Kinderarmoede thesis Trinks_MA_BMS

In Figuur 19 zijn de relevante onderwerpen neergezet die uit Bijlagen 3 en 4 zijn gekomen. Hierbij moet vermeld worden dat als er binnen het document wordt gezocht op ‘kinderarmoede’, dit niet wordt benoemd (BBE et al., 2022). Als er op ‘armoede’ wordt gezocht, wordt dit gevonden bij bestaanszekerheid en energiearmoede. Als er gezocht wordt op ‘kind’, dan komt men terecht bij kansen(on)gelijkheid, waarbinnen indirect kan worden gelezen dat er kinderen zijn die extra ondersteuning nodig hebben vanwege de (financiële) situatie van hun ouders. ‘Jeugdzorg’ wordt ook benoemd, net als ‘eenzaamheid’ (BBE et al., 2022). Zoeken op ‘stress’ levert ‘hittestress’ op, wat refereert naar de verduurzaming en vergroeningsmaatregelen die de gemeente wil nemen. Kortom, het kinderarmoedebeleid is indirect terug te vinden in het document als in het achterhoofd de theorie uit hoofdstuk 2 wordt aangehouden. Bij het invullen van het oorzaak-gevolgschema in Bijlage 3 zijn soms onderdelen dieper uitgewerkt, omdat deze een specifiekere richting hadden qua oorzaak-gevolg relatie. Bij de onderdelen waar deze relatie (redelijk) vanzelfsprekend was, is deze minder uitgewerkt. Dit is gedaan om het schema compacter te houden.

De doel-middel relaties in Figuur 19 bevatten de roodgekleurde categorieën uit Bijlage 4, omdat bij de onderliggende blauwe categorieën de relevantste onderwerpen uit de tekst zijn gehaald. De tabel is daarom 38

niet volledig vergeleken met het schema in de bijlage. Op alle gebieden wordt ingezet, wat deels tussen de regels door kan worden geconcludeerd, omdat niet overal een duidelijke oorzaak-gevolg relatie wordt beschreven. Bij het schoolklimaat wordt via kansengelijkheid geprobeerd om de verschillen gelijker te trekken, net als door het inzetten op sport, cultuur en wetenschap. Zo wordt ook de toegang en talentontwikkeling ondersteund, maar de vraag is bij beide gevallen of hierbij kennis is genomen van het Pygmalion- en/of Golem-effect om de benadering binnen de klas te verbeteren. Uit de onderstaande tabel valt te concluderen dat op globaal niveau het beleid aansluit op de benoemde factoren en mechanismen. Ieder veld bevat namelijk een oorzaak-gevolg en doel-middel onderdeel, wat de aansluiting bevestigt op de wetenschap. In de komende secties wordt hier dieper op ingegaan.

Oorzaak-gevolg relaties in beleidsdocument Ouders met hun achtergrond Onvoldoende en ontoereikende maatschappelijke ondersteuning, lage bestaanszekerheid stad Ouders met hun achtergrond Ouders met hun achtergrond, gezondheidsproblemen ouders en/of kind, onvoldoende en ontoereikende ondersteuning ouders Lage kwaliteit woonwijk/stad Voor- en naschoolse scholing, geen toegang sport en cultuur, slechte weerbaarheid drugs en cybercriminaliteit, onvoldoende en ontoereikende ontwikkeling gaven en talenten Slechte ondersteuning

Doel-middel relaties in beleidsdocument Inzetten op kansengelijkheid, verbeteren (jeugd)zorg Inzetten op kansengelijkheid, bestaanszekerheid verbeteren, verbeteren (jeugd)zorg Inzetten op kansengelijkheid, bestaanszekerheid verbeteren Inzetten op kansengelijkheid, bestaanszekerheid verbeteren, verbeteren (jeugd)zorg

Verankering in factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Intergenerationele armoede Nadruk op familie (welvaartstaat effect) Middelen en investeringen van de familie De familieachtergrond

Inzetten op de stadscultuur/klimaat, veiligheid stad verbeteren Inzetten op kansengelijkheid

De effecten van de woonwijk

Verbeteren (jeugd)zorg, inzetten op kansengelijkheid Inzetten op kansengelijkheid, bestaanszekerheid verbeteren

Rendement mijlpalen

Het behalen van mijlpalen

Lage bestaanszekerheid stad, Belastingen en uitkeringen weinig betaalbare woningen, energiearmoede Gebrek aan maatschappelijke Bestaanszekerheid verbeteren, verbeteren Neurologische mechanisme (stress versus ondersteuning, lage kwaliteit (jeugd)zorg, inzetten op de sociaal vangnet) woonwijk/stad (leefomgeving), stadscultuur/klimaat, veiligheid stad criminaliteit, onderontwikkelde verbeteren inclusiviteit, eenzaamheid, huiselijk geweld, drugs, slechte ontwikkeling, welzijn en gezondheid kind, onveiligheid School, slechte ontwikkeling, Inzetten op kansengelijkheid, inzetten op Schoolklimaat (Pygmalion- versus Golemwelzijn en gezondheid kind de stadscultuur/klimaat effect) Figuur 19: Coalitieakkoord oorzaak-gevolg en doel-middel analyse, gebaseerd op Bijlagen 3 en 4.

4.2.3.2 Strategienota Kansrijk Enschede 2023-2033 Zoals eerder besproken gaat de strategienota Kansrijk Enschede 2023-2033 uit van een langdurige inzet om kansenongelijkheid te verminderen (Gemeente Enschede, 2023a). Het richt zich op onderwijs, gezondheid en inkomen. De pijler onderwijs komt terug in de Lokaal Educatieve Agenda (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023) die later wordt besproken. Kansrijk Enschede legt de focus op het ontwikkelen van het kind, omdat deze door verschillende omstandigheden minder kansen krijgt voor zijn ontwikkeling, waaronder armoede en heftige gebeurtenissen (Gemeente Enschede, 2023a). Hiernaast wordt ook de invloed van de plaats en omgeving meegenomen. De aanpak 39

richt zich op het verminderen van kansenongelijkheid, omdat dit tot lagere opleidingskansen, prestaties en gezondheid kan leiden (Gemeente Enschede, 2023a). Hierbij wordt intergenerationele armoede ook besproken en wordt de nadruk op de eerste 2000 dagen gelegd, om zo vanuit een gelijkere basis verder te kunnen werken tijdens de jeugd en te zorgen voor een ‘trendbreuk’ (Gemeente Enschede, 2023a). Het valt op dat er naast deze wetenschap en kennis uit de praktijk ook verder onderzoek wordt gedaan naar wat verschillende groepen mensen zoals kwetsbare (zwangere) vrouwen en ouders die beperkte taalvaardigheid hebben nodig hebben (Gemeente Enschede, 2023a). Kinderarmoede wordt niet letterlijk benoemd, maar er wordt hierbij wel gesproken over kinderen in gezinnen met armoede. Ook wordt benoemd dat gemiddeld 40,8% van de kinderen uit groep 8 uit een arm gezin komt, wat in 2022 op de grootste middelbare school 60% zou zijn, dus hier is meer aandacht voor (Gemeente Enschede, 2023a). Als er wordt gezocht op ‘geweld’, ‘huiselijk geweld’, en ‘mishandeling’, dan wordt dit niet direct benoemd, maar ‘jeugdzorg’ en ‘jeugdhulp’ komen wel voor. In de onderstaande Figuur 20, gebaseerd op Bijlagen 5 en 6, valt op dat er veel wordt ingezet op de familie en het kind zelf, wat via verschillende methoden gebeurt die wetenschappelijk ondersteund worden (Gemeente Enschede, 2023a).

In vergelijking met het coalitieakkoord (BBE et al., 2022) ligt de nadruk meer op scholing en het kunnen grijpen van kansen. Hiervoor is er ook begeleiding voor het kind, wat een bijdrage levert doordat het rendement van de mijlpalen kunnen worden gemonitord. Oorzaak-gevolg relaties in beleidsdocument Achtergrond ouders Achtergrond ouders, thuissituatie, onvoldoende ondersteuning bij zwangerschap en tot 2 jaar oud, onvoldoende en ontoereikende ondersteuning ouders Achtergrond ouders

Achtergrond ouders, thuissituatie, beperkte taalvaardigheid ouders, gezondheidsproblemen, onvoldoende en ontoereikende ondersteuning kind Achterstand woonplaats en wijk/buurt, ontoereikende kinderopvang, vve, BSO, achterstand op basisschool, middelbare school Kind start met achterstand, te vroege schooladviezen niveau/scheiding klas, moeilijke overgang middelbare school, achterstand op basisschool en middelbare school, behalen en behaalde startkwalificatie, doorstuderen (zoals mbo, hbo, wo), vroegtijdig school verlaten, werk, werkloos en/of afhankelijk van overheidssteun Onvoldoende ontwikkeling taal, rekenen, lezen, schoolse vaardigheden, sociale en motorieke

Doel-middel relaties in beleidsontwerp Trendbreuk veroorzaken Taalbeheersing ouders verbeteren, extra begeleiding ouders van jonge kinderen (ook tijdens zwangerschap), familiehuis voor ondersteuning, inzetten op kansengelijkheid, inzetten op bestaanszekerheid Vroege signalering hulpbehoefte, ondersteuning op het gebied van inkomen (als nodig), inzetten op kansengelijkheid, inzetten op bestaanszekerheid Taalbeheersing ouders verbeteren, extra begeleiding ouders van jonge kinderen (ook tijdens zwangerschap), IKC

Verankering in factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Intergenerationele armoede Nadruk op familie: welvaartstaat effect.

Middelen en investeringen van de familie De familieachtergrond

Gerichte investeringen waar ze verwachten effecten en impact kunnen maken, inzet scholen en kwetsbare gebieden, IKC, extra inzet wijkcoaches bij IKC Kwaliteit onderwijs verbeteren, extra tijd voor definitieve schoolniveau keuze, betere hulpbronnen voor persoonlijke ontwikkeling, betere aansluiting ‘voorschool’ op het basisonderwijs, extra medewerkers groep 1 + 2

De effecten van de woonwijk

Kwaliteit onderwijs verbeteren (via Lokale Educatieve Agenda)

Rendement mijlpalen

Het behalen van mijlpalen

40

vaardigheden, werk, doorstuderen, werkloos en/of afhankelijk van overheidssteun, onvoldoende en ontoereikende ontwikkeling gaven en talenten Ontoereikende kinderopvang, vve, BSO, onvoldoende toegang sport & cultuur Ontoereikende kinderopvang, vve, BSO, (on)geoorloofd verzuim

Onvoldoende en ontoereikende ondersteuning kind

Ondersteuning op het gebied van inkomen (als nodig)

Belastingen en uitkeringen

(Fysieke en mentale) gezondheid verbeteren, meer inzet en ondersteuning mentale gezondheid jongeren, Kwaliteit onderwijs verbeteren (via Lokale Educatieve Agenda) Kwaliteit onderwijs verbeteren (via Lokale Educatieve Agenda)

Neurologische mechanisme (stress versus sociaal vangnet)

Schoolklimaat (Pygmalion- versus Golem-effect)

Figuur 20: Strategienota Kansrijk Enschede 2023-2033 oorzaak-gevolg en doel-middel analyse, gebaseerd op Bijlagen 5 en 6.

4.2.3.3 Kadernota Rondkomen met je inkomen Bij de kadernota Rondkomen met je inkomen (Gemeente Enschede, 2020) wordt er veel inzet op inkomen, inkomensondersteuning en schulden. Daarnaast wordt er geïnvesteerd in communicatie binnen de gemeenten door netwerken, samenwerking met partners en deze relatie te versterken, duidelijkere taal bij de dienstverlening en een open en leergierige houding (Gemeente Enschede, 2020). Als naar de oorzaakgevolg en doel-middel onderwerpen in Figuur 21 wordt gekeken, dan ziet men bij het neurologisch mechanisme dat het sociale vangnet zich hier op het financiële aspect focust. Hierbij kan ook gedacht worden aan de benadering van deze groep door de vroegtijdige ondersteuning, preventie en wijkteams. Het gaat niet erg in op de stress wegnemen bij het kind, omdat dit via de ouders loopt via onder andere het kindpakket. Het schoolklimaat komt, behalve bijvoorbeeld via het kindpakket, niet voor in deze nota, omdat de nota gericht is op inkomen. In de analyse van de Lokaal Educatieve Agenda wordt dit duidelijker aangegeven. Op het gebied van mijlpalen gaat het erom dat er geen negatieve spiraal ontstaat met schulden, en daarnaast dat er, als dit voorkomen is of toch het geval is, voldoende ondersteuning is zodat het niet erger wordt of weer misgaat (Gemeente Enschede, 2020).

Bij Rondkomen met je inkomen wordt er, zoals aangegeven door Respondenten 1 en 2, en te zien in de Nibud minima-effectrapportage (Van Gaalen & Wieman, 2023), gesproken over pleisters plakken, omdat de bijstand vaak niet voldoende is. Opmerkelijk is dat binnen deze kadernota het begrip ‘kinderarmoede’ wordt benoemd, daar waar het bij de voorgaande stukken een andere formulering heeft. Ook is hier deels al integratie van het Pygmalioneffect door de woordkeuze van ‘Rondkomen met je inkomen’, omdat het woord ‘armoede’ niet gebruikt wordt, wat bewust wordt gedaan om taboes te kunnen doorbreken (Gemeente Enschede, 2020). Oorzaak-gevolg relaties in beleidsdocument Kinderen in armoede door omstandigheden ouders Onvoldoende ondersteuning, financiële problemen Geldzorgen en schuldenstress

Doel-middel relaties in beleidsdocument Uitbreiding kindpakket, jeugdperspectief fonds Preventie en vroegtijdige ondersteuning

Verankering in factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Intergenerationele armoede

Schulden voorkomen, collectieve schulden regelen, wijzigingen wet gemeentelijke schuldhulpverlening (vroegsignalering sinds 2021), kwijtschelding Participatiewet schulden na 3 of 10 jaar, kindpakket, jongerenperspectieffonds, fonds bijzondere noden

Middelen en investeringen van de familie

Kindpakket

De familieachtergrond

Nadruk op familie (welvaartstaat effect)

41

Toegang tot ondersteuning lastig gemaakt Beperkt door schuldenstress

Lastig bereiken deel van de doelgroepen

Stress door geld, niet voldoende opgevangen door sociaal vangnet

Eén loket/laagdrempelige toegang (schulden), budget advies team wijkwijzer Vroegsignalering Jongerenperspectieffonds, verordening: sociaal-maatschappelijke participatie (18-23 jaar sport en cultuur), nazorg en coaching Inkomen, beter overzicht financiën (Budget veilig), kwijtschelding Participatiewet schulden na 3 of 10 jaar, uitbreiding kindpakket, fonds bijzondere noden, meer directe duidelijke taal, toegankelijke communicatie Verschillende financiële regelingen

De effecten van de woonwijk Het behalen van mijlpalen Rendement mijlpalen

Belastingen en uitkeringen

Neurologische mechanisme (stress versus sociaal vangnet) Schoolklimaat (Pygmalion- versus Golem-effect)

Uitbreiding kindpakket, niet labelen armoede maar Rondkomen met je inkomen Figuur: 21: Kadernota Rondkomen met je inkomen oorzaak-gevolg en doel-middel analyse op basis van Bijlagen 7 en 8.

4.2.3.4 Strategienota Duurzame Jeugdzorg Binnen de strategienota Duurzame Jeugdzorg (Gemeente Enschede, 2024b) worden er beperkte oorzaakgevolg relaties benoemd, waardoor er hiervoor geen schema is gemaakt. Uit de tekst zijn echter een aantal punten te halen die in de Figuur 22 zijn gezet. Aangezien er 47 maatregelen worden genoemd in deze nota zijn de hoofdpunten hiervan gepakt en in de doel-middel tabel gezet (Gemeente Enschede, 2024b). Bijlage 9 bevat een doel-middel analyse met verdere uitleg, net als de lijst van 47 maatregelen. Binnen deze uitgebreide nota wordt er veel gewerkt aan maatwerk, het gesprek met zowel professionals als met de mensen zelf, en het voorkomen dat iemand in de jeugdzorg terecht komt, omdat er vaak nog via andere instanties kan worden gewerkt (Gemeente Enschede, 2024b). Hiernaast wordt er gewerkt aan het uitbreiden en verbeteren van de support, met daarbij het begeleiden van de mensen en het monitoren na de interventie(s). Ze investeren in activiteiten die gericht zijn op kansengelijkheid, bestaanszekerheid en gezondheid, dus er is een goede samenhang te zien met de andere onderdelen (Gemeente Enschede, 2024b). Laagdrempelige hulp en vindbaarheid is ook een groot punt, wat al eerder gebleken is bij onder andere Rondkomen met je inkomen (Gemeente Enschede, 2020).

Er wordt gesproken over armoede, maar niet specifiek over kinderarmoede, maar de ondersteuning geeft dit indirect aan. Opvallend is dat onder ‘wonen en werken’ voor het eerst benoemd wordt dat er wordt ingezet op het benutten van de steun van bijvoorbeeld een goede vriend of familielid voor hulpverlening, net als het benutten van het lokale netwerk voor werving en ondersteuning van pleeggezinnen (Gemeente Enschede, 2024b). Deze focus verschuift zich van de overheid naar de relaties van de desbetreffende personen, wat meer aansluit op het belang van een sterk en ondersteunend sociaal vangnet (McEwen & McEwen, 2017). Oorzaak-gevolg relaties in beleidsdocument Geen maatwerk waar dit nodig is, geen aansluiting op de behoeften

Doel-middel relaties in beleidsontwerp Investeren in opgroeien en opvoeden Vertrouwen op de kracht van ouders (pas jeugdzorg als nodig, veel begeleiding), jeugdigen meer thuis in eigen omgeving laten opgroeien, goede samenwerking Toegankelijke en betaalbare zorg

Verankering in factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Intergenerationele armoede Nadruk op familie (welvaartstaat effect)

Middelen en investeringen van de familie

42

‘Echte’ gezin of pleeggezin/begeleid wonen, huiselijk geweld, scheidingen, beperking, mentale problemen

Wordt geremd door meer schooluitval, veel mentale klachten, langere trajecten, meer zorg met verblijf, meer labels, en meer onzekerheid (Gemeente Enschede, 2024b)

Groeiend gebruik jeugdzorg (1 op de 6 jeugdigen t/m 17 jaar). Onbegrip, frustratie, ontoereikende en niet passende ondersteuning, wat de mentale en fysieke ontwikkeling beperkt

Stevige teams voor hulp aan jeugd en gezin

De familieachtergrond

Investeren in opgroeien en opvoeden, stevige teams voor hulp aan jeugd en gezin, toegankelijke en betaalbare zorg Investeren in opgroeien en opvoeden

De effecten van de woonwijk

Investeren in opgroeien en opvoeden Toegankelijke en betaalbare zorg Stevige teams voor hulp aan jeugd en gezin, investeren in opgroeien en opvoeden, wonen en verblijf

Rendement mijlpalen Belastingen en uitkeringen Neurologische mechanisme (stress versus sociaal vangnet)

Het behalen van mijlpalen

Investeren in opgroeien en opvoeden

Schoolklimaat (Pygmalion- versus Golem-effect) Figuur 22: Duurzame jeugdzorg oorzaak-gevolg en doel-middel analyse op basis van Bijlage 9.

4.2.3.5 Lokaal Educatieve Agenda De Lokaal Educatieve Agenda (LEA) (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023) is nauw verbonden met kansengelijkheid. Daarom komen een aantal conclusies overeen. Omdat de LEA een uitgebreid document is wordt er een algemeen beeld geschetst van de oorzaak-gevolg en doel-middel relaties in Figuur 23 en Bijlage 10. Enschede heeft last van onderwijsachterstanden, wat wordt verbonden aan de kansenongelijkheid (Gemeente Enschede, 2023a). Er wordt binnen dit beleid veel nadruk gelegd op de familie en het persoonlijke contact en (langdurig) begeleiden om kinderen in staat te stellen om met zo min mogelijk achterstand te beginnen aan het onderwijs en uiteindelijk door voldoende begeleiding en maatwerk ervoor te zorgen dat iemand een startkwalificatie behaalt (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023). Gebeurt dit niet, dan wordt er ingezet op of het behalen van deze of het vinden van werk. De ontwikkeling staat dus centraal, waarbij deze wordt aangevuld via andere nota’s en visies zoals Kansrijk Enschede (Gemeente Enschede, 2023a) en Rondkomen met je inkomen (Gemeente Enschede, 2020). Er wordt via verschillende wegen geprobeerd om de fysieke en mentale ontwikkeling te stimuleren, bijvoorbeeld via kinderopvang, om zo een sociaal netwerk te creëren.

Daarbij ligt een grote nadruk op verschillende overheids- en schoolinstrumenten, waarbij onder andere via huiskamers er een naschoolse opvang is waar kinderen zich in een veilige omgeving kunnen ontwikkelen (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023). Hiernaast valt op dat, kijkend naar het Pygmalion- en Golem-effect (Rosenthal & Jacobson, 1968; Babad et al., 1982), er wordt gewerkt aan het tegengaan van onder-advisering, waarbij wordt aangegeven dat de thuissituatie of kenmerken van het kind hiertoe kunnen leiden. Bij het project “De Staat van het Onderwijs in Enschede” (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023, p. 26) wordt tijdens de evaluatie gekeken naar “de effecten van kansrijk adviseren en bevorderen” (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023, p. 26), wat tijdens de coronatijd tot ontwikkeling is gekomen vanwege het wegvallen van de eindtoets. Dit sluit aan op het idee om deze soort toetsen uit te stellen tot een later stadium in het curriculum om zo meer kansengelijkheid te creëren. Desalniettemin is het de vraag in hoeverre het Pygmalion-effect, het positief behandelen van kinderen in plaats van ze te labelen, voor een nog grotere ontwikkeling kan zorgen.

43

Oorzaak-gevolg relaties in beleidsdocument Kansenongelijkheid

Doel-middel relaties in beleidsontwerp

Verankering in factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Intergenerationele armoede Nadruk op familie (welvaartstaat effect)

Verbeteren educatie Kwaliteit van de persoonlijke interactie vergroten (DE pedagogische basis), ondersteuning van passend onderwijs, bereik vergroten, jeugdzorg en jeugdgezondheidszorg beter afstemmen door interprofessioneel werken Schaduwonderwijs verminderen, kinderen Middelen en investeringen van de vve indicatie deelname vve-thuis familie Laaggeletterdheid (kinderen) verminderen De familieachtergrond Gebiedsgericht investeren (basis en plusDe effecten van de woonwijk arrangementen) Beïnvloed door kansenongelijkheid, Basisvaardigheden vergroten, met name Het behalen van mijlpalen armoede taalontwikkeling, overstap naar middelbare school makkelijker maken, hogere kans schooluitval krijgt extra ondersteuning voor behalen startkwalificatie en anders begeleiding vinden werk, voortijdig schoolverlaten verminderen Beïnvloed door kansenongelijkheid Hogere kans schooluitval krijgt extra Rendement mijlpalen ondersteuning voor behalen startkwalificatie en anders begeleiding vinden werk In samenwerking andere strategische nota’s Belastingen en uitkeringen en kaders Positieve (mentale) gezondheid verbeteren, Neurologische mechanisme gebruik jeugdzorg verminderen (stress versus sociaal vangnet) Onderwijsachterstanden Kinderopvang en school als trefpunt van een Schoolklimaat (Pygmalionstimulerende sociale omgeving, onderversus Golem-effect) advisering van bepaalde groepen verminderen

Figuur 23: Lokaal Educatieve Agenda oorzaak-gevolg en doel-middel analyse, op basis van Bijlage 10.

4.2.3.6 Regiovisie en centrumgemeente Huiselijk Geweld en Kindermishandeling De regiovisie aanpak Huiselijk Geweld en Kindermishandeling zet zich in om geweld en mishandeling te verminderen (Veertien Twentse gemeenten & Samenwerkingspartners, 2023). In dit document, zoals te lezen is in Figuur 24 en Bijlage 11, wordt er veel nadruk gelegd op de familie en omgeving hieromheen, waarbij wordt benadrukt dat huiselijk geweld en kindermishandeling niet alleen gaat over wat zich binnen het huis afspeelt, maar dat het ook in de omgeving eromheen kan gebeuren zoals via familie, vrienden, (ex-)partners. Voor het kind is er, net zoals voor de volwassenen, oog voor het voorkomen van huiselijk geweld en kindermishandeling, omdat dit veel schade toe kan brengen aan de ontwikkeling en ook de fysieke en mentale gezondheid (Veertien Twentse gemeenten & Samenwerkingspartners, 2023). Hiervoor wordt ingezet op een breed netwerk van professionals die getraind zijn om ondersteuning te leveren bij verschillende situaties, want het kan om lichte maar ook zeer ernstige kindermishandeling en/of huiselijk geweld gaan (Veertien Twentse gemeenten & Samenwerkingspartners, 2023). Het gaat er in principe om dat een kind en de ouders in een veilige omgeving kunnen opgroeien en leven, dus deze aanpak sluit zich goed aan op het neurologische mechanisme (McEwen & McEwen, 2017).

Vroegsignalering hiervan is erg belangrijk, wat bijvoorbeeld op school of bij de kinderopvang kan worden opgepikt door leraren en begeleiders (Veertien Twentse gemeenten & Samenwerkingspartners, 2023). Het netwerk waar de ouder op kan terugvallen wordt als een belangrijke beschermende factor benoemd, net als het open staan voor begeleiding en de emoties van het kind herkennen. Dit is een van de redenen waarom er veel begeleiding is binnen deze aanpak (Veertien Twentse gemeenten & Samenwerkingspartners, 2023).

44

Oorzaak-gevolg relaties in beleidsdocument

Doel-middel relaties in beleidsontwerp Inzetten op het stoppen van geweld, stabiliteit en effectieve, duurzame oplossingen, verder uitrollen van ‘gefaseerd samenwerken aan veiligheid’, verstevigen van integrale aanpak en samenwerking vanuit zorg en veiligheid (domeinoverstijgend en intersectoraal), betrekken van ervaringsdeskundigen en inzetten van best practices

Huiselijk geweld uit huiselijke kring (binnens- als buitenshuis), kindermishandeling, psychiatrische problemen, verstandelijke beperking, verslaving, problematische partnerrelatie of ouder zelf mishandeld, eenoudergezin, armoede

Het signaleren, aanpakken en duurzaam stoppen van geweld, ondersteuning aan mensen in onveilige situaties, betere vroegsignalering en preventie

Stimuleren van lokale initiatieven Beperkt door actieve of passieve mishandeling

Fysiek en psychisch letsel, sociaal isolement

Verankering in factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Intergenerationele armoede Nadruk op familie (welvaartstaat effect)

Middelen en investeringen van de familie De familieachtergrond

De effecten van de woonwijk Het behalen van mijlpalen Rendement mijlpalen Belastingen en uitkeringen Neurologische mechanisme (stress versus sociaal vangnet)

Het belang van preventie: ‘voorkomen is beter dan genezen’, integrale aanpak en samenwerking, Gezamelijke verantwoordelijkheid: huiselijk geweld gaat ons allen aan: inwoners, professionals en gemeenten/overheid, meer bewustwording op impact en omvang, (netwerk waar ouders op kunnen terugvallen bijvoorbeeld een beschermende factor, ouder om leren gaan met eigen ervaringen, open staan voor begeleiding, herkennen emoties kind)1 Gezamelijke verantwoordelijkheid: Schoolklimaat (Pygmalion- versus huiselijk geweld gaat ons allen aan: Golem-effect) inwoners, professionals en gemeenten/overheid 1 Aangegeven zijn oorzaak-gevolg relaties die indirect gezamenlijk gelden voor verschillende beleidsinstrumenten Figuur 24: Regiovisie Huiselijk geweld en Kindermishandeling oorzaak-gevolg en doel-middel analyse, gebaseerd op Bijlage 11.

4.2.3.7 Conclusie oorzaak-gevolg en doel-middel analyse In conclusie, de bestudeerde strategische visies en kadernota’s vullen elkaar aan op verschillende vlakken. Daar waar de ene nota, zoals de kadernota Rondkomen met je inkomen (Gemeente Enschede, 2020) de nadruk legt op de armoede en het geld zelf, wordt er ook gewerkt aan een integraal beleid, wat zich uit op educatief gebied (LEA), jeugdzorg (Duurzame Jeugdzorg), huiselijk geweld en kinderarmoede (Regiovisie aanpak Huiselijk geweld en kinderarmoede), kansengelijkheid (Kansrijk Enschede 20232033) en globaal en indirect beleid via het coalitieakkoord. Het valt op dat binnen het coalitieakkoord ‘kinderarmoede’ niet wordt benoemd, maar via andere termen wordt geuit, zoals ‘kansengelijkheid’ en ‘armoede binnen het gezin’. Er wordt aandacht besteed aan het sociale vangnet en het wegnemen van de stress door middel van verschillende instrumenten, net als het belang van vroegsignalering bij schulden, huiselijk geweld, kindermishandeling en armoede. Bij het sociale vangnet valt op dat het vangnet vooral 45

via overheidsinstanties en bijvoorbeeld kinderopvang en familiehuizen loopt. Het gaat er dus om dat iemand ergens naartoe kan gaan of kan verblijven waar ondersteuning is. Er zou meer aandacht kunnen worden gegeven aan bijvoorbeeld het belang van buren die een oogje in het zeil houden en een steuntje in de rug kunnen geven, net als andere wijkbewoners, want zij zijn vaker sneller in de buurt en kunnen een vertrouwensrelatie opbouwen. Er wordt al ingezet op één loket en vaste contactpersonen, dus dit zou hierop voort kunnen bouwen. Er zijn ook lokale initiatieven en sport en cultuur, waarbij men sociale connecties opdoet, maar als iemand daarna thuis weer wordt geconfronteerd met kinderarmoede, dan zou de extra steun vanuit de buurt een goede invloed zijn op het (deels) wegnemen van deze stress. Op educatief gebied en eromheen wordt er impliciet ingegaan op het Pygmalion-effect door bijvoorbeeld de menselijke maat, net als het wijzigen van bepaalde labels, want schaamte speelt een rol bij het zoeken en vragen om hulp (Gemeente Enschede, 2020). Verder wordt aangegeven dat door het uitstellen van de eindtoets er meer tijd zou komen om kinderen te ontwikkelen. Door kansrijke adviezen te geven zouden de prestaties hoger komen te liggen. Hiernaast wordt er veel ingegaan op passend onderwijs.

4.2.4 Analyse instrumenten/doelstellingen van alle beleidsdocumenten samen In Figuren 25 tot en met 34 zijn de doel-middel relaties van de vorige sectie samengevoegd om te illustreren waar overlap zit bij de aanpak en wat er per perspectief, factor, en mechanisme wordt gedaan. De perspectieven zijn gebaseerd op Figuur 2, die is opgesteld vanuit Parolin et al. (2024, p. 259), Figuur 3 (McEwen & McEwen (2017, p. 449), en de sectie over de dynamiek op school (Rosenthal & Jacobson, 1968; Babad et al., 1982). De factoren/mechanismen van Parolin et al. (2024) worden perspectief genoemd, omdat er vanuit een achterliggende gedachte van onder andere de oorzaak-gevolgrelaties wordt ingezet om verschillende doelen te bereiken, wat aangeeft dat er vanuit een bepaald perspectief wordt gehandeld. Hiernaast zijn er verschillen in de nadruk die gelegd wordt bij bepaalde perspectieven van de beleidsdocumenten, wat ervoor heeft gezorgd dat er in de vorige analyse onderdelen ontbraken die wel passen als naar alles samen wordt gekeken. Deze zijn hier aangegeven om de analyse completer te maken. De analyse bestaat uit de volgende individuele secties: a) b) c) d) e) f) g) h) i) j)

Intergenerationele armoede (IA) Nadruk op familie (welvaartstaat effect) (NF) Perspectief 1: Middelen en investeringen van de familie Perspectief 2: De familieachtergrond Perspectief 3: De effecten van de woonwijk Perspectief 4: Het behalen van mijlpalen Perspectief 5: Rendement mijlpalen Perspectief 6: Belastingen en uitkeringen Neurologische mechanisme (stress versus sociaal vangnet) (NM) Schoolklimaat (Pygmalion- versus Golem-effect) (SK)

Bij de komende figuren gelden de volgende verwijzingen en afkortingen: 1.

1

Komt ook voor in het beleidsdocument, past qua context bij deze factor/mechanisme, maar deze is niet in het beleidsdocument tabel gezet i.v.m. de nadruk en oorzaak-gevolg relatie, zoals vermeldt in het begin van deze sectie. 2. C = Coalitieakkoord 2021-2026; K = Strategienota Kansrijk Enschede 2023-2033; R = Kadernota Rondkomen met je inkomen; J = Strategienota Duurzame Jeugdzorg; L = Lokaal Educatieve Agenda; HK = Regiovisie Huiselijk geweld en kindermishandeling. 4.2.4.1 Intergenerationele armoede Intergenerationele armoede is een overkoepelende term die in verschillende theoriegedeelten terug te vinden is, waaronder de perspectieven van Figuur 2, gebaseerd op Parolin et al. (2024, p. 259). Deze zijn 46

aangegeven in Figuur 25. Omdat intergenerationele armoede een vrij algemene term is zijn hiervoor de globale richtingen van het beleid verzameld. Om intergenerationele armoede te doorbreken wordt er op verschillende punten ingezet, waaronder kansengelijkheid, onderwijs en jeugdzorg. Deze problemen spelen binnen de gemeente een grote rol en zijn op het gebied van kinderarmoede factoren die mechanismen in werking kunnen zetten om de cirkel te doorbreken, waardoor toekomstige kinderen niet in armoede terecht komen. Hierbij is er onder andere via het kindpakket en het jeugdperspectief fonds steun voor kinderen en jongvolwassenen. Intergenerationele armoede komt hiernaast vooral naar voren bij C, K, R, J en L, wat te verwachten is, omdat deze zich richten op het kind en de ouders. Bij HK wordt er meer ingegaan op geweld binnen het gezin, wat een bijproduct kan zijn van de financiële omstandigheden en intergenerationele armoede, maar deze worden bij andere factoren/mechanismen benadrukt. Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Intergenerationele armoede (IA)

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede

- Inzetten op kansengelijkheid (C, K1, R1, L1) - Verbeteren (jeugd)zorg (C) - Trendbreuk veroorzaken (K) - Uitbreiding kindpakket (R) - Jeugdperspectief fonds (R) - Investeren in opgroeien en opvoeden (DE pedagogische basis) (J) - Verbeteren educatie (L, K1) Figuur 25: Intergenerationele armoede aanpak analyse.

4.2.4.2 Nadruk op de familie (welvaartstaat effect) Zoals besproken is er, doordat Nederland een welvaartstaat is, meer aandacht nodig voor het gezin zelf (Parolin et al., 2024), omdat er in principe al veel ondersteuning wordt gegeven. Kinderarmoede uit zich namelijk niet alleen door geldproblemen, maar ook door problematiek ernaast. Dit is in Figuur 26 bijvoorbeeld te zien door de inzet op kansengelijkheid, extra begeleiding van de ouders tijdens de opvoeding, verbeteren van educatie en een persoonlijkere aanpak, preventie en vroegtijdige ondersteuning, het verbeteren en verminderen van jeugdzorgaanvragen, en het proberen te stoppen en voorkomen van huiselijk geweld en kindermishandeling. Hiernaast wordt integraal werken en samenwerking op verschillende levels gepromoot, om zo beter aan te kunnen sluiten bij de familie en het kind. Het valt op dat alle beleidsdocumenten deze nadruk bevatten. Hierbij komt het belang van maatwerk en het verbeteren van communicatie en de voorzieningen naar voren. Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Nadruk op de familie (welvaartstaat effect) (NF)

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede

- Inzetten op kansengelijkheid (C, K, R1, J1) - Bestaanszekerheid verbeteren (C, K, R1) - Verbeteren (jeugd)zorg (C, K1, L1) - Taalbeheersing ouders verbeteren (K) - Extra begeleiding ouders van jonge kinderen (ook tijdens zwangerschap) (K, L1) - Familiehuis voor ondersteuning (C1, K, J1) - Preventie en vroegtijdige ondersteuning (R, K1, J1) - Vertrouwen op de kracht van ouders (pas jeugdzorg als nodig, veel begeleiding) (J) - Jeugdigen meer thuis in eigen omgeving laten opgroeien (J) - Goede samenwerking (J, C1, K1, R1, L1, HK1) - Kwaliteit van de persoonlijke interactie vergroten (DE pedagogische basis) (L) - Ondersteuning van passend onderwijs (L, K1) - Bereik vergroten (L, K1) - Jeugdzorg en jeugdgezondheidszorg beter afstemmen door interprofessioneel werken (L) - Inzetten op het stoppen van geweld (HK, C1) - Stabiliteit en effectieve, duurzame oplossingen (HK) - Verder uitrollen van ‘gefaseerd samenwerken aan veiligheid’ (HK) - Verstevigen van integrale aanpak en samenwerking vanuit zorg en veiligheid (domeinoverstijgend en intersectoraal) (HK) - Betrekken van ervaringsdeskundigen en inzetten van best practices (HK) Figuur 26: Nadruk op de familie (welvaartstaat effect) aanpak analyse.

47

4.2.4.3 Perspectief 1: middelen en investeringen van de familie De middelen en investeringen van de familie doelt op bijvoorbeeld geld voor eten en drinken, de huur van het huis, de tijd die ouders kunnen besteden aan hun kind en het betalen van bijles (Parolin et al., 2024). In Figuur 27 ziet men dat de gemeente Enschede veel inzet op het voorkomen, vroeg opsporen, en verhelpen van schulden. Daarbij zijn er 10,6% Enschedeërs die problematische schulden hebben (Gemeente Enschede, 2025a). Vanuit de overheid krijgen ouders verschillende toeslagen, zowel voor het onderhouden van hun kind(eren) als bijvoorbeeld bijstand. Als binnen de Nibud minima-effectrapportage wordt gekeken naar het effect ervan, dan blijkt dat de meeste mensen/gezinnen pas kunnen rondkomen vanaf 120% van de bijstandsnorm (Van Gaalen & Wieman, 2023). Dit is onder ideale omstandigheden, wat niet altijd het geval is. Enschede heeft een groot bereik met haar voorzieningen, maar er is nog steeds een kleine groep mensen en gezinnen die niet alles aanvraagt, wat onder andere komt door schaamte, maar ook door bereikbaarheid en toegankelijkheid van de ondersteuning (Respondent 2). Er wordt dus naast het verhelpen van schulden en het aanbieden van verschillende ondersteunende pakketten ook gekeken naar het bereiken van de groepen mensen en het ondersteunen van deze mensen.

Hiernaast zien we dat bij scholen bijvoorbeeld wordt ingezet op het verminderen van schaduwonderwijs, wat bijles is van kinderen wiens ouders dit kunnen betalen. Door bijles via school aan te bieden kunnen ook kinderen van ouders met minder budget dit volgen. Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Perspectief 1: middelen en investeringen van de familie

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede - Inzetten op kansengelijkheid (C, K, R1, L1) - Bestaanszekerheid verbeteren (C, K) - Vroege signalering hulpbehoefte (C1, K, R1) - Ondersteuning op het gebied van inkomen (als nodig) (C, K) - Schulden voorkomen (R) - Collectieve schulden regelen (R) - Wijzigingen schuldhulpverlening (vroegsignalering sinds 2021) (R) - Kwijtschelding Participatiewet schulden na 3 of 10 jaar (R) - Kindpakket (R, L1, C1) - Jongerenperspectieffonds (R) - Fonds bijzondere noden (R) - Toegankelijke en betaalbare zorg (J) - Schaduwonderwijs verminderen (L) - Kinderen vve indicatie deelname vve-thuis (L)

Figuur 27: Middelen en investeringen van de familie aanpak analyse.

4.2.4.4 Perspectief 2: de familieachtergrond De familieachtergrond is erg breed en heeft invloed op het kind, waarbij kan worden gedacht aan de educatie van de ouders, culturele normen en waarden, de opvoedstijl en de stabiliteit binnen het gezin (Parolin et al., 2024). Niet alles hiervan valt te beïnvloeden, want iedereen is immers verschillend. Waar wel voor wordt gezorgd, zoals te zien is in Figuur 28, is dat er op veel beleidsterreinen ondersteuning is voor de ouders van het kind, zowel op financieel gebied als bijvoorbeeld op het gebied van jeugdhulp en de opvoeding. De eerste 1000 dagen worden gezien als erg belangrijk binnen de opvoeding en educatie, want hier wordt onder andere de taalvaardigheid ontwikkeld (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023). Omdat niet alle ouders even goed Nederlands kunnen spreken wordt er taalles aangeboden en kan taalachterstand van de kinderen worden voorkomen door bijvoorbeeld via de voorschool extra ondersteuning te geven op dit gebied. Zo wordt geprobeerd om alle kinderen met een goede basis te laten starten aan het onderwijs. Via de regiovisie Huiselijk Geweld en Kindermishandeling (Veertien Twentse gemeenten & Samenwerkingspartners, 2023) wordt geprobeerd om geweld zoveel en zo vroeg mogelijk op te sporen, zodat kinderen en de huisgenoten geen negatieve gevolgen ervan ondervinden.

Ondanks dat de familieachtergrond lastig te beïnvloeden factoren bevat zijn er veel instrumenten en doelen gericht op het vergroten van de kansen van kinderen door ze op te laten groeien in een veilige omgeving, waarbij ouders voldoende ondersteuning krijgen als dit nodig is, en waar educatie centraal staat, om zo geen achterstand op te lopen. 48

Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Perspectief 2: de familieachtergrond

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede

- Inzetten op kansengelijkheid (C, K1, R1, L1, J1) - Bestaanszekerheid verbeteren (C, K1, R1, J1) - Verbeteren (jeugd)zorg (C, K1, J1) - Taalbeheersing ouders verbeteren (K) - Extra begeleiding ouders van jonge kinderen (ook tijdens zwangerschap), familiehuis voor ondersteuning (K, L1) - Extra begeleiding ouders van jonge kinderen via IKC (K, L1) - Kindpakket (C1, K1, R) - Stevige teams voor hulp aan jeugd en gezin (J) - Laaggeletterdheid (kinderen) verminderen (L) - Het signaleren, aanpakken en duurzaam stoppen van geweld (HK, C1) - Ondersteuning aan mensen in onveilige situaties (HK) - Betere vroegsignalering en preventie (HK, C1) Figuur 28: De familieachtergrond aanpak analyse.

4.2.4.5 Perspectief 3: de effecten van de woonwijk De plek waar iemand woont kan invloed hebben op de kansen die iemand krijgt, bijvoorbeeld naar welke school het kind gaat, wat voor ondersteuning er is en hoe de cultuur in de buurt is (Parolin et al., 2024). We zien dat de gemeente Enschede onder andere last heeft van criminaliteit, onderwijsachterstanden en kansenongelijkheid. In Figuur 29 ziet men dat geprobeerd wordt om dit te voorkomen en te verminderen via onder andere een gerichte aanpak binnen verschillende buurten en wijken, bijvoorbeeld via loketten waar mensen langs kunnen komen voor laagdrempelige hulp, waar wordt geprobeerd de eventuele negatieve gevolgen van de wijk tegen te gaan. Hiernaast wordt er gezorgd voor meer ontmoetingskansen met verschillende instanties op verschillende plekken, zoals IKC’s en familiehuizen, gecombineerd met vroegtijdig signalering van bijvoorbeeld dreigende taalachterstand bij een kind of schulden bij de ouders. Er wordt ook ingezet op vergroening om hittestress tegen te gaan en er wordt gewerkt aan het efficiënt ophalen van afval om verrommeling van wijken tegen te gaan. Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Perspectief 3: de effecten van de woonwijk

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede - Inzetten op de stadscultuur/klimaat (C, K1) - Veiligheid stad verbeteren (C, HK1) - Gerichte investeringen waar ze verwachten effecten en impact kunnen maken (C1, L1, K) - Inzet scholen en kwetsbare gebieden (K, C1, L1) - IKC (K, L1) - Extra inzet wijkcoaches bij IKC (K, L1) - Eén loket/laagdrempelige toegang (schulden) (R) - Budget advies team wijkwijzer (R) - Investeren in opgroeien en opvoeden (J) - Stevige teams voor hulp aan jeugd en gezin (J) - Toegankelijke en betaalbare zorg (J) - Gebiedsgericht investeren (basis- en plus-arrangementen) (L) - Stimuleren van lokale initiatieven (HK)

Figuur 29: De effecten van de woonwijk aanpak analyse.

4.2.4.6 Perspectief 4: het behalen van mijlpalen Het behalen van mijlpalen kan zowel positief zijn, bijvoorbeeld het behalen van een startkwalificatie en het zoeken/krijgen van hulp, als negatief, zoals school vroegtijdig verlaten (Parolin et al., 2024). Zoals te zien is in Figuur 30 zet de gemeente veel in op het ondersteunen van kinderen na het behalen van hun startkwalificatie en verschillende tussenfasen in hun schoolcarrière. Via het verminderen van kansenongelijkheid wordt geprobeerd om kinderen gelijkere kansen te geven. Daarbij wordt wel aangegeven dat er wordt geprobeerd maakbaarheidsdenken te voorkomen, aangezien ieder kind andere kwaliteiten heeft (Gemeente Enschede, 2024b). Naast het voorkomen dat ouders (problematische) schulden opbouwen wordt het bijstandsniveau aangevuld via verschillende regelingen. Hiernaast wordt er 49

geïnvesteerd in de persoonlijkere ontwikkeling, de kwaliteit van het onderwijs en wordt er gezien dat het uitstellen van het kiezen van een schoolniveau positief effect heeft op de kansengelijkheid. Hiernaast is er begeleiding door jeugdzorg en is er ook aandacht voor de groep die het niet lukt om een startkwalificatie te behalen. Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Perspectief 4: het behalen van mijlpalen

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede

- Inzetten op kansengelijkheid (C, K1, L1, J1) - Kwaliteit onderwijs verbeteren (K, L1) - Extra tijd voor definitieve schoolniveau keuze (K, L1) - Betere hulpbronnen voor persoonlijke ontwikkeling (K, L1) - Betere aansluiting ‘voorschool’ op het basisonderwijs (K, L1) - Extra medewerkers groep 1 + 2 (K, L1) - Vroegsignalering (R) - Investeren in opgroeien en opvoeden (J) - Basisvaardigheden vergroten, met name taalontwikkeling (L, K1) - Overstap naar middelbare school makkelijker maken (L, K1) - Hogere kans schooluitval krijgt extra ondersteuning voor behalen startkwalificatie en anders begeleiding vinden werk (L, K1) - Voortijdig schoolverlaten verminderen (L, K1) Figuur 30: Het behalen van mijlpalen aanpak analyse.

4.2.4.7 Perspectief 5: rendement mijlpalen Naast het behalen van mijlpalen is het de vraag of dit effect heeft op het leven van iemand, zoals het krijgen van een baan na het behalen van een startkwalificatie (Parolin et al., 2024). Als er in Figuur 31 wordt gekeken naar bijvoorbeeld de mijlpaal om uit de schulden te komen, dan zien we dat er bij ‘R’ coaching en nazorg wordt verzorgd, zodat iemand niet nog een keer in de schulden komt. Hiernaast hebben jongeren soms ook schulden die worden kwijtgescholden via het jongerenperspectieffonds, zodat ze optimaal kunnen starten aan hun loopbaan. De gevolgen van schooluitval zijn groot, dus er is extra ondersteuning als dit dreigt te gebeuren. Gebeurt dit toch, dan is er begeleiding naar werk als dit voor de persoon mogelijk is. Kansengelijkheid, verbeterde (jeugd)zorg, en beter onderwijs doelt op het begeleiden van verschillende kinderen op een manier waardoor ze optimaal gebruik kunnen maken van hun positief behaalde mijlpalen en daarnaast is er ook hulp als iets niet lukt door omstandigheden. Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Perspectief 5: rendement mijlpalen

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede

- Verbeteren (jeugd)zorg (C, K1, J1) - Inzetten op kansengelijkheid (C, K1, L1, R1) - Kwaliteit onderwijs verbeteren (via Lokale Educatieve Agenda) (K, L1) - Jongerenperspectieffonds (R) - Verordening: sociaal-maatschappelijke participatie (18-23 jaar sport en cultuur) (R) - Nazorg en coaching (R) - Investeren in opgroeien en opvoeden (J) - Hogere kans schooluitval krijgt extra ondersteuning voor behalen startkwalificatie en anders begeleiding vinden werk (L, K1) Figuur 31: Rendement mijlpalen aanpak analyse.

4.2.4.8 Perspectief 6: belastingen en uitkeringen Zoals eerder vermeld is het financiële vangnet wat de overheid biedt (en de gemeente daarbij aanvult) cruciaal voor de bestaanszekerheid van de inwoners (Parolin et al., 2024). Er zijn verschillende uitkeringen, fondsen en er is ondersteuning en begeleiding voor ouders van kinderen om rond te komen (zie Figuur 32), maar er is een groep die niet bereikt wordt en daar komt bij dat men vaak pas rond kan komen vanaf 120% van de bijstandsnorm. Voor mensen die recht hebben op allerlei toeslagen, fondsen en uitkeringen wordt er ingezet op de communicatie en de laagdrempeligheid van het aanvragen, zodat ze bijvoorbeeld bij schaamte toch hulp durven te vragen, en dat mensen die bang zijn geworden dat er iets verkeerd gaat bij het aanvragen, onder andere door de toeslagenaffaire, helder hebben waar ze recht op 50

hebben en wat ze moeten doen, net als ondersteuning bij het aanvragen, want deze aanvragen zijn soms nogal ingewikkeld (Respondent 2). Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Perspectief 6: belastingen en uitkeringen

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede

- Inzetten op kansengelijkheid (C, R1, K1) - Bestaanszekerheid verbeteren (C, R1, K1) - Ondersteuning op het gebied van inkomen (als nodig) (K, R1) - Beter overzicht financiën (Budget veilig) (R) - Kwijtschelding Participatiewet schulden na 3 of 10 jaar (R) - Uitbreiding kindpakket (R, K1) - Fonds bijzondere noden (R) - Meer directe duidelijke taal (R, K1) - Toegankelijke communicatie (R, K1) - Toegankelijke en betaalbare zorg (J) - In samenwerking andere strategische nota’s en kaders (L) Figuur 32: Belastingen en uitkeringen aanpak analyse.

4.2.4.9 Neurologisch mechanisme Zoals te zien is in Figuur 3 van McEwen & McEwen (2017) is een grote hoeveelheid stress schadelijk voor het brein en lichaam, vooral in de jeugd van een kind. Door, naast het voorkomen van deze stress, in te zetten op het verbeteren van een sociaal vangnet, kunnen de effecten (deels) worden omgedraaid, omdat het brein van een kind erg flexibel is. We zien in de onderstaande Figuur 33 dat er wordt ingezet op verschillende ondersteunende middelen door het hele leven, verspreid over verschillende categorieën. Dit gebeurt op het gebied van opvoeding, onderwijs, jeugdzorg, mentale gezondheid, het klimaat in de stad, bestaanszekerheid en het tegengaan van huiselijk geweld en kindermishandeling. Voorkomen is hierbij een groot onderdeel, maar als er sprake is van stress, dan wordt er geprobeerd dit via verschillende ondersteuningen op te vangen. De theorieën van McEwen & McEwen (2017) gaan veel in op de familie, vrienden en de buurt. Aansluitend hierop is er binnen het Enschedese beleid veel aandacht voor maatwerk, wijkgerichte aanpakken, en ontmoetingsplekken, zoals familiehuizen en IKC’s, waar mensen en kinderen terecht kunnen als ze problemen of stress ervaren. Dit zijn echter veel instrumenten die vanuit stichtingen en de overheid zelf lopen.

Sociale cohesie is volgens McEwen & McEwen (2017) erg belangrijk en hierbij gaat het bijvoorbeeld om liefdevolle ouders en familie, buren die een steuntje in de rug geven, een buurt waar kinderen buiten samen spelen en waar minder sprake is van sociale uitsluiting. Om deze mensen meer steun te laten ervaren uit de wijk/buurt waar ze wonen is het dus belangrijk om de onderlinge band te versterken. De vraag is dan alleen hoe, want stress binnen de familie kan zorgen voor minder aandacht voor het kind, minder stimulering voor de ontwikkeling, en zelfs huiselijk geweld en kindermishandeling. De opvoeding kan soms tekortschieten, waarvoor men bij jeugdzorg terecht kan. Daarbij is een kind uit een gezin plaatsen een vergaande maatregel die de gemeente zoveel mogelijk wil voorkomen (Gemeente Enschede, 2024b). Er wordt eerst geprobeerd via andere wegen ondersteuning te bieden en als dit onvoldoende is kan er gekeken worden naar passende jeugdzorg. Hiernaast wordt er aandacht besteed aan het voorkomen van huiselijk geweld en kindermishandeling. Via verschillende stichtingen, buitenschoolse opvang, en sport en cultuur is er wel aandacht voor het verbinden van de kinderen (en ouders) via deze plekken.

Echt specifieke wijkactiviteiten op het gebied van armoede zijn nog niet opgezet, maar er zijn wel verschillende ontmoetingspunten en evenementen om de verbinding onderling te versterken, waarbij men gratis kan deelnemen (Respondenten 1 en 2). Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Neurologisch Mechanisme (NM)

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede - Bestaanszekerheid verbeteren (C) - Verbeteren (jeugd)zorg (C, J1, K1) - Inzetten op de stadscultuur/klimaat (C, K1) - Veiligheid stad verbeteren (C, K1) - (Fysieke en mentale) gezondheid verbeteren (K, J1, L1, HK1) - Meer inzet en ondersteuning mentale gezondheid jongeren (K, J1, L1)

51

- Kwaliteit onderwijs verbeteren (via Lokale Educatieve Agenda) (K, L1) - Verschillende financiële regelingen (R, K1, L1, J1) - Stevige teams voor hulp aan jeugd en gezin (J) - Investeren in opgroeien en opvoeden (J) - Wonen en verblijf (J) - Positieve (mentale) gezondheid verbeteren (L) - Gebruik jeugdzorg verminderen (L, J1) - Het belang van preventie: ‘voorkomen is beter dan genezen’ (HK, K1, C1) - Integrale aanpak en samenwerking (HK) - Gezamelijke verantwoordelijkheid: huiselijk geweld gaat ons allen aan: inwoners, professionals en gemeenten/overheid (HK) - Meer bewustwording op impact en omvang (HK) Figuur 33: Neurologisch mechanisme aanpak analyse.

4.2.4.10 Schoolklimaat Als er wordt gekeken naar het schoolklimaat in Enschede in Figuur 34, dan zien we dat er veel wordt gedaan om de educatie te verbeteren en ondersteuning te bieden op verschillende gebieden. Er wordt geprobeerd onder-advisering tegen te gaan en de eindtoets/het eindadvies uit te stellen naar een later moment, zodat kinderen op het passende niveau voor hen terecht komen. Er is ondersteuning vanuit jeugdzorg en kinderen worden zowel binnen school als bij buitenschoolse opvang en activiteiten gestimuleerd. Er is een taak voor professionals om te aan te geven of er signalen zijn van kinderarmoede, huiselijk geweld en kindermishandeling. Door bewustwording en doorverwijzing kunnen mensen die minder goed kunnen rondkomen worden doorverwezen naar de juiste instanties. Zoals eerder vermeld wordt er gewerkt aan betere en duidelijkere communicatie en minder labelen, wat onder andere te zien is bij de kadernota Rondkomen met je inkomen (Gemeente Enschede, 2020). De vraag die bij dit gedeelte blijft hangen is hoe het Pygmalion-effect (Rosenthal & Jacobson, 1968) verbonden is met het beleid. Er wordt geprobeerd kinderen gelijke kansen te bieden door ongelijk te investeren (Gemeente Enschede, 2023a).

Aangezien er een beperkt aantal leraren beschikbaar is in de klas en de aandacht verdeeld moet worden over alle leerlingen, zou dit veel energie kunnen vergen van leraren, afhankelijk van hoeveel kinderen er in de klas extra aandacht nodig zouden hebben. Aan de andere kant kan er vanuit het Pygmalion-effect gedacht worden aan het taalgebruik om kinderen aan te moedigen, ze niet te labelen zoals dat wiskunde niks voor hen is, of dat ze beter zijn in praktische dingen. Niet iedereen hoeft hetzelfde te presteren, alleen als door kinderarmoede de prestaties en fysieke en mentale ontwikkeling van een kind beperkt worden, dan zouden deze extra aandacht verdienen, omdat ze anders meer kans hebben op intergenerationele armoede, wat zou betekenen dat de cirkel rond zou zijn. Hiernaast is het belangrijk dat alle kinderen op school zich kunnen ontwikkelen en dat ook kinderen die meer aan kunnen dit kunnen krijgen. Er is dus passend onderwijs nodig. Hiernaast is er ook sprake van onderwijssegregatie, waarbij op sommige scholen veel kinderen in armoede leven (Lam et al., z.d.). Hier is vaak ook onderwijsachterstand te vinden. Er zou gedacht kunnen worden aan een Pygmalionklas, waar extra aandacht is voor de kinderen.

Hiernaast zou onderzocht kunnen worden hoe het Pygmalion-principe kan worden doorgezet bij ondersteuning van volwassenen die niet rond kunnen rondkomen en hiernaast de ondersteuning van de kinderen. Factoren/mechanismen wetenschappelijk onderzoek Schoolklimaat (Pygmalionversus Golem-effect) (SK)

Instrumenten/doelstellingen gemeente Enschede - Inzetten op kansengelijkheid (C, L1) - Inzetten op de stadscultuur/klimaat (C, K1) - Kwaliteit onderwijs verbeteren (via Lokale Educatieve Agenda) (K, L1) - Uitbreiding kindpakket (R, K1, L1) - Niet labelen armoede maar Rondkomen met je inkomen (R) - Investeren in opgroeien en opvoeden (J) - Kinderopvang en school als trefpunt van een stimulerende sociale omgeving (L, K1) - Onder-advisering van bepaalde groepen verminderen (L, K1) - Gezamelijke verantwoordelijkheid: huiselijk geweld gaat ons allen aan: inwoners, professionals en gemeenten/overheid (HK)

Figuur 34: Schoolklimaat aanpak analyse.

52

4.2.5 Wat zijn de te verwachten effecten van dit beleid? In de bovenstaande sectie is deelvraag 3a beantwoord en een beeld geschetst van het beleid wat de gemeente Enschede uitvoert ten behoeve van het verminderen van kinderarmoede. In deze sectie zal naar aanleiding van deze analyse antwoord worden gegeven op deelvraag 3b: wat zijn de te verwachten effecten van dit beleid? Kinderarmoede staat goed op het netvlies van twee wethouders vanuit de ChristenUnie en PvdA (Harmjan Vedder en Arjan Kampman) en daarbij ook binnen de gemeente zelf (Respondenten 1 en 2). Het valt echter op dat kinderarmoedebeleid niet letterlijk benoemd wordt en dat er geen apart beleidsdocument over bestaat. Kinderarmoedebeleid is (deels) direct en indirect te vinden in visies en nota’s zoals Kansrijk Enschede (Gemeente Enschede, 2023a), de Lokaal Educatieve Agenda (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023), Rondkomen met je inkomen (Gemeente Enschede, 2020) en Duurzame Jeugdzorg (Gemeente Enschede, 2024b). Daar waar in de ene nota aandacht is voor het financiële aspect, wordt er via bijvoorbeeld de LEA ingezet op educatie. Er is dus grotendeels flankerend beleid, wat indirect de gevolgen van de veelal ontoereikende bijstand en gemeentevoorzieningen probeert te beperken.

Er wordt binnen de gemeente Enschede gesproken over “pleisters plakken” (Respondenten 1 en 2; Van Gaalen & Wieman, 2023), omdat het tekort, zoals te zien is in de Nibud minimaeffectrapportage, voor alleenstaanden, en met name paren met twee oudere kinderen, in veel gevallen ontoereikend is. De gemeente is zich hiervan bewust en probeert de meest problematische tekorten in de vrije bestedingsruimte per maand weg te nemen waar mogelijk of deze te beperken. In veel gevallen zijn dit aanzienlijke bedragen, die een grotere mate van schulden en tekorten kunnen voorkomen. Hiernaast wordt er ook wijkgericht gewerkt, waarbij onder andere wordt gewerkt aan de bereikbaarheid van de voorzieningen en laagdrempeligheid. De bestudeerde beleidsdocumenten sluiten goed aan op de vastgestelde factoren en mechanismen van de theorie sectie, wat aansluit op Pawson & Tilly’s realistic evaluation (1997). Er is met name veel aandacht op het gebied van educatie, het neurologisch mechanisme en de familie. Alle vijf beleidsinstrument typen van Bressers & Klok (1987) zijn aanwezig, wat aangeeft dat er een gespreide aanpak is om zo op verschillende manieren de positie van de doelgroepen te verbeteren. Er wordt veel ingezet op het bereiken van de doelgroepen via verschillende tactieken en er wordt veel overlegd met zowel professionals als de desbetreffende mensen.

De menselijke maat is hierbij zeer waardevol, omdat de theorie aangeeft dat (kinder)armoede veel individuele factoren en mechanismen bevat. Daarbij heeft (kinder)armoede ook veel invloed op het brein zelf. Hiernaast heeft de toeslagenaffaire de overheid en haar beleidsuitvoerders ook bewust gemaakt van het effect van het te streng naleven van regels, het zogenaamde ‘straf denken’ en wat er gebeurt als er geen ruimte wordt gelaten voor menselijke fouten (Respondent 2). Het “heendenken en terugdenken”, zoals Hoppe et al. (2001, p. 13) benoemen, wordt dus gebruikt om rekening te kunnen houden met de doelgroep. Ondanks het feit dat de investeringen van de gemeente niet alle tekorten van de gezinnen kunnen voorkomen, zijn er wel specifieke investeringen gericht op het kind, waaronder Stichting Leergeld, het kindpakket en verschillende ondersteuningen vanuit de LEA (Instellingen voor kinderopvang, onderwijs & de gemeente Enschede, 2023). Het langdurige karakter van het beleid, in combinatie met het vroeg contact leggen met ouders voor ondersteuning tijdens de eerste 1000 dagen, zorgt voor een relatie die het gemakkelijker zou kunnen maken om hulp te vragen en hulp te geven als dit nodig is. De vroegsignalering om te voorkomen dat een kind het onderwijs instapt met een taalachterstand en de strategie om dit te vermijden is zeer waardevol.

De individuele aandacht voor het kind in verschillende levensfasen lijkt een geschikte aanpak te zijn om ondersteuning te bieden, zowel voor de kinderen die ouders hebben die minder goed kunnen rondkomen als kinderen waarbij dit niet het geval is. Uiteindelijk wordt er binnen dit beleid uitgegaan van passend onderwijs, omdat ieder kind verschillend is en gelijke kansen verdient.

53

De strategienota Kansrijk Enschede is daarbij overkoepelend. Deze zet zich net als de LEA langdurig in op het vergroten van de kansengelijkheid in de gemeente Enschede. Aandacht voor de menselijke maat is binnen dit beleid veel meer aanwezig dan vroeger, wat zowel voor de ouders als voor het kind positief is. Er zijn groepen die langdurig in armoede verkeren, soms langer dan 4 jaar, waarbij dit lastiger zou zijn in vergelijking tot groepen die minder lang armoede ervaren, omdat hier sprake kan zijn van meerdere problemen (Respondent 2). Er werd aangegeven door Respondent 2 dat vanuit dit beleid veel geld uit wordt gegeven aan de ondersteuning van kinderen en dat er hoop is dat met de huidige aanpak de cirkel kan worden doorbroken. Er zijn hiernaast mensen die soms net boven en soms onder het percentage van de bijstand vallen, waardoor ze ondersteuning mislopen en er is soms sprake van armoedeval (Respondent 2; Van Gaalen & Wieman, 2023). Hier zou meer aandacht voor nodig zijn, omdat de bijstand, ook tot aan hogere percentages, voor een aantal groepen niet voldoende is om van rond te komen. Binnen en buiten het gezin wordt er ondersteuning geleverd als ouders niet kunnen rondkomen, zodat het kind ook mee kan doen aan onder andere buitenschoolse activiteiten, kleding heeft, kan ontbijten, een fiets heeft en verjaardagscadeautjes krijgt (Respondent 2).

De vraag blijft hangen in hoeverre deze ondersteuning effectief is om kinderen in langdurige armoede te helpen met hun ontwikkeling, omdat er veel langdurige stress is. Deze ondersteuning zorgt echter wel voor stressvermindering, omdat een kind kan meedoen en bepaalde basisvoorzieningen heeft die de ouders anders niet zouden kunnen betalen. Op het gebied van veiligheid is er aandacht voor het voorkomen van huiselijk geweld en kindermishandeling en er is via jeugdzorg ondersteuning bij de opvoeding en dergelijke zaken. Hierdoor zijn er verschillende vangnetten waar het kind en de ouders terecht kunnen als de situatie uit de hand loopt. In eerste instantie wordt er geprobeerd om deze situaties te voorkomen. Armoede, en daarmee ook kinderarmoede, neemt ieder jaar af (CBS, 2024b). De vraag is in hoeverre dit aan het gemeentelijk beleid te danken is, de individuen, het landelijke beleid, en externe factoren, oftewel een samenloop van omstandigheden (Respondent 2). Het lijkt erop dat het beleid goed aansluit op de doelgroepen en er is ruimte gelaten voor verbetering binnen het beleid. Respondent 2 gaf aan dat de overheid meer aandacht kan besteden aan het simpeler en eerlijker maken van het systeem, aangezien er fundamentele gebreken zijn en mensen worden afgerekend op fouten maken bij het aanvragen van toeslagen, terwijl ze “er het minst op toegerust zijn” (Respondent 2).