BP Reconstructie N389 - Toelichting Bijlage 14 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten

Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Inhaalslag baggeren Dintel Gemeenten Roosendaal, Steenbergen, Moerdijk, Halderberge, Etten-Leur, Breda en Drimmelen

Datum: Kenmerk:

30 november 2022 22P178 conceptrapport versie 1.0

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

1

Distributielijst - Martens en Van Oord Aannemingsbedrijf B.V.; - Bombs Away B.V.

Opdrachtgever: Dhr. A. Van der Velde Martens en Van Oord Aannemingsbedrijf B.V.

Opgesteld: Dhr. J. Janssen MA Bombs Away B.V.

Geaccordeerd: Dhr. drs. Th. van den Berg Directie Bombs Away B.V.

Kenmerk en status: 22P178 Conceptrapport Versie 1.0

Handtekening:

Handtekening:

Handtekening:

Datum: 30 november 2022

Bombs Away B.V. Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

2

MANAGEMENT SAMENVATTING Aanleiding, doel en uitgangspunt In opdracht van Martens en Van Oord Aannemingsbedrijf B.V. te Oosterhout heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ voor Inhaalslag baggeren Dintel in de gemeenten Roosendaal, Steenbergen, Moerdijk, Halderberge, EttenLeur, Breda en Drimmelen in de provincie Noord-Brabant. De aanleiding voor het uitvoeren van dit vooronderzoek OO zijn de voorgenomen civieltechnische werkzaamheden in het onderzoekstracé. Martens en Van Oord Aannemingsbedrijf B.V. voert momenteel werkzaamheden uit aan waterkeringen, hieronder valt een inhaalslag die moet worden gemaakt aan het baggeren van de rivier de Dintel. Het doel van het vooronderzoek OO is om middels het raadplegen van diverse bronnen vast te stellen of er indicaties zijn dat er vanwege oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO in/op de (water)bodem in het onderzoekstracé kunnen zijn achtergebleven. In het geval dat deze indicaties er zijn, is het onderzoekstracé (deels) verdacht op OO. De volgende zaken worden dan vastgesteld: hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, de verschijningsvorm van mogelijke OO en de horizontale en de verticale afbakening van het verdachte gebied.

Voor de hoofdsoort afwerpmunitie wordt tevens het type ontstekingsinrichting en het verwachte aantal vastgesteld. Bij alle andere gevallen dan verdacht en bij contra-indicaties 1, is het onderzoekstracé onverdacht op OO. Resultaten en conclusies Op basis van de resultaten van het vooronderzoek OO is vastgesteld dat er indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem binnen de grenzen van het onderzoekstracé. Zowel onderzoekstracé 1 als onderzoekstracé 2 is verdacht op OO. Dit betekent dat er tijdens de uitvoering van de geplande bodemingrepen een risico is op het aantreffen van OO en een mogelijke ongecontroleerde werking hiervan. De onderzoekstracés zijn verdacht op diverse gedumpte OO, restanten van vernielingsmiddelen, geschutmunitie, afwerpmunitie, raketten en landmijnen. Met de bovenstaande gegevens is er een horizontale afbakening vastgesteld die het risicogebied weergeeft. In overleg met de opdrachtgever is besloten dat de verticale afbakening geen onderdeel uitmaakt van dit vooronderzoek. Advies Aangezien er tijdens de uitvoering van het vooronderzoek OO indicaties van oorlogshandelingen zijn aangetroffen en de onderzoekstracés 1 en 2 hierdoor vrijwel volledig verdacht zijn, wordt het volgende geadviseerd: •

•

In de gebieden die onverdacht zijn verklaard op het aantreffen van OO kunnen de voorgenomen werkzaamheden plaatsvinden zonder dat vervolgstappen noodzakelijk zijn in de opsporing van OO. De (bagger- en grond-)werkzaamheden kunnen derhalve regulier worden uitgevoerd. Indien tijdens werkzaamheden toch een OO of verdacht voorwerp wordt aangetroffen, is het zaak de juiste procedure te starten. Het voorwerp niet beroeren en de politie op de hoogte stellen. Deze zal, indien noodzakelijk, de EOD inschakelen om het OO te ruimen. In de gebieden die verdacht zijn op OO wordt geadviseerd om voorafgaand aan de voorgenomen (bagger- en grond-)werkzaamheden vervolgstappen te ondernemen in de opsporing van OO. Hiervoor zijn verschillende mogelijkheden. o o

1

Het bepalen van de verticale afbakening van de aan te treffen OO; Het laten uitvoeren van een vooronderzoek na-conflictperiode (VNC) en een risicoanalyse (RA) OO, waarbij dit vooronderzoek OO als basis zal dienen. Het VNC richt zich op de ontwikkelingen in de na-conflictperiode die als contra-indicaties kunnen dienen. De RA OO heeft tot doelstelling het vaststellen en beoordelen van de risico’s van de in onderzoekstracé 1 en 2 mogelijk aanwezige OO, gegeven de toekomstige werkzaamheden in de onderzoekstracés. Daartoe worden de risico’s op schade en letsel ten gevolge van een accidentele werking van OO geïnventariseerd en beoordeeld. Tevens wordt op basis van een analyse van de risico’s van OO voor de

Contra-indicatie: gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoekstracé

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

3

o

daadwerkelijke uitvoering van het project bepaald wat de meest geschikte opsporingstechniek of andere beheersmaatregelen zijn. Het direct laten uitvoeren van opsporingswerkzaamheden door een CS-OOO 2 gecertificeerd bedrijf waarbij dit vooronderzoek OO als basis dient. De opsporingstechniek is afhankelijk van de hoofdsoort OO en de diepteligging.

Tot slot wordt aan de opdrachtgever aanbevolen om het rapport te overleggen aan de gemeenten waarbinnen het onderzoekstracé gelegen is.

Indien een gecertificeerd opsporingsbedrijf beschikt over een managementsysteemcertificaat OCE dat is afgegeven voor 1 januari 2021, behoudt dit certificaat zijn geldigheid voor de resterende geldigheidsduur van het certificaat, mits de certificaathouder vanaf die datum voldoet aan de eisen van het huidige certificaatschema en de daarbij behorende bijlagen. 2

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

4

Inhoudsopgave 1

Inleiding .............................................................................................................................7 1.1 Aanleiding ............................................................................................................ 7 1.2 Doel vooronderzoek OO...................................................................................... 7 1.2.1 Vooronderzoek OO .............................................................................................. 7 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek OO ............................................................................ 8 1.3 Onderzoekstracé.................................................................................................. 9 1.4 Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO ........................................ 10 1.5 Projectteam ........................................................................................................ 10 1.6 Leeswijzer .......................................................................................................... 10

2

Geraadpleegde bronnen ................................................................................................12 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal .................................................................. 12 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken ..................................................................... 12 2.3 Literatuur ............................................................................................................ 16 2.4 Archiefonderzoek in Nederland........................................................................ 17 2.4.1 Gemeentearchief (WBA) te Bergen op Zoom .................................................. 17 2.4.1 Gemeentearchief (RAT) te Tilburg ................................................................... 24 2.4.2 Provinciaal archief (BHIC) te ‘s-Hertogenbosch ............................................. 26 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag ..................................................................... 28 2.4.4 Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam29 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 30 2.4.6 Defensie archieven ............................................................................................

31 2.4.7 Websites ............................................................................................................. 32 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland................................................................. 32 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen .................................................. 33 2.5.2 National Archives and Record Administration II (NARA II) ........................... 34 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg .................................................. 34 2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde ..................................................... 34 2.5.5 Imperial War Museum (IWM) Londen ............................................................... 34 2.5.6 Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa ............................................... 34 2.6 Luchtfoto-onderzoek ......................................................................................... 35

3

Resultaten inventarisatie ...............................................................................................38 3.1 Inleiding .............................................................................................................. 38 3.2 Vooroorlogse situatie onderzoekstracé .......................................................... 41 3.3 Mobilisatieperiode ............................................................................................. 44 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................... 45 3.5 Duitse bezettingsjaren ...................................................................................... 50 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945................................................................................. 60 Pools bruggenhoofd Nieuwe Veer ............................................................................... 64 Britse bruggenhoofd Stampersgat & Barlaque .......................................................... 67 Amerikaans bruggenhoofd Standdaarbuiten ............................................................. 70 De Britse luchtaanvallen en de bevrijding van Zevenbergen.................................... 72 Vervolg ...........................................................................................................................

74 3.7 Naoorlogse periode – heden ............................................................................ 83 Schadelijst ..................................................................................................................... 85 Munitielijst ...................................................................................................................... 89 3.8 Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 109 3.8.1 Classificatie ...................................................................................................... 109 3.9 Leemten in kennis ........................................................................................... 116 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 117

4

Analyse gegevens ........................................................................................................130 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied ....................................... 130 4.2 Indicaties en verdachte gebieden .................................................................. 130 22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

5

4.3 4.3.1 4.3.1 4.3.2 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.4 4.5 4.6 4.7

Horizontale afbakening ................................................................................... 138 Artilleriebeschietingen .................................................................................... 139 Bombardementen ............................................................................................ 143 Grondgevechten .............................................................................................. 149 Militaire aanwezigheid ..................................................................................... 150 Mijnenvelden .................................................................................................... 152 Raketten............................................................................................................ 153 Naoorlogse ontwikkelingen ............................................................................ 158 Indicaties zonder verdacht gebied ................................................................. 161 Leemten in kennis ........................................................................................... 163 Bodembelastingkaart OO................................................................................ 164

5

Conclusie en Advies ....................................................................................................170 5.1 Conclusie ......................................................................................................... 170 5.1.1 Horizontale afbakening verdachte gebieden ................................................ 170 5.1.2 Aan te treffen OO ............................................................................................. 171 5.1.3 Naoorlogse ontwikkelingen ............................................................................ 174 5.2 Leemten in kennis ........................................................................................... 174 5.3 Advies ............................................................................................................... 175 5.3.1 Onverdachte gebieden .................................................................................... 175 5.3.2 Verdachte gebieden......................................................................................... 175 5.3.3 Eerder uitgevoerde vooronderzoeken ........................................................... 176

6

Bijlagen .........................................................................................................................178 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (VO OO) ..................... 179 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek (CS-VROO) 182 Bijlage 3 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ....................................................... 187 Bijlage 4 A1 Inventarisatiekaart (losbladig en digitaal)........................................ 202 Bijlage 5 A1 Bodembelastingkaart OO (losbladig en digitaal) ............................ 203 Bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015 ........................................................................ 204 Bijlage 7 Certificaat CS-VROO ............................................................................... 205

Afbeelding voorblad: luchtfoto uit 1945 van Standdaarbuiten. Bron: NCAP sortieref. 4-1224 fotonrs. 3024, 3029, 3032, 3033, 3034, 3035, 3038, 3039, 3040, 3043, 3110, 3112, 3113, 3196, 3197, 3230, 4024, 4027, 4038, 4040, 4199, 4228, 4230 d.d. 04-11-1944

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

6

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding In opdracht van Martens en Van Oord Aannemingsbedrijf B.V. te Oosterhout heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uitgevoerd in de gemeenten Roosendaal, Steenbergen, Moerdijk, Halderberge, Etten-Leur, Breda en Drimmelen (provincie Noord-Brabant) naar de aanwezigheid van OO uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem. De aanleiding van het vooronderzoek OO zijn de voorgenomen werkzaamheden in het kader van de waterkeringen waar Martens en Van Oord Aannemingsbedrijf B.V. momenteel aan het werk is. Onderdeel hiervan is de inhaalslag die moet worden gemaakt om de rivier de Dintel te baggeren. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van OO uit de Tweede Wereldoorlog in het te onderzoeken tracé. Indien er OO aanwezig zijn in/op de (water)bodem van het te onderzoeken tracé, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde werking van een of meerdere OO. Op basis van artikel 4.10 van het Arbeidsomstandighedenbesluit dient er, alvorens werkzaamheden worden aangevangen, een onderzoek te worden ingesteld naar de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Indien er gevaar bestaat voor de veiligheid of gezondheid van werknemers dienen er passende maatregelen te worden getroffen om dit gevaar te voorkomen.

Aan de hand van dit vooronderzoek OO is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van OO. Tevens wordt bepaald waar er een risico is op het aantreffen van OO. 3

1.2

Doel vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO heeft tot doel om te beoordelen of er in het te onderzoeken tracé sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van OO en indien deze aanwijzingen er zijn, om een verdacht gebied af te bakenen. Het vooronderzoek OO bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van het bronnenmateriaal. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende Bodembelastingkaart OO. Het vooronderzoek OO omvat twee onderdelen, namelijk een vooronderzoek conflictperiode OO dat zich richt op de periode 1939-1945 en een vooronderzoek na-conflictperiode, dat zich richt op relevante naoorlogse bodemingrepen. Een vooronderzoek OO kan één of beide onderdelen bevatten. In dit geval is er sprake van een vooronderzoek conflictperiode. In overleg met de opdrachtgever is besloten om de verticale afbakening van het verdachte gebied en voor zover het afwerpmunitie betreft, het verwachte aantal niet vast te stellen tijdens dit vooronderzoek OO. Indien er in (delen van) het te onderzoeken tracé sprake is van concrete aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, dan worden de verdachte gebieden horizontaal afgebakend. Tevens worden de gegevens over de mogelijk aanwezige OO vastgesteld. 1.2.1

Vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO is uitgevoerd conform de richtlijnen in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’. Er wordt gestart met een bronnenonderzoek. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van:

3 Disclaimer: Dit rapport betreft een vooronderzoek OO en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. Bombs Away B.V. streeft naar een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare bronnen en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de richtlijnen van het Certificatieschema VO-OO en RA-OO. Voor de op OO verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van OO in/op de (water)bodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoekstracé geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties of contra-indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van OO in/op de (water)bodem. Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen OO kunnen worden aangetroffen.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

7

1. Gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken tracé (indicaties); 2. Gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken tracé (contra-indicatie). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek OO staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden, alsmede de aanvullende bronnen. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Nationaal Archief te Den Haag Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409 The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen National Archives and Record Administration II (NARA IIat College Park (VS) Getuigenverklaringen Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)

Raadplegen VO OO Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔

Geraadpleegd ✔ ✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔

✔

✔

✔

✔ ✔

✔

✔

✔

✔

✔

Niet beschikbaar ✔

✔

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd, die niet vermeld zijn in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’, maar die wel relevante informatie zouden kunnen bevatten over het te onderzoeken tracé: • • • • 1.2.2

Imperial War Museum (IWM) te Londen (Verenigd Koninkrijk); Library and Archives of Canada (LAC) te Toronto (Canada); Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Duitsland); Relevante websites.

Werkwijze vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO is conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ uitgevoerd. Een vooronderzoek OO bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het te onderzoeken tracé. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het te onderzoeken tracé getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • Indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen; • (Hoofd- en sub-)soort mogelijk aan te treffen OO;

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

8

• • • • • •

Kalibers/gewichtsklasse van de mogelijk aan te treffen OO; Nationaliteit van de mogelijk aan te treffen OO; Verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO; Type ontstekingsinrichtingen voor de hoofdsoort afwerpmunitie; De verwachte hoeveelheden OO; De horizontale afbakening van het verdachte gebied.

De resultaten van de inventarisatie, de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen en hebben geresulteerd in de bijbehorende Bodembelastingkaart OO. 1.3

Onderzoekstracé Dit vooronderzoek OO richt zich op het te onderzoeken tracé Inhaalslag baggeren Dintel (hierna: onderzoekstracé). Binnen het totale onderzoekstracé zijn twee deeltracés onderscheiden. Het gaat hierbij om de volgende deeltracés: • •

Onderzoekstracé 1: begint bij Roosendaal, langs Stampersgat, Standdaarbuiten, richting Zevenbergen en langs Terheijden; Onderzoekstracé 2: ten noorden van Zevenbergen.

Het onderzoekstracé begint bij het Markvlietkanaal op de grens tussen de gemeenten Steenbergen en Halderberge. Bij Stampersgat keert het onderzoekstracé naar het oosten, waar het Markvlietkanaal overgaat in de rivier de Dintel en de grens tussen de gemeenten Moerdijk en Halderberge volgt. Bij Standdaarbuiten gaat de Dintel over in de rivier de Mark. Bij Zevenbergen volgt het onderzoekstracé deels de Roode Vaart. Het onderzoekstracé loopt vervolgens verder langs de grenzen van de gemeenten Etten-Leur, Breda en Drimmelen. Ter hoogte van Terheijden is de Mark eind jaren ’60 van de vorige eeuw ‘rechtgetrokken’ in zuidelijke en westelijke richting. Hierdoor komt de loop van de rivier ten opzichte van de ligging tijdens de Tweede Wereldoorlog op bepaalde punten niet helemaal overeen. Daar oorlogshandelingen buiten het onderzoekstracé van invloed kunnen zijn op het onderzoekstracé, is rondom het onderzoekstracé een (denkbeeldige) contour van 200 meter getrokken. Indicaties van oorlogshandelingen binnen deze contour zijn in het bronnenonderzoek meegenomen. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoekstracé van dit vooronderzoek OO weergegeven.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

9

Afbeelding 1: Onderzoekstracé 1 en 2 inhaalslag baggeren Dintel, plaatsen: Steenbergen, Dinteloord, Klundert, Fijnaart, Standdaarbuiten, Zevenbergen, Terheijden, gemeenten: Roosendaal, Steenbergen, Moerdijk, Halderberge, Etten-Leur, Breda en Drimmelen.

1.4

Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO Bombs Away B.V. is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf en heeft zijn werkproces ingericht conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away B.V. stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de opdrachtgever. Wat opdrachtgevers belangrijk vinden aan een product of dienst, staat bij Bombs Away B.V. dan ook hoog in het vaandel. Bombs Away B.V. streeft er dan ook continu naar om de beoogde kwaliteit te blijven leveren en verbeteren. Bombs Away B.V. is tevens gecertificeerd conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) (zie bijlage 7 Certificaat CS-VROO). Dit betekent dat Bombs Away B.V. wat betreft het Vooronderzoek en de Risicoanalyse OO voldoet aan de eisen die in dit Certificatieschema aan deze onderzoeken zijn gesteld.

1.5

Projectteam In het kader van dit vooronderzoek OO heeft Bombs Away B.V. een projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestaat uit de volgende medewerkers: • • • • • •

1.6

Dhr. drs. Th.M. van den Berg Dhr. J. Janssen MA Mevr. L. Hofland-Timmers Dhr. A.H. Meijers Dhr. J. Gruijters MSc Dhr. J. van der Baan BSc

Directeur, historicus Historicus, opsteller rapportage Projectleider Munitietechnicus GIS-specialist/eerste luchtfoto-analist GIS-specialist/tweede luchtfoto-analist

Leeswijzer Deze schriftelijke rapportage van het vooronderzoek OO bestaat uit een aantal hoofdstukken: •

In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde vooronderzoek OO gegeven;

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

10

• • • • •

In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis vermeld; In hoofdstuk 3 is een overzicht weergegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoekstracé en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 6 zijn de conclusies van het vooronderzoek OO en het daaruit voortvloeiende advies vermeld; In hoofdstuk 7 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige digitale A1 Inventarisatiekaart en de digitale A1 Bodembelastingkaart OO.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

11

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en compleet mogelijk vooronderzoek OO uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via internet. Andere instellingen zoals de EOD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away B.V. over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnenen buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit vermeld in het rapport.

Als slechts in één bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoekstracé getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek OO aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is. Bombs Away B.V. archiveert haar bronnenmateriaal met dezelfde signaturen zoals deze uit het betreffende archief of bron is gehaald.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken Om te bepalen of er in het verleden binnen en/of nabij het onderzoekstracé meerdere (voor)onderzoeken OO (of CE) zijn opgesteld, zijn de volgende instanties hiervoor benaderd en/of geraadpleegd: • • • • •

Bedrijfsarchief Bombs Away B.V; Bedrijfsarchief Martens en Van Oord Aannemingsbedrijf B.V.; Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) Bommenkaart; Gemeenten Roosendaal, Steenbergen, Moerdijk, Halderberge, Etten-Leur, Breda en Drimmelen, waarbinnen het onderzoek valt; Rijkswaterstaat en waterschap, aangezien in het onderzoekstracé infrastructuur aanwezig is die in het beheer is van deze organisaties.

Onderstaand is een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (voor)onderzoeken OO. Type Vooronderzoek

Rapportnaam -

Opsporing

-

Vooronderzoek

-

Vooronderzoek

-

Bedrijf AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland

Kenmerk 1362028

Jaar 2013

1556120

2015

1562019

2015

1862088

2018

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

12

Type Vooronderzoek

Rapportnaam -

Vooronderzoek

-

Vooronderzoek

-

Vooronderzoek

-

Vooronderzoek

-

Vooronderzoek

-

Vooronderzoek

-

Vooronderzoek

MS-tracé Terheijden POA

Opsporing

Begeleiden 3 sonderingen Hazeldonk 6 te Langeweg Evertkreekweg te Roosendaal Begeleidend document Risicokaart CE Cruijslandse kreken

Opsporing Vooronderzoek Vooronderzoek

Bedrijf AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland AVG Explosieven Opsporing Nederland Euroradar

Kenmerk 1962016

Jaar 2019

2062185

2020

2062184

2020

2062174

2020

2062174

2020

2162048

2021

2162279

2021

2162118

2021

EU20-243

2020

Euroradar

EU20-259

2020

BeoBOM

BB19-257

2020

Bodac b.v.

H3013

2013

Bodac b.v.

6069

2016

Vooronderzoek

OCE Kasteeltuin, Zevenbergen Aanleg riolering Terheijden

Bodac b.v.

H0017

2020

Vooronderzoek

Gemeente Etten-Leur

Bodac b.v.

H0018

2021

Vooronderzoek

Netuitbreiding Wind A16

Bodac b.v.

H0030

2020

Vooronderzoek

VO De Mark Breda

Bombs Away B.V.

14p060

2014

Vooronderzoek & PRA

VO & PRA Watersystemen West-Nederland Zuid RWS 108B Hollandsch Diep VO baggeren Mark-Vliet systeem 2016 VO Dijkverbetering MoerdijkWaalwijk AO Baggeren Roosendaal Niebeek VO NB17b Zevenbergen Heijmans VO Dijkversterking WestBrabant VO Verbetering regionale keringen deelgebied Oost VO Krijtenburgsche Polder Etten-Leur VO Buisleidingenstraat

Bombs Away B.V.

15p048

2015

Bombs Away B.V.

15p080

2015

Bombs Away B.V.

16p010

2016

Bombs Away B.V.

16p044

2016

Bombs Away B.V.

16p063

2016

Bombs Away B.V.

16p119

2016

Bombs Away B.V.

16p131

2016

Bombs Away B.V.

17p014

2017

Bombs Away B.V.

17p019

2017

Bombs Away B.V.

17p062

2017

Bombs Away B.V.

18p062

2018

Bombs Away B.V.

18p104

2018

Bombs Away B.V.

20p039

2020

Bombs Away B.V.

20p040

2020

Update PvO

VO Fietsverbinding MoerdijkZevenbergen VO Baggerwerkzaamheden Dintel VO 2e Grondmechanisch onderzoek Eerste beoordeling primaire keringen VO MJPG RWS cluster T043_01 20p040 VO MJPG RWS cluster T043_02 Update PvO Buisleidingstraat

Bombs Away B.V.

20p107

2020

PRA

PRA Zwaaikom Zwartenberg

Bombs Away B.V.

20p141

2020

-

Vooronderzoek Vooronderzoek Aanvullend Onderzoek Vooronderzoek Vooronderzoek Vooronderzoek Vooronderzoek Vooronderzoek Vooronderzoek Vooronderzoek Vooronderzoek

Vooronderzoek Vooronderzoek

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

13

Type Aanvullend Onderzoek Aanvullend Onderzoek Vooronderzoek

Rapportnaam AO Regionale Keringen (16P119) AO Regionale Keringen (16P131) VO Schansstraat Terheijden

Bedrijf Bombs Away B.V.

Kenmerk 20p158

Jaar 2020

Bombs Away B.V.

20p159

2020

Bombs Away B.V.

21p174

2021

Vooronderzoek

Bombs Away B.V.

22p060

2022

Aanvullend Onderzoek Vooronderzoek

VO Zevenbergen-Oost Moerdijk AO 5 gemeenten Buisleidingenstraat LsNed -

Bombs Away B.V.

22p118

2022

-

172070000

-

Vooronderzoek

-

-

170110000

-

Vooronderzoek

-

-

150260000

-

Vooronderzoek

-

-

150290000

-

Vooronderzoek

-

-

150990000

-

Vooronderzoek

-

-

210210000

-

Vooronderzoek

-

-

212170000

-

Vooronderzoek

Saricon

10S036

2010

Saricon

13S040

2013

Saricon

16S095

2018

Saricon

72589

2011

Saricon

10S108

2012

Saricon

19S059

2021

Vooronderzoek

Vooronderzoek Conventionele Explosieven Zevenbergen Station Proces verbaal van oplevering sonderingendraaibrug, Hoeven Vooronderzoek Conventionele Explosieven Gemeente Breda Rapportage werkzaamheden 2009 ten behoeve van de probleeminventarisatie gehele gemeente Roosendaal Rapportage behorend bij de gemeentebrede risicokaart Conventionele Explosieven Gemeente Roosendaal Rapportage update gemeentebrede risicokaart Ontplofbare Oorlogsresten gemeente Roosendaal Gasleiding A-667

T&A Survey B.V.

GPR1361.

2007

Quickscan

Provincie Noord Brabant

T&A Survey B.V.

GPR2419.

2013

Vooronderzoek

T&A Survey B.V.

GPR3615.

2013

T&A Survey B.V.

GPR3990.

2013

T&A Survey B.V.

GPR3990.

2013

Vooronderzoek

Project Oevers Roode Vaart, gemeente Moerdijk leidingtraces nabij Zevenbergen en Waalwijk leidingtraces nabij Zevenbergen en Waalwijk S-7306

T&A Survey B.V.

GPR4261.

2014

Vooronderzoek

BBV Zeeland

T&A Survey B.V.

GPR5930.0

2017

Vooronderzoek

Brug Roosendaalse vliet

T&A Survey B.V.

GPR7240

2019

Vooronderzoek

Markbrug

T&A Survey B.V.

GPR7240

2019

Vooronderzoek

-

307-016

2016

Vooronderzoek

-

118-014

2014

Vooronderzoek

-

217-007

2008

Vooronderzoek

-

217-007

2008

Vooronderzoek

-

Explosive Clearance Group BV Explosive Clearance Group BV Explosive Clearance Group BV Explosive Clearance Group BV Explosive Clearance Group BV

371-016

2017

Opsporing

Vooronderzoek Vooronderzoek

Vooronderzoek

Vooronderzoek

Vooronderzoek Vooronderzoek

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

14

Type Opsporing

Rapportnaam -

Opsporing

-

Opsporing

-

Vooronderzoek

-

Opsporing

OCE werkz Sloop Centrumplan Zevenbergen

Bedrijf Explosive Clearance Group BV Explosive Clearance Group BV Explosive Clearance Group BV Explosive Clearance Group BV Armaex

Kenmerk 107-014

Jaar -

456-012

-

217-007

-

257-017

2017

190099

2019

Relevante informatie uit de bovengenoemde (voor)onderzoeken OO is verwerkt in dit rapport. De gemeentelijke risicokaarten van Breda, Roosendaal, Etten-Leur en Halderberge hebben wij opgevraagd bij de betreffende opsporingsbedrijven. Het gaat hierbij om de volgende Bodembelastingkaarten OO: • • • •

Roosendaal (Saricon, 2012, rapportkenmerk 10S108-VO-02, geüpdatet in 2022); Halderberge (BeoBOM, 2020, rapportkenmerk BB19-257); Etten-Leur (Bodac, 2021, rapportkenmerk: H0018); Breda (Saricon, 2018 rapportkenmerk: 16S095-VO-02).

Van Saricon zijn de shapefiles van de gemeente Roosendaal ontvangen en is voor de gemeente Breda alleen de informatie dat het volledige onderzoekstracé binnen de gemeente Breda verdacht is op geschutmunitie ontvangen. Van BeoBOM zijn de shapefiles van de gemeente Halderberge shapefiles ontvangen. Van de gemeente Etten-Leur zijn zowel de bodembelastingkaart als het rapport ontvangen, aangeleverd door de firma Bodac. De ontvangen informatie is een-op-een overgenomen voor de delen van de risicokaarten die betrekking hebben op het huidige onderzoekstracé.

Afbeelding 2: Reeds uitgevoerde onderzoeken ten opzichte van het onderzoekstracé in dit vooronderzoek OO.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

15

2.3

Literatuur In het kader van dit vooronderzoek OO is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Alphen, J. van, Oorlog en bevrijding in woord en beeld. 3 november 1944 De slag om het Markkanaal (Breda 1984); Amersfoort, H. & P. Kamphuis (Red.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Berkt, H. van de, De Westhoek in nood 1940-1945 (Klundert); Bollen, H. & P. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); Braet M. en F. Gelaude, De 1ste Poolse Pantserdivisie van Generaal Maczek. Gesneuvelden bij de bevrijding 1944 - 1945 van Abele tot Zondereigen (2019); Buitkamp, J. Oorlog en bevrijding in woord en beeld. Van de Mark naar de Moerdijk (Breda 1984); Catsburg, R.W., Van Zeedijk naar Sawa met de kapotte schoen. Oorlogsvrijwilligers uit Steenbergen en Dinteloord aan het Maasfront en op Java (1944-1948); Catsburg, R.W., Raketten over Steenbergen. Steenbergen en de verdediging van Antwerpen tegen de V1. Februari - maart 1945 (z.p. 2013); Catsburg, R.W., Vijf dagen in november. De bevrijding van Welberg en Steenbergen in de Tweede Wereldoorlog (Steenbergen 2009); Catsburg, R.W., ‘De dramatische bevrijding van Dinteloord’, De Waterschans jrg. 45 (2015) nr. 1, p. 30-38. Delaforce, P., The Polar Bears. Monty’s left flank from Normandy to the relief of Holland with the 49th Division (1995); Didden, J. en M Swarts, Brabant bevrijd (Hulst 1993); Didden en Swarts, Autumn Gale/Herbststurm.

Kampfgruppe Chill, schwere Heeres Panzerjäger-Abteilung 559 and the German recovery in the autumn of 1944 (Boxtel 2013), Didden, Het verhaal van de bevrijding van Woensdrecht en Steenbergen 74 (2014); Doorn, J. van en Bos, J.S. Operatie Rebound, bevrijding van de Westhoek. Oktober November 1944 (Willemstad 1994); Eekelen, F.A.M. van, De vloek van de zeemeerminnen. Steenbergen, een stad met geschiedenis (Soest 2014); Engelse, A. den, 'De Binnenlandse Strijdkrachten te Klundert; 5 november 1944 tot 24 maart 1945' De Overdraght 20.3 (oktober 1994); Groot, J. de, et al. Zevenbergen 50 jaar bevrijd. Erfgoed van de levenden (Zevenbergen 1994); Groothuis, W., 1e Poolse Pantserdivisie. 10 Pulk Strezelców Konych (Harderberg 2022); Hoedelmans, P., Wagenaar, A. & Wolff, I. de., De bevrijding van West-Brabant. Een streek en haar bewoners temidden van verwoesting en oorlogsgeweld. September 1944-mei 1945 (Rossendaal 1994); Hoegh, L.A., Timberwolf tracks: The history of the 104th Infantry Division 1942-1945 (2018); Jolie, J., Luchtgevechten boven West-Brabant en de Biesbosch (Muiderberg 2000); Kannekens, S., Het kwam zomaar uit de lucht vallen (Fijnaart 2015); Kemenade, I. van, Bevrijdingsfietstocht. In Bergen op Zoom, Steenbergen, Woensdrecht Kemperman, T., “Mijn belevenissen in de Tweede Wereldoorlog” in De Stenen Kamer (2010); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (Red.), Oorlog op de flank.

De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag 1995); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); McGilvray, E., Black Devils' March - A Doomed Odyssey: The 1st Polish Armoured Division 1939-1945 (2005); Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970);

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

16

• • • • • • • • • • • •

Nierstrasz, V., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Nierstrasz V., De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant Mei 1940 (Den Haag 1953) Peeters, Thom. Eerste Poolse pantserdivisie in Nederland Ruiter, H.I. de, Torenloos Land (Klundert 1945); Saarloos, G. Van, Dinteloord. Oorlogsherinneringen (Dinteloord 1995); Sneep, F., De bevrijding van Feijnaart en Heijningen (Fijnaart 2005); Sprundel, Ad van., De geallieerde bombardementen op Dinteloord van 4 en 5 november 1944 (z.p. 2019); Sokkers, C., Kroniek van Steenbergen. Nummer 50 en 51 (2009); Sokkers, C., Kroniek van Steenbergen (2005); Sokkers, C., Kroniek van Steenbergen (2004); Voorde, J. van de en D. Verbeke, Vergeten helden. In het spoor van de Poolse bevrijders. Van Arromanches tot Wilhelmshaven (Tielt 2020); Zwanenburg, G., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, 1991-1993).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag geraadpleegd door een projectmedewerker van Bombs Away B.V. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) en het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk bestudeerd. Voor dit onderzoek heeft er wel fysiek bezoek aan het archief plaatsgevonden. In de volgende subparagrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1

Gemeentearchief (WBA) te Bergen op Zoom Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoekstracé in de gemeenten Fijnaart en Heijningen, Klundert, Dinteloord en Prinseland, Steenbergen, Standdaarbuiten en Zevenbergen. In het West-Brabants Archief (WBA) te Bergen op Zoom is het gemeentearchief van de (voormalige) gemeenten Fijnaart en Heijningen, Klundert, Dinteloord en Prinseland, Steenbergen, Standdaarbuiten, en Zevenbergen geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is in het gemeentearchief gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven. De stukken over de documentatiecollectie Fijnaart en Heijningen (toeg. nr. 0433) waren niet beschikbaar in het archief, daarnaast waren ook de stukken betreffende de vaststelling van huisnummer 1953-1996 (toeg. nr. 2001, inv. nr. 201-203) niet aanwezig en ontbraken stukken over de wederopbouw boerderijen en overige (toeg. nr. 0801, inv. nr. 3797). Toeg. nr. 0411

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

Gemeentebestuur Fijnaart en Heijningen, 19711996

13

19711975

Dossier betreffende straatnaamgeving algemeen.

921

19721990 19711988

Huisnummering. Vernummering en wijzigingen

1168

Openbare veiligheid. Opruiming van munitie en mijnen

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

17

Toeg. nr.

Titel

0429

Gemeentebestuur Fijnaart en Heijningen, 19291970

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

1801

19901996 19431946

Huisnummering. Vernummering en wijzigingen

Dossier betreffende de vernummering der huizen in de wijken A, B, C en D Dossier betreffende de huisnummering

1375

19301940 19521968 19531954 19451954 19421944 19461957 19531957 1944

1380

z.j.

4

107 108 110 968 1058 1262 1265

1459 1460 1656 1729 1764 1765 1766 1768 1782 1786 1796 1865 2097 2165 2171 2177 2231 2341 0433 0451

Documentatiecollecti e Fijnaart en Heijningen Archief van de gemeente Klundert (1811-1940)

19461956 1953 1944 19291946 1940 19411946 19361940 19451959 19481956 19481954 19441947 19471952 19471950 19471956 19451970 19451952

Dossier betreffende opgaven en rapporten betreffende de toestand van de gemeente in bezettings- en bevrijdingstijd

Dossier betreffende de algehele vernummering en straatnaamgeving Dossier betreffende het herstel van oorlogsschade (gemeentehuis) Dossier betreffende de politionele maandrapporten Herstel oorlogsschade wegen en straten Dossier betreffende de herbouw van verwoeste c.q. zwaar beschadigde panden Kaarten woningregister van verwoeste woningen tijdens oorlogsgeweld in november 1944 Dossier betreffende de lijst van gesneuvelde en vermiste personen tijdens oorlogen Dossier betreffende de graven van gesneuvelde militairen, 1940-1962 Dossier betreffende militaire rijksgraven 19481969 Vergoeding oorlogsschade Lijst van verwoeste en beschadigde panden Kaart met geïnundeerde polders van maart 1944 tot november 1944 Luchtbeschermingsdienst algemeen Luchtbeschermingsdienst rapporten luisterpost 15-23 mei 1940 Rapporten neergestorte of gekomen strijdmiddelen Dossier betreffende het luchtbeschermingsplan Dossier betreffende de opruiming van mijnen en munitie Dossier oorlogsschade Herstel oorlogsschade Dossier betreffende de hulpverlening aan oorlogsslachtoffers Herstel oorlogsschade Herstel oorlogsschade Herstel oorlogsschade Dossier betreffende de herdenking van de bevrijding Dossier betreffende de vergoeding voor schade door geallieerde legers aangebracht

3470

19361940

Stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst. Overige stukken

3735

1940

Stukken betreffende oorlogsschade aan gebouwen

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

18

Toeg. nr. 0471

0474

Titel

Inv. nr.

Documentatie Eerst en Tweede Wereldoorlog

Doos A

Documentatie Klundert

Doos B Doos C Doos D Doos E Doos F Doos G Doos H Doos I Doos J Doos K Doos L Doos M Doos N 2 10 16 38 56

0476

Archief van de gemeente Klundert (1941-1970)

0527

Gemeentebestuur Standdaarbuiten 1933-1996

z.j. 1960 19401945

19491966 1940, 19411946 1946

8483

0524

Kranten- en tijdschriftartikelen over aspecten uit de geschiedenis van Klundert Openbare orde en veiligheid Huisnummering. Oorlog 1940-1945

8305

8479

0522

z.j.

19451959

8436

Archief van de gemeente Klundert, 1971-1996 Documentatiecollecti e van Dinteloord en Prinsenland Documentatiecollecti e Steenbergen

Omschrijving

8118

8435

0487

Jaar

19411944 19421943

8486 8487

1946 19441966

8796

1944

8797

1945

1

Krantenartikelen (de meeste zijn ondergebracht bij de onderwerpen) Dossier betreffende puinonteigening en puinruiming in het kader van de Wederopbouw Dossier betreffende oorlogsgraven Dossier betreffende oorlogsschade Lijsten met verwoeste en te onteigenen percelen Dossier betreffende de Luchtbeschermingsdienst Kern Klundert Dossier betreffende de instelling van de vaste kern Moerdijk van de Luchtbeschermingsdienst Dossier betreffende de opgaven van munitie Dossier betreffende verslagen, feesten, excursies en branden met betrekking tot de vrijwillige brandweer. Dossier betreffende opruiming van militaire werken te Roodevaart Verslag van de oorlogshandelingen in 1944 en 1945 Geen relevante informatie in dit archief aangetroffen. Oorlog en bevrijding

Doos 1 Doos 2 Doos 3 Doos 4 Doos 5 1 13 25 26

19511995

Dossiers betreffende straatnaamgeving

19541986 19451962 19441946

Dossier betreffende straatnaamgeving algemeen Wederopbouw Schaderegistratie, puinruimen en slopen

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

19

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

258 391 403 405 434 521

19401944 1945

522 1485

z.j.

1522

19431944 19441945

1697 1727 1728 2044

1939

2577

19371978

2581 2756 2757 0665

0801

Collectie J.J. van Aken, burgemeester van Zevenbergen, 1925-1942

Gemeentebestuur van Dinteloord (1811-1950)

37

19441969 19401941

40

19391941

54

1940

57

1940

62

1940

63

10 mei 194010 mei 1941

1554 1866 2687 2936 2951 2952 3083 3114 3124

19401948 19451961 19451948 19291945 19381945

Omschrijving Bijstand van de politie bij bijzondere gebeurtenissen, - algemeen, 1937-1941 St. Josephschool. Herstel oorlogsschade 1945-1955 RK Meisjesschool Herbouw en herstel oorlogsschade, 1946-1954 RK Jongensschool. Herbouw en herstel oorlogsschade 1946-1955 Duitse Weermacht Dossier betreffende de ruiming van mijnen en munitie Dossier betreffende de plaatselijke luchtbescherming 1938-1944 Dossier betreffende de vordering van gebied ten behoeve van de Duitse Wehrmacht Dossier betreffende neergestorte of -gekomen strijdmiddelen Dossier betreffende de toestand van de gemeente tijdens en na de bevrijding Kaarten woningregister van verwoeste woningen door oorlogsgeweld in oktober/november 1944 Dossier betreffende straatnaamkaarten 19511975 Dossier betreffende het luchtbeschermingsplan Dossiers betreffende de Rijkspolitie Politionele maanrapporten 1942-1944 Dossier betreffende de brandweerrapporten, 1944-1983 Dossier betreffende het ruimen van mijnen en munitie Algemene stukken van de burgemeester

Stukken betreffende de regeling van schadevergoeding ten gevolge van de militaire inundatie ‘Bijzonder politie-relaas betreffende belevenissen uit de 1e oorlogsdagen 1940’, opgemaakt door W. van Baal, chef van de politie te Zevenbergen Inventaris van materiële schade, opgelopen tijdens de oorlogshandelingen in de meidagen. Foto’s van de verwoestingen in Zevenbergen en Zevenbergschen Hoek in de meidagen. Omslag van portefeuille, getiteld ‘Bijlagen, aanteekeningen privé oorlogsgeschiedenis in de gemeente Zevenbergen. Door burgemeester Van Aken gegeven aan pastoor Van Kessel’

Stukken betreffende supplementie-uitkeringen in verband met oorlogsschade, 1946-1950 Verwoeste en beschadigde panden Puinruiming Stukken betreffende de wederopbouw in het algemeen Stukken betreffende brandgevallen 1908-1947 Luchtbeschermingsorganisatie Luchtbeschermingsorganisatie uitvoering

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

20

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

3700

19401948

Stukken betreffende bunkers en andere militaire bouwwerken Opruimen ontplofbare stoffen, 1941-1951 Verslag betreffende bezetting en bevrijding, 1947 Maandelijkse verslagen en rapporten van de politie, 1942-1944 Stukken betreffende neergestorte vliegtuigen en uit vliegtuigen geworpen voorwerpen

3712 3729 3760 3744 & 3763 3771 3789 3794 & 3797 3983 0822

0840

Archief van het Comité Monument 1940-1945 te Dinteloord en Prinsenland, 19871988 Archief Dinteloord en Prinsenland, 19511985

Stukken betreffende de wederopbouw van gemeentelijke eigendommen, 1945-1949 Plan, tekeningen, voorschriften en correspondentie Wederopbouw boerderijen en overige Situatieschetsen van percelen, zonder datum. Waarschijnlijk opgemaakt i.v.m. wederopbouw; op één tekening staan bominslagen afgebeeld Ingekomen informatie betreffende de bevrijding van Dinteloord

139

19501957

Stukken betreffende de vergoeding van oorlog sschade aan de gemeente

448

19501959

Stukken betreffende ambtswoning Jachtlust. Herstel van oorlogsschade. Stukken betreffende huisnummering, 19521985 Stukken betreffende de wederopbouw van doo r oorlogsgeweld verwoeste boerderijen Stukken betreffende de steun aan oorlogsslac htoffers Register betreffende uitkeringen aan slachtoffe rs van de oorlog en de watersnoodramp Dossiers: Brand en brandweer

917 1079 1083-1084 Gemeentebestuur van Steenbergen (1811-1950)

19471949 19461949 z.j.

11

571

0901

19401947 & 19411942

19481964 1947 1971 1953

4750 4755 3296B 3982 3987 4014 4018 5943-5949 6682B 7089A7089E 7406

19451951 19401945 19401945 19441950 19471949 19421950

7417

19471948 19471948 z.j.

7418

z.j.

7436

1940, 1944, 1949 & 1950 1940, 1944,

7407

7437

Herstel aan hulpsecretarie te Kruisland Dossiers: politie en openbare orde: algemeen Dossiers: politie, uitoefening politie-toezicht Dossiers m.b.t. Wederopbouw Herstel oorlogsschade aan straten, wegen, rioleringen Stukken betreffende hetsrel oorlogsschade aan schoolgebouwen te Steenbergen, Kruisland en Welberg Dossiers betreffende de Bezetting: oorlog- & bezettingsschade Dossiers betreffende de Bezetting: oorlog- & bezettingsschade Dossiers betreffende de Bezetting: opruimen van munitie Dossiers betreffende de Bezetting: opruimen van munitie Dossiers over de Luchtbescherming

Dossiers over de Luchtbescherming

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

21

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

7522

Jaar 1949 & 1950

7533 7534 7547

7553

7566

7575

7577 7584

2001

Archief van de gemeente Steenbergen, 19511996

201-203

1877 1878 1879 1889 1914 1947

0682

Gemeentebestuur Zevenbergen (19301996)

1462

1941

1487

19451947 19401943 19401943 19471952 19531956 19261938

2882 2884 2944 2964 3005-3009

3010-3016

19391956

Omschrijving

Stukken betreffende luchtbescherming: ingekomen stukken, februari – oktober 1940 Stukken betreffende schade bominslag te Kruisland, september 1941 Stukken betreffende het onderhoud van militaire graven, van welke nationaliteiten ook, 16/17 januari 1941 Stukken betreffende meldingen en onderwerpen die te maken hebben met de luchtbeschermingsdienst West-Brabant, januari 1940 – december 1941 Stukken betreffende meldingen en onderwerpen die te maken hebben met de luchtbeschermingsdienst West-Brabant, januari – oktober 1942 Stukken betreffende brandweerwezen: melding braden, aankoop motorrijtuig, aantal personeel ten behoeve van begroting 1943 en gedrag brandweerpersoneel april – oktober 1942 Stukken betreffende brandweerwezen: brandrapporten, melding branden, materialen, aanvraag legitimatiezegels brandweer 19431946 Stukken betreffende wederopbouw, oorlogsschade regeling, noodwoningen, puinruimen, december 1944-januari 1946 Meldingen en rapporten betreffende oorlogshandelingen; vallende bommen, afweergeschut, onschadelijk maken van gevonden projectielen 1943, 1944 en 1945 Stukken betreffende de vaststelling van huisnummer 1953-1996 Stukken betreffende de afwikkeling van oorlogsschade aan de gebouwen van derden, 1949-1953 Lijst van tijdens de Tweede Wereldoorlog verwoeste gebouwen 1949 Stukken betreffende herstel van oorlogsschade aan gemeentelijke gebouwen, 1950-1959 Stukken

betreffende de melding en ruiming van oorlogstuig 1970-1977 Stukken betreffende het ruimen van puin als gevolg van oorlogsschade en betreffende het herstel van wegen, 1945-1958 Dossiers betreffende bescherming tegen aanvallen vanuit de lucht Financiële afwikkeling van oorlogsschade aan (on)roerende goederen. Ruimen van puin Overzicht schade ten gevolge bombardement op 11 mei 1940. Vergoedingen voor oorlogsschade.

van

Activering van herbouw van panden door oorlogsgeweld verwoest. Huisnummerregisters 3005. Wijk A1. 3006. Wijk A2. 3007. Wijk B en C. 3008. Wijk D. 3009. Wijk E. Huisnummerregisters 3010. Wijk B en C.

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

22

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

3106 3107 3108 3109 3572 4813 4815 4818 4822

4827 4828

1942

4841

19451950 19931996 19461951 1940

4992 5011 5309 5382 5386 5407 5567 5572 5573 6137 6222

Archief van het Nederlandse Rode Kruis, afdeling Zevenbergen, 19231995

19401952 19401950 19421946 19401996 1992 19501951 19371940 1940 19401945 19411945 1941

4824

0695

Jaar

11342 11343 11346 11347 11354 11355 11358 35

19451956 19451956 19461956 19441968 19441946 19441953 19861990 19831984 z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. z.j. 1944

Omschrijving 3011. Wijk D. 3012. Wijk E. 3013. Burgemeester van Akenstraat – Hazeldonkse Zandweg (Wijk A) 3014. Molenbergstraat – Lage Wipstraat (Wijk A) 3015. Langeweg – Molenstraat (Wijk A) 3016. Noordhaven – Kerkhofweg (Wijk A) Gesneuvelde Duitse militairen. Gesneuvelde Franse militairen Gesneuvelde Engelse en Amerikaanse militairen. Gesneuvelde Nederlandse militairen Kaart huisnummering buitengebied. Vergoeding grondschade door tankval. Luchtbescherming. Algemeen. Luchtbescherming. Rapporten toren N.H. Kerk Zevenbergen. 1940, september – december Bijzondere meldingen van voorwerpen en gebeurtenisen. Luchtbescherming. Algemeen. Luchtbescherming. Rapporten toren N.H. Kerk Zevenbergen. 1941, januari – juli. Luchtbescherming. Rapporten toren N.H. Kerk Zevenbergen. 1942, januari 30 – augustus Ruiming van wapens en munitie Huisnummering Zevenbergen. Herstel oorlogsschade aan wegen. Hulpverlening aan getroffenen van het bombardement van 11 mei 1940. Herstel oorlogsschade. R.K. Meisjesschool (St. Anna), Doelstraat 07, Zevenbergen. Herstel oorlogsschade. R.K. Jongensschool, Markt 23-24, Zevenbergen Herstel oorlogsschade. Christelijke school voor lager en uitgebreid lager onderwijs, Stationsstraat 65, Zevenbergen Gegevens over de bevrijding van Zevenbergen. Opruiming van tanks en mijnen. Opruimen van palen, bunkers, tankval en betonblokken Opruiming van oorlogsexplosieven.

Kaart straatnaamgeving en huisnummering oude kern Zevenbergen. Titel onbekend Titel onbekend Titel onbekend Titel onbekend Titel onbekend Titel onbekend Titel onbekend Stukken betreffende de Hulpactie 1944 van Het Roode Kruis? (H.A.R.K.)

22P178 conceptrapport VO OO Inhaalslag baggeren Dintel versie 1.0 d.d. 30 november 2022

23

2.4.1

Gemeentearchief (RAT) te Tilburg Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoekstracé in de gemeente Terheijden. In het Regionaal Archief Tilburg (RAT) te Tilburg is het gemeentearchief van de (voormalige) gemeente Terheijden geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is in het gemeentearchief gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 2423

Titel Gemeentebestuur Terheijden, 1939-1962

Inv. nr. 5

Jaar 19481960

8

19391945

270

19401945

271

19401945

334

19441956

371

19391945

397

19401950 19511962 19401945

398 399

400

19401953

404

19401947

405

19401951

408

19391942

409

19401945

414

19411945

429

19401954

430

19441948

Omschrijving Stukken betreffende vaststelling/wijziging gemeentegrenzen Terheijden Stukken betreffende vervanging van het ene gezag door het andere; afkondigen staat van beleg in de gemeente Terheijden Stukken betreffende herstel oorlogsschade aan gemeente eigendommen (gemeentehuis en lokale scholen) Stukken betreffende herstel oorlogsschade aan gemeente eigendommen (gemeentehuis en lokale scholen) Stukken betreffende wederopbouw dorpskern Terheijden: herbouwgevallen; overzicht schadegevallen; beeindiging plaatselijke commissie wederopbouwwerkzaamheden Stukken betreffende urgentieprogramma woningbouw na WO-II in de gemeente Terheijden; rapport woningonderzoek Terheijden Algemene Plaatselijke Verordening met wijzigingen: 1940 t/m 1950 Algemene Plaatselijke Verordening met wijzigingen: 1951-1962 Stukken betreffende openbare orde; politioneel toezicht op openbare orde gedurende de bezettingstijd binnen de gemeente Terheijden Stukken betreffende openbare orde; instellen plaatselijke bewakingsdienst tegen sabotage-instructie voor personele en financiële bescheiden, Stukken betreffende inleveren en vernietigen van wapens binnen de gemeente Terheijden Stukken betreffende inlevering en teruggave van jachtgeweren gedurende de bezettingstijd in de gemeente Terheijden Stukken betreffende samenstelling/optreden lokale politie onder bijzondere omstandigheden gedurende de bezetting Stukken