Bijlage 2 Evaluatie gebieds ontwikkeling Technology Base
Tekst van het document
RAPPORT
Evaluatie gebieds ontwikkeling Technology Base 67115 | 13 juni 2022
RAPPORT
Evaluatie gebieds ontwikkeling Technology Base 67115 | 13 juni 2022
Ralph Kohlmann, Rogier Beenders, Sander Legen, Fransje Oudshoorn, Michael Theuns, Mireille Verwoest
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Evaluatie Gebiedsontwikkeling Technology Base Dit is een samenvatting van de rapportage Evaluatie Gebiedsontwikkeling Technology Base. Door te klikken op de icoon
wordt u naar de juiste sectie in het rapport gebracht.
Inleiding
Terugblik
Vooruitblik
gemeenschappelijke regeling opgericht om invulling
Doel
Doel
te geven aan de ontwikkeling van Technology Base.
Een Terugblik op de totale
Een Vooruitblik op de
Vanwege de resterende opgave en de inmiddels verlopen
gebiedsontwikkeling, om te
resterende opgave, gericht op
bestuursovereenkomst is Berenschot gevraagd een tussentijdse
evalueren hoe het proces is
het creëren van een overzicht
evaluatie van de gebiedsontwikkeling uit te voeren. In de
verlopen, wat er bereikt is,
van en een basis voor de
evaluatie blikken we terug op de totale gebiedsontwikkeling
wat goed en minder goed
te maken keuze over de
is gegaan en zo lessen te
verdere gebiedsontwikkeling
trekken voor de toekomst.
van Technology Base en
Gemeente Enschede en provincie Overijssel hebben een
van Technology Base, stellen we vast wat de resterende opgave is en blikken we vooruit naar de
exploitatie van Twente Airport.
toekomstige ontwikkeling van het gebied. Het onderzoekskader
Publieke waarde
met daarin de onderzoeksvragen
Terugblik
is gebaseerd op het publieke waarde model van Mark Moore. Legitimiteit
Capaciteit
Resultaten en resterende opgave
Het model bouwt op 3 elementen:
Publieke
Capaciteit:
Legitimiteit:
waarde: de
de wijze waarop
de legitimatie
(maatschappelijke)
de ondersteuning is
en het draagvlak
doelstellingen en
georganiseerd en de
bij achter-
de inhoudelijke
daarvoor beschikbare
bannen)van
oplossingen om die
mensen, middelen
de stakeholders.
doelen te bereiken.
en instrumenten.
De onderzoeks
De onderzoeks
De onderzoeks
vragen voor dit
vragen voor dit
vragen voor dit
thema worden
thema worden
thema worden
behandeld in
behandeld in
behandeld in
Hoofdstuk 3.
Hoofdstuk 4.
Hoofdstuk 5.
De inrichting van de nieuwe natuur (130 hectare ) is in 2016 gerealiseerd In 2014 is het evenemententerrein (58 hectare) aan een investeerder verkocht en wordt nu verder ontwikkeld. De woonparken ’t Vaneker en Prins Bernhardpark zijn voor een groot deel gerealiseerd, slechts enkele kavels resteren. Op het bedrijventerrein Technology Base is op dit moment 19.000 m2 van de beschikbare 124.000 m2 ontwikkeld. Twente Airport ziet een toename in gebruik maar heeft vooralsnog een structureel exploitatietekort.
Conclusies 1. Een aanzienlijk deel van de gebiedsontwikkeling is gerealiseerd, maar door stagnerende ontwikkeling van het noordelijk plandeel is vooralsnog in beperkte mate bijgedragen aan economische structuurversterking.
1
2. Politieke dynamiek heeft invloed op de stabiliteit van de strategische koers voor invulling van het noordelijk plandeel van Technology Base.
3. Het hoge ambitieniveau in het advies van Commissie van Wijzen is buiten beeld geraakt en alleen realiseer baar wanneer cruciale rand voorwaarden worden geborgd.
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Vooruitblik - Toekomstperspectief Perspectief gebiedsontwikkeling: De analyse van de Commissie van Wijzen is acht jaar later nog steeds grotendeels accuraat en actueel. Technology Base is een bijzondere locatie met unieke kwaliteiten en potentie. Dit biedt kansen voor het aantrekken van bedrijven. Die kansrijke uitgangssituatie wordt echter niet automatisch verzilverd. Uit het onderzoek komen diverse kritische succesfactoren naar voren.
Perspectief luchthaven: De luchthaven kent een lage kostenstructuur, maar is ook beperkt in de mogelijkheden om inkomsten te genereren. In een toekomstverkenning voor de luchthaven is een organisch pad uitgewerkt, dat ook investeringen vraagt. Dit rapport moet verder worden onderbouwd en uitgewerkt, maar biedt een goede basis voor een gesprek over de potentiële toegevoegde waarde van de luchthaven voor de regio.
Perspectief governance: Een belangrijke vraag voor Overijssel, Enschede en Technology Base is hoe de resterende opgave tot uitvoering te brengen, met voldoende slagvaardigheid en handelingsruimte voor de projectorganisatie. Aan dachtspunten daarbij zijn de voor- en nadelen van de gr als governance-vorm, duidelijkheid over de bevoegdheden, de informatiepositie en betrokkenheid van politieke achterbannen.
Een uitwerking van het toekomstperspectief van Technology Base hangt sterk af van politieke en afwegingen naar voren: •
Wat: welke doelstelling streven de publieke partners na bij het realiseren van de resterende opgave, en tegen welke prijs?
•
Hoe: welke sturingsfilosofie hanteren de publieke partners bij het realiseren van de resterende opgave?
Wanneer deze afwegingen worden gecombineerd in
Financieel resultaat Risicobeheersing, geen aanvullende risicovolle investeringen, beperken verlies
bestuurlijke keuzes. Daarin komen twee strategische
een assenkruis ontstaan vier strategische keuze richtingen. In het nulscenario wordt niet expliciet
Versterken inzet publieke partners en stakeholders, ambassadeurschap en samenwerking Intensieve betrokkenheid Versnellen
Versterken
Nulscenario
Beheersen
Faciliteren
Maatschappelijk resultaat Herijken beoogde publieke waarde, commitment, continuïteit en investeringsbereidheid
Strategische keuzes
Beperkte betrokkenheid Projectorganisatie gebiedsontwikkeling en luchthavenexploitatie op afstand van bestuur, ruimte voor uitvoering binnen beleidsmatige kaders en/of heldere opdracht
gekozen.
Aanbevelingen
2
1. Maak een heldere keuze over de ontwikkelstrategie van het bedrijventerrein en houd daar aan vast.
2. Pas het bestemmingsplan aan met een ruimere afbakening van het profiel HTSM/AMM.
3. Betrek de locatie Technology Base bij regionale afspraken over programmering van bedrijventerreinen.
4. Organiseer een gesprek in de gemeenteraad en Provinciale Staten over de toegevoegde maat schappelijke waarde van de luchthaven.
5. Werk de businesscase en de ontwikkelrichting voor Twente Airport verder uit.
6. Verduidelijk de bevoegdheden en verantwoordelijkheden.
7. Articuleer informatiebehoefte en professionaliseer informatievoorziening.
8. Bespreek in de gemeenteraad en Provinciale Staten de wenselijkheid van een gemeenschappelijke adviescommissie.
Inhoudsopgave 1.
Inleiding en aanleiding..........................................4
5.
Legitimiteit.................................................................31
1.1
Aanleiding.....................................................................................................5
5.1
Introductie................................................................................................. 32
1.2
Opdracht ......................................................................................................5
5.2 Feitelijke beschouwing................................................................... 32
1.3
Onderzoeksmethodologie .............................................................6
5.3 Beelden........................................................................................................34
1.4
Leeswijzer......................................................................................................7
5.4 Bevindingen.............................................................................................36
2.
Context: tijdlijn enuitgangssituatie ................. 8
6.
Analyse en conclusies..........................................37
2.1
Het plangebied.........................................................................................9
6.1
Introductie.................................................................................................38
2.2 Feitenrelaas...............................................................................................10
6.2 Analyse.........................................................................................................38 6.3 Conclusies en lessen......................................................................... 40
3.
Publieke waarde..................................................... 14
3.1
Introductie.................................................................................................. 15
7.
Toekomstperspectieven......................................43
3.2 Feitelijke beschouwing.................................................................... 15
7.1
Een blik op de toekomst............................................................... 44
3.3 Beelden........................................................................................................20
7.2 Publieke waarde: perspectief bedrijventerrein
3.4 Bevindingen.............................................................................................22
en luchthaven........................................................................................ 44 7.3 Capaciteit en legitimiteit:
4.
Capaciteit...................................................................24
4.1
Introductie................................................................................................. 25
4.2 Feitelijke beschouwing................................................................... 25 4.3 Beelden........................................................................................................29 4.4 Bevindingen.............................................................................................30
perspectief governance................................................................. 48 7.4 Scenario’s en strategische keuzes..........................................50 7.5 Aanbevelingen voor het vervolgproces.............................. 52
HOOFDSTUK 1
Inleiding en aanleiding
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
1.1
Aanleiding
1.2 Opdracht
Projectorganisatie Technology Base (TB), voorheen Area
Op 14 september 2021 hebben de beide colleges
Development Twente, werkt sinds 2010 als gebiedsregisseur
onderzoeksvragen voor de evaluatie vastgesteld, waarbij ook
aan de ontwikkeling van de voormalig luchtmachtbasis
aandachtspunten vanuit de gemeenteraad van Enschede (raad)
Twenthe. Na het besluit van het ministerie van Defensie
en Provinciale Staten van Overijssel (PS) zijn betrokken. Beide
om de luchthaven te verlaten, is er een gemeenschappelijke
colleges hebben PS en de raad met een brief geïnformeerd over
regeling (GR) opgericht om het gebied te gaan ontwikkelen
de onderzoeksopzet:
voor nieuwe functies. Dit samenwerkingsverband tussen het college van Gedeputeerde Staten van Overijssel en het college van burgemeester en wethouders van Enschede heeft als doel de integrale gebiedsontwikkeling, binnen door de deelnemers
Het doel van de evaluatie is inzicht krijgen in de te maken keuzes over de resterende opgave van Technology Base. De evaluatie bestaat uit twee samenhangende onderdelen2:
gestelde kaders van het projectgebied, te realiseren. Het betreft toekomstbestendige bestemmingen die een belangrijke
•
bijdrage (zullen) leveren aan de economie, ecologie, natuur, woningbouw en leefbaarheid van de regio.
Een bondige terugblik op de totale gebiedsontwikkeling, gericht op de ‘lessons learned’. Het doel is om te evalueren hoe dit proces is verlopen, wat er bereikt is, wat goed
natuur. Veel ontwikkelingen, zoals de woonparken en het
en minder goed is gegaan en zo lessen te trekken voor de toekomst. Een vooruitblik op de resterende opgave, gericht op het creëren van een overzicht van en een basis voor de te maken keuzes door beide colleges. Het gaat daarbij om keuzes gericht op een zo succesvol mogelijke verdere gebiedsontwikkeling van Technology Base en exploitatie van Twente Airport.
ontwikkelen van nieuwe natuur, zijn succesvol afgerond. Voor
De onderzoeksvragen zijn door de colleges van Overijssel en
het bedrijventerrein en de luchthaven Twente Airport ligt er
Enschede als volgt vastgesteld:
De koers voor de gebiedsontwikkeling is sinds 2009 een aantal keer gewijzigd en aangescherpt, onder meer op basis van het in 2014 uitgebrachte advies van de Commissie van Wijzen1. Het gebied is getransformeerd naar bestemmingen voor woningbouw, bedrijventerreinen, luchthaven en
nog een resterende opgave. Vanwege de resterende opgave en de inmiddels verlopen bestuursovereenkomst tussen het Rijk,
1. Resultaten van de gebiedsontwikkeling: in hoeverre is de
de provincie Overijssel en gemeente Enschede, is Berenschot
herontwikkeling afgerond zoals in 2009 beoogd, en welke
gevraagd een tussentijdse evaluatie van de gebiedsontwikkeling
opgave resteert? Wat zijn aanbevelingen voor de resterende
uit te voeren.
opgave, op basis van ‘lessons learned’ sinds de start van de gemeenschappelijke regeling?
In deze evaluatie blikken we terug op de totale
2. Bestuurlijke samenwerking: hoe kijken beide deelnemers in de
gebiedsontwikkeling van Technology Base, stellen we vast
regeling terug op de samenwerking? Wat zijn de bestuurlijke
wat de resterende opgave is en blikken we vooruit naar
perspectieven van beide deelnemers in de komende jaren als
de toekomstige ontwikkeling van het gebied. De lessen en
het gaat om het benutten van kansen, het wegnemen van
inzichten uit de terugblik vormen het vertrekpunt voor de
belemmeringen en/of het omgaan met risico’s? Welke opties
vooruitblik. Deze evaluatie vormt daarmee een basis voor
zijn er voor ieders toekomstige rol qua eigendom, investeringen
keuzes en eventuele besluiten om te komen tot een succesvolle
en regie op de ontwikkeling? Wat zijn de daarbij passende rollen
verdere gebiedsontwikkeling van Technology Base.
van gemeenteraad en Provinciale Staten? 3. Inhoudelijke reflectie op het profiel: wat is er nodig om de resterende opgave succesvol af te ronden? Welke scenario’s zijn er voor een succesvolle afronding en wat betekent dat voor de uitgangspunten en kaders die aan de gebiedsontwikkeling zijn verbonden? Wat zijn de daarbij passende rollen van gemeenteraad en Provinciale Staten?
1
5
Provincie Overijssel, Advies Commissie van Wijzen Technology Base Twente, 30 oktober 2014
2
Brief aan Provinciale Staten, Onderzoeksvragen evaluatie Technology Base, 14 september 2021 en brief aan de gemeenteraad, Evaluatie GR Technology Base, 16 september 2021
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
1.3 Onderzoeksmethodologie
Bij een goede balans tussen deze drie domeinen ontstaat publieke waarde op een effectieve, efficiënte en gelegitimeerde
Wij hebben de onderzoeksvragen van Overijssel en
wijze. Wij voegen het onderdeel context aan dit model toe.
Enschede aangevuld en verwerkt in een onderzoekskader.
De context is de situatie waarin de drie domeinen (in de loop
Een onderzoekskader wordt gebruikt om tot een goede en
der jaren) met elkaar interacteren en waarbij externe factoren
volledige beantwoording van de onderzoeksvragen te komen.
en ontwikkelingen, zoals economische ontwikkelingen en
In het onderzoek maken we onderscheid tussen feitelijke
ontwikkelingen op het gebied van COVID-19 van invloed
informatie, beelden en meningen (van betrokkenen) en onze
kunnen zijn op de situatie.
bevindingen, analyse en conclusies. Deze bevindingen, analyse en conclusies hebben wij - als onderzoekers - gebaseerd op
De onderzoeksvragen voor de evaluatie zijn aan de hand van
de feitelijke informatie, gesprekken en werksessies, met ons
het Publieke waardemodel geordend, aangevuld en vertaald
onderzoekskader als raamwerk.
naar indicatoren. Het onderdeel context komt terug in het onderzoekskader (bijlage 1) en wordt betrokken bij de
Onderzoekskader
samenhangende analyse (hoofdstuk 6). In het onderzoekskader is een duidelijke scheiding aangebracht tussen vragen die zich richten op de terugblik en een vooruitblik naar het toekomstperspectief. Bijlage 2 geeft een overzicht van de
Publieke waarde
hoofdstukken en paragrafen waarin de onderzoeksvragen worden beantwoord.
Begeleiding en ondersteuning bij het onderzoek Het onderzoek is begeleid door een begeleidingsgroep van drie personen van de gemeente Enschede en de provincie Overijssel. Zij hebben de documentatie aangeleverd, meegedacht over de gesprekspartners en meegelezen met de bevindingen en conclusies van het onderzoek. Legitimiteit
Capaciteit
Ook is een klankbordgroep met een vertegenwoordiging van raadsleden en Statenleden bij het onderzoek betrokken. Zij zijn aan het begin van en halverwege het onderzoek betrokken. In het begin van het onderzoek hebben zij gereflecteerd op
Binnen deze evaluatie hanteren wij het Publieke waardemodel
het onderzoekskader, meegekeken met het plan van aanpak
van Mark Moore als basis voor ons onderzoekskader. Dit
en meegedacht over de gesprekspartners. Halverwege het
model vat op toegankelijke wijze de essentie van de werking van
onderzoek heeft de klankbordgroep op de bevindingen
publieke organisaties in een netwerkachtige setting. Het model
gereflecteerd en aandachtspunten voor het vervolg meegegeven.
3
kent drie domeinen die in samenhang met elkaar bekeken worden: • •
•
3
6
Voor het onderzoek is het van belang dat de inhoud en de
Publieke waarde: de (maatschappelijke) doelstellingen
resultaten van het onderzoek niet ter discussie staan. We maken
en de inhoudelijke oplossingen om die doelen te bereiken.
daarom gebruik van een reflectie/second opinion uitgevoerd
Capaciteit: de wijze waarop de ondersteuning is
door de heer prof. dr. Jos Arts, hoogleraar Environmental &
georganiseerd en de daarvoor beschikbare mensen,
Infrastructure Planning aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij
middelen en instrumenten.
is in een onafhankelijke rol betrokken om de methodologische
Legitimiteit: de legitimatie en het draagvlak
kwaliteit van het onderzoek te borgen en na afloop van het
(achterbannen) van de stakeholders.
onderzoek een second opinion uit te voeren.
Moore, M, Creating public value, Strategic management in government. Cambridge: Harvard University Press, 1995
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Proces en onderzoeksmethoden
uit de documenten, gesprekken en werksessies. De mondelinge
In het onderzoek maken we onderscheid tussen feitelijke
informatie verkregen uit de interviews en werksessies is als volgt
informatie, beelden en bevindingen:
beoordeeld:
De feitelijke informatie is hoofdzakelijk verkregen vanuit beschik
•
bare documentatie. De documenten zijn verkregen uit openbare
Is de informatie door meerdere personen (met verschillende achtergronden) gegeven?
bronnen, zijn aangeleverd door de provincie Overijssel, gemeente
•
Is de informatie onderling congruent, logisch en consistent?
Enschede en Technology Base en/of zijn aan de orde gekomen
•
Wordt de informatie ondersteund door schriftelijke bronnen?
tijdens de gesprekken. Aan de hand van deze informatie hebben we aanvullende documentatie opgevraagd en via openbare bronnen
Hoe meer van deze vragen met ‘ja’ beantwoord kunnen worden,
opgezocht (‘snowballing’). In bijlage 3 is een literatuurlijst met
hoe relevanter en betrouwbaarder de mondelinge informatie is.
gebruikte documenten opgenomen. Deze documenten geven
Indien de informatie door een of een aantal gesprekspartners
duiding aan de beoogde doelen van de gebiedsontwikkeling, de
wordt gegeven of tegenstrijdig is met wat anderen zeggen, gaat
kaders waarbinnen de gebiedsontwikkeling plaatsvindt en de
het om een verschil van inzicht. Deze verschillende inzichten
samenwerking en inzet van betrokken partijen. Alle documenten
kunnen voor de beeldvorming relevant zijn. Onze bevindingen
zijn gecodeerd en geanalyseerd met behulp van de digitale tool
hebben we op juistheid en volledigheid getoetst in een werksessie
ATLAS.ti. We hebben de kwalitatieve onderzoeksdata systematisch
met betrokkenen vanuit Technology Base, de gemeente Enschede
onderzocht, door de relevante informatie te coderen en om te
en provincie Overijssel. Op basis van deze bevindingen hebben
zetten naar overzichtelijke output. In bijlage 6 zijn de coderingen
wij onze analyse en conclusies uitgewerkt.
opgenomen. Voor de vooruitblik is in twee werksessies gesproken over kansen De beelden zijn ervaringen, inzichten, overwegingen en meningen
voor een succesvolle afronding van de gebiedsontwikkeling (met
van betrokken personen en instanties bij de gebiedsontwikkeling
regionale stakeholders) en de bestuurlijke perspectieven (met
van Technology Base (nu en in het verleden). Deze beelden zijn
bestuurders van de provincie Overijssel en de gemeente Enschede).
middels individuele gesprekken en groepsgesprekken verkregen.
Dit heeft geleid tot een schets van het toekomstperspectieven,
In totaal hebben we 23 gesprekken gevoerd met 44 personen.
scenario’s en strategische afwegingen. Door de inzichten uit
We hebben de gesprekspartners op diversiteit geselecteerd, zodat
de werksessies te combineren met eerder opgehaalde lessen
we inzicht krijgen in de verschillende perspectieven rondom de
en bevindingen, zijn de onderzoeksvragen van de vooruitblik
gebiedsontwikkeling. De lijst van gesprekspartners hebben we
beantwoord en bijpassende aanbevelingen geformuleerd.
met de begeleidingscommissie en klankbordgroep besproken en aangevuld. Een lijst met organisaties die we hebben gesproken is in bijlage 4 opgenomen. Hierin hebben we ook aangegeven welke
1.4 Leeswijzer
gesprekken geen doorgang hebben gevonden, en hoe we hiermee zijn omgegaan. Op basis van het onderzoekskader hebben wij een
Het rapport is als volgt opgebouwd:
interviewleidraad opgesteld en vooraf met de deelnemers gedeeld.
•
De interviewleidraad is in bijlage 5 opgenomen. Van de gesprekken
context en huidige situatie van de gebiedsontwikkeling van
zijn verslagen gemaakt voor ons eigen (intern) gebruik. De beelden zijn geanonimiseerd en niet herleidbaar naar individuen. In de
de voormalige vliegbasis Twenthe. •
beelden maken we gebruik van een kwalitatieve duiding: •
Eén gesprekspartner: één persoon.
•
Een aantal gesprekspartners: circa één tot vijfpersonen.
•
Verschillende en meerdere gesprekspartners: circa vijf tot
Hoofdstuk 3 bevat de feiten, beelden en bevindingen vanuit de invalshoek van publieke waarde.
•
Hoofdstuk 4 bevat de feiten, beelden en bevindingen vanuit de invalshoek van capaciteit en organisatie.
•
tien personen.
Hoofdstuk 5 bevat de feiten, beelden en bevindingen vanuit de invalshoek legitimiteit en draagvlak.
Een groot aantal gesprekspartners: meer dan tien personen.
•
Door de feitelijke informatie en beelden te toetsen aan de in het
•
•
Hoofdstuk 2 bevat de een chronologische beschrijving van de
Hoofdstuk 6 biedt een overkoepelende analyse en hoofdconclusies van de terugblik.
7
Hoofdstuk 7 bevat het toekomstperspectief en een aantal
onderzoekskader opgestelde criteria hebben wij, als onderzoekers,
scenario’s met te maken keuzes om invulling te geven aan de
bevindingen geformuleerd. Dit is onze interpretatie en weging
resterende opgave voor de gebiedsontwikkeling. Hierin zijn
van de feitelijke informatie en beelden (van de betrokkenen)
onze aanbevelingen voor het vervolgproces opgenomen.
HOOFDSTUK 2
Context: tijdlijn en uitgangssituatie Dit hoofdstuk schetst het plangebied, de (historische) context en tijdlijn van de gebiedsontwikkeling van de voormalige vliegbasis Twenthe.
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
2.1 Het plangebied
Twente Airport Sinds de Tweede Wereldoorlog kent vliegbasis Twenthe
Het plangebied ‘Technology Base’ bevindt zich ten noorden van
een militaire functie voor de Koninklijke Luchtmacht. Naast
de stad Enschede, grenzend aan Hengelo en Oldenzaal en dicht
militair gebruik van de luchthaven vindt er op dat moment
bij de Duitse grens. Het gebied is vrijgekomen nadat de militaire
op kleine schaal burgerluchtvaart plaats, zoals zakelijk
vliegbasis Twenthe is gesloten. Dit gebied kent in totaal 480
vliegverkeer en vakantievluchten.
hectare (ha), verdeeld over meerdere deelgebieden, waaronder: •
Technology Base
Nadat de landingsbaan van drie kilometer in 2002 compleet
•
Het natuurgebied, onderdeel van Natuur Netwerk
is vernieuwd, wordt door de minister van Defensie in 2003
Nederland (NNN)
besloten om de vliegbasis te sluiten. In januari 2008 is het
•
De evenementenlocatie
vertrek van Defensie definitief en kent de luchthaven geen
•
Deventerpoort
militaire functie meer.
•
Woonparken ’t Vaneker, Prins Bernhardpark en de Fokkerweg.
Op 30 maart 2017 is Twente Airport heropend voor zakelijk
De volgende afbeelding biedt een illustratie van het totale
en klein recreatief vliegverkeer. Op Twente Airport zijn alleen
plangebied van de gebiedsontwikkeling Technology Base.
vluchten onder Visual Flight Rules (zichtvliegvoorschriften, VFR) mogelijk. Dat betekent dat uitsluitend onder goede weerscondities kan worden gevlogen. Indien de weerscondities niet goed zijn, dan moeten vluchten uitwijken naar andere luchthavens.
Het natuurgebied is onderdeel van Natuur Netwerk Nederland en gelegen in het centrum van het plangebied tussen het bedrijventerrein en de evenementenlocatie. Dit gebied van 130 hectare is in eigendom van de provincie Overijssel en is ingericht als nieuwe natuur na de sluiting van de militaire vliegbasis Twenthe. De evenementenlocatie (Vliegveld Twenthe Evenementen locatie, VTE) is circa 58 hectare groot en wordt gebruikt voor evenementen, beurzen en festivals. Het gebied is verkocht aan een private investeerder. Deze is tevens de eigenaar van de Deventerpoort, een locatie ten zuiden van het terrein waar oorspronkelijk de terminal van de burgerluchthaven stond. Ten slotte zijn er enkele woonparken die onderdeel zijn van Het deelgebied Technology Base bestaat uit een (nog groten
de gebiedsontwikkeling Technology Base. Deze woonparken
deels te ontwikkelen) bedrijvenpark ten noorden van het gebied
zijn gebouwd op de gronden van de oude kazernes van
en Twente Airport. Binnen het 230 ha grote terrein van dit
de voormalige vliegbasis Twenthe. In totaal zijn er drie
deelgebied kan circa 80 ha worden gebruikt voor bedrijven om
woonparken ontwikkeld binnen de plannen van de
zich te vestigen. De overige grond van dit deelgebied komt toe
gebiedsontwikkeling. Dit zijn ’t Vaneker ten zuiden van het
aan Twente Airport.
plangebied, Prins Bernhardpark ten oosten van het plangebied en de Fokkerweg nabij de Deventerpoort.
9
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
2.2 Feitenrelaas
Begin 2010 laat de Vereniging Omwonenden Luchthaven Twente (VOLT) een second opinion uitvoeren om aan te
Voorgeschiedenis en aanvang gebieds ontwikkeling (2003-2014)
tonen dat 1,2 miljoen passagiers per jaar niet haalbaar is. Het
In 1931 wordt een civiel vliegveld in gebruik genomen aan
zijn voor Twente Airport. Deze onzekerheden zijn groter dan
de noordzijde van Enschede, in de buurt van Lonneker. Na
voor grotere luchthavens. Het onderzoek stelt dat Twente
de Tweede Wereldoorlog neemt de Koninklijke Luchtmacht
Airport niet meer dan 0,5 miljoen passagiers kan verwachten.
het terrein over en vormt het de basis voor meerdere F16-
Deze inschatting is gebaseerd op basis van de meest
straaljagers. Tevens wordt de luchthaven gebruikt voor zakelijk
optimistische aannames. Een meer realistische inschatting is
vliegverkeer en vakantievluchten. In juni 2003 neemt de
volgens dit onderzoek 0,3 tot 0,5 miljoen passagiers in 203011.
onderzoek concludeert dat er een groot aantal onzekerheden
minister van Defensie een besluit om de militaire vliegbasis Twenthe te sluiten.4 In juni 2007 sluiten de rijksoverheid, de provincie Overijssel en gemeente Enschede een overeenkomst
Onderdeel van de bestuursovereenkomst is dat de gemeente
waarin zij afspreken om gezamenlijk te werken aan de
Enschede en provincie Overijssel een Europese aanbesteding
gebiedsontwikkeling van de luchthaven.
uitschrijven voor de exploitatie van een commerciële luchthaven. In januari 2011 stellen het college van
Deze samenwerking kent de naam Vliegwiel Twente
Gedeputeerde Staten (GS) van de provincie Overijssel en
Maatschappij (VTM) en heeft als missie om het gebied zodanig
het college van burgermeester en wethouders (B en W)
te ontwikkelen, dat het werkgelegenheid creëert binnen het
van de gemeente Enschede de kaders en richtlijnen van
profiel van de regio. VTM ontwikkelt twee structuurvisies:
de aanbesteding vast.12 In april 2011wordt gestart met de
structuurvisie A zonder luchtvaart gebonden activiteit en
aanbesteding.13 In december 2012 sluit de aanbesteding zonder
structuurvisie B met luchtvaart gebonden activiteit. Het Rijk
geschikte kandidaten. De drie geïnteresseerde partijen hebben
en de gemeente Enschede stemmen in met structuurvisie B
zich teruggetrokken uit de aanbesteding. Het bestuur van
als koers voor de gebiedsontwikkeling. Het plan krijgt echter
ADT informeert het bestuur van de gemeente en de provincie
geen steun in Provinciale Staten van Overijssel.
hierover in februari 201314. Gelijktijdig wordt er een scenario
5
67
Nadat de
volgorde van natuurontwikkeling wordt gewijzigd en er meer
ontwikkeld van zogenoemde ‘no-regret’-maatregelen, mocht
duidelijkheid is over de haalbaarheid van de plannen, wordt
duidelijk worden dat er geen burgerluchthaven kan worden
structuurvisie B alsnog goedgekeurd in Provinciale Staten.
geopend15.
8
Het Rijk, de provincie Overijssel en gemeente Enschede leggen hun samenwerking vast in de Bestuursovereenkomst
In februari 2013 is er contact met een in de regio gevestigde
Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twente (december 2009)
ondernemer, die niet deelnam aan de openbare aanbesteding,
en een addendum daarop (juni 2010). Vervolgens treedt
om de exploitatie van de luchthaven over te nemen. ADT en
op 1 december 2010 de gemeenschappelijke regeling Area
deze ondernemer sluiten een intentieovereenkomst om de
Development Twente (ADT) in werking9.
luchthaven uit te baten16. In mei 2013 wordt bekend dat deze partij voldoet aan de kwalificatie-eisen die in de aanbesteding
Inschatting van het aantal passagiers
zijn genoemd17.
Een belangrijk uitgangspunt voor het plan met de lucht haven (Structuurvisie B) is dat er sprake is van 1,2 miljoen
In mei 2014 informeert ADT het college van B en W van
passagiers per jaar. Dit aantal baseert VTM op twee
de gemeente Enschede over een besluit van de Europese
haalbaarheidsonderzoeken die in 2008 zijn uitgevoerd.
Commissie aangaande de legitimiteit van meerdere
Deze onderzoeken zijn kritisch over de haalbaarheid van
investeringen van overheidspartijen op het luchthaventerrein18.
een Twentse luchthaven én benadrukken de onzekerheden rondom die luchthaven10. 4 5 6 7 8 9 10
10
NSOB, Evaluatieonderzoek gebiedsontwikkeling in relatie tot besluitvorming gemeente Enschede, 2015 Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Minister van Verkeer en Waterstaat, Voorkeursbesluit luchthaven Twente, 13 juli 2009 NSOB, Evaluatieonderzoek gebiedsontwikkeling in relatie tot besluitvorming gemeente Enschede, 2015 Provincie Overijssel, Besluit ruimtelijke visie gebiedsontwikkeling luchthaven Twente, 16 juni 2010 Provincie Overijssel, Vaststelling GR gebiedsontwikkeling, 10 november 2010 K. Veenma, Ruimte voor onzekerheid, interactie tussen actoren in de dynamiek
11 12 13 14 15 16 17 18
van infrastructuurplanning (p 90), oktober 2021 SEO, The passenger potential of Twente Airport, 2010 Gemeente Enschede, Kadernota aanbesteding luchthaven Twente, 4 januari 2011 ADT, Request for expression of interest, 28 april 2011 ADT, Onderzoek ‘waarom geen biedingen’ n.a.v. aanbesteding, 12 februari 2013 ADT, Advies heroriëntatie en no regret maatregelen, 12 februari 2013 ADT, Intentieverklaring ADT en Reggeborgh BV, 12 februari 2013 ADT, Rapportage kwalificatie consortium, 13 mei 2013 ADT, Vertraging ontwikkeling Luchthaven Twente, 9 mei 2014
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Een besluit van de Europese Commissie is voor de zomer
Zo worden er drie woongebieden ontwikkeld (’t Vaneker, Prins
van 2014 nodig om de afspraken met de politiek en de
Bernhardpark en de Fokkerweg), een gebied voor ‘leisure’ aan
initiatiefnemer te halen . Deze afspraken richten zich op
de zuidoostkant van het gebied en een natuurgebied ten zuiden
de deadline om eind 2014 operationeel te zijn. In juni 2014
van de landingsbaan21. Vanwege de financiële crisis worden de
informeert ADT het college van GS en het college van B en W
plannen voor de woningbouw in 2011 herzien. Deze plannen
dat de Europese Commissie twijfelt over de legitimiteit van de
zijn in januari 2012 opnieuw vastgesteld, waarin een grotere rol
investeringen. ADT stelt dat deze twijfels niet op korte termijn
wordt voorzien voor al bestaande gebouwen op de voormalige
kunnen worden opgelost, waardoor deze deadline niet gehaald
kazernes22. In 2014 wordt het eerste pand op ’t Vaneker
kan worden20. Om deze reden besluit ADT af te zien van
verkocht. Voor het ‘leisure’-deel van de gebiedsontwikkeling
verdere inspanningen om een commerciële burgerluchthaven te
worden de voormalige werkparken De Strip en Oostkamp in
openen. Dit besluit wordt overgenomen door de gemeenteraad
2014 verkocht aan een private investeerder. Omwonenden zijn
en Provinciale Staten.
kritisch op de ontwikkeling van dit deel van de voormalige
19
vliegbasis, vooral vanwege geluidsoverlast23. Ten slotte wordt De gebiedsontwikkeling op basis van Structuurvisie B bevat,
het natuurgebied ten zuiden van de landingsbaan ontwikkeld.
naast de ontwikkelingen rondom de luchthaven, meer
De realisatie van het natuurgebied verloopt soepel. Het gebied
onderdelen.
wordt in 2016 overgedragen aan de provincie Overijssel als onderdeel van Natuur Netwerk Nederland (NNN)24. Figuur 2. Tijdlijn en mijlpalen ontwikkeling Technology Base.
Keuze voor ontwikkelen commerciële burgerluchthaven
2003
2009
Defensie kondigt sluiting Vliegbasis Twenthe aan
Geen gegadigden openbare aanbesteding
2010
2012
Openstelling aanbesteding exploitatie luchthaven Start GR Area Development Twente
Natuurgebied overgedragen aan Provincie Overijssel
Proces heroriëntatie afgerond: TA blijft publiek
Start nieuwe GR Technology Base
Verkoop Strip en Oostkam en verkoop eerste woonkavel
Eindadvies Kwaliteitsteam
Eindadvies Topteam
Verkoop Deventerpoort
Advies CvW na besluit geen burgerluchthaven
Start proces heroriëntatie governance
2013 Intentieovereenkomst exploitatie luchthaven met Reggeborgh
2014
2015
2016
Bestemmingsplannen Geschil TA en Noord en Midden ILT over opstijgen vastgesteld type vliegtuigen
2017
2018
Start Topteam en Kwaliteitsteam
Besluit grond niet te verkopen aan Schipper Bosch
Start gesprekken met Schipper Bosch
Luchthavenbesluit vastgesteld
2019
2020
Lithium Werks strandt
Advies doorontwikkeling TA
2021
2022
Besluit bestemmingplan Midden
Bestemmingsplan Midden wordt vernietigd
Eerste bedrijven vestigen zich op TB
21 19 20
11
Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 ADT, Rapportage stand van zaken en verkenning scenario’s, 5 juni 2014
22 23 24
Provincie Overijssel, ruimtelijke visie gebiedsontwikkeling Luchthaven Twente e.o., 16 juni 2010 ADT, Ontwikkelingsplan, januari 2012 Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Een nieuw profiel voor Technology Base (2014-2018)
In februari 2017 stuurt het Topteam een tussenbalans naar de
Na het besluit om niet door te gaan met de commerciële
raad en Provinciale Staten. Het Topteam rondt in oktober 2018
luchthaven, gaan Enschede en Overijssel op zoek naar een
zijn werkzaamheden af met een advies dat wordt gestuurd naar
alternatieve invulling van het gebied. De gemeenteraad en
de provincie Overijssel en de gemeente Enschede32 33.
Provinciale Staten besluiten in juli 2014 een Commissie van Wijzen in te stellen onder leiding van Bernard Wientjes25. Deze
In september 2016 stellen Provinciale Staten een herziene
commissie krijgt de opdracht een nieuw toekomstperspectief
versie van de gebiedsvisie vast, die ook niet-luchthaven
voor Twente en het luchthaventerrein te schetsen en onderzoekt
gebonden activiteit in het gebied mogelijk maakt34. In 2017
de rol van de vliegbasis voor een economisch en duurzaam
openen de eerste bedrijven hun deuren op het bedrijventerrein,
Twente. In oktober 2014 publiceert de Commissie haar advies,
waarvan een deel van de bedrijven zich vestigt in verbouwde
waarin staat dat de luchthaven in een fraai coulisselandschap
F16-shelters. Daarnaast opent in datzelfde jaar een bedrijf
een ‘internationale ontwikkel-, demonstratie-, test- en
dat zich specialiseert in het hergebruik van vliegtuigen aan de
productiezone’ moet vormen voor advanced materials and
luchthavenkant van het gebied. In april 2017 landt het eerste
manufacturing. Daarbij ligt de nadruk op testen en is er ruimte
vliegtuig voor demontage35. Dit is mogelijk omdat de Staten
voor luchtvaart, maar op zeer beperkte schaal. Bovendien
van Overijssel in maart 2017 het luchthavenbesluit hebben
stelt de Commissie van Wijzen een naamswijziging voor: het
vastgesteld. Hierin is opgenomen dat de luchthavenfunctie
noordelijk deel van het plangebied zou de naam Technology Base
intact blijft en vliegtuigen kunnen landen en opstijgen van het
krijgen. Om de plannen van de commissie in gang te zetten,
vliegveld36.
adviseren zij om een Topteam en Kwaliteitsteam in te stellen; waar het Topteam zich focust op het vinden van bedrijven voor
Nadat is besloten om een einde te maken aan de plannen voor
het te ontwikkelen bedrijventerrein, focust het Kwaliteitsteam
een commerciële luchthaven, voert ADT gesprekken met een
zich op de ruimtelijke kwaliteit van de gebiedsontwikkeling26.
private ontwikkelaar om het noordelijke deel van de luchthaven te verkopen. De partijen bereiken geen overeenkomst over de
Overijssel en Enschede werken het advies van de Commissie
vraagprijs van het gebied, waardoor de gesprekken in 2017
van Wijzen uit in een plan van aanpak. In februari 2015
stranden37. Dit vormt echter wel het startsignaal voor een
sturen de colleges van GS en B en W dit plan van aanpak
heroriëntatie op de aanpak van de ontwikkeling van Technology
naar Provinciale Staten en de gemeenteraad,. Dit plan neemt
Base. Deze heroriëntatie is in een procesnotitie in april 2017
het advies om een Topteam en Kwaliteitsteam in te stellen
vastgesteld38. De colleges stellen in december 2017 het plan van
over en biedt kaders voor de opdracht aan het Topteam en
aanpak voor deze heroriëntatie vast. Belangrijke uitgangspunten
Kwaliteitsteam27. Het Topteam heeft het doel om bedrijven
zijn dat de luchthaven publiek eigendom blijft, dat de publieke
naar Technology Base te halen en voert vervolgens meerdere
partijen aan zet zijn en in ieder geval voor de komende tien
gesprekken met bedrijven voor een onderkomen op Technology
jaar eigenaar blijven van het bedrijventerrein. Tevens verandert
Base, waaronder Fokker en Ten Cate. Deze gesprekken
de naam van de gemeenschappelijke regeling van ADT naar
resulteren niet in een doorbraak en vestiging van deze
Technology Base en wordt er een hernieuwde opdracht
bedrijven .
voorbereid39. De governance van de gemeenschappelijke
28
regeling wordt gehandhaafd en er komt een collegeregeling, die Tegelijkertijd met het Topteam gaat het Kwaliteitsteam aan
op 1 juli 2020 in werking treedt40. Ook besluiten de colleges dat
de slag. Dit team heeft de opdracht om toezicht te houden op
de Deventerpoort, de locatie van het oude terminalgebouw, niet
het ruimtelijke gebiedsprofiel van de luchthaven . Mede als
meer binnen de plannen van de publieke partijen past. Daarom
gevolg van een onduidelijke rolverdeling tussen ADT en het
wordt deze locatie afgestoten41 en in 2020 verkocht aan een
Kwaliteitsteam, komt er vroegtijdig een einde aan de opdracht.
private investeerder42.
29
In november 2016 sluit het Kwaliteitsteam af met een advies aan gemeenteraad en Provinciale Staten30 31. 25 26 27 28 29 30 31
12
Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Provincie Overijssel, Advies Commissie van Wijzen Technology Base Twente, 30 oktober 2014 Gemeente Enschede, Plan van aanpak implementatie advies Commissie van Wijzen Luchthaven Twente, 4 februari 2015 Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Gemeente Enschede, Plan van aanpak implementatie advies Commissie van Wijzen Luchthaven Twente, 4 februari 2015 Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Provincie Overijssel, Eindadvies Kwaliteitsteam, 1 november 2016
32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42
Provincie Overijssel, Tussenbalans Topteam, 10 februari 2017 Provincie Overijssel, Eindadvies Topteam, 30 oktober 2018 Provincie Overijssel, Gebiedsvisie Technology Base Twente, 27 september 2016 Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Provincie Overijssel, Luchthavenbesluit Twente Airport, 1 maart 2017 Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Gemeente Enschede, Procesnotitie hoe nu verder met Technology Base, 24 april 2017 Gemeente Enschede, keuze vervolgproces Technology Base Twente en heroriëntatie GR-ADT, 5 december 2017 Provincie Overijssel, Gemeenschappelijke Regeling Technology Base, 1 juli 2020 Gemeente Enschede, keuze vervolgproces Technology Base Twente en heroriëntatie GR-ADT, 5 december 2017 Technology Base, Tijdlijn ontwikkeling Technology Base
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
die batterijen ontwikkelt, aan zich te willen vestigen op
Toekomst van Technology Base en Twente Airport (2020-heden)
Technology Base en daar een onderzoekscampus te willen
In het voorjaar van 2020 start Technology Base een proces
openen. Er klinkt kritiek over deze ontwikkeling, aangezien de
richting een ontwikkelperspectief voor de luchthaven. De
campus niet volledig binnen het profiel past. De impact op de
focus wordt gelegd op de uitbouw van parkeerplekken en de
werkgelegenheid is echter groot, indien deze onderzoekscampus
samenhang met maintenance, repair and operating (MRO)47.
zich zou vestigen . Uiteindelijk besluit Lithium Werks in
Daarnaast biedt de luchthaven plek voor geparkeerde toestellen
januari 2019 zich niet te vestigen op Technology Base door een
van luchtvaartmaatschappijen. Enkele van deze toestellen
meningsverschil in zijn directie .
zijn Boeing 747-400 van de Duitse luchtvaartmaatschappij
In september 2018 kondigt Lithium Werks, een organisatie
43
44
Lufthansa. In juli 2020 blijkt dat deze toestellen wel kunnen De gemeenteraad van Enschede stelt in maart 2018 de
landen op Twente Airport, maar deze niet bevoegd zijn om op
bestemmingsplannen voor de deelgebieden Noord en Midden
te stijgen volgens de normen van Inspectie Leefomgeving en
vast. In de bestemmingsplannen wordt het profiel van de
Transport (ILT). Dit leidt tot een geschil tussen Technology
Commissie van Wijzen overgenomen en nader gespecifieerd45.
Base en ILT met als uitkomst dat er een tijdelijke ontheffing
De Raad van State vernietigt in juli 2019 het bestemmingsplan
is verleend voor het laten opstijgen van de reeds geparkeerde
Midden vanwege het ongeldig verklaren van de Programma
toestellen48.
Aanpak Stikstof (PAS). Uiteindelijk wordt dit bestemmingsplan in 2021 opnieuw vastgesteld door de gemeenteraad van
In het najaar van 2020 blijkt dat het geschil met het ILT en
Enschede . Echter loopt er op het moment van schrijven een
de stikstofproblematiek zijn impact heeft op de cijfers van
beroep over het bestemmingsplan bij de Raad van State.
de luchthaven. Mede door de verliezen van de luchthaven
46
en de impact daarvan op de toekomst, besluiten de colleges van GS en B&W in april 2021 om een evaluatie naar de gebiedsontwikkeling te vervroegen49. Gedurende de looptijd van de evaluatie besluiten PS om terughoudend te zijn met investeringen in de luchthaven50. In november 2021 vergaderen de gemeenteraad en Provinciale Staten over de onderzoeksopzet en onderzoeksvragen van de evaluatie51. Parallel daaraan werkt Technology Base samen met een externe adviseur sinds 2021 aan een ontwikkelperspectief voor Twente Airport.
47 48 43 44 45 46
13
Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Vliegwiel, de transformatie van vliegbasis Twente, Blauwdruk Uitgeverij, 2019 Gemeente Enschede, Bestemmingsplannen voormalige vliegbasis Twenthe, 12 januari 2018 Technology Base, Tijdlijn ontwikkeling Technology Base
49 50 51
Technology Base, Tijdlijn ontwikkeling Technology Base Provincie Overijssel, Twente Airport en vertrek grote vliegtuigen, 3 november 2020 Provincie Overijssel, Evaluatie en zienswijze ontwerpbegroting 2022 Technology Base, 27 april 2021 Provincie Overijssel, Motie PS terughoudendheid investeringen vliegveld Twente, 2 juni 2021 Gemeente Enschede, Opbrengst bijeenkomst gemeenteraad en Staten over evaluatie Technology Base, 18 november 2021
HOOFDSTUK 3
Publieke waarde Dit hoofdstuk behandelt de publieke waarde van de gebieds ontwikkeling Technology Base. Dit omvat de (maatschappelijke) doelstellingen en de inhoudelijke oplossingen om die doelen te bereken. We gaan in op de nagestreefde doelstellingen, de beoogde resultaten, de mate waarin deze zijn gerealiseerd en de feiten en omstandigheden die daarop van invloed waren.
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
3.1 Introductie
In de bestuursovereenkomst tussen het Rijk, provincie en gemeente is opgenomen dat partijen zich zullen inspannen om
Dit hoofdstuk behandelt de publieke waarde van de gebieds
– als gevolg van de sluiting van de luchtmachtbasis Twenthe
ontwikkeling Technology Base. Dit omvat de (maat
waarmee het militair gebruik is geëindigd – het gebied te laten
schappelijke) doelstellingen en de inhoudelijke oplossingen
herontwikkelen ten behoeve van nieuwe toekomstbestendige
om die doelen te bereken. We gaan in op de nagestreefde
bestemmingen, die een belangrijke bijdrage zullen leveren aan
doelstellingen, de beoogde resultaten, de mate waarin deze zijn
de economie, ecologie en leefbaarheid van de regio. Partijen
gerealiseerd en de feiten en omstandigheden die daarop van
zullen zich inspannen om het gebied te laten bestemmen voor
invloed waren.
woningbouw, bedrijventerrein, luchthaven en natuur.54
Dit hoofdstuk is als volgt opgebouwd: Feitelijke beschouwing. Deze informatie is verkregen vanuit
De doelstelling is door de Commissie van Wijzen en in de loop der jaren aangescherpt
beschikbare documentatie en geeft duiding aan de publieke
In 2014 kreeg de Commissie van Wijzen onder leiding van
waarde van de gebiedsontwikkeling Technology Base.
Bernard Wientjes de opdracht om te adviseren over het
Beelden. Dit betreft de informatie, ervaringen, inzichten en
programma voor de herontwikkeling van de voormalige
meningen uit de gesprekken met betrokkenen vanuit de
militaire vliegbasis. De Commissie van Wijzen adviseerde
provincie Overijssel, gemeente Enschede en betrokkenen uit
aansluiting te zoeken bij het landelijke topsectorenbeleid door
de omgeving.
binnen de regionale economie een nog sterkere focus te leggen
Bevindingen. In dit onderdeel komen wij – als onderzoekers
op High Tech Systemen en Materialen (HTSM) en daarbinnen
– op basis van een afweging van de feiten en beelden tot een
op het specialisme Advanced Materials and Manufacturing
aantal bevindingen rondom de publieke waarde.
(AMM). Ook werd geadviseerd om de landschappelijke
•
•
•
kwaliteit van het gebied te borgen.55 56
3.2 Feitelijke beschouwing
‘Op Technology Base Twente staat pionieren centraal en wordt hightech bedrijvigheid beoogd die zich richt op ontwikkelen,
Het versterken van de economische structuur van Twente is een centrale doelstelling
testen, demonstreren en produceren van innovatieve producten
De sluiting van de vliegbasis in 2007 had gevolgen voor de
faciliteit die gebruikt kan worden voor luchthavengebonden
werkgelegenheid. De sluiting leverde een verlies van circa
bedrijvigheid. Daarnaast wordt een beperkte luchthavenfunctie
2500 directe en indirecte arbeidsplaatsen op. De sluiting
behouden voor zakelijk en recreatief vliegverkeer. Het al gevestigde
gaf daarmee zowel een opgave als een kans ten aanzien van
Safety and Securitycluster past binnen dit concept en krijgt een
toekomstige ruimtelijke en economische invulling in het
nieuwe locatie op Technology Base Twente. Ook zal in het noordelijk
gebied. De gemeente Enschede hecht sterk aan de luchthaven
deel het ontwikkelen en testen van RPAS/drones een plek krijgen,
als belangrijke vestigingsfactor voor het bedrijfsleven als impuls
een markt die sterk in ontwikkeling is.’
en materialen. De start- en landingsbaan is daarbij een unieke
voor de werkgelegenheid. Er ontstond een nieuwe politieke ambitie die luidde ‘Het transformeren van de huidige vliegbasis tot een vliegwiel voor een economisch sterker en duurzamer Twente.’52 Daarmee werd het allesoverstijgende doel de versterking van de werkgelegenheid in Twente.53
52 53
15
Vliegwiel Twente Maatschappij (VTM), Structuurvisie Gebiedsontwikkeling Luchthaven Twente e.o. Gemeente Enschede en Provincie Overijssel, Implementatie Advies Commissie van Wijzen Luchthaven Twente, Plan van Aanpak, februari 2015
54 55 56
De Staat der Nederlanden, provincie Overijssel en gemeente Enschede, bestuursovereenkomst Gebiedsontwikkeling Vliegveld Twenthe, 2009 Provincie Overijssel, Gebiedsgerichte uitwerking structuurvisie luchthaven 2009, 7 juni 2016 Advies Commissie van Wijzen, Technology Base Twente, 30 oktober 2014
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
In concrete zin worden de volgende activiteiten op Technology
Het gaat om:
Base Twente beoogd:
•
•
economische bedrijvigheid in het kader van de ontwikkel-, demonstratie- en productiesfeer op het gebied van
landingsbaan •
‘advanced materials and manufacturing’, zoals smart •
•
Natuurnetwerk Nederland ten zuiden van de start- en de woonparken en verspreide bebouwing voor landelijk wonen
factories, T2TP, MKB-bedrijven, etc.
•
ontsluiting van het terrein voor auto, fiets en OV
ontwikkel- en testactiviteiten aangaande ‘safety & security’,
•
hergebruik van de bestaande bebouwing aan de zuidzijde
vooral gerelateerd aan technologische innovaties, zoals
van de start- en landingsbaan voor bedrijvigheid en
TroNed, web-security, drones, etc.
recreatieve voorzieningen.
recreatief (General Aviation) en zakelijk (Business Aviation) vliegverkeer.
De functie van de luchthaven is in het Luchthavenbesluit
aan de luchtvaart gerelateerde bedrijvigheid, zoals
vastgelegd. Provinciale Staten hebben het Luchtvaartbesluit
vliegtuigrecycling (‘End of Life’), onderdelenproductie,
op 1 maart 2017 vastgesteld. Het Luchthavenbesluit bevat
onderhoud (Maintenance Repair and Overhaul), etc.
bepalingen omtrent het luchtverkeer, de milieugebruiksruimte
ontwikkel- en testactiviteiten aangaande RPAS/drones,
en de ruimtelijke beperkingen van het gebied op en rond
vooral gerelateerd aan technologische innovaties.
de luchthaven. Met het luchthavenbesluit wordt Twente
•
éénmalige evenementen, shows en presentaties.
Airport een regionale luchthaven, nadat het decennia lang
•
milieuvriendelijke recreatie, sport, wellness en leisure, zoals
hoofdzakelijk een militaire functie had, met beperkt civiel
fietsen, wandelen, paardensport, etc.
gebruik. De nieuwe vliegfunctie richt zich met name op zakelijk
•
•
en recreatief vliegverkeer en vliegverkeer op het gebied van
Uitwerking advies Commissie van Wijzen in beleid en besluitvorming
onderhoud, vliegtuigontmanteling en testen. Het gaat niet om commerciële luchtvaart met vakantievluchten.57 58
Naar aanleiding van het advies van de Commissie van Wijzen is op 12 oktober 2016 een nieuwe gebiedsvisie door Provinciale
In maart 2018 is het bestemmingsplan59 vastgesteld. Daarin
Staten vastgesteld. In de gebiedsvisie ligt de nadruk op de
wordt het kader gegeven waarbinnen de ontwikkelingen
ruimtelijke inrichting van het deelgebied Noord waar de
plaats kunnen gaan vinden. In het bestemmingsplan wordt
bedrijvigheid en de luchthaven binnen vallen, omdat daar als
het plangebied rondom de Luchthaven Twente opgedeeld in
gevolg van het advies van de Commissie van Wijzen een andere
Noord en Midden. Voor de twee plangebieden zijn de volgende
ontwikkeling wordt voorgesteld ten opzichte van de ruimtelijke
activiteiten als uitgangspunt gekozen:
visie van 2010. In de gebiedsvisie wordt ruimte geboden aan:
•
•
•
Plangebied Noord bestaat uit het luchthavengebied, een
het ontwikkelen van het luchthavengebied: huidige
gedeelte dat wordt ingericht voor bedrijvigheid in de AMM/
start- en landingsbaan, faciliteiten voor exploiteren
HTSM-sector, Safety & Security (onder andere de Twente
van de luchthavenfunctie (luchtvaartdiensten) en
Safety Campus) en een deel van de ontsluiting op de N737.
luchthavengebonden bedrijvigheid
Ook is er ruimte voor het testen en vliegen met drones
een bedrijvencluster: aansluitend aan de noordzijde van
(Unmanned Systems). Binnen het luchthavengebied
luchthavengebied voor AMM/HTSM-bedrijvigheid en
is, naast de ruimte die nodig is voor de vliegfunctie ten
Twente Safety Campus. Ook het testen en ontwikkelen van
behoeve van Business Aviation en General Aviation, ruimte
drones is er mogelijk. Dit laatste is ook voorzien op het
voor luchthavengebonden bedrijvigheid. Voor het gebied dat
luchthaventerrein, zodra de benodigde randvoorwaarden
is bestemd voor bedrijven in de AMM/HTSM-sector is op
daarvoor zijn gerealiseerd.
advies van het kwaliteitsteam gekozen voor een zeer ruime opzet met een laag percentage aan bebouwd gebied.
De overige delen van het gebied worden verder ontwikkeld,
•
De ontwikkeling in plangebied Midden bestaat uit de realisa
zoals eerder besloten bij de ruimtelijke visie van 2010. In de
tie van natuur in aansluiting op het Natuurnetwerk Neder
gebiedsvisie wordt daar ook aandacht aan besteed en de stand
land en een gebied waar ruimte is voor de herontwikkeling
van zaken vermeld. De ontwikkeling van deze gebieden wordt
van de Werkparken De Strip, Oostkamp en Deventerpoort.
niet nader gemotiveerd, omdat daarover al eerder besloten is. 57 58 59
16
College van B en W van Enschede, Brief aan de gemeenteraad over het Luchtvaartbesluit, 27 maart 2017 Gedeputeerde Staten van Overijssel, Vaststelling Luchthavenbesluit Twente Airport, 24 januari 2017 Bestemmingsplan voormalige vliegbasis Twenthe (noord) (onherroepelijk), 12 maart 2018
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
van de twee plangebieden (Noord en Midden) organisch
Ontwikkelingen rondom de functie van Twente Airport
van karakter is. Er is geen gedetailleerd, vooraf vastgesteld
In 2014 is het doel van een commerciële burgerluchthaven
eindbeeld of werkvolgorde. Het is aan de markt óf en wanneer
losgelaten. De Commissie van Wijzen stelt dat er ruimte
deze initiatieven onderneemt en welke vormen die precies
is voor luchthavengerelateerde bedrijvigheid en general en
aannemen.
business aviation, maar dat dit geen doel op zich is. Het gebruik
In het bestemmingsplan staat opgenomen dat de ontwikkeling
van de start- en landingsbaan moet op een logische manier
Inbedding Technology Base in de regionale programmering bedrijventerreinen
inhaken bij de gebiedsontwikkeling en een toevoeging zijn
De regionale programmering Bedrijventerreinen heeft als doel
kleinschalige luchthaven te ontwikkelen, ondersteunend aan
om de vraag en het aanbod van bedrijventerreinen op uiterlijk
en in samenhang met de bedrijvencampus. De Commissie
1 juli 2020 in balans te hebben. Onderdeel van de afspraken is
van Wijzen stelt ook dat potentiële gebruikers in kaart moeten
dat alle betrokken partijen onderkennen dat Technology Base
worden gebracht en bekeken moet worden of ze zich willen
een niche is met een uniek, niet concurrerend profiel voor
vestigen. Een open instelling zal bedrijvigheid aantrekken62.
andere Twentse locaties. Technology Base kenmerkt zich door:
Met het luchthavenbesluit wordt hier ruimte aan gegeven. De
het profiel dat zich strikt richt op ontwikkelen, testen,
luchthaven wordt opengesteld voor klein verkeer, zakenverkeer,
bewerken, demonstreren en op kleine schaal produceren
vliegtuigontmanteling en vliegtuigonderhoud63.
60
•
als vestigingsfactor voor Twente. De luchthaven is daarbij als
voor HTSM/AMM, Safety&Security, Unmanned Systems en
•
•
luchthavengebonden bedrijvigheid en gelieerde kennisin
In 2020 is het AMCT (Aircraft Maintenance Cluster Twente)
stellingen, onderzoekscentra, onderwijsvoorzieningen en
verder uitgewerkt en zijn verschillende investeringsbesluiten
synergiebedrijven. Het totaal aan activiteiten blijft beperkt
genomen. Het betreft investeringen die de ambitie om Twente
tot 24,8 ha netto, waarvan als eerste fase 10 ha worden mo
Airport (TA) verder ontwikkelen als onderhoudsluchthaven
gelijk gemaakt in het bestemmingsplan (met een wijzigings
voor middelgrote vliegtuigen, dichterbij brengen. Er is een
bevoegdheid voor het college voor het resterende deel)
aantal parkeerplekken aangelegd en er is een plan voor de
de unieke assets van het gebied: start- en landingsbaan,
bouw van een hangaar opgesteld. Het geschil en discussie
(buiten-)ruimte, afstand tot (gevoelige) functies en de
over de geldigheid van het veiligheidscertificaat met de ILT,
schaalbaarheid
alsmede stikstofbeperkingen voor het parkeren van vliegtuigen,
de gezamenlijke faciliteiten waarvan de bedrijven
hebben eind 2020 geleid tot heroverweging van de plannen
en instellingen gebruik maken: het is een plek voor
voor grootschalig MRO (maintain, repair en overhaul) op het
‘open innovatie’ en symbiose tussen de bedrijven en
terrein. 64 65
voorzieningen op en rondom Technology Base om zo tot
•
nieuwe product(combinatie)-ontwikkeling te komen en
In april 2022 is een verkenning opgeleverd naar de potentie
innovatie te versnellen
van Twente Airport om op korte en langere termijn
een organische ontwikkeling: de genoemde sectoren zijn
waardevol te zijn voor economische ontwikkeling van
uitwisselbaar, de marktbehoefte bepaalt welke sector de
Twente. Het toekomstplan van Twente Airport beschrijft
meeste ruimte zal innemen. Een monocultuur wordt
verschillende kansen (testluchthaven, zakenverkeer, nieuwe
tegengegaan via bepalingen in het bestemmingsplan
vormen van mobiliteit, vastgoedontwikkeling, vliegtuig
(2017).
parkeren en evenementen) gericht op het ombuigen van het structureel tekort in een positief resultaat. Centraal profiel
In antwoord op Statenvragen stellen Gedeputeerde Staten van
is een test- en ontwikkellocatie voor nieuwe en duurzame
Overijssel in 2018 strikt vast te houden aan in de Gebiedsvisie
luchtvaart in Europa.66 Hierover meer in Hoofdstuk 7,
en bestemmingplan opgenomen unieke profiel, ook in
‘Toekomstperspectieven’.
relatie tot de afspraken rondom regionale programmering bedrijventerreinen in Twente. Bij vestiging van nieuwe bedrijven houdt de gebiedseigenaar GR Technology Base, conform de gemeenschappelijke regeling, scherp vast aan het profiel. De GR
17
voert hierover nauw overleg met provincie en gemeente.61
62 63
60 61
64 65 66
Bestemmingsplan voormalige vliegbasis Twenthe (noord), 12 maart 2018 Gedeputeerde Staten van Overijssel, Beantwoording schriftelijke vragen artikel
59 RvO PS Overijssel inzake status ontwikkeling Technology Base Twente, 16 april 2018 Advies Commissie van Wijzen, Technology Base Twente, 30 oktober 2014 Gedeputeerde Staten van Overijssel, Vaststelling Luchthavenbesluit Twente Airport, 24 januari 2017 Technology Base, Jaarverslag en jaarrekening 2020 Technology Base, Jaarrekening 2021 Technology Base, Twente Airport Syntheserapport, 1 april 2022
Evaluatie gebiedso ntwikkeling Technology Base | Rapport
Externe factoren hebben positieve en negatieve effecten gehad
De status van de gebiedsontwikkeling en resterende opgave
Een aantal externe factoren is de afgelopen jaren (na het
Voor de verschillende onderdelen van de totale
advies van commissie van Wijzen) van invloed geweest op de
gebiedsontwikkeling geldt dat een deel is gerealiseerd, en andere
ontwikkeling van Technology Base:
onderdelen nog achter zijn gebleven.
•
De marktomstandigheden zijn de afgelopen
•
jaren veranderd. Waar in het verleden het aantal
2016 gerealiseerd,
beschikbare locaties voor bedrijventerreinen groot was
•
private investeerder verkocht. Dit gebied wordt nu gebruikt als
beperkt aanbod van bedrijventerreinen. In de tweede
evenementenlocatie voor onder andere evenementen en festi
helft van 2021 is de marktvraag sterk toegenomen .
vals. Dit is in lijn met het profiel dat is opgesteld in de struc
Verschillende regiogemeenten hebben geen of nauwelijks
tuurvisie. Deze evenementen vinden plaats op basis van de
aanbod van bedrijfskavels. Bedrijfskavels van enige omvang
(beperkte) mogelijkheden van het bestaande bestemmingsplan
zijn in Enschede en diverse andere gemeenten niet meer
en enkele omgevingsvergunningen. Tevens is de Deventerpoort
beschikbaar .
in 2020 aan dezelfde private investeerder verkocht.
68
69
•
Het evenemententerrein (58 hectare) is in 2014 aan een