel vielen een onbekend aantal bommen. Er werd geen schade gemeld. 33 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 34 [Locatie onbekend] 1940 Voormalige gemeente Klundert Bij de Roode Vaart werden militaire werken opgeruimd. 35 [Historische context] 12 juli 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen Om 01.55 uur vielen vier brisantbommen in een veld nabij de Landstraat. Er werd geen schade gemeld. De bommen vielen op ongeveer 150 meter buiten de bebouwde kom van Zevenbergen in een wei en akker. Na onderzoek werden vier kraters waargenomen, alle bommen zouden zijn geëxplodeerd. 36 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command. 37 [Locatie onbekend] 22 juli 1940 Voormalige gemeente Terheijden Bij de watermachine werden drie Duitse bommen gevonden welk vier meter diep in de grond zaten. De bommen werden niet onschadelijk gemaakt. 38 [Locatie onbekend] 31 juli 1940
WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0429 inv.nr. 1766. NA Den Haag toeg.nr. 2.13.210 inv.nr. 24. NA Den Haag toeg.nr. 2.13.210 inv.nr. 25. 31 BaMa Freiburg, RL2 Dela 096. 32 TNA UK AIR14/2665. 33 BaMa Freiburg, RL2 Dela 096. 34 TNA UK AIR14/2666. 35 WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0476 inv.nr. 8796. 36 BaMa Freiburg, RL2 Dela 098; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 11355; WBA Bergen op Zoom toeg.nr. 0682 inv.nr. 4822 37 TNA UK AIR14/2666. 38 NA Den Haag toeg.nr. 2.13.210 inv.nr. 23. 28 29 30
22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022
50
Voormalige gemeente Terheijden In een wei van H.v.D Voorst en Waard werd een Duitse bom van 50 kg onschadelijk gemaakt. [Locatie onbekend] Een Britse bom (en vermoedelijk een scherfbom) in de wei bij NoordLangeweg werd ook vermeld. Deze werd door Duitse eenheden opgeruimd. De bom zat 3 meter onder water. 39 [Buiten onderzoekstracés] 12 augustus 1940 Voormalige gemeente Standdaarbuiten Op twee locaties werd een onbekende munitie gemeld, bij de cementfabriek van Hoppenbrouwers en bij S. Looyens. Beide munitie was echter al weg. 40 [Locatie onbekend] 15 augustus 1940 Voormalige gemeente Fijnaart en Heijningen In de gemeente werd een onbekende munitie gemeld. Deze zou echter reeds door Duitse eenheden zijn geruimd. 41 [Locatie onbekend] Voormalige gemeente Klundert In de Roode Vaartsesloot, in een weiland zou vermoedelijk een Duitse bom liggen van 50 kg. Er werd echter niets gevonden. 42 [Locatie onbekend] 20 augustus 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen Nabij de Landekensedijk werden drie trechters van gesprongen projectielen onderzocht. Ook nabij een ander landgoed aan deze dijk werden trechters van gesprongen projectielen onderzocht. [>4 km buiten onderzoekstracés] 7 oktober 1940 Voormalige gemeente Dinteloord en Prinsenland & Fijnaart Om 10.30 uur vielen er in Dinteloord vier brisantbommen welke een suikerfabriek troffen.
[RAP_401007STA01] Ook in de voormalige gemeente Fijnaart vielen bommen. Ook hierbij vielen vier brisantbommen nabij een suikerfabriek op een akker. 43 [Locatie onbekend] Een vliegtuig van 3 Group viel als Last resort een vliegveld aan zes mijl ten oosten van Breda. Er werden 7 x 250 lb brisant- en 240 x 4 lb brandbommen afgeworpen door een Britse Vickers Wellington bommenwerper. Zeven explosies werden waargenomen. 44 [>12 km buiten onderzoekstracés] 8 oktober 1940 Voormalige gemeente Steenbergen en Kruisland Eén onbekend voorwerp werd uit een vliegtuig geworpen. Het voorwerp werd veiliggesteld door Duitse eenheden. 45 [Locatie onbekend] 23 op 24 oktober 1940 Voormalige gemeente Zevenbergen en Klundert In een akker in de polder tussen de Landekensdijk en de Nieuwendijk was vermoedelijk een bom gevallen en niet geëxplodeerd. Volgens de politie van Zevenbergen was de bom echter gevallen in de gemeente Klundert. De politie van Zevenbergen meldde dat ook dat het aan de burgemeester van Klundert was. De bom werd opgehaald en weggevoerd door Duitse eenheden. De gevoelige kwestie van welke gemeente zorg moest draaien, werd vervolgens onderzocht door de politie. Deze constateerde dat het toch echt de gemeente Zevenbergen was. 46 De luchtaanval is niet teruggevonden in de gegevens van Bomber Command.