Bijlage 2 Evaluatie gebieds ontwikkeling Technology Base
Tekst van het document
(plancapaciteit) , is er op dit moment sprake van een 67
•
De inrichting van de nieuwe natuur (130 hectare) is in
COVID-19 heeft geleid tot een (tijdelijke) uitgestelde vraag
•
De woonparken ’t Vaneker en Prins Bernhardpark zijn
naar ruimte op bedrijventerreinen. Daarnaast ontstond er
voor een groot deel gerealiseerd. ’t Vaneker kent een totale
als gevolg van het stilvallen van het vliegverkeer versneld
planomvang van 116 kavels en 33 panden, waar in 2022 nog
een parkeervraag van grote toestellen en zijn er zes wide
38 kavels en één pand te verkopen of te leveren zijn. Er wordt
body-vliegtuigen van Lufthansa geparkeerd.
verondersteld dat de laatste kavel in 2025 wordt verkocht.
De landelijke ontwikkelingen rondom stikstof leidden tot
Prins Bernhardpark kent 21 kavels en vijf panden. Alle kavels
enkele uitdagingen voor Technology Base. In mei 2019
in het Prins Bernhardpark zijn verkocht en in 2022 resteert er
heeft de Raad van State de Programma Aanpak Stikstof
nog een verkoop en/of oplevering van twee panden.
(PAS) als basis voor stikstof gerelateerde activiteiten
•
Op Technology Base is op dit moment 19.000 m2
ongeldig verklaard . Technology Base heeft gewerkt aan een
ingevuld aan activiteiten van bedrijven (inclusief het
oplossing voor deze uitspraak middels de koepelvergunning
bedrijvenpark en de airside). Het bestemmingsplan biedt
en extern salderen. Echter, het college van GS Overijssel
ruimte tot 124.000 m2 invulling op Technology Base. Het
heeft besloten het extern salderen voorlopig on hold te
bedrijvenpark en de airside huisvesten op dit moment
zetten. Het besluit van de Raad van State heeft gevolgen
zeventien bedrijven, die alle gevestigd zijn in bestaande
voor de ontwikkelingsmogelijkheden op Technology Base
gebouwen. Voor het bedrijvenpark verwacht Technology
en Twente Airport, bijvoorbeeld voor het parkeren van
Base op basis van een onderzoek van Cushman & Wakefield
vliegtuigen op de luchthaven en het vestigen van bedrijven
dat de laatste kavel in 2031 kan worden uitgegeven.72
70
op het bedrijventerrein. Voor het short-stay parkeren van vliegtuigen moeten de motoren periodiek getest worden.
Voor de exploitatie van Twente Airport geldt dat het aantal
Deze aanvragen voor kort parkeren kunnen daarom niet
vliegtuigbewegingen in 2021 sterk is toegenomen ten opzichte
worden gefaciliteerd. Voor het vestigen van (grotere)
van de voorgaande jaren. Deze toename heeft onder meer
bedrijven heeft de uitspraak gevolgen voor bedrijven die
te maken met de verruimde openingstijden gedurende de
eventueel niet kunnen voldoen aan de stikstofnorm,
zomermaanden. Vanwege COVID-19 is deze toename lager
waardoor zij niet in aanmerking komen om zich te vestigen
uitgevallen. Enkele maanden was het niet mogelijk om les
op het bedrijventerrein.
te geven en oefeningen zijn in het najaar niet doorgegaan.
71
Vanwege verminderde weersomstandigheden en aansluitend het ontbreken van voorzieningen om in deze omstandigheden op te stijgen en te landen is het zakelijk verkeer enigszins achtergebleven73. In het Luchtvaartbesluit is de maximale geluidsruimte opgenomen. Deze geluidsruimte wordt op dit moment beperkt gebruikt74. 67 68 69 70 71
18
Gemeente Enschede en Provincie Overijssel, Implementatie Advies Commissie van Wijzen Luchthaven Twente, Plan van Aanpak, februari 2015 Technology Base, Jaarrekening 2021 Technology Base, Voorstel randvoorwaarde profiel, 25 maart 2022 Raad van State, Uitspraak Programma Aanpak Stikstof (PAS), 29 mei 2019 Technology Base, Voorstel randvoorwaarde stikstof, 25 maart 2022
72 73 74
Technology Base, Jaarverslag en jaarrekening 2021 Technology Base, Jaarverslag en jaarrekening 2021 Gedeputeerde Staten van Overijssel, Vaststelling Luchthavenbesluit Twente Airport, 24 januari 2017
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
2017 Vliegtuigbewegingen
(10 mnd)
2018
2019
2020
2021
General Aviation (GA)
1319
2641
2138
2954
5038
Business Aviation (BA)
224
394
377
294
400
Groot comm. Verkeer
-
-
-
0
6
End of Life (EOL)
10
5
8
1
5
Militair
-
-
-
121
152
NLR
-
-
-
0
320
Helikopters
-
-
-
12
158
Microlight
-
-
-
2
190
Zweefspeelvlucht
-
-
-
0
148
Overig
0
8
20
78
134
Totaal
1553
3048
2543
3462
6551
75
Werkgelegenheid en economische impact Werkgelegenheid Een onderzoek van I&O Research naar de werkgelegenheid in de deelgebieden van de gebiedsontwikkeling stelt dat de werkparken van het gebied, inclusief het bedrijventerrein, de airside (onderdeel van het deelgebied Technology Base) en de werkparken in beheer van de private investeerder in augustus 2021 27 bedrijven met een totale werkgelegenheid van 222 banen kenden. De groei van het aantal banen op de werkparken ten opzichte van 2018 kan grotendeels worden verklaard door een toename aan het aantal bedrijven, voornamelijk op het bedrijvenpark van Technology Base76. Maart 2018 Deelgebieden
September 2018
April 2020
Augustus 2021
bedrijven
banen
bedrijven
banen
bedrijven
banen
bedrijven
banen
bedrijven
banen
Bedrijvenpark
7
40
11
67
9
63*
10
80
14
111
Airside
3
33
3
35
3
35
3
30
3
33
Totaal
10
73
14
122
12
98
13
110
17
144
Deventerpoort
14
37
13
34
9
24
4
14
6
51
Werkparken van Eck
5
16
6
23
3
23*
3
40
4
27
Totaal werkparken
29
126
33
179
24
145
20
164
27
222
Technology Base
De werkgelegenheid van de woonparken bedraagt per augustus 2021 59 bedrijven met 114 banen. Ten opzichte van 2018 is er een sterke groei aan bedrijven te zien. Het aantal banen is echter afgenomen. De werkgelegenheid in de woonparken bestaan voornamelijk uit zzp’ers en kleine ondernemingen aan huis77.
75 76 77
19
Februari 2019
De definitie voor de categorie ‘overig’ is tussen 2017 en 2021 gewijzigd I&O Research, Werkgelegenheidsmonitor Technology Base 2021, september 2021 I&O Research, Werkgelegenheidsmonitor Technology Base 2021, september 2021
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Maart 2018
September 2018
Februari 2019
April 2020
Augustus 2021
bedrijven
banen
bedrijven
banen
bedrijven
banen
bedrijven
banen
bedrijven
banen
Zuidkamp/Vaneker
22
195
13
167
15
117*
24
47
39
78
Prins Bernardpark
2
2
2
2
3
3
8
8
15
15
Overmaat
1
17
1
17
1
17
2
18
3
3
Fokkerweg
0
0
0
0
0
0
2
2
2
18
Totaal woonparken
25
214
16
186
19
137
36
75
59
114
Gegenereerde investeringen
Demografische impact
In opdracht van Technology Base is door XpertiseWonen
Naast een economische impact hebben de woonparken een
onderzocht wat het volume is van de in het kader van de
demografische impact op de stad. De woonparken wisten meer
gebiedsontwikkeling van Technology Base gegenereerde
dan 122 huishoudens van buiten Enschede aan te trekken.
investeringen.78 In het onderzoek wordt gesteld dat de publieke
Voor een groot deel betreft dit gezinnen met kinderen. Naast
investeringen een grote economische impact hebben voor
het extra aantal huishoudens trekken deze plannen daarmee
de regio. Om de totale economische impact te bepalen van
ook meer kinderen naar de gemeente, met een positief resultaat
de ontwikkelingen die door Technology Base zijn geïnitieerd,
op de vergrijzing en ontgroening.
zijn de investeringen in de ontwikkeling van de woonparken, bedrijvenlocatie, Twente Airport, de evenementenlocatie VTE, Deventerpoort en de natuurontwikkeling, in kaart gebracht en
3.3 Beelden
bij elkaar opgeteld. Daarnaast is een inschatting gedaan van de investeringen die nog zijn voorzien. De totale economische
Aanvankelijke focus op banen neemt af
impact als gevolg van de ontwikkelingen door Technology Base
Een groot aantal gesprekspartners schetst dat er met name
wordt geschat op € 535 miljoen waarvan € 270 miljoen reeds is
in de eerste jaren een sterke focus was op het creëren van
gerealiseerd en circa € 265 miljoen nog wordt geïnvesteerd.
werkgelegenheid om het verlies van ongeveer 2.500 banen
x 100.000
Figuur 3.
Gegenereerde investeringen Technology Base79.
€ 600
€ 535
op de voormalige vliegbasis te compenseren, in een context van economische crisis en hoge werkloosheid. Dit leidde in eerste instantie tot het plan voor een burgerluchthaven.
€ 500
Maar ook na de heroriëntatie en het advies van Commissie
€ 400
van Wijzen in 2014 werd de herontwikkeling van het terrein
€ 300
€ 270
– zeker in de politieke omgeving van het project – gezien als
€ 265
middel voor (hoogwaardige) werkgelegenheid en economische
€ 200
structuurversterking.
€ 100 €0
Verschillende gesprekspartners erkennen dat, nu de Huidige investering
Toekomstige investering
Totale investering
veel arbeidskrachten vanuit het buitenland moeten worden
54% van de economische impact komt voort uit de
aangetrokken, de urgentie van het creëren van banen minder is
ontwikkelingen van de woonparken. Van dit totaal komt 45%
geworden.
van woonpark ’t Vaneker. Daarnaast hebben de Technology Base bedrijvenlocatie met 31% en Twente Airport met 11% een aandeel in de geschatte economische impact.
78 79
20
werkloosheid in de regio beperkt is en er in bepaalde sectoren
XpertiseWonen, Economische impact Gemeenschappelijke Regeling Technology Base, 7 april 2022 XpertiseWonen, Economische impact Gemeenschappelijke Regeling Technology Base, 7 april 2022
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Veel is al gerealiseerd
Dit waren telkens plannen met veel potentie, die als vliegwiel
In verschillende gesprekken wordt benadrukt dat er al veel is
hadden kunnen fungeren voor doorontwikkeling van het
bereikt:
gebied. De redenen voor het niet-slagen van deze initiatieven
•
Het natuurgebied is (al geruime tijd) gerealiseerd.
varieerden, maar lagen regelmatig buiten de invloedsfeer
•
De woonlocaties zijn grotendeels afgerond en voegen
van Technology Base, zoals positiewisselingen of strategische
vanwege het hoge segment, de ruimtelijke kwaliteit en
keuzes bij de betreffende (moeder)bedrijven. Gesprekspartners
hergebruik van cultuurhistorische elementen waarde toe
wijzen op het ontbreken van de geluksfactor, nodig om het
aan het woonmilieu van Enschede en omgeving.
ontwikkelproces in beweging te krijgen.
•
De F16-shelters zijn getransformeerd en in gebruik bij innovatieve bedrijven.
Daarnaast wordt gewezen op consequenties van
Het evenemententerrein is verkocht en er worden
regionale concurrentie tussen gemeenten en met andere
evenementen georganiseerd, waarbij natuur- en
bedrijventerreinen in de regio, zoals Kennispark Twente en High
milieuorganisaties erop wijzen dat het bestemmingsplan
Tech Systems Park. Daar is regelmatig sprake van bij potentiële
voor het evenemententerrein nog niet onherroepelijk is in
vestiging van aansprekende bedrijven. Ook geven meerdere
verband met een door hen aangetekend beroep.
betrokkenen aan dat het bestemmingsplan na verwerking van
•
De safety campus functioneert goed.
ingediende zienswijzen van omliggende gemeenten te beperkend
•
Op het luchtvaartterrein is met de vestiging van AELS een
is. Daarop is een aantal potentiële en goed in het profiel
basis voor verdere uitbouw van een cluster op het gebied
passende bedrijven afgehaakt.
•
van MRO. Ervaringen van niet-gevestigde bedrijven
Een groot aantal gesprekspartners benoemt dat de stagnatie in
Verschillende bedrijven hebben contact gehad met de
de ontwikkeling van het bedrijventerrein en van Twente Airport
projectorganisatie om de mogelijkheden op Technology
in de beeldvorming veel aandacht krijgt, waardoor de wel
Base te verkennen. Twee niet gevestigde bedrijven hebben
geboekte resultaten onvoldoende over het voetlicht komen.
hun beelden gedeeld. Zij ervaarden het contact met de medewerker(s) van de projectorganisatie als plezierig en
Bedrijventerrein en luchthaven worden gezien als Boulevard of Broken Dreams
professioneel. Ook werd snel duidelijk dat hun bedrijvigheid
Meerdere gesprekspartners gebruiken de uitdrukking boulevard
passen. Technology Base was één van de opties in de
of broken dreams wanneer zij spreken over het bedrijventerrein
omgeving Almelo, Hengelo en Enschede en had voor- en
en de luchthaven. Al sinds de start van de gebiedsontwikkeling
nadelen. Voordeel was de beschikbare ruimte, maar nadelen
zijn met enige regelmaat ambitieuze plannen gepresenteerd, die
waren het afgesloten karakter (de toegangspoort) en de
vervolgens niet tot uitvoering kwamen:
bereikbaarheid. De afspraken en verkenning waren nog niet
niet binnen het (strakke) profiel van Technology Base zou
vergevorderd. Omdat snel duidelijk werd dat het profiel te
• •
Vóór het advies van Commissie van Wijzen was er het plan
beperkend was, zijn de opties, mogelijkheden en voor- en
voor ontwikkeling van een commerciële burgerluchthaven.
nadelen niet verder verkend.
Er is gesproken met diverse geïnteresseerde partijen met Technology Base, waaronder Fokker, Ten Cate, Fraunhofer
Unieke kwaliteiten gebied beperkt in samenhang benut
en Lithium Werks.
In nagenoeg alle interviews wordt gewezen op het unieke
Er is gesproken met Schipper Bosch om het gebied aan hen
karakter van het gebied, vanwege de aanwezigheid van de
te verkopen zodat zij het gebied konden ontwikkelen.
luchthaven (met een zeer lange en goed onderhouden start/
Er waren ambitieuze plannen voor een groot MRO-cluster
landingsbaan), de natuur, de monumentale panden en
op de luchthaven, die vooralsnog onhaalbaar bleken.
de beschikbare ruimte en het afgesloten karakter van het
(meer of minder gevorderde) plannen voor ontwikkeling op
• •
gebied (dat experimenteerruimte biedt). In het advies van de Commissie van Wijzen en de uitwerking daarvan door het Kwaliteitsteam werd veel nadruk gelegd op deze unieke karakteristieken en de samenhangende kwaliteiten daarvan.
21
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
In meerdere gesprekken wordt gesteld dat deze samenhangende
Daarnaast wordt door diverse direct betrokkenen benoemd
kwaliteiten slechts beperkt zijn benut. Het bedrijvenpark,
dat de onderlinge rolverdeling en afstemming tussen het
het evenemententerrein en de luchthaven zijn grotendeels
Topteam, het Kwaliteitsteam en de projectorganisatie niet goed
als gescheiden gebieden ontwikkeld en geëxploiteerd. De
was geregeld en dat het opdrachtgeverschap niet goed was
unieke kwaliteiten van het (gehele) gebied zijn minder dan
georganiseerd. Zo ontbrak het aan een helder afwegingskader
voorgenomen tot hun recht gekomen.
voor de voorstellen van beide teams, waardoor er geregeld spanning ontstond tussen de (meer ambitieuze) inzet van
Randvoorwaarden ontbraken voor succesvolle uitvoering advies Commissie van Wijzen
Top- en Kwaliteitsteam en de (meer realistische) inzet van de projectorganisatie en het bestuur van de GR.
Veel gesprekspartners beschouwen het advies van de Commissie van Wijzen als zeer ambitieus, zeker op een locatie waar nog weinig economische basis is om op voort te bouwen.
3.4 Bevindingen
Een deel van de gesprekspartners beschouwt het advies van de Commissie van Wijzen als te ambitieus en gebaseerd op
Op basis van een analyse van de feiten en beelden komen wij
wensdenken. Er wordt aangegeven dat de commissie, en later
in ons onderzoek tot de volgende bevindingen over het thema
het Topteam, zich sterk maakte voor de ontwikkeling van een
publieke waarde:
proeffabriek van Ten Cate. Toen duidelijk werd dat die niet
•
De ontwikkeling van woningbouw, natuur en het
op Technology Base gerealiseerd zou worden, verviel een deel
evenemententerrein is voortvarend opgepakt en is groten
van de grondslag onder het advies, waardoor het volgens hen
deels afgerond. Voor het bedrijventerrein en Twente Airport
dan ook geen verrassing is dat de opgave in beperkte mate is
is er sprake van een resterende ontwikkelopgave, aangezien
gerealiseerd.
een groot deel van de ruimte in het bestemmingsplan nog niet is ingevuld (105.000 m2).
Veel gesprekpartners wijzen op het belang van een lange
•
Het advies van de Commissie van Wijzen wordt door
adem, continuïteit en een breed regionaal commitment als
alle betrokkenen als een zeer hoge ambitie gezien: een
belangrijke succesfactoren om de potentie en ambitie te
internationale toplocatie, stevig ingebed in het regionale
kunnen verzilveren. Gesprekspartners stellen dat deze langjarige
economische ecosysteem. Het advies was mede gericht
en stabiele inzet er de afgelopen jaren onvoldoende is geweest.
op het verzilveren van de kans om een proeffabriek van
Daarnaast wordt gewezen op het belang van politieke druk.
Ten Cate te realiseren, wat uiteindelijk niet op de locatie
Deze druk leidt tot de wens om risico’s te beheersen en snel tot resultaten en financieel rendement te komen.
Technology Base van de grond is gekomen. •
Deze hoge ambitie is vooralsnog niet gerealiseerd. Over het realiteitsgehalte van de ambitie zijn de meningen verdeeld:
Dit leidde tot een spanningsveld waarbinnen het Kwaliteitsteam
diverse betrokkenen stellen zich de vraag of de ambitie
en Topteam hun opdracht tot uitvoering moesten brengen, met
op deze locatie überhaupt realistisch is, terwijl anderen
de projectorganisatie in een meer uitvoerende rol. Betrokkenen
stellen dat cruciale randvoorwaarden, zoals tijd, regionaal
bij het Kwaliteitsteam en Topteam geven terug dat het voor hen
commitment (publiek en privaat), investeringsbereidheid
niet eenvoudig was om de (integrale, ambitieuze) opdracht uit
en inzet onvoldoende aanwezig waren om de zeer hoge
te voeren. Beide commissies hebben na enkele jaren hun inzet beëindigd, deels vanuit het gevoel dat de regio onvoldoende als
Er zijn ambassadeurs of boegbeelden van overheid en
één blok achter het plan en het hoge ambitieniveau ging staan
bedrijfsleven nodig die zich actief en langjarig inspannen
en omdat zij onvoldoende gepositioneerd waren om hun rol in
om Technology Base op de kaart te zetten. Deze rol is niet
te vullen. Als voorbeeld werd in een gesprek genoemd dat het
voldoende ingevuld. Het Kwaliteitsteam en Topteam hebben
Topteam tijd en energie investeerde in plannen voor faciliteiten
hierop aangestuurd, maar hun opdracht is al na enkele
voor pre-/proefproductie met Ten Cate, Fokker en andere
jaren en met beperkt resultaat afgerond.
regionaal gevestigde bedrijven, terwijl in een ander spoor door bestuursleden en projectorganisatie van Technology Base het initiatief van Lithium Werks werd verkend.
22
ambitie te realiseren. •
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
•
Het opdrachtgeverschap dat nodig is voor samenhang in de inzet van de projectorganisatie, Topteam en Kwaliteitsteam was niet goed geregeld: er was onduidelijkheid over de rolverdeling, afstemming, mandaat en het ontbrak aan een afwegingskader om (soms tegenstrijdige) adviezen te wegen.
•
In het vervolgproces (de periode na beëindiging van de inzet van het Topteam en Kwaliteitsteam) heeft de projectorganisatie, de gemeente, provincie en externe samenwerkingspartners vooralsnog niet genoeg de nadruk gelegd op het borgen van de genoemde randvoorwaarden en het (alsnog) verzilveren van de hoge ambitie.
•
Ook externe ontwikkelingen, zoals COVID-19 en stikstof hebben er de laatste jaren aan bijgedragen dat kansen (in lijn met deze hoge ambitie) niet werden verzilverd.
23
HOOFDSTUK 4
Capaciteit Dit hoofdstuk behandelt de beschikbare capaciteit om de doelstellingen voor Technology Base te realiseren. We gaan in op de wijze waarop de ondersteuning is georganiseerd, de middelen, de organisatie en andere randvoorwaarden voor het op efficiënte en effectieve wijze realiseren van doelstellingen.
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
4.1 Introductie Dit hoofdstuk behandelt de beschikbare capaciteit om de doelstellingen voor Technology Base te realiseren. We gaan in op de wijze waarop de ondersteuning is georganiseerd, de middelen, de organisatie en andere randvoorwaarden voor het op efficiënte en effectieve wijze realiseren van doelstellingen. Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd: •
Feitelijke beschouwing. Deze informatie is verkregen
0,4
Overig
2,0
Vaneker Zuidkamp
1,1
Beheer en parkmanagement
1,9
Bedrijvenpark
6,6
Twente Airport
4,9
Projectorganisatie
16,9 0,8 17,7
Subtotaal TB en TA Vaneker de Schil Totaal
vanuit beschikbare documentatie en geeft duiding aan de
•
•
beschikbare capaciteit, zoals inzet en financiële middelen
Na afronding van de gebiedsontwikkeling blijft inzet nodig
van de gebiedsontwikkeling Technology Base.
voor de exploitatie van het vastgoed (voor zover niet verkocht),
Beelden. Dit betreft de informatie, ervaringen, inzichten en
het parkmanagement en de exploitatie van Twente Airport.
meningen uit de gesprekken met betrokkenen vanuit de
Verwachting is dat de bezetting geleidelijk (vanaf 2028) wordt
provincie Overijssel, gemeente Enschede en betrokkenen uit
teruggebracht naar 10 fte. Deze 10 fte blijft nodig voor vaste
de omgeving.
werkzaamheden, waarvan de helft de inzet van de havendienst
Bevindingen. In dit onderdeel komen wij, als onderzoekers,
TA beslaat.80
op basis van een afweging van de feiten en beelden tot een aantal bevindingen rondom de beschikbare capaciteit,
Acquisitiestrategie en -plan Technology Base
organisatie en inzet.
In 2020 heeft ArcusPlus een acquisitieplan opgesteld.81 Dit acquisitieplan bouwt voort op de acquisitiestrategie uit begin
4.2 Feitelijke beschouwing
2020 en maakt duidelijk wie wat moet gaan doen en met welk resultaat. Met dit plan kan Technology Base meerjarig met de relevante belanghebbenden aan de slag met de acquisitie.
Capaciteit van de projectorganisatie
Hierin wordt gesteld dat Technology Base flink zal moeten
De projectorganisatie werkt aan verschillende deelgebieden,
investeren in haar product, haar marketing en de (pro-actieve)
projecten en thema’s. De huidige organisatie richt zich op vijf
acquisitie.
deelopgaven (Twente Airport, bedrijvenpark, woonparken, beheer en parkmanagement en werkparken) en algemene werkzaamheden. Vanaf de start is er gekozen voor een wendbare, flexibele organisatie met tijdelijke contracten. De omvang en focus van de projectorganisatie beweegt mee met de bestuurlijke keuzes en opgaven van de gebiedsontwikkeling. Zo is er na de vaststelling dat de luchthaven in publieke handen blijft, besloten een aantal medewerkers van de havendienst in vaste dienst te nemen. De projectorganisatie is een tijdelijke organisatie die eindigt als de ontwikkelopgave is afgerond. De komende jaren ligt het accent van de werkzaamheden bij de afronding van ’t Vaneker, de doorontwikkeling van het bedrijvenpark en de doorontwikkeling en exploitatie van Twente Airport. Voor 2022 wordt een inzet geraamd van 17,7 fte. Op dit moment zijn er 33 medewerkers werkzaam voor Technology Base. De benodigde bezetting wordt in 2022 gedekt vanuit de grondexploitatie (8,8 fte), vastgoedexploitatie (0,4 fte),en luchthavenexploitatie (7,7 fte). De inzet voor ’t Vaneker wordt doorbelast aan de gemeente Enschede. 80 81
25
Technology Base, Strategisch Personeelsbeleid TB en TA, 25 maart 2022 ArcusPlus, Acquisitieplan speerpuntsectoren, 30 april 2020
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Hier worden de volgende punten meegegeven: Hoofdlijn
Investeer
Prof ileer
Acquireer
Toelichting
Het gericht en per direct investeren in
Het veel beter, gerichter en meerjarig
Het pro-actief acquireren van
de kwaliteit van het vestigingsklimaat
‘vermarkten’ (en verbinden) van
hightechbedrijven, met extra focus op de
(‘ecosysteem’) op Technology Base, zowel
Technology Base, via verschillende
prioritaire doelgroepen Aerospace/MRO
de ‘hardware’ (fysiek) als de ‘software’
kanalen, bij bedrijven, netwerken,
en hightech ‘cross-overs’ en het optimaal
(rode loper, capaciteit, samenwerking).
intermediairs en influencials binnen/
uitvoeren van de reactieve acquisitie door
buiten Twente (‘van mwôh naar wow!’).
middel van goede vestigingsbegeleiding.
• B.1. Waarde-propositie TB aanscherpen;
• C.1. Proactief: aerospace/MRO;
• B.2. TB-roadshow ‘Tour de Twente’;
• C.2. Proactief: hightech cross-overs;
• A.2. Software update dienstverlening;
• B.3. TB-marketing boost (5x);
• C.3. Reactief: optimale
• A.3. Investeringsagenda ‘hardware’
• B.4. TB-catchy events (2x).
Acties per hoofdlijn
• A.1. Impuls Acquisitieteam Technology Base (ATB);
uitrollen.
Bovenstaande acties zijn in het acquisitieplan verder uitgewerkt,
vestigingsbegeleiding hightechbedrijven.
Het verloop van de resultaten (over 2020 en 2021) is als volgt:
inclusief een voorstel voor de planning, tijdsinzet en organisatie.
Resultaten 2021 en 2020
Werkelijk
Werkelijk
jaarschijf
2021
2020
Mutatie verliesvoorziening grex (NCW)
-300.381
-836.143
Luchthaenexploitatie
-961.824
-1.084.455
winst wordt op basis van het voorzichtigheidsbeginsel uitgesteld
Overige baten en lasten TB
164.147
287.625
tot daarover voldoende zekerheid bestaat. Ter bestrijding van
Totaal
-1.097.958
-1.632.973
eventuele (verwachte) tekorten in grondexploitaties, wordt
*-/- = nadeel
Financiële resultaten GR Technology Base Conform het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) hanteert de GR het voorzichtigheidsbeginsel. Realisatie van
een (verlies)voorziening getroffen. Deze (verlies)voorziening wordt geboekt binnen de exploitatie, waarna deze bij
Indien het negatieve resultaat 2021 wordt toegevoegd aan
resultaatbestemming in rekening-courant met de deelnemers
de vordering op de deelnemers, dan ziet de opbouw van de
geboekt wordt.
vordering er als volgt uit:
Technology Base wordt als één grondexploitatie geëxploiteerd en het eigen vermogen van Technology Base is nihil. Het AB besluit of een nadelig saldo wordt afgeschreven ten laste van de algemene reserve of in rekening wordt gebracht bij de deelnemers in de GR. Wanneer het saldo bij de deelnemers in rekening wordt gebracht betreft dit 50% voor provincie
Vordering op aandeelhouders
Werkelijk
Werkelijk
jaarschijf
2021
2020
Beginstand
19.667.238
18.034.265
Negatief resultaat boekjaar*
1.097.959
1.632.973
Totaal
20.765.197
19.667.238
Overijssel en 50% voor gemeente Enschede. Op deze manier dragen de deelnemers er zorg voor dat de GR over middelen
Resultaten grondexploitatie
beschikt om haar taken te kunnen uitvoeren. Daarnaast vormt
Tijdens de startperiode van de GR is door ADT een grond
het resultaat geen onderdeel (meer) van het eigen vermogen.
exploitatie opgesteld. De economische crisis leidde tot een strategische heroriëntatie op de ontwikkelplannen in 2011,
In de jaarverslagen van TB wordt onderscheid gemaakt
met als doel het vergroten van de kansen op (financieel)
tussen de baten en lasten van de grondexploitatie, de
resultaat. Geactualiseerde exploitatieberekeningen voor het
luchthavenexploitatie en de vastgoedexploitatie. De
Ontwikkelingsplan 2012 en de Grondexploitatie (grex) 2012
grondexploitatie wordt jaarlijks geactualiseerd om inzicht
toonden aan dat er geen sprake meer zou zijn van een sluitende
te krijgen in de terugverdiencapaciteit van de geactiveerde
exploitatie. Begin 2012 is de grex herzien.
investeringen en op basis daarvan wordt de verliesvoorziening bijgesteld. De baten en lasten van de luchthavenexploitatie en de vastgoedexploitatie worden niet geactiveerd en drukken daarmee rechtstreeks op het saldo van jaarrekening.
26
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Bij de oprichting van de GR is bepaald dat ook de historische
Kosten voor de inzet van het Topteam
plankosten van vóór 1 december 2010 verrekend dienden te
Op basis van de jaarrekeningen van Technology Base is het
worden met een te behalen toekomstig positief exploitatie
niet mogelijk om een volledig overzicht te geven van de kosten
resultaat. Eind 2011 is echter besloten dat deze historische
(lasten) die zijn betaald door de provincie Overijssel en
plankosten niet langer verrekend dienden te worden met een
gemeente Enschede. Zo vallen de additionele organisatiekosten
toekomstig positief exploitatieresultaat. De plankosten van
voor de uitvoering voor het plan van aanpak op basis van de
€ 12,88 mln. worden afgeboekt. De kosten worden 50%-50%,
Commissie van Wijzen hierbuiten.
à € 6,44 mln., verdeeld tussen provincie en gemeente. De 82
gemeente Enschede en provincie Overijssel hebben de kosten
In dit plan van aanpak is opgenomen dat er nadere afspraken
voor de aanschaf van de gronden overgenomen. Er is door de
gemaakt moeten worden over een verdeling van de kosten
gemeente Enschede en provincie Overijssel (samen) € 29,8
tussen provincie en gemeente. De bestaande verdeling op
mln. betaald aan het Rijk voor de gronden.
basis van 50%-50% is daarbij een gangbaar uitgangspunt. Een eerste inschatting leidde in 2015 tot de volgende kostenraming
De herziene grondexploitatie 2012, na de strategische
(exclusief interne uren) 85:
heroverweging, kent een geprognosticeerd tekort van € 10,9 mln. NCW83 1-1-2012. Het tekort wordt onder andere
•
Kosten topteam: € 400.000 per jaar
veroorzaakt door gestegen plankosten, lagere opbrengsten
•
Kosten kwaliteitsteam: € 150.000 per jaar
woningbouw en langere looptijden van programma’s. Dit
•
Kosten communicatie: € 150.000 per jaar
verlies wordt 50%-50%, à € 5,45 mln., verdeeld tussen provincie en gemeente. Provinciale Staten stemmen in om
De gemeente Enschede heeft hiervoor budget gereserveerd
dit provinciale deel over te nemen . Dit tekort loopt in de
(incidentele voorzieningen) in de programmabegroting
daaropvolgende jaren nog op tot circa € 18 mln in 2014. In de
2016-2019. Voor het Topteam is in 2016 en 2017 € 625.000
periode na 2014 fluctueert het tekort op de grondexploitatie
per jaar gereserveerd. Deze reservering is in de zomernota
redelijk stabiel rond dit bedrag. Op 1 januari 2022 was het
van 2016 gedeeltelijk vrijgevallen vanwege afspraken met het
tekort € 18,2 mln. NCW.
Topteam86 87. In 2018 is er sprake van aanvullende kosten van
84
€ 50.000 omtrent het Topteam88. In de daaropvolgende jaren
-5
zijn ook incidentele voorzieningen opgenomen, bijvoorbeeld
-10 -15
voor de economische ontwikkeling van Technology Base en de
-20
ontwikkeling van infrastructuur89.
-25 -30 -35
Deze informatie geeft een eerste inschatting van de kosten 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
voor het Topteam. Op basis van deze informatie is het echter
Saldo eindwaarde 2030 (x mln.)
niet mogelijk om te specificeren welke kosten er daadwerkelijk
Saldo NCW (1-1) (x mln.)
zijn gemaakt en hoe deze kosten zijn verdeeld over de provincie In dit overzicht valt een aantal dingen op: •
Het negatieve resultaat in 2014. Reden hiervoor is
Overijssel en gemeente Enschede. De beschikbare (openbare) informatie is hiertoe niet toereikend.
het besluit om het vliegveld niet als commerciële •
•
82 83
84
27
burgerluchthaven te ontwikkelen.
Subsidies
Het positieve resultaat in 2017. Reden hiervoor is de
Gedurende de afgelopen periode heeft Technology Base
herziene grondexploitatie van 2018 en de voordelige
verschillende subsidies en vergoedingen ontvangen. Deze
mutaties hierbij.
subsidies worden als baten opgenomen en hebben daarmee
Na 2014 fluctueert het tekort van de grondexploitatie
een positief effect op de financiële resultaten. Hierna is een
redelijk stabiel rond € 18 mln.
uitsplitsing gemaakt van de subsidies en vergoedingen90:
Statenvoorstel PS/2012/49, Ontwikkelingsstrategie, grondexploitatie en meerjarenbegroting Gebiedsontwikkeling luchthaven Twente e.o, 7 maart 2012 NCW staat voor Netto Contante Waarde. Dit is een methode om rekening te houden met de looptijd van een project. Met de NCW-methode worden de inkomsten en uitgaven gedurende de looptijd van de grondexploitatie inzichtelijk gemaakt. Daarmee wordt inzichtelijk gemaakt of het financieel verstandig is om een project uit te voeren. Statenvoorstel PS/2012/49, Ontwikkelingsstrategie, grondexploitatie en meerjarenbegroting Gebiedsontwikkeling luchthaven Twente e.o,, 7 maart 2012
85 86 87 88 89 90
Gemeente Enschede en Provincie Overijssel, Implementatie Advies Commissie van Wijzen Luchthaven Twente, Plan van Aanpak, februari 2015 Gemeente Enschede, Zomernota 2015 Gemeente Enschede, Zomernota 2016 Gemeente Enschede, Tussenrapportage 2018 Gemeente Enschede, Gemeenterekening 2019 Tot en met het Jaarverslag en jaarrapportage 2016 is een volledig overzicht van de subsidies opgenomen. Vanaf het Jaarverslag en jaarrapportage 2017 zijn alleen de niet begrote subsidies en bijdragen opgenomen. Mogelijk is het overzicht daardoor niet compleet.
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Jaar
Van
Omschrijving
Bedrag
2011
Ministerie van Defensie
• Afkoop bodemverontreiniging van de ondergrond
2015
Ministerie van Defensie
• Detectiekosten Niet-geëxplodeerde explosieven
€ 1.161.300
2017
Ministerie van IenW
• Rijksbijdrage onderzoek Remote Tower luchtverkeersleiding en
€ 900.000
€ 7.000.000
luchtzijdige investeringen op de luchthaven. 2012
Provincie Overijssel
• Provinciale subsidie gebiedsontwikkeling Luchthaven Twente
€ 7.000.00091
• Compensatie financiële effecten (besluit PS/2010/359)
€ 3.800.000
• Inrichtingsbijdrage EHS
€ 1.400.000
2016
Provincie Overijssel
• Toezicht op de EHS
2017
Provincie Overijssel
• Bijdrage voor EHS
€ 189.000 € 35.000
• Subsidie cultuurhistorie
€ 100.000
• Subsidie toegangscontrole
€ 103.500
2014
Gemeente Enschede
• Cultuurhistorische belevingsplekken (EHS)
€ 8.000
2015
Gemeente Enschede
• Realiseren cultuurobject EHS
€ 67.000
2016
Gemeente Enschede
• Restant subsidie cultuurhistorie
€ 6.045
2015
Gemeente Enschede en Provincie Overijssel
92
• Bijdrage voor de plankosten Noord (fase 0 en 1)
Risico’s en risicobeheersing
Dit is gebaseerd op de volgende risico’s:96
In 2015 heeft NSOB een evaluatieonderzoek uitgevoerd naar
•
€ 695.836
Indien het niet mogelijk blijkt om stikstofrechten (via een
de gebiedsontwikkeling van luchthaven Twente in relatie tot de
koepelvergunning) beschikbaar te stellen aan afnemers
besluitvorming van de gemeente Enschede.93 NSOB is kritisch
van kavels (extern salderen), dan zal de doorlooptijd voor
op een aantal onderdelen:
de uitgifte fors worden verlengd en waarschijnlijk kan een
•
•
De historische kosten zijn afgeboekt. Hoewel dit een
deel van het programma niet worden afgezet. In dat geval
gebruikelijke stap is bij complexe projecten, is dit in dit
kunnen enkel kleinere bedrijven worden geaccommodeerd.
specifieke geval niet overeenkomstig met het vooraf gestelde
Bedrijven met een grotere ruimtevraag kunnen niet worden
financiële kader.
bediend.
De financiële risicoinschatting is kwetsbaar. Technology
•
Er is een lopende procedure bij de Raad van State voor het
Base heeft geen eigen vermogen en het financiële risico
bestemmingsplan Voormalige Vliegbasis Twenthe – Midden.
voor de gemeente Enschede en provincie Overijssel kan niet
Mocht het bestemmingsplan niet onherroepelijk worden,
worden vastgesteld.
dan is er nieuw overleg nodig met de eigenaar van het evenemententerrein en kan Technology Base mogelijk geen
Daarnaast is de accountant kritisch op de risicoanalyse en
aanspraak maken op de laatste tranche van de koopsom
belangrijke schattingen. De hierin geschetste onzekerheden
voor de grond.
hangen samen met het businessmodel van Technology Base
•
Twente Airport heeft over de begroting van 2022 – 2025
en daarmee samenhangende schattingen . In 2021 vestigt
een verwacht nadelig resultaat van circa € 350.000
de accountant (specifiek) aandacht op de bouwgronden in
per jaar. In de afgelopen jaren is een fors negatiever
exploitatie95.
resultaat gerealiseerd en het risico is dat het resultaat de
94
komende jaren ook hoger uitvalt dan begroot. Dit is aan In de jaarrekening 2021 worden de risico’s en risicobeheersing
de orde indien er minder landingsgelden, parkeer- en
beschreven. Conform artikel 24 van de GR staan de deelnemers
huurinkomsten worden ontvangen of extra lasten nodig
(Enschede en Overijssel) garant voor het resultaat van TB.
zijn voor planontwikkeling en onderhoud van de baan.
Eventuele tegenvallers worden door de deelnemers gedekt.
De vastgoedexploitatie heeft over de periode 2022 – 2025
In 2021 is een risicoreservering van € 9,3 mln. opgenomen
een voordelig resultaat vanwege de verwachte inkomsten
voor de grondexploitatie, luchthavenexploitatie en
uit de verhuur van shelters. Er is een risico op leegstand of
vastgoedexploitatie.
hogere onderhoudskosten.
91 92 93 94 95
28
•
Een deel van deze subsidie - € 1.128.773 – is terugbetaald omdat de kosten niet binnen de gestelde termijn konden worden verantwoord. Onderlinge verdeling is onbekend NSOB, Evaluatieonderzoek gebiedsontwikkeling in relatie tot besluitvorming gemeente Enschede, 2015 Technology Base, Jaarrekening 2021 Technology Base, Jaarrekening 2020
96
Technology Base, Jaarrekening 2021
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
4.3 Beelden
Ten aanzien van Twente Airport merken diverse gesprekspartners op dat de (inhoudelijke en organisatorische) wisselwerking
Waardering en kanttekeningen voor project organisatie
tussen het bedrijventerrein en de luchthaven tot voor kort
Er is in het algemeen waardering voor de inzet van de project
gemanaged, met beperkte ruimte voor andere doeleinden (zoals
organisatie. Er wordt bovendien in de afgelopen periode een
testen, evenementen). Daarmee werden kansen gemist voor een
professionaliseringsslag gezien. Diverse gesprekspartners stellen
samenhangende ontwikkeling. Sinds het vertrek van de vorige
dat de projectorganisatie in een lastige context moet opereren.
luchthavendirecteur ligt de directie van de luchthaven en de
Gesprekspartners zien dat van hen enerzijds wordt verwacht
gebiedsontwikkeling (op tijdelijke basis) beide bij de directeur
dat zij kunnen laveren tussen politieke en ambtelijke structuren
van de projectorganisatie. Diverse betrokkenen geven aan dat
en anderzijds dat zij ondernemend zijn en commerciële kansen
de wisselwerking en afstemming nu gemakkelijker verloopt.
spotten en verzilveren.
Er wordt meer actief naar kansen gezocht voor een positieve
beperkt was. De luchthaven werd nadrukkelijk als vliegveld
wisselwerking, bijvoorbeeld met het evenemententerrein. Een aantal gesprekspartners merkt op dat verschillende oud-ambtenaren werkzaam zijn binnen de directie van
Acquisitie nog beperkt van de grond gekomen
Technology Base of ambtenaren worden gedetacheerd
Betrokkenen bij de gebiedsontwikkeling geven aan dat de
vanuit Enschede of Overijssel. Daardoor is kennis van en
acquisitie en ontwikkeling van het bedrijventerrein zeer beperkt
ervaring met de ambtelijke en bestuurlijke organisaties
van de grond heeft kunnen komen. Dat heeft voor een deel
sterk aanwezig. Technology Base weet binnen de gemeente
te maken met externe omstandigheden en de factor tijd: na
Enschede en provincie Overijssel de weg goed te vinden. De
afronding van het advies van de Commissie van Wijzen was
gesprekspartners zien dat de commerciële kant en daarvoor
er tijd nodig voor planvorming en ruimtelijke procedures.
benodigde aanpak daardoor minder goed is ontwikkeld. Een
Bovendien leek het er enige tijd op dat een groot deel van het
aantal gesprekspartners is hier kritisch op en stelt dat een meer
terrein voor Lithium Werks zou worden ontwikkeld. Nadat
commerciële insteek past bij het ontwikkelen en verhuren van
duidelijk werd dat Lithium Werks er niet zou komen en de
kavels, om zo invulling te geven aan de resterende opgave.
bestemmingsplanprocedure was afgerond kon de acquisitie voor het bedrijventerrein worden opgepakt. In 2020 is er een
Verschillende gesprekspartners stellen dat de visie en ambitie
acquisitiestrategie en -uitvoeringsplan met (acquisitie)acties
(het advies van de Commissie van Wijzen) helder is, maar de
voor Technology Base opgesteld. Juist in die fase kwamen
uitvoerings- en implementatiestrategie om hier invulling aan
er nieuwe tegenslagen met stikstof en COVID-19, wat de
te geven regelmatig ter discussie staat. De projectorganisatie
acquisitie opnieuw in de pauzestand zette.
Technology Base stelt daarnaast dat een heldere opdracht aan de uitvoeringsorganisatie ontbreekt. Er is geen opdracht of plan
Naast deze externe omstandigheden worden in de gesprekken
van aanpak door het DB vastgesteld waarin de wijze waarop
enkele meer organisatorische factoren geduid:
invulling te geven aan bijvoorbeeld gronduitgifte en acquisitie is uitgewerkt.
•
Opereren projectorganisatie Technology Base: Mede als gevolg van de omstandigheden neemt Technology Base een
Verschillende zittende huurders ervaren dat de
afwachtende houding aan. Er wordt nauwelijks proactief
projectorganisatie sterk is gericht op het scheppen van de
geacquireerd en men gaat hoofdzakelijk in gesprek met
randvoorwaarden voor de gebiedsontwikkeling (planvorming,
partijen die zichzelf tot de projectorganisatie wenden.
procedures, beleid) voor het binnenhalen van nieuwe
•
Topteam: In het advies van de Commissie van Wijzen had het
partijen en het ontwikkelen van vastgoed. Daardoor heeft de
Topteam een belangrijke rol in het werven van aansprekende
projectorganisatie in hun ogen minder aandacht voor hun rol
bedrijven. Het Topteam is na enkele jaren met zijn
als ‘huisbaas’. Zij verwachten een meer faciliterende houding
werkzaamheden gestopt, en deze rol is niet op vergelijkbare
van de projectorganisatie.
wijze opgevolgd. Sindsdien ligt de verantwoordelijkheid voor acquisitie bij de projectorganisatie. Daarnaast ligt er een (beperkte) opdracht bij OostNL om bij te dragen aan de acquisitie voor Technology Base. De invulling daarvan is gepauzeerd vanwege de onduidelijkheid rondom de beperkingen van de stikstofregelgeving.
29
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
•
Bestemmingsplan: Daarnaast wijst een groot aantal
4.4 Bevindingen
gesprekpartners op het (te) strak gedefinieerde bestemmingsplan, dat leidt tot een ingekaderd profiel voor
Op basis van een analyse van de feiten en beelden komen wij
Technology Base. Diverse – volgens de projectorganisatie en
in ons onderzoek tot de volgende bevindingen over het thema
het DB goed passende – geïnteresseerde bedrijven haakten
capaciteit:
(vroegtijdig) af in de acquisitiegesprekken, omdat zij voor
•
Technology Base werkt binnen een politieke, ambtelijke
hun bedrijvigheid geen ruimte zien binnen het profiel zoals
en commerciële context. Dat is een balansoefening waar
is vastgesteld in het bestemmingsplan. Daarbij wordt vooral
Technology Base gedeeltelijk in slaagt. De organisatie
gewezen op de beperkte mogelijkheden voor productie.
heeft een professionaliseringsslag doorgemaakt en de grip op de financiën verstevigd. De organisatie kan zich
Financiële resultaten van Technology Base
op commercieel gebied verder ontwikkelen (acquisitie,
Een aantal gesprekspartners geeft aan dat het tekort van
dealmaking).
€ 18,2 mln. (NCW 1-1-2022) is ingecalculeerd en dat dit
•
Technology Base heeft een flexibele uitvoeringsorganisatie
tekort al sinds 2014 rond dit getal fluctueert. Het tekort is
met veel externe inzet. Dat heeft als voordeel dat er snel en
opgebouwd in de periode dat de focus lag op de ontwikkeling
eenvoudig capaciteit kan worden bij- en afgeschaald, maar
van een burgerluchthaven, en de prioriteit vervolgens lag bij
heeft als nadeel dat medewerkers niet per definitie vast
de herziening van dat voornemen en de het aanpakken van de
betrokken zijn om aan de ontwikkeling te werken. Een deel
resterende opgave van het bedrijventerrein.
van het personeel voor TA is wel vast in dienst. •
Een heldere opdracht over de wijze waarop de
Verschillende gesprekspartners geven aan dat de meeste kosten
projectorganisatie Technology Base invulling moet geven
voor de fysieke maatregelen al gemaakt zijn, maar dat er ook
aan de doelstellingen ontbreekt. Dat geeft enerzijds
groot deel van de opbrengsten is gerealiseerd. Daarnaast wordt
flexibiliteit, maar geeft anderzijds weinig houvast voor de
aangegeven dat de opbrengsten van woningbouwontwikkeling
projectorganisatie. In de voorgaande jaren passeerden zo
een deel van de verliezen compenseert en hebben geleid tot een
allerlei opties de revue, van de integrale verkoop van het
positiever resultaat.
terrein tot blijvend publiek bezit (en alles wat daartussen zit). Hierdoor is het ‘succes’ van de ontwikkeling lastig vast
Vrijwel alle gesprekspartners houden er rekening mee dat de luchthaven en de gebiedsontwikkeling op de korte termijn geen
te stellen. •
De grondexploitatie voor de gebiedsontwikkeling fluctueert
zwarte cijfers opleveren. Een aantal gesprekspartners vraagt
al sinds 2015 rond een verwacht (en geaccepteerd) verlies
zich in de gesprekken hardop af of de financiële resultaten
van € 18 miljoen. De luchthaven kent de afgelopen jaren
leidend zouden moeten zijn. De maatschappelijke waarde van
een structureel exploitatietekort van circa € 350.000 per
een start- en landingsbaan voor de regio Twente en kansen
jaar. Daarnaast zijn er door gemeente Enschede en de
die in de toekomst liggen zijn niet eenvoudig te kwantificeren
provincie Overijssel organisatiekosten beschikbaar gesteld
en zijn onzeker. Een klein aantal gesprekspartners wijst op het
(onder meer voor bekostiging van het Topteam) en zijn de
‘onvervangbare’ karakter van de start- en landingsbaan. Indien
nodige subsidies beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling
deze eenmaal wordt gesloten, dan zal die (vanwege de hoge
van Technology Base. Dit geldt in het bijzonder voor
investeringskosten) nooit meer terugkomen.
de periode tot 2017. De afgelopen vijf jaar zijn geen aanvullende subsidies verleend.
30
HOOFDSTUK 5
Legitimiteit Dit hoofdstuk gaat in op de legitimiteit van de gebiedsontwikkeling van Technology Base. Onderdelen zijn de bestuurlijke legitimatie en het draagvlak bij (achterbannen van) de stakeholders, de samenwerking en de bestuurlijke organisatie.
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
5.1 Introductie
Governance van de Gemeenschappelijke Regeling
Dit hoofdstuk gaat in op de legitimiteit van de gebieds
Het bestuur van de gemeenschappelijke regeling bestaat uit een
ontwikkeling van Technology Base. Onderdelen zijn de
Algemeen Bestuur, Dagelijks Bestuur en voorzitter100. Hierbij is
bestuurlijke legitimatie en het draagvlak bij (achterbannen
in de gemeenschappelijke regeling vastgelegd dat het Algemeen
van) de stakeholders, de samenwerking en de bestuurlijke
Bestuur bestaat uit vier leden van het college van Gedeputeerde
organisatie. Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd:
Staten en uit vier leden van het college van burgemeester en
•
•
•
Feitelijke beschouwing. Deze informatie is verkregen
wethouders. Het Algemeen Bestuur wijst uit zijn midden een
vanuit beschikbare documentatie en geeft duiding aan de
voorzitter aan. Deze fungeert tevens als voorzitter van het
legitimiteit en draagvlak rondom de gebiedsontwikkeling
Dagelijks Bestuur, dat naast de voorzitter bestaat uit drie andere
Technology Base.
leden van het Algemeen Bestuur. Daarbij dient het Dagelijks
Beelden. Dit betreft de informatie, ervaringen, inzichten en
Bestuur een evenredige vertegenwoordiging van de deelnemers
meningen uit de gesprekken met betrokkenen vanuit de
te bevatten. Het Dagelijks Bestuur en elk van zijn leden
provincie Overijssel, gemeente Enschede en betrokkenen uit
afzonderlijk kennen een informatie- en verantwoordingsplicht
de omgeving.
aan het Algemeen Bestuur. Voor leden van het Algemeen
Bevindingen. In dit onderdeel komen wij, als onderzoekers,
Bestuur geldt dat zij een informatie- en verantwoordingsplicht
op basis van een afweging van de feiten en beelden tot een
hebben aan Provinciale Staten dan wel de gemeenteraad.
aantal bevindingen rondom de legitimiteit en draagvlak. In het directiestatuut worden de taken, bevoegdheden
5.2 Feitelijke beschouwing
en verplichtingen van de directeur vastgelegd (conform artikel 19, lid 3 van de Gemeenschappelijke Regeling). Het directiestatuut is door het AB op 16 december 2010 vastgesteld
Juridische basis en herkomst van de samenwerking
en is op 8 juni 2018 gewijzigd. De directeur heeft de taak om
Zoals in het feitenrelaas van hoofdstuk 2 reeds beschreven,
richten en hetgeen dat aan het AB en DB ter overweging en ter
sloten de provincie Overijssel en de gemeente Enschede in 2009
besluitvorming zal worden voorgelegd voor te bereiden101.
de projectorganisatie en de administratieve organisatie in te
een bestuursovereenkomst voor herontwikkeling van Vliegveld 97
Twente. Daarbij legde de gemeenteraad op 14 december 2009
Technology Base in relatie tot de regionale
in een amendement vast dat de samenwerking tussen provincie
samenwerking
en gemeente in een gemeenschappelijke regeling (GR) moest worden gerealiseerd, zodat leden van de gemeenteraad en
In het adviesrapport uit oktober 2014 legt de Commissie van
Provinciale Staten bij de totstandkoming van de ontwikkeling
Wijzen102 sterke nadruk op het versterken van de regionale
konden monitoren en bewaken. Uiteindelijk namen Provinciale
samenwerking tussen gemeenten en met het bedrijfsleven
Staten van Overijssel en de gemeenteraad van Enschede op
en kennisinstellingen. De Commissie adviseert de functie
respectievelijk 14 oktober 2010 en 8 november 2010 het
van Technology Base Twente-breed structureel aan te pakken
besluit tot het treffen van een gemeenschappelijke regeling, de
zodat de focus kan liggen op het aantrekken van bedrijven
Gemeenschappelijke Regeling Gebiedsontwikkeling Luchthaven
van (ver) buiten de regio in plaats van op regionaal-interne
Twente e.o. om de genoemde transformatie te effectueren.
concurrentie. Daarnaast geeft de Commissie ter overweging
Het regionaal Openbaar Lichaam ‘Area Development Twente’
om het deelgebied Noord van de voormalige luchthaven tot een
(ADT) was daarmee geboren. Naar aanleiding van het advies
gezamenlijke verantwoordelijkheid te maken van alle veertien
van de Commissie van Wijzen uit 2014 werd uiteindelijk
Twentse gemeenten.
98
besloten tot een wijziging van de naam in ‘Gemeenschappelijke Regeling Technology Base’99, wat vandaag de dag nog steeds de naam is.
97 98 99
32
Provincie Overijssel en gemeente Enschede, Bestuursovereenkomst Vliegveld Twente, 2009 Advies Commissie van Wijzen, Technology Base Twente, 30 oktober 2014 Gemeente Enschede en Provincie Overijssel, Gemeenschappelijke regeling Technology Base, 18 juli 2020
100 Provincie Overijssel en gemeente Enschede, Gemeenschappelijke regeling Gebiedsontwikkeling Luchthaven Twente en omgeving, 2010 101 Directiestatuut van de Gemeenschappelijke Regeling Technology Base, 8 juni 2018 102 Advies Commissie van Wijzen, Technology Base Twente, 30 oktober 2014
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Daarbij doet de Commissie een oproep: ‘De Commissie is er van
Heroriëntatie op de governance
overtuigd dat iedereen in Twente de urgentie ervaart: er moet nu
Zoals in paragraaf 2.2 reeds uiteengezet, besloten het college
iets gebeuren! Ga met z’n allen voor die stip op de horizon. Maak
van GS en het college van B en W begin 2017 tot beëindiging
van Technology Base Twente iets bijzonders. Kijk naar de wereld
van de gesprekken met een private ontwikkelaar over verkoop
om je heen en niet meer naar elkaar. Gun en vier met elkaar de
van het gehele noordelijk plangebied van Technology Base.
successen. De Commissie wenst u dit van harte toe!’
Die beëindiging was de aanleiding voor een herijking van de ontwikkelstrategie van Technology Base.104
De ontwikkeling van Technology Base is buiten het regionale programmeringsafspraken over bedrijventerreinen gehouden,
Er is daarbij gestart met een oriëntatie op de verschillende
met het argument dat dit terrein een unieke niche bedient en
mogelijke modellen. Deze oriëntatiefase heeft geleid tot de brief
daarmee niet concurreert met de overige bedrijventerreinen
‘Keuze vervolgproces Technology Base Twente en heroriëntatie
in de regio. De verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling is
GR-ADT’ die op 6 december 2017 aan gemeenteraad en
bij twee partijen belegd, zijnde de provincie Overijssel en de
Provinciale Staten is aangeboden, inclusief een memo ‘Keuze
gemeente Enschede.
heroriëntatie en vervolgproces’. Dit proces mondde uit in de discussienota heroriëntatie ontwikkelstrategie Technology Base,
Het Topteam als middel voor daadkracht en
welke consulterend is besproken in de gemeenteraad op 14
doorzettingsvermogen
januari 2019 en in de Staten op 9 januari 2019.
De Commissie van Wijzen stelde dat daadkracht en doorzettingsvermogen van belang waren voor een succesvolle
De heroriëntatie kende drie mogelijke varianten: het hand
herontwikkeling van het gebied. Om invulling te geven aan
haven van de GR, het oprichten van een aparte BV en ten
een daadkrachtige governance werd daarom het zogeheten
slotte het oprichten van een BV onder een GR. Destijds is
Topteam geïntroduceerd. Dit team, bestaande uit vier personen
gebleken dat de mogelijke varianten met een BV fiscaal een
(met een vertegenwoordiging van overheid, ondernemers en
negatieve businesscase hadden en dat wensen met betrekking
onderwijs), moest een team zijn ‘dat door kennis en statuur gezag
tot een slagvaardigere governance ook pasten in een variant
heeft en voorop gaat’. Dit Topteam moest worden bijgestaan
met een gemeenschappelijke regeling. Concreet besloten
door een klein, efficiënt bureau en door een klankbordgroep
Provinciale Staten en de gemeenteraad daarom begin 2019
waarin alle relevante spelers een vertegenwoordiging moesten
om – in lijn met het voorstel van de colleges van GS en B en W
hebben. Breed draagvlak voor de personen in het Topteam
– de gemeenschappelijke regeling als organisatievorm voor
waren daarbij voor de Commissie van Wijzen een harde
Technology Base te handhaven. Wel werd het Algemeen Bestuur
vereiste. Zo werd volgens de Commissie ook het primaat
verzocht om een wijzigingsvoorstel voor te bereiden op de
van de politiek niet uitgehold. Het Topteam zou uitsluitend
volgende punten:
kunnen opereren binnen het mandaat van de politiek (veertien
•
gemeenten in regio Twente en provincie) en zou zijn invloed
een actualisatie van de doelstelling en de taken van de organisatie.
niet ontlenen aan formele macht. Die bezat het namelijk
•
het borgen van de onafhankelijke gebiedsregie.
niet. In de woorden van de Commissie: ‘Het topteam ontleent
•
wijzigen van de regeling van een gemengde regeling naar
zijn invloed en gezag aan de statuur van de leden en het mandaat
een collegeregeling met slechts deelnemers vanuit de
van degenen die het, blijvend (!) steunen.’ Uiteindelijk ging het Topteam onder leiding van Aad Veenman – na een gezamenlijke
colleges. •
wijzigen van de naam van de regeling van
commissievergadering van de gemeenteraad van Enschede en
‘gebiedsontwikkeling Luchthaven Twente e.o.’ naar
Provinciale Staten – in februari 2015 van start. In het voorjaar
‘Technology Base’.
van 2018 werd besloten tot een afronding van de opdracht van het Topteam, dat in september 2018 een eindadvies
Dit heeft uiteindelijk geleid tot de collegeregeling
opleverde.
‘Gemeenschappelijke Regeling Technology Base’105 die medio
103
2020 is geëffectueerd.
103 Provincie Overijssel en gemeente Enschede, Eindadvies Topteam Technology Base, oktober 2018
33
104 Provincie Overijssel, Gemeente Enschede en Technology Base, Nota Proces heroriëntatie ontwikkelstrategie Technology Base, maart 2019 105 Gemeente Enschede en Provincie Overijssel, Gemeenschappelijke regeling Technology Base, 18 juli 2020
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Voorafgaand aan het besluit om de gemeenschappelijke
•
De voorbereiding op de DB-vergadering verloopt zowel via
regeling te wijzigen, heeft GS aan de Staten gemeld de
de GR als via de ambtelijke organisatie van afzonderlijke
eigen rol in de regeling en de behaalde resultaten in 2022
partners. Dat wordt door een aantal bestuurders als een
te willen evalueren. In het voorjaar van 2021 hebben GS
ongewenste herhaling van zetten ervaren. In sommige
en B en W vervolgens Staten en raad geïnformeerd over
situaties wordt vanuit de ambtelijke organisatie anders
de vervroeging van deze evaluatie, in de context van de
geadviseerd dan het voorstel vanuit de GR.
afgelopen bestuursovereenkomsten (Rijk/provincie/gemeente
•
Een groot aantal betrokkenen wijst op de (te) grote
en provincie/gemeente) en de situatie waarin specifiek de
nabijheid van de politiek, waarbij in de gemeenteraad en
luchthaven zich bevindt. Raad en Staten hebben op vrijwel
Provinciale Staten regelmatig een negatief sentiment en
hetzelfde moment ook aangedrongen op vervroeging van de
ongeduld op het boeken van concrete resultaten doorklinkt.
evaluatie.
Die politieke dynamiek werkt door in het handelen van de
106
leden van het AB en DB. Verschillende gesprekspartners
5.3 Beelden
stellen dat dit een golfbeweging is en de politieke aandacht fluctueert. Er zijn periodes waarin er binnen Provinciale Staten extra aandacht voor het dossier was, en periodes
Functioneren GR voor verbetering vatbaar
waar dat voor de raad van Enschede gold.
Uit gesprekken met zowel bestuurders als ambtenaren komt het beeld naar voren dat er veel draagvlak is voor de
Hoewel het merendeel van de gesprekspartners constateert
samenwerking tussen provincie en gemeente. De betrokken
dat de governancevorm risico’s in zich heeft op (te) grote
bestuurders ervaren de samenwerking als informeel en
nabijheid van de politiek en optimalisatie mogelijk is, zijn de
plezierig. Die samenwerking staat als zodanig dan ook niet
meningen verdeeld of dit zou moeten leiden tot een andere
ter discussie. Wel heeft de Gemeenschappelijke Regeling
organisatievorm (zoals een B.V.). Het wordt als logisch gezien
(GR) als organisatievorm de voorbije periode regelmatig ter
dat de besturen van Enschede en Overijssel grip houden op
discussie gestaan. Belangrijkste thema daarin is de mate van
deze ontwikkeling met een groot maatschappelijk en financieel
afstand van de politiek en bestuur tot de bedrijfsvoering van
belang. Bovendien zou een aanpassing op de governance
de projectorganisatie. In 2019 vond een heroriëntatie van de
opnieuw af kunnen leiden van de uitvoering, acquisitie en
governance plaats, maar drie jaar later lijkt het issue nog niet
ontwikkeling van het bedrijventerrein en vliegveld.
volledig opgelost. Daarbij worden diverse aandachtspunten De beelden lopen uiteen over de sturing door het DB.
Regionale concurrentie en gebrek aan gezamenlijk commitment
De samenwerking tussen Enschede en Overijssel in het
De Commissie van Wijzen adviseerde om in te zetten op een
DB wordt door betrokkenen als constructief en plezierig
versterking van de regionale samenwerking tussen gemeenten
ervaren. Wel geven meerdere direct betrokkenen aan dat het
en met het bedrijfsleven en kennisinstellingen.
benoemd: •
gesprek te sterk over uitvoeringsaspecten gaat. Anderzijds
•
wordt door sommigen aangegeven dat het contact tussen
Uit de gesprekken komt naar voren dat deze regionale (triple
de DB-leden en de GR (met uitzondering van de voorzitter)
helix-)inzet in aanvang is opgepakt door het Topteam, maar
summier is en beperkt blijft tot een DB-vergadering per
grotendeels is losgelaten na beëindiging van de inzet van het
kwartaal.
Topteam. Technology Base is niet opgenomen in de regionale
De rollen van DB (ziet toe op samenwerkingsbelang) en
programmering van bedrijventerreinen en wordt binnen de
AB (ziet toe op eigenaarsbelang) zijn verschillend, maar
regio niet zichtbaar als gezamenlijke iconische toplocatie
worden niet altijd zuiver gescheiden. Sommigen zien het AB
beschouwd. Technology Base concurreert met andere locaties
als een formaliteit met weinig toegevoegde waarde, waarbij
in de regio (zoals Kennispark Twente) en daarbuiten. Om
voor de afgevaardigden van Overijssel een rol speelt dat
concurrentie met andere bedrijventerreinen te beperken is het
zowel de DB- als AB-vergaderingen via het college worden
bestemmingsplan voor Technology Base uiteindelijk zo strak
voorbereid.
gedefinieerd dat een flink aantal geïnteresseerde bedrijven er niet terecht kan.
106 Gemeente Enschede, Memo definitieve opzet evaluatie Technology Base, 9 september 2021
34
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
aanvankelijk kritisch was op de ontwikkeling van Technology
Politieke en maatschappelijke dynamiek van invloed
Base en de impact die dit zou kunnen hebben op andere
De politieke en maatschappelijke dynamiek leidden, in
bedrijventerreinen in de regio. Als gevolg van de verbeterde
combinatie met de eerder benoemde kanttekeningen op de
conjunctuur is er nu meer ruimte om te verkennen hoe bredere
governance-vorm, in de ogen van diverse gesprekspartners
regionale samenwerking en programmering kan bijdragen
tot een zekere mate van opportunisme. Onder druk van
aan succesvolle ontwikkeling van Technology Base. Van een
politiek worden eerder vastgestelde uitgangspunten met
overaanbod van bedrijventerreinen is in de regio inmiddels
regelmaat ter discussie gesteld. Als voorbeeld wordt genoemd
geen sprake meer, er is juist een tekort. Dit kan kansen bieden
het uitgangspunt om het bedrijventerrein ten minste tien
voor Technology Base, maar gesprekspartners wijzen ook op
jaar in publieke handen te houden, dat opnieuw op tafel lag
het risico dat er nu druk ontstaat om het gebied te ontwikkelen
toen zich een geïnteresseerde partij meldde om een groot deel
als “regulier” bedrijventerrein en de kwalitatieve ambities en
van het bedrijventerrein over te nemen. Dit maakt het gebied
vestigingsvoorwaarden te gemakkelijk worden losgelaten.
afhankelijk van toevallige kansen en ontwikkelingen en maakt
Uit gesprekken met omliggende gemeenten blijkt dat men
het lastig om met rust en geduld een strategie te bepalen en
Beeldvorming wordt als hardnekkig negatief ervaren
daar aan vast te houden. Bovendien kunnen de discussies over
Gesprekspartners constateren dat de ontwikkeling van Twente
uitvoeringsstrategie van invloed zijn op het vertrouwen en de
Airport en Technology Base al sinds jaar en dag veel aandacht